103

Jacek Sieradzan
Uniwersytet w Białymstoku

Instytut Socjologii

ILE PŁCI MA CZŁOWIEK

Jestem, która jestem (I am who I am).
Caster Semenya (cyt. za: Hurst, 2009)

z 

pozoru mogłoby się wydawać, że postawione w tytule pytanie 
jest absurdalne, bo wszak „jaki jest koń, każdy widzi”. Można 

być mężczyzną albo kobietą, i tyle. Fundamentalne dla wielu społe-
czeństw jest przeświadczenie o istnieniu tylko dwóch płci, męskiej  
i żeńskiej, jak również wiara w to, że granice między nimi są sprawą 
natury i jako takie są nieprzekraczalne. W związku z tym kobiety 
mają pochwy, a mężczyźni prącia. Zmiana statusu płci jest możliwa 
i  dopuszczalna  wyłącznie  podczas  ceremonii.  Nie  jest  ona  jednak 
głęboka i kończy się wraz z końcem ceremonii. Wyjątki od tej regu-
ły są nieistotne (Garfinkel, 2007, s. 150–156). Holly Devor (1989,  
s. 149) zwróciła uwagę, że na poziomie mikrospołecznym role płcio-
we  są  od  urodzenia  ustalone,  co  oznacza  utożsamianie  płci  biolo-
gicznej z płcią kulturową.

Jednak niektórzy psychologowie, antropolodzy i lekarze wyraża-

ją odmienne zdanie. Tubylczy Amerykanie nie oddzielali, jak czynią 
to ludzie Zachodu od drugiej połowy XIX wieku, homo- od heterosek-
sualizmu. Uznawali bowiem, że „Jeśli świat jest niepodzielną cało-
ścią, tedy i człowiecza płciowość nie może być rozrywana na osobne 
kawałki” (Kuligowski, 2007, s. 289). Pediatra urolog W.G. Reiner 
(b.d.)  uważa,  że  sama  kategoria  płci  ma  charakter  hipotetyczny, 
a nie naukowy, gdyż nie istnieją naukowe sposoby jej określania. 
Płci nieomylnie nie może określić ani lekarz, ani rodzice noworod-
ka. Jedyną kompetentną osobą jest tutaj sam zainteresowany, ale 
może to zrobić dopiero w wieku kilku lat. Tymczasem lekarze tuż po 
urodzinach arbitralnie przypisują noworodka do tej czy innej płci, 

104

ALBO albo 

AndrOgynIA – MIłOść

kierując się własnym wyobrażeniem na temat normatywnych geni-
taliów (np. za krótki penis może spowodować uznanie noworodka 
za dziewczynkę) (Imieliński, Dulko, 1988, s. 15; Domurat Dreger, 
1998). Szacuje się, że w około 1 na 1500 urodzeń lekarze mają pro-
blemy z ustaleniem płci noworodka. Nawiązując być może do myśli 
Freuda, który już w 1925 roku zauważył, że „Męskość i kobiecość 
są  raczej  teoretycznymi  konstruktami,  które  trudno  zdefiniować” 
(cyt. w: Wulff, 1999, s. 242), Ellen Hyun-Ju Lee stwierdziła: „Leka-
rze powołują się na naturalną płeć – męską lub żeńską – chociaż 
w rzeczywistości sami ją tworzą” (cyt. za: Domurat Dreger, 1998). 
W Polsce w przypadku braku pewności co do płci noworodka do akt 
wpisuje się płeć żeńską, a w pierwszym roku życia przeprowadza 
się  szczegółowe  badania  płci  genetycznej  i  gonadalnej  (Dakowicz, 
2000,  s.  17).  Sally  Lehrman  (1999)  nazywa  lekarzy,  którzy  arbi-
tralnie przypisują płeć noworodkom, policją seksualną. Anne Fau-
sto-Sterling (1999) pisze o lekarzach jako o Kościele, który uzna-
je  tylko  dwie  płcie,  a  osoby  niepasujące  do  ich  wizji  traktuje  jak 
heretyków. 

Jak zauważyli Claire M. Renzetti i Daniel J. Curran (2005, s. 60): 

[...] choć jest to dla nas trudne, powinniśmy przestać myśleć o płci 
jako  o  jednowymiarowym  zjawisku  posiadającym  dychotomiczne 
aspekty.  Podobnie  płeć  kulturowa  –  to,  co  ogólnie  nazywamy  mę-
skością lub kobiecością – jest daleka od bycia zjawiskiem albo/albo; 
mieści ona w sobie szerokie spektrum nastawień, zachowań i ocze-
kiwań  społecznych,  które  poznajemy  w  ciągu  całego  życia,  przez 
interakcje  międzyludzkie  i  doświadczenia  zdobywane  w  różnych 
środowiskach.

Sandra  Bem  z  Uniwersytetu  Stanforda  jako  pierwsza  podała  

w wątpliwość istnienie tylko dwóch płci biologicznych (2000, s. 181–
185) oraz dwóch orientacji seksualnych. Jej zdaniem „pojęcia hetero-
seksualizmu, homoseksualizmu i biseksualizmu” są „fikcjami stwo-

rzonymi przez historię i kulturę” (s. 166, podkr. S.B.). Jeśli nie chce 
się definiować płci, odwołując się do sztywnego schematu męsko-żeń-
skiego, i nie chce się klasyfikować tego, co do niego nie pasuje, jako 
nienaturalnego bądź niemoralnego (obu słów używają religijni mora-
liści niebędący biologami czy antropologami), czy też jako anomalii 
bądź patologii (jak chcą niektórzy medycy), trzeba przyjąć istnienie 
wielu rodzajów płci i ich modalności. W świetle wiedzy, jaką dyspo-
nujemy, depolaryzacja płci jest faktem (s. 85–86). 

Dla Bem (1994, s. 437) płcią normatywną jest tzw. trzecia płeć, 

czyli hermafrodytyzm. Jej zdaniem, ponieważ „zdrowe poczucie fi-
zycznej męskości czy kobiecości obejmuje niewiele więcej niż możność 

105

Jacek Sieradzan

ILE PłCI MA CZłOWIEK

odczuwania  całkowitego  zadowolenia  ze  swego  ciała,  takiego,  ja-
kie widzi się w lustrze”, to „najlepszym rodzajem tożsamości, jeśli 
chodzi o role związane z płcią, jest nieutożsamianie się z żadną  

z nich” (podkr. S.B.).

Chcąc  ustalić  stopień  androgynii  człowieka,  Bem  (1974)  spo-

rządziła  listę  60  cech  (po  20  uznanych  przez  nią  za  typowo  mę-
skie,  typowo  żeńskie  oraz  neutralnych),  a  następnie  poprosiła 
dwie  grupy  badanych  przez  siebie  osób  o  stwierdzenie,  w  jakim 
stopniu dana cecha jest u nich obecna (na skali od 1 do 7). Okaza-
ło się, że stopień androgynii u mężczyzn był wyższy niż u kobiet.  
U  pierwszych  zidentyfikowała  34–44%,  a  u  kobiet  tylko  27–38% 
cech androgynicznych.

Autorzy zajmujący się tematyką płci uważają, że jest ona „pewne-

go rodzaju kontinuum” (Szarek, 2009, s. 34) bądź „zmienną o ciągłym 
charakterze, charakteryzującą się stopniem natężenia cech «męsko-
ści» i «kobiecości»” (Radovanić, 2006, s. 67). Taka różnorodność płci 
jest typowa dla natury. Przykładowo, jedna z form pleśni, śluzowiec, 
ma 13 płci (Ridley, 1999, s. 111; Low, 2003, s. 27). 

Do refleksji nad znaczeniem płci skłaniają dwa wydarzenia, któ-

re  ostatnio  miały  miejsce.  W  lipcu  2008  roku  mężczyzna  (według 
prawa), czyli kobieta po zmianie płci, urodził dziecko. Thomas Be-
atie jest więc pierwszym w historii mężczyzną-matką (Bone, 2008,  
s. 13). U Caster Semenyi, zwyciężczyni biegu na 800 metrów kobiet 
podczas mistrzostw świata w lekkiej atletyce w 2009 roku, wykryto 
za dużo, jak na kobietę, niespożytkowanego testosteronu

1

. Jej przy-

padek  określono  jako  zespół  niewrażliwości  na  androgeny  (AIS). 
Badania wykryły ponadto, że przy braku jajników i macicy ma ona 
wewnętrzne jądra, czyli narządy płciowe męskie. Pod względem płcio-
wym nie jest więc ani kobietą, ani mężczyzną (Hurst, 2009). Polską 
odpowiedniczką Caster Semenyi była Stanisława Walasiewiczówna, 
zdobywczyni złotego medalu w biegu na 100 metrów kobiet na igrzy-
skach w Los Angeles w 1932 roku. Sekcja zwłok przeprowadzona po 
jej śmierci w 1980 roku wykazała, że – podobnie jak Semenya – Wa-
lasiewiczówna miała zarówno żeńskie, jak i męskie narządy płciowe 
(Szczepłek,  2009,  s.  A22). Ewa Kłobukowska, zdobywczyni złotego 
medalu w sztafecie 4 x 100 metrów podczas igrzysk w Tokio (1964), 
była pierwszą lekkoatletką, która (w 1967 roku) nie przeszła testu 
żeńskiej  płci.  Badania  wykazały,  że  ma  kariotyp  47XXY.  Między-
narodowa Federacja Lekkiej Atletyki (IAAF) pozbawiła ją tytułów, 
medali i rekordów. W latach dziewięćdziesiątych IAAF wycofała się  
z tego, stwierdzając, że badania chromosomalne nie pozwalają na jed-
noznaczne ustalenie płci. W latach 1972–1984 testu żeńskiej płci nie 

106

ALBO albo 

AndrOgynIA – MIłOść

przeszło  pomyślnie  13  kobiet,  podczas  igrzysk  w  Barcelonie  (1992) 
pięć, a podczas igrzysk w Atlancie (1996) osiem (Warren, 2003; Ewa 
Kłobukowska, W: A Gender Variance Who’s Who, b.d.). 

Płeć  to  ważny  wynalazek  ewolucji.  Ma  ona  wiele  zalet:  (1)  za-

bezpiecza materiał genetyczny przed mutacjami powstającymi pod 
wpływem środowiska lub wskutek błędów w toku kopiowania ge-
nów; (2) wymieszanie puli genowej powoduje zwiększenie różnorod-
ności; oraz (3) wzmacnia odporność organizmów na pasożyty (Sza-
rek, 2009, s. 27–28). Pasożyt w przypadku opisanym w 1946 roku 
we Francji sprawił, że w jednej rodzinie „w dwóch pokoleniach uro-
dziły się 72 kobiety i ani jeden mężczyzna” (Ridley, 1999, s. 118). 

Biolodzy ewolucyjni zwracają uwagę na to, że w przyrodzie żyją 

setki  zwierząt  mających  więcej  niż  dwie  płci.  Przykładowo  jeleń 
występuje w jednej płci samiczej i dwóch samczych, jeden z gatun-
ków ryb (bluegill sunfish) w jednej płci samiczej i trzech samczych,  

a wróbel z białym podgardlem w dwóch płciach samiczych i dwóch 
samczych (Third gender, W).

Niektóre  zwierzęta  są  gynandromorficzne  (gr.  gyne  [„kobieta”]  + 

andros [„mężczyzna”] + morphe [„forma”]), czyli noszą w sobie cechy 

samców i samic. Stwierdzono to u niektórych gatunków motyli, homa-
rów, krabów oraz ptaków (Gynandromorph, W). Pierwowzorem zmia-

ny płci przez człowieka są zmiany płci w cyklu życiowym w świecie 
zwierząt, np. u żab. Zwierzęta zmieniają płeć w trzech przypadkach: 

Okazjonalnie, co zdarza się wtedy, gdy po śmierci dominującego 

‰

‰

w ławicy ryb samca, jedna z samic staje się samcem. Do reguły 
należy,  że  małe  osobniki  są  samicami,  a  duże  samcami.  Ryba 
strzępiel zmienia płeć na samczą, gdy stanie się na tyle duża, 
aby sprostać rywalizacji z dużymi, dorosłymi samcami; nosi to 
nazwę hermafrodytyzmu funkcjonalnego. 
W zależności od środowiska: u niektórych organizmów płeć za-

‰

‰

leży od temperatury inkubacji jaj lub wody, w której rodzą się 
młode (przypadek aligatorów). 
Poprzez wybór, co ma miejsce wtedy, gdy matka wybiera płeć dla 

‰

‰

swoich potomków (występuje to np. u pszczół i os) (Ridley, 1999, 
s. 121–124; Szarek, 2009, s. 31–32; Gonochorism, W). 
Zmianę płci, która jest współcześnie standardową praktyką me-

dyczną, zaobserwowano wśród szamanów Czukczów już na przeło-
mie XIX i XX wieku. Znana też jest wśród szamanów malajskich 
oraz indonezyjskich Dajaków. Jeśli duchem szamana był mężczy-
zna,  a  duchem  szamanki  kobieta,  przed  mistycznymi  zaślubina-
mi  dochodziło  do  zmiany  płci  szamana,  włącznie  z  transformacją 

107

Jacek Sieradzan

ILE PłCI MA CZłOWIEK

drugorzędnych oznak płci (Segal, 2003, s. 6; Ripinsky-Naxon, 2002, 
s. 66–67). 

Badania antropologów pokazały, że agresywność i dominacja nie 

są przypisane do płci męskiej, a łagodność i emocjonalność do żeń-
skiej, jak przyjęło się uważać na Zachodzie, gdyż np. ideałem Ara-
peshów jest mężczyzna łagodny, a ideałem Mundugumorów kobieta 
agresywna (Mead, 1986, s. 279). Potwierdzenie tego można znaleźć 
w świecie zwierzęcym, jako że niektóre samice są równie agresywne 
jak samce danego gatunku (Renzetti, Curran, 2005, s. 67). Nie we 
wszystkich kulturach mężczyźni polują, a kobiety przygotowują po-
siłki, gdyż zdarzają się takie, w których przedstawiciele obu płci zaj-
mują się polowaniem, łowieniem i zbieractwem (Renzetti, Curran, 
2005, s. 90–91). Wpływ na odmienne postrzeganie dychotomii płci 
na Zachodzie wywarło patriarchalne nastawienie filozofii greckiej  
i chrześcijaństwa. Kobietę identyfikowano z naturą, sferą prywat-
ną,  dzikością,  emocjonalnością,  ciemnością,  podporządkowaniem  
i reprodukcją, a mężczyznę z kulturą, sferą publiczną, udomowie-
niem, myśleniem, oświeceniem, dominacją i produkcją (Głażewska, 
2004, s. 228; por. Mandal, 2004, s. 17–20). Nie można wyrokować 
o płci także na podstawie ubioru, gdyż w wielu wiejskich regionach 
kobiety podczas praw polowych ubierają się jak mężczyźni, a mu-
zułmanie noszą szaty, które na Zachodzie uważa się za typowe dla 
kobiet (Beemyn, 2009, s. 371).

Poniżej  zjawisko  płci  zostanie  przeanalizowane  z  medycznego  

i  biologicznego  punktu  widzenia,  a  następnie  z  punktu  widzenia 
psychologii i antropologii kulturowej. 

10 rodzajów płci z medycznego punktu widzenia

Na ogół medycy wyróżniają dziesięć rodzajów płci, choć niektórzy 
cytowani tutaj badacze wymieniają mniejszą ich ilość (Waszyńska, 
Rękoś, 2004, s. 212–213; Imieliński, Dulko, 1988, s. 13–14; Miluska, 
1996, s. 57–58; Starke, 1998, s. 247–249; Mandal, 2004, s. 28–29; 
Starka, Raboch, 1985, s. 267–276) (patrz tabela 1). 

Pierwszorzędnymi  czynnikami  określającymi  płeć  są  gonady: 

jajniki  i  jądra.  Osoba  mająca  jajniki  jest  kobietą,  mająca  jądra 
jest mężczyzną, a mająca zarówno jajniki i jądra – hermafrodytą.  
W związku z tym zewnętrzne cechy płciowe, takie jak prącie i po-
chwa, mają charakter drugorzędny, a wygląd, owłosienie, wysokość 
głosu, umięśnienie – trzeciorzędny (por. Ellis, 1897, s. 44–98). 

108

ALBO albo 

AndrOgynIA – MIłOść

Tabela 1.

Rodzaj płci

Czas kreacji

Determinanty

Mężczyzna

Kobieta

chromosomalna 

(genetyczna)

zapłodnienie

biologiczne

para chromoso-

mów XY

para chromoso-

mów XX

gonadalna

szósty/siódmy 

tydzień życia 

płodowego

gruczoły płciowe

przekształcenie 

gonad męskich 

w jądra

przekształcenie 

gonad żeńskich 

w jajniki

hormonalna

życie płodowe czynności 

wewnątrzwydziel-

nicze jąder lub 

jajników

przewaga 

testosteronu nad 

estrogenami

przewaga 

estrogenów nad 

testosteronem

wewnętrznych 

narządów płcio-

wych 

życie płodowe zróżnicowanie 

dróg rozrodczych 

rozwijających się  

z przewodów 

gonad

przekształcenie 

przewodów 

Wolffa w nasie-

niowody

przekształcenie 

przewodów Mül-

lera w jajowody  

i macicę

zewnętrznych 

narządów płcio-

wych

życie płodowe biologiczne

moszna i prącie

pochwa

fenotypowa 

(somatyczna)

okres pokwi-

tania  

(u dziewczy-

nek od 8,  

a u chłopców 

od 10 roku 

życia)

wygląd zewnętrz-

ny: drugo- i trze-

ciorzędne cechy 

płciowe

wygląd męski

wygląd żeński

metaboliczna

życie płodowe rodzaj aparatu 

metabolicznego 

niektórych syste-

mów metabolicz-

nych

nieodwracalna 

aktywizacja 

układów en-

zymatycznych 

przez męskie 

hormony płciowe

nieodwracalna 

aktywizacja 

układów enzyma-

tycznych przez 

żeńskie hormony 

płciowe

mózgowa

życie płodowe hormonalne

męski mózg  

w męskim (lub 

kobiecym) ciele

kobiecy mózg  

w kobiecym (lub 

męskim) ciele

socjalna  

(metrykalna)

określana po 

urodzeniu 

przez lekarza

biologiczne i 

hormonalne

prącie, jądra

pochwa

psychologiczna

subiektywny 

wybór jed-

nostki

interakcja czynni-

ków biologicznych 

i społecznych

poczucie bycia 

mężczyzną

poczucie bycia 

kobietą

Mężczyzną lub kobietą w pełni tego słowa znaczeniu jest się wte-

dy  i  tylko  wtedy,  gdy  istnieje  pełna  zgodność  w  każdym  z  wyżej 
wymienionych rodzajów płci. Mężczyźni i kobiety różnią się od sie-
bie, ponieważ mają odmiennie skonstruowane mózgi. Kobieta pod 
względem  chromosomowym,  gonadalnym,  fenotypowym  i  socjal-
nym,  mająca  prawidłowo  ukształtowane  i  funkcjonujące  narządy 
płciowe, pod względem psychicznym może czuć się mężczyzną, jeśli 

109

Jacek Sieradzan

ILE PłCI MA CZłOWIEK

płeć jej mózgu nie zgadza się z płcią jej ciała. Z drugiej strony, ko-
bieta, która urodziła się z prąciem i jądrami i w związku z tym była 
wychowywana jako mężczyzna, po operacji zmiany płci może nawet 
rodzić  dzieci,  jeśli  tylko  ma  zdrowe  jajniki  i  macicę  (Anonimowa 
Hermafrodytka, 2003).

Pomiędzy mężczyznami i kobietami istnieją też znaczące różni-

ce  w  wyglądzie  cielesnym,  fizjologiczne,  hormonalne,  płciowe,  ko-
gnitywne i behawioralne (Moir, Jessel, 1996, s. 11, 17; Low, 2003,  
s. 28–31). Przez pierwsze sześć tygodni ciąży płód jest niezróżnico-
wany. W siódmym tygodniu zaczynają powstawać gonady męskie 
i żeńskie oraz guzki płciowe. Zarówno gonady, jak i guzki do szó-
stego tygodnia wyglądają identycznie. Wydaje się, że za wykształ-
towanie się płodu męskiego odpowiada gen SRY (sex-determining 
region  on  the  Y  chromosome),  czyli  determinujący  płeć  fragment 

chromosomu Y. Jego działanie sprawia, że powstają jądra, a w nich 
syntetyzują się hormony zwane androgenami, głównie substancja 
hamująca Müllera (MIS) i testosteron. Zadaniem MIS jest zniszcze-
nie przewodów Müllera, a rolą testosteronu wzmocnienie przewo-
dów Wolffa. W ósmym tygodniu wydzielanie się hormonu dwuhy-
drotestosteronu (DHT) inicjuje powstanie zewnętrznych genitaliów 
oraz  męskiego  mózgu.  Guzek  płciowy  przekształca  się  w  prącie,  
a  otaczająca  go  tkanka  w  mosznę.  Za  wykształtowanie  się  płodu 
żeńskiego odpowiada prawdopodobnie genetycznie paralelny sygnał 
wywołujący  wykształtowanie  się  jajników.  Sygnał  ten  akceptuje 
żeński hormon płciowy, estrogen, a odrzuca testosteron (Renzetti, 
Curran, 2005, s. 49–50; Angier, 2001, s. 48–49). Jeśli gruczoły ge-
netycznej dziewczynki produkują za dużo testosteronu, a gruczoły 
genetycznego chłopca za mało, płód urodzi się hermafrodytą (cyt. 
za: Michalewicz, 2005, s. 61). Wyniki niektórych badań sugerują, 
że  produkowanie  w  okresie  płodowym  dużej  ilości  testosteronu  
i małej estrogenu wpływa na homoseksualną preferencję dorosłego 
osobnika, a produkcja jeszcze większej ilości testosteronu skutkuje 
biseksualizmem. Przyczyną homoseksualizmu może też być femini-
zacja pewnych obszarów mózgu, co może być spowodowane brakiem 
pewnych receptorów w mózgu genetycznego mężczyzny (Bisexuali-
ty, W). Na ogół zakłada się, że orientacja seksualna ma przyczynę 

hormonalną (Czajkowska-Majewska, 2001, s. 77; Grabowska, 2004, 
s. 183–184; Gender identity, W). Już wśród 1,5-rocznych dzieci, nie 

wyłączając bliźniąt, zauważono zachowania i zainteresowania od-
mienne od typowych dla ustalonej po narodzinach płci, które w wie-
ku dorosłym mogą skutkować wyborem orientacji homoseksualnej 
(Childhood  gender  nonconformity,  W).  Wielu  uczonych  przyznaje 

110

ALBO albo 

AndrOgynIA – MIłOść

się jednak do niewiedzy i podkreśla, że nie zna mechanizmu formo-
wania się płci (por. np. Starka, Raboch, 1985, s. 267–276; Badinter, 
1993, s. 53–54). 

Badania 1000 homoseksualistów i lesbijek oraz 500 heteroseksu-

alnych mężczyzn i kobiet, przeprowadzone w 1981 roku w San Fran-
cisco, pokazały, że większość gejów w dzieciństwie nie lubiła bawić 
się w te same gry, co inni chłopcy, a niemal połowa z nich wolała 
zabawy typowe dla dziewcząt (dom i klasy). Podobną prawidłowość 
zaobserwowano  w  przypadku  lesbijek:  większość  z  nich  w  dzieciń-
stwie nie lubiła bawić się w gry typowe dla dziewcząt (czyli w dom  
i  w  klasy),  a  aż  81%  z  nich  wolała  uprawiać  sport  (Blum,  2000,  
s. 186). Dziewczynka preferująca chłopięce ubrania, zabawy i towa-
rzystwo chłopców, określana mianem tomboy, może w późniejszym 

życiu wybrać za partnerkę seksualną kobietę (Tomboy, W). 

Medycy  traktują  odstępstwa  od  normatywnego  bipolaryzmu 

płciowego jak chorobę i przypisują je zaburzeniom płci chromoso-
mowej  bądź  hormonalnej.  Z  kulturowego  punktu  widzenia  każda 
odmiana  od  standardu  może  się  wiązać  z  odrębną  tożsamością 
płciową i psychospołeczną. 

Zaburzenia płci chromosomowej

Każda komórka ludzkiego ciała zawiera 46 chromosomów, w tym dwa 
chromosomy płciowe. O ile chromosomy płciowe kobiety są identycz-
ne  (46XX),  to  chromosomy  płciowe  mężczyzn  są  odmienne  (46XY). 
Jeśli  w  okresie  życia  płodowego  nie  dojdzie  do  żadnych  zaburzeń,  
z chromosomów płciowych genetycznego zarodka męskiego wykształ-
cą się jądra, a z chromosomów płciowych genetycznego zarodka żeń-
skiego wykształcą się jajniki. Jeśli jednak dojdzie do zaburzeń, np. 
wskutek wadliwego funkcjonowania genu SRY, to ich konsekwencją 
będą trudności z ustaleniem płci noworodka albo człowieka w póź-
niejszym  okresie  życia.  Brak  lub  zwielokrotnienie  materiału  gene-
tycznego płodu powoduje szereg możliwości. Każdy dodatkowy chro-
mosom X obniża poziom inteligencji o 15–16 punktów. 

W przypadku 

‰

‰

zespołu Klinefeltera osoba ma układ chromoso-

mów 47XXY (połączenie żeńskiego genotypu XX z męskim XY) 
(80% przypadków), rzadziej 46XX/47XXY, bądź nawet normalny 
genotyp męski 46XY lub normalny genotyp kobiecy 46XX. Chło-
piec z kariotypem 47XXY ma sfeminizowaną budowę ciała, wy-
soki wzrost, długie ręce i słabo owłosione ciało, niewielkie prącie  
i  jądra.  Cechuje  go  obniżony  poziom  testosteronu,  brak  libido, 
problemy  z  erekcją,  brak  spermatogenezy  w  jądrach,  utrata 

111

Jacek Sieradzan

ILE PłCI MA CZłOWIEK

potencji,  bezpłodność.  Ma  trudności  w  identyfikacji  płciowej: 
może się identyfikować jako mężczyzna, kobieta lub hermafro-
dyta. Może mieć – jak kobieta – zaokrąglone biodra i piersi (gi-
nekomastia). Jest ogólnie nieśmiały, a jego głos nie przechodzi 
mutacji. Może też być opóźniony w rozwoju psychicznym. Zabu-
rzenie to zdarza się w przypadku 1 na 1000–1500 chłopców. 
Odmianą  zespołu  Klinefeltera  jest 

‰

‰

mozaicyzm,  występujący  

w 15% przypadków tego zespołu. Oznacza on obecność więcej niż 
dwóch linii komórkowych u jednego osobnika; są możliwe różne 
odmiany kariotypów: 45X/46XX, 45X/46XY, 46XY/47XXY itd. 
Znacznie poważniejszym zaburzeniem jest układ chromosomów 

‰

‰

48XXYY, który zdarza się w przypadku 1 na 17000 noworodków, 
bądź  układ  48XXXY  (1  na  50000  noworodków).  W  pierwszym 
przypadku mogą występować problemy psychiczne, nieśmiałość, 
zachowania  kompulsywne  i  agresja.  W  drugim  płaska  nasada 
nosa, zbyt duża odległość między oczami i/lub brodawkami sut-
kowymi oraz skrzywienie piątego palca. 
Cechy 

‰

‰

zespołu Fraccaro (kariotyp 49XXXXY) to: niski wzrost, 

liczne wady w strukturze kostnej, dysmorfizm twarzy (hiperte-
loryzm  oczny,  mongoloidalne  ustawienie  szpar  powiekowych), 
obniżone ciśnienie, wady wrodzone serca, stawów i zaburzenia 
psychiczne. Zdarza się w 1 na 85000–100000 noworodków. 
Dziewczynka  z  układem  chromosomów  47XYY,  czyli  dodatko-

‰

‰

wym chromosomem Y, cierpi na zespół Jacobsa. Ma plastyczne 

gonady, infantylne genitalia, niski wzrost, drobną budowę ciała, 
cierpi na wady układu moczowego i krążenia. Zaburzenie to zda-
rza się w przypadku 1 na 1000 dziewczynek.
Także chłopiec z układem chromosomów 47XYY cierpi na zespół 

‰

‰

Jacobsa.  Mężczyźni  z  tym  zespołem,  zwanym  zespołem  super-
samca,  charakteryzują  się  potężną  budową  ciała,  wysokim  lub 
bardzo wysokim wzrostem oraz obniżonym o około 10–15 punk-
tów poziomem inteligencji. Są znacznie częściej biseksualni od 
mających  inny  układ  chromosomów,  szczególnie  często  są  też 
reprezentowani  w  środowisku  przestępczym.  Choć  są  bardziej 
impulsywni i łatwiej podatni na frustrację, wykazują się mniej-
szą agresywnością od reszty populacji. Zaburzenie to zdarza się  
w przypadku 1 na 1000 chłopców. 
W przypadku osoby z normalnym genotypem żeńskim 46XX lub 

‰

‰

męskim 46XY, ale bez gonad lub z gonadami szczątkowymi (co 
w przypadku mężczyzny skutkuje żeńską budową ciała), mamy 

112

ALBO albo 

AndrOgynIA – MIłOść

do czynienia z (a) zespołem czystej dysgenezji gonad XX, (b) ze-
społem czystej dysgenezji gonad XY, oraz (c) zespołem mieszanej 
dysgenezji gonad. Osoby z tymi zespołami mają wysoki lub bar-
dzo wysoki wzrost, ale bez anomalii somatycznych, występują-
cych w odmianie dysgenezji XX, jaką jest zespół Turnera. Kobiety 
nie mają rozwiniętych piersi i mają infantylne narządy płciowe. 
Przerost łechtaczki szczególnie często występuje u genetycznych 
mężczyzn. Podobnie jak w przypadku AIS, jądra osób z tym ze-
społem usuwa się chirurgicznie z powodu ich kancerogenności. 
W przypadku dziewczynki mającej trzy chromosomy X (47XXX), 

‰

‰

czyli dodatkowy chromosom płciowy X, mamy do czynienia z tri-
somią chromosmu X, czyli zespołem Swyera. Jest to odmiana 

czystej  dysgenezji  gonad,  cechująca  się  wzrostem  wyższym  od 
przeciętnej, czasami trudnościami w uczeniu się i lekkim upośle-
dzeniem oraz niemożnością zajścia w ciążę. Analiza wykonana 
dla osoby dotkniętej zespołem Swyera wykazuje obecność dwóch 
ciałek  Barra.  Dotknięta  nim  kobieta  jest  zwana  supersamicą 
albo  metakobietą.  Zaburzenie  to  zdarza  się  w  przypadku  1  na 
1000 dziewczynek. 
Odmianą  czystej  dysgenezji  gonad  XX  jest 

‰

‰

zespół  Turnera. 

99% płodów z tym zespołem ulega spontanicznemu poronieniu. 
Dziewczynka z tym zespołem zamiast pary chromosomów płcio-
wych XX ma zestaw chromosomów X0, czyli brakuje jej jednego 
chromosomu (kariotyp 45X) albo ma wadliwy jeden z chromoso-
mów X. Może się też zdarzyć, że jedne jej komórki zawierają jeden 
chromosom X, a inne dwa chromosomy XY (kariotyp 45X/46XY). 
W przypadku zespołu Turnera gruczoły płodu żeńskiego w ogóle 
nie produkują testosteronu (a wszystkie płody żeńskie produku-
ją go w minimalnej ilości). Zewnętrzne narządy płciowe dziew-
czynki  z  zespołem  Turnera  przypominają  kobiece.  Nie  ma  ona 
jednak jajników ani okresu i nie będzie mogła urodzić dzieci. Ma 
bardzo niski wzrost (przeciętnie 143 cm), słabo rozwinięte pier-
si,  nietypową  budowę  klatki  piersiowej  i  szyi.  Posiada  ponad-
przeciętnie wysokie zdolności werbalne i bardzo niską orientację  
w  przestrzeni.  Przywiązuje  przesadną  wagę  do  swojej  kobieco-
ści. Dziewczynki z zespołem Turnera niekiedy bywają nazywane 
przez innych „trzpiotkami” (same akceptują to określenie). Zabu-
rzenie to zdarza się w przypadku 1 na 2500–5000 dziewczynek. 
Męskim  odpowiednikiem  zespołu  Turnera  jest 

‰

‰

zespół  No-

onan.  Charakteryzuje  go  niski  wzrost,  wady  rozwojowe  twarzy 

i serca, liczne wady układy kostnego i narządów wewnętrznych, 

113

Jacek Sieradzan

ILE PłCI MA CZłOWIEK

nieprawidłowości  hematologiczne,  brak  jednego  lub  obu  jąder 
(wnętrostwo),  a  w  około  30%  przypadków  lekkie  upośledzenie 
umysłowe. 
O ile w przypadku czystej dysgenezji gonad i w zespole Turne-
ra  występują  dwie  aplastyczne  gonady  (uniemożliwiające  roz-
rodczość),  a  w  przypadku  mieszanej  dysgenezji  gonad  jednej 
aplastycznej  gonadzie  towarzyszy  jedno  dysgenetyczne  jądro, 
to  w  hermafrodytyzmie  męskim  występują  dwa  dysgenetyczne 
jądra

2

. 

Natura  i  znaczenie  chromosomów  są  paradoksalne  i  trudne  do 

zdefiniowania  pod  względem  tożsamości  płciowej.  Wydaje  się  jed-
nak,  że  natura  daje  przewagę  kobietom,  bo  o  ile  zarówno  kobieta 
z normalnym genotypem 46XX, kariotypem 45X bądź 47XXX może 
urodzić dziecko, to mężczyzna z kariotypem 46YY (bez chromosomu 
płciowego X) w ogóle nie może istnieć. Paradoks chromosomu płcio-
wego Y polega na tym, że bez niego nie jest się mężczyzną, ale sam Y 
to za mało, by zdefiniować męską tożsamość (Badinter, 1993, s. 50).

Zaburzenia płci hormonalnej 

Organizm  ludzki  wytwarza  zarówno  hormony  męskie,  jak  i  żeń-
skie.  Dzieje  się  tak  bez  względu  na  to,  czy  kształtuje  się  w  kie-
runku  płci  męskiej  czy  żeńskiej.  Gruczoły  nadnerczy  wytwarzają 
androgeny  u  obu  płci.  Z  zaburzeniem  płci  hormonalnej  mamy  do 
czynienia w okresie życia płodowego pomiędzy uformowaniem się 
wewnętrznych, a przed ukształtowaniem zewnętrznych narządów 
płciowych. W przypadku genetycznej dziewczynki (mającej jajniki, 
jajowody i macicę) nadmiar hormonów męskich (androgenów) spo-
woduje  kształtowanie  się  zewnętrznych  narządów  płciowych  mę-
skich. Taka istota może mieć powiększoną łechtaczkę, która wyglą-
da jak prącie, a nawet pusty, pozbawiony jąder worek mosznowy. 
Przyczyną wirylizmu (występowania cech męskich u kobiety) może 
być zażywanie przez matkę w okresie ciąży progestagenu. W przy-
padku  chłopców  zaburzone  działanie  substancji,  która  zazwyczaj 
hamuje  rozwój  wewnętrznych  narządów  żeńskich,  sprawi,  że  za-
miast  męskich,  wewnętrznych  narządów  płciowych  wykształtują 
się zewnętrzne, kobiece organy płciowe (Vasta, Haith, Miller, 1995, 
s. 579; Kimura, 2006, s. 31; Intersexuality, W).

W  przypadku 

‰

‰

wrodzonego  wzrostu  kory  nadnerczy  (con-

genital adrenal hyperplasia, CAH), zwanego też zespołem nad-

nerczowo-płciowym  (adrenal  gland  syndrome,  AGS),  gruczoły 

produkują  więcej  androgenów  niż  potrzeba.  Jego  przyczyną  są 

114

ALBO albo 

AndrOgynIA – MIłOść

nieprawidłowości w funkcjonowaniu gruczołów nadnerczy mat-
ki lub płodu albo podanie w okresie płodowym matce substan-
cji działającej na płód jak androgen. W 95% przypadków jest to 
spowodowane brakiem enzymu 21-hydroksylazy, odpowiedzial-
nego za przemianę androgenów wytwarzanych przez nadnercza  
w kortyzol. Wskutek tego genetyczne kobiety mogą się urodzić  
z męskimi narządami płciowymi. 
W przypadku dziewczynek CAH objawia się maskulinizacją lub 
obojnaczością  zewnętrznych  narządów  płciowych,  a  w  przypad-
ku chłopców ich feminizacją oraz przedwczesnym dojrzewaniem 
płciowym.  Dziewczynki  z  zespołem  CAH  mają  chłopięce  cechy 
charakteru, ubierają się jak chłopcy i przejawiają zainteresowa-
nia  typowe  dla  chłopców.  Dziewczynka  w  dzieciństwie  nie  bawi 
się  lalkami,  preferuje  towarzystwo  chłopców.  W  życiu  dorosłym 
większość kobiet z CAH akceptuje żeńską tożsamość płciową, ale 
nie spełnia się jako typowa kobieta. Może żyć w związku bisek-
sualnym bądź lesbijskim, a w związku małżeńskim nad życie ro-
dzinne i macierzyństwo przedkłada karierę zawodową, a w mężu 
widzi bardziej przyjaciela niż kochanka. Tego typu kobiety zwykle 
są określane jako „chłopczyce”. 
Jeśli w okresie płodowym płód męski otrzymywał wysokie dawki 
hormonów żeńskich, to w dzieciństwie będzie wykazywał zacho-
wania  typowe  dla  dziewczynek,  a  w  wieku  dorosłym  cechować 
go będzie brak męskości, pewności siebie oraz niechęć do rywali-
zacji i małżeństwa. Dziewczynki z CAH mają wyższe, a chłopcy 
z CAH niższe od typowych przedstawicieli swoich płci zdolności 
przestrzenne (Boczkowski, 1971, s. 119–129; Moir, Jessel, 1996, 
s. 168; Kimura, 2006, s. 31, 37–38, 116–117; Renzetti, Curran, 
2005, s. 56; Congenital adrenal hyperplasia, W).

Sheri  A.  Berenbaum  zbadała  61  osób  z  CAH.  Choć  wszystkie 
wychowywano  jako  dziewczynki  i  wszystkie  wykazywały  żeń-
ską identyfikację płciową, zachowywały się w sposób typowy dla 
chłopców. Częstszy też był u nich homoseksualizm. Z kolei Wil-
liam G. Reiner przebadał 36 genetycznych chłopców w wieku od 
6 do 16 lat, którzy urodzili się bez prącia lub z prąciem szczątko-
wym, mających normalnie wykształcone jądra. Mimo iż 34 z nich 
wychowano  jako  dziewczynki,  wszyscy  wykazywali  charakter  
i zachowanie typowe dla chłopców. 19 spośród 34 zmieniło płeć 
na  męską.  Wszyscy  oni  następnie  angażowali  się  w  związki  
z kobietami (Reiner, b.d.). 

115

Jacek Sieradzan

ILE PłCI MA CZłOWIEK

Brak lub niedobór enzymu 5-alfa-reduktazy

‰

‰

, nazywany ze-

społem  niedoboru  DHT,  uniemożliwia  przemianę  testosteronu 
w DHT i pełne wykształcenie się narządów płciowych. Wskutek 
tego  dziecko  rodzi  się  z  zewnętrznymi  cechami  płci  przeciwnej 
i  stosownie  do  tego  jest  wychowywane.  W  okresie  dojrzewania 
dochodzi  do  wykształtowania  się  narządów  płciowych  zgodnie  
z płcią psychiczną. U istoty, która urodziła się z pochwą i mikro-
skopijnym prąciem wyglądającym na łechtaczkę – i z tego powo-
du została uznana za dziewczynkę – w okresie dojrzewania głos 
nabiera cech męskich. Ukryte w ciele jądra zstępują do kształtu-
jącej się wtedy moszny, a prącie się wydłuża. Najczęściej uznaje 
ona samą siebie za mężczyznę, choć czasami jest inaczej (Moir, 
Jessel,  1996,  s.  53;  Kimura,  2006,  s.  28–31;  Renzetti,  Curran, 
2005, s. 58–59). 
Osoby z 

‰

‰

zespołem niewrażliwości na androgeny (androgen 

insensivity  syndrome,  AIS)  są  genetycznymi  mężczyznami,  ale 

wyglądają  jak  kobiety.  Mają  parę  chromosomów  XY  i  (ukryte  
w podbrzuszu) jądra, ale ich receptory androgenowe nie rozpo-
znają  wytwarzanych  przez  nie  hormonów,  w  związku  z  czym 
komórki  ciała  nie  mogą  na  nie  reagować.  Z  tego  powodu  nie 
wykształcają się męskie przewody Wolffa, a często zanikają też 
żeńskie przewody Müllera. Genitalia pozostają niewrażliwe na 
działanie testosteronu i DHT, co uniemożliwia powstanie jąder 
i prącia. Zespół AIS najczęściej pozostaje niewykryty do okresu 
dojrzewania, kiedy to dziewczynki sygnalizują brak okresu. 
Niewrażliwość na androgeny może być całkowita lub częściowa. 
W przypadku całkowitej (complete) niewrażliwości na androge-

ny (CAIS), mimo wysokiego stężenia androgenów wydzielanych 
przez jądra, osoba psychicznie czuje się kobietą, ma kobiecą bu-
dowę ciała i zewnętrzne żeńskie narządy płciowe. Może jednak 
mieć  ślepo  zakończoną  pochwę  i  ukryte  w  ciele  męskie  jądra. 
Częstą cechą kobiet z AIS jest też wysoki wzrost i duży biust. 
W  przypadku  częściowej  niewrażliwości  na  androgeny  (MAIS 
[mild AIS], PAIS [partial AIS]) kobieta może mieć przerośnię-

tą  łechtaczkę,  a  mężczyzna  prącie  mikroskopijnych  rozmiarów 
i  nieprawidłowo  umiejscowiony  otwór  cewki  moczowej  w  prą-
ciu. Jego cechą może być wnętrostwo albo też niezstąpienie do 
moszny jednego lub obu jąder. W zależności od subiektywnego 
poczucia, osoba z AIS może czuć się mężczyzną lub kobietą. Naj-
większym  problemem  związanym  z  AIS  jest  to,  że  jądra  osób 
z  tym  zespołem  są  bardzo  kancerogenne  (Boczkowski,  1983,  

116

ALBO albo 

AndrOgynIA – MIłOść

s. 169–180; Domurat Dreger, 1998; Angier, 2001, s. 51; Kimura, 
2006,  s.  30,  115;  Kula,  Słowikowska-Hilczer,  b.d.;  Anonimowa 
Hermafrodytka, 2003). 
U  mężczyzn 

‰

‰

idiopatyczny  hipogonadyzm  hipogonadotro-

powy  (idiopathic  hypogonadotrophic  hypogonadism,  IHH)  ce-

chuje się utrzymującym się przez całe życie niedoborem hormonu 
gonadotropiny,  regulującego  wydzielanie  hormonów  płciowych. 
Skutkiem  tego  są  mikroskopijne  narządy  płciowe  i  bardzo  ni-
ski poziom testosteronu. Może to prowadzić do częściowego lub 
całkowitego braku oznak dojrzewania płciowego. Oznacza to, że 
seksualizm dorosłego mężczyzny jest wciąż na poziomie 10-let-
niego chłopca (Boczkowski, 1971, s. 168; Kimura, 2006, s. 116). 
Zaburzenie równowagi hormonalnej między testosteronem a es-

‰

‰

trogenem  może  też  stać  się  przyczyną  powiększenia  gruczołów 
piersiowych u mężczyzn, czyli ginekomastii (Chłopcy z biustem; 
Gynecomastia, W).

8 rodzajów płci psychologicznej

Współcześnie  zanikają  granice  między  płciami.  Nie  chodzi  tylko  
o to, że mężczyźni ubierają się jak kobiety, i vice versa. Na przemia-

ny społeczne najszybciej reaguje kultura. W filmie ucharakteryzowa-
na na mężczyznę kobieta gra taksówkarza, a ucharakteryzowany na 
kobietę mężczyzna gra gosposię. Coraz większą popularność zyskują 
mężczyźni występujący na scenie w przebraniu kobiet (drag queen) 

albo kobiety przebrane za mężczyzn (drag king). Nawet w Izraelu, 

państwie, gdzie w wielu dziedzinach wciąż obowiązuje prawo mojże-
szowe, mężczyzna zmienił płeć i stał się kobietą, znaną piosenkarką 
Daną International. 

Najnowsze  psychospołeczne  ujęcia  człowieczeństwa  pokazują, 

że różnice między płciami stają się coraz mniej istotne. Małgorza-
ta Fajkowska-Stanik (2001, s. 20–21) uważa, że o ile na poziomie 
ontycznym nie ma żadnych różnic między płciami, a na poziomie 
społecznym różnice te są mało istotne, gdyż istnieje tendencja do 
wymienności  pełnionych  ról,  to  różnice  zaznaczają  się  na  dwóch 
najniższych poziomach: psychologicznym (ze względu na odmienną 
wrażliwość kobiet i mężczyzn) oraz biologicznym (wskutek odmien-
nej biologii). 

Zamazanie granic między płciami jest także spowodowane wpro-

wadzeniem terapii genowej. Jeśli więc mężczyźnie zrobi się zastrzyk 
z komórek macierzystych pobranych z pępowiny kobiety, to z sero-
logicznego punktu widzenia stanie się on kobietą (Charles, 2009,  

117

Jacek Sieradzan

ILE PłCI MA CZłOWIEK

s. 56). Ponadto badania genetyczne nie dają stuprocentowej pewno-
ści, czy jest się mężczyzną czy kobietą. Przykładowo, osoba z karioty-
pem XXY prawie zawsze identyfikuje się jako mężczyzna. Ale ponie-
waż komórki ciała nie mogą egzystować z dwoma chromosomami XX, 
jeden z nich zostanie odrzucony jako ciałko Barra. Wskutek tego ana-
litycy mogą uznać osobę z kariotypem XXY za kobietę. Sugerowano, 
że tak było w przypadku Kłobukowskiej (Talk:  Ewa  Kłobukowska, 

W). Paradoks testu płci polega też na tym, że normalnie zbudowa-
na i umięśniona kobieta z kariotypem 47XXY nie przejdzie go, pod-
czas gdy kobieta umięśniona ponad miarę, mająca normalny genotyp 
46XY, przejdzie go bez problemu, choć ma większe szanse na zwycię-
stwo od kobiety 47XXY. Ponadto mężczyźni nie są poddawani testowi 
płci, choć ci z kariotypem 47XXY mają bardziej kobiece sylwetki, co 
może ich stawiać w bardziej uprzywilejowanej pozycji w gimnasty-
ce i hippice. Pod wpływem krytyki w 1992 roku IAAF zrezygnowała  
z przeprowadzania testu płci żeńskiej (Warren, 2003).

Wiele dzieci rodzi się z markerami chromosomalnymi i cechami 

fizykalnymi, które nie pasują do konwencjonalnych podziałów na 
dwie płci: np. z macicą i penisem, albo z jednym jądrem i jednym 
jajnikiem itp., czyli z czymś, co nosi nazwę „dwuznacznych genita-
liów”.  Za  typowy  można  uznać  często  dyskutowany  w  literaturze 
przykład Agnes, która w 1958 roku pojawiła się na wydziale psy-
chiatrii  Uniwersytetu  Kalifornijskiego.  Z  zewnątrz  wyglądała  jak 
kobieta, miała typowo kobiecą budowę ciała, ukształtowane piersi. 
Jednak zamiast pochwy miała w pełni rozwinięte prącie i mosznę. 
Badania pokazały, że również jej gonady były męskie. Choć wycho-
wano ją jak chłopca, zawsze czuła się kobietą, a męskie genitalia 
traktowała jako anomalię. Na jej prośbę dokonano operacyjnej zmia-
ny zewnętrznych organów płciowych z męskich na żeńskie (Garfin-
kel, 2007, s. 146–227, zwł. 158–162; Hausman, 1995, s. 1–2).

Znane są liczne anomalie. Rodzą się mężczyźni z więcej niż dwo-

ma  jądrami  (Polyorchidism,  W)  albo  z  dwoma  prąciami  (Diphal-
lia, W), mający pochwę zamiast prącia, jak transseksualny aktor 

Buck Angel, zwany „facetem z waginą” (Buck Angel, W), bez jąder 

(Anorchia,  W)  albo  tylko  z  jednym  jądrem  (Monorchism,  W).  Ko-

bieta może się urodzić z dwoma prąciami albo z podwójną pochwą 
(Vaginal septum, W), bez pochwy i macicy albo bez pochwy i z po-

ważnymi wadami macicy (zespół Mayera-Rokitansky’ego-Küstera, 
M-R-K) (Boczkowski, 1971, s. 173; Sybilski, Kurowska, 2002).

Ponieważ dla człowieka najważniejsze jest subiektywne poczu-

cie przynależności do tej czy innej płci, dlatego z punktu widzenia 
psychologii granice między płciami są zamazane. Przykładowo, pod 

118

ALBO albo 

AndrOgynIA – MIłOść

względem genetycznym i fenotypowym można być mężczyzną, a pod 
względem hormonalnym kobietą. Dzieje się tak wtedy, gdy męskie 
jądra produkują żeńskie hormony płciowe (por. przypadek opisany 
w: Michalewicz, 2005, s. 61–62). Obecnie wyróżnia się osiem rodza-
jów  płci  psychologicznej  (Dakowicz,  2000,  s.  9–10;  Mandal,  2005,  
s. 39) (patrz tabela 2).

Tabela 2. 

Rodzaj płci psychologicznej

Symbol

Cechy płci psychologicznej

typ kobiety męskiej

KM

wysoki stopień męskości, niski stopień 

kobiecości

typ kobiety kobiecej

KK

wysoki stopień kobiecości, niski stopień 

męskości

typ kobiety androgynicznej

KA

wysoki stopień męskości, wysoki stopień 

kobiecości

typ kobiety nieokreślonej

KN

niski stopień męskości, niski stopień kobiecości

typ mężczyzny męskiego

MM

wysoki stopień męskości, niski stopień 

kobiecości

typ mężczyzny kobiecego

MK

wysoki stopień kobiecości, niski stopień 

męskości

typ mężczyzny 

androgynicznego

MA

wysoki stopień męskości, wysoki stopień 

kobiecości

typ mężczyzny nieokreślonego

MN

niski stopień męskości, niski stopień kobiecości

Psychologicznym odzwierciedleniem zamazanej granicy między 

płciami  jest  koncepcja  Carla  G.  Junga,  wedle  której  każdy  męż-
czyzna  ma  w  sobie  wewnętrzną  kobietę  (Animę),  a  każda  kobie-
ta  wewnętrznego  mężczyznę  (Animusa)  (por.  Sieradzan,  2005,  
s. 563, przyp. 471). Ujęcie Junga zawdzięcza wiele tantrze hinduskiej  
i buddyjskiej. Celem obu tych praktyk jest doprowadzenie do połą-
czenia w ciele subtelnym męskich i żeńskich energii psychicznych. 
Jego realizacja oznacza wyzwolenie (oświecenie) (Sieradzan, 2009; 
por. Janda-Dębek, 2002).

Ile jest płci: dwie, trzy, pięć, sześć czy więcej? 

O  tym,  że  sztywny  podział  na  dwie  płci  –  męską  i  żeńską  –  ma 
charakter arbitralny, świadczy istnienie kategorii istot, które prze-
kraczają  tę  dychotomię.  W  miejscach,  gdzie  one  żyją,  są  z  reguły 
zaliczane do trzeciej płci. Niełatwo odpowiedzieć na pytanie, czym 
jest trzecia płeć: czy są to hermafrodyci czy osoby transgenderycz-
ne, czy ci, którzy nie czują się ani mężczyznami, ani kobietami, czy 

119

Jacek Sieradzan

ILE PłCI MA CZłOWIEK

może osoby, które przyjmują role typowe dla płci przeciwnej (Sza-
rek,  2009,  s.  38–39).  Wyboru  płci  najczęściej  dokonuje  jednostka,  
a w niektórych wypadkach społeczeństwo.

Ponieważ większość ludzi ma określoną płeć – męską lub żeń-

ską – dlatego osoby o niezdefiniowanej płci, w tym ci, którzy zali-
czają siebie do „trzeciej płci”, mają ogromne problemy z codzienną 
egzystencją. Nie mogą w zgodzie z własnym sumieniem wypełnić 
żadnego urzędowego dokumentu, gdyż na określenie płci są w nim 
tylko rubryki „kobieta” i „mężczyzna”. Podobnie jest z brakiem to-
alet dla osób trzeciej płci

3

. Liczne są przypadki osób, które po uro-

dzeniu, np. z powodu szczątkowego penisa i braku jąder, uznano 
za kobiety i chirurgicznie próbowano wtłoczyć w żeńską płeć (Wa-
gner, b.d.). Pierwszym człowiekiem w historii, który w swoim kraju 
został prawnie uznany za osobę trzeciej, interseksualnej płci, jest 
Australijczyk Alex MacFarlane, któremu w 2002 roku w dowodzie 
osobistym w rubryce „płeć” zamiast M lub K wpisano X (Sobczyń-
ski, 2003). W styczniu 2010 roku na podstawie orzeczenia lekarzy 
także Australijczyk Norrie May-Welby (ur. w 1962 w Szkocji jako 
mężczyzna) został uznany za osobę trzeciej płci, gdyż (1) wyglądem 
nie przypomina ani mężczyzny, ani kobiety, (2) jego ciało nie ma 
hormonów  męskich  ani  żeńskich,  oraz  (3)  nie  ma  organów  płcio-
wych (Norrie May-Welby, W).

Jak zobaczymy dalej, antropolodzy i socjolodzy odnaleźli w róż-

nych  kulturach  świata  wiele  płci.  Piszą  o  trzech,  czterech,  pięciu  
i większej liczbie płci, które jedni kategoryzują pod wspólnym mia-
nownikiem „trzecia płeć”, a inni traktują jak odrębne modalności 
płciowe

4

.  Przykładowo,  lud  Tewa  z  Nowego  Meksyku  wyróżnia 

trzy  płci  (męską,  żeńską  i  kwido,  czyli  biologicznego  mężczyznę 

zaliczanego do trzeciej płci) oraz cztery typy męskich zachowań 

seksualnych: heteroseksualizm (uprawianie seksu z socjologiczną 

kobietą),  homoseksualizm  (seks  z  socjologicznym  mężczyzną),  bi-
seksualizm (seks z obu płciami) i trójseksualizm (seks z mężczyzna-
mi, kobietami i kwido) (Segal, 2003, s. 8; Witten, 2003, s. 220). 

Z kolei Indonezyjczycy z Sulawesi wyróżniają trzy płci (męską, 

żeńską i hermafrodytyczną), cztery rodzaje płci kulturowej (ko-

bieta,  mężczyzna,  calalai  i  calabai)  oraz  piątą,  meta-płeć  her-

mafrodytyczną (bissu), będącą połączeniem wszystkich poprzed-

nich.  Calalai  (dosł.  „fałszywy  mężczyzna”)  to  biologiczna  kobieta, 

która ubiera się i zachowuje jak mężczyzna, wykonuje tradycyjnie 
męski  zawód  (np.  kowalstwo),  ale  nie  pragnie  zostać  mężczyzną.  
Z kolei calabai (dosł. „fałszywa kobieta”) to biologiczny mężczyzna, 

który pod wieloma względami zachowuje się jak kobieta, wykonuje 

120

ALBO albo 

AndrOgynIA – MIłOść

zawód kojarzony z płcią żeńską, np. podczas organizowania przyjęć 
weselnych,  ale  nie  chce  zostać  kobietą.  O  ile  jednak  calalai  chcą 

się  upodobnić  do  mężczyzn,  calabai  pragną  być  postrzegane  jako 

odrębna płeć. Chcąc być zaliczonym do piątej płci, trzeba urodzić 
się hermafrodytą i czuć przynależność do innej płci niż tej, do któ-
rej przypisali go/ją inni (Graham, b.d., 2). Spośród bissu rekrutują 

się kapłani, którzy jako nosiciele cech obu płci są najbliżsi bóstwu 
(Graham, 2002).

Biolożka  Anne  Fausto-Sterling  (1999)  uważa,  iż  różnice  wśród 

zaliczanych  do  trzeciej  płci  hermafrodytów  są  na  tyle  istotne,  że 
należy mówić o pięciu płciach: 

(1) męskiej
(2) żeńskiej
(3) hermafrodytów prawdziwych (herms)

(4) hermafrodytów rzekomych męskich (merms)

(5) hermafrodytów rzekomych żeńskich (ferms).
W odniesieniu do tubylczych mieszkańców Ameryki Północnej, 

L.B. Brown (1997, s. 6) sformułował listę sześciu modalności płci 

kulturowej (gender styles). W przypadkach osób sklasyfikowanych 

w punktach 3 i 4 chodzi o osoby, których płeć biologiczna pozostaje 
w sprzeczności z ich płcią psychospołeczną:

(1) kobieta
(2) mężczyzna
(3) nie-kobieta (biologiczny mężczyzna, który przyjął pewne role 
kobiece)
(4)  nie-mężczyzna  (biologiczna  kobieta,  która  przyjęła  pewne 
role męskie)
(5) lesbijka
(6) gej. 

28 modalności trzeciej płci

Ci, którzy identyfikują się z trzecią płcią, nie uważają się za męż-
czyzn  ani  za  kobiety.  W  niektórych,  wymienionych  poniżej,  kul-
turach są uznawani za odrębną kategorię społeczną. W Polsce do 
trzeciej  płci  można  zaliczyć  około  12  000  osób  (Third  gender,  W; 

Michalewicz, 2005, s. 62). Antropologom udało się odnaleźć w róż-
nych kulturach 28 kategorii istot, które możemy zaliczyć do trzeciej 
płci. Są to:

(1)  Eunuchy,  czyli  mężczyźni  wykastrowani,  którym  usunięto 

jądra  lub  całe  genitalia.  Nazwa  „eunuch”  oznacza,  dosłownie, 
człowieka strzegącego łoża (gr. eune [„łóżko”] + echein [„strzec”]) 

121

Jacek Sieradzan

ILE PłCI MA CZłOWIEK

i ma związek z liczącą ponad 4000 lat tradycją wykastrowanych 
mężczyzn sprawujących służbę przy łożu władcy. Autokastracji 
dokonywali w stanie ekstatyczno-transowym kapłani frygijskiej 
bogini Kybele (Eunuch, W; Galli, W). 

(2) Hidżrowie (od hijra w hindi i urdu) są biologicznymi męż-

czyznami albo hermafrodytami. Większość z nich nie uważa się 
ani za mężczyzn, ani za kobiety, tylko za przedstawicieli trzeciej 
płci albo za kobiety transseksualne lub transgenderyczne. Część 
hidżrów jest aseksualna. Niektórzy ubierają się i zachowują jak 
kobiety,  inni  jak  sfeminizowani  mężczyźni  albo  jak  hermafro-
dyci. Niektórzy hidżrowie nie czują się kobietami uwięzionymi  
w męskich ciałach, nie dążą więc do zmiany płci. Niemniej wielu 
hidżrów  poddaje  się  procesowi  kastracji  będącej  jednym  z  ele-
mentów ceremonii religijnej i procesu socjalizacji do kasty gru-
pującej  hidżrów.  Jednak  tylko  nielicznym  modeluje  się  po  ka-
stracji pochwę (Hidżra, W). 

(3) Kothi są uznawani albo za osobną kategorię, albo za podgru-

pę  hidżrów.  Ubierają  się  jak  kobiety  i  uprawiają  seks  głównie  

z mężczyznami, pełniąc podczas stosunku rolę bierną. Hidżrowie 

i kothi biorą ślub z mężczyznami, ale takie małżeństwo nie jest 

uznawane przez prawo ani religie indyjskie (Hijra, W). 

(4) Ludzie zmierzchu to żyjący w Indii biologiczni mężczyźni, któ-

rzy ubierają się i zachowują odmiennie niż ci, którzy identyfikują 
się z płcią męską bądź żeńską. Ich nazwa jest związana z okresem 
ich aktywizacji po zachodzie słońca (Evening people, b.d.).

(5) Tajscy i laotańscy katoi (ang. kathoeys) to transgenderyczni 

mężczyźni,  którzy  przyjęli  płeć  żeńską  (M

→K). Biologicznie są 

mężczyznami, ale nie uważają się za mężczyzn, tylko za kobiety 
takie jak inne, za inny (bądź drugi) rodzaj kobiet albo za trzecią 
płeć. Synonimem tych terminów jest „przekształcona bogini”. Ża-
den z nich nie odpowiada znaczeniowo używanemu na Zachodzie 
terminowi „transgenderyczna kobieta”. Niektóre katoi ubierają 

się w kobiece stroje, przechodzą kurację hormonalną oraz opera-
cję zmiany płci. Inne poprzestają na kobiecym makijażu i mówie-
niu o sobie przy użyciu zaimków żeńskich. Ankieta przeprowa-
dzona wśród 190 osób, które dokonały w Tajlandii zmiany płci, 
pokazała, że tylko 11% z nich uważa się za katoi, 45% uważa się 

za kobiety, a 36% za inny (drugi) rodzaj kobiet. Niestety, ankieta 
nie zawierała rubryki „trzecia płeć”. Mimo iż w Tajlandii żyje (we-
dle różnych szacunków) od około 30 000 do około 300 000 katoi, 

a inni Tajowie są na ogół pozytywnie ustosunkowani wobec nich, 
nie mają możliwości prawnej zmiany płci. Państwo traktuje ich 

122

ALBO albo 

AndrOgynIA – MIłOść

jak mężczyzn, w związku z czym skazane katoi trafiają do mę-

skiego więzienia (Kathoey, W; Third gender, W; Jackson, 2003; 

Winter, 2003; Greenwood, 2009; Muszyński, 2010). 
(6) Birmański termin acault to zniekształcona postać birmań-

skiego achauk („suchy”), oznaczającego homoseksualistę. Acault 

to specjalista od sacrum, który w stanie ekstatyczno-transowym 

staje się medium ducha (nat kadaw). Gdy po nawiedzeniu me-

dium przez żeńskiego ducha Manguedon dojdzie do duchowych 
zaślubin, może on zmusić medium do zmiany płci (Coleman, Col-
gan, Gooren, 1992; acault, b.d.). 

(7) Chanit to arabska nazwa osób, które urodziły się jako mężczyź-

ni, ale ubierają się i zachowują jak kobiety. Określa się ich jako „nie-
zbyt męskich”, „zniewieściałych” albo „tych, którzy urodzili się jako 
mężczyźni”, ale uważają się za kobiety. W Omanie, gdzie uznaje się 
ich za osoby należące do trzeciej płci, są akceptowani. Mieszkają  
w swoich osiedlach. Wykonują prace typowe dla obu płci. Zarabiają 
jako męskie prostytutki. W związku małżeńskim mogą pełnić role 
mężczyzn lub chanit (Khanith, W; Gender identity, W). 

(8) Muchannathun to osoby transgenderyczne, które zmieniły 

płeć  męską  na  żeńską  (M

→K). Arabskie słowo muchannathun 

oznacza mężczyzn „zniewieściałych” albo „przypominających ko-
biety”. Określenie to nie pasuje do żadnego z powszechnie dziś 
używanych na Zachodzie kategorii płci społecznej. Nie oznacza 
ono  osób  hetero-  ani  homoseksualnych.  W  źródłach  arabskich 
muchannathun to najczęściej kastraci (Mukhannathun, W). 

(9) Transgenderyści w Chinach i na Tajwanie nazywają się ku-

axing („wyjść poza płeć”). Transseksualistów występujących na 

scenie  określa  się  obraźliwym  mianem  renyao.  Pod  względem 

aktywności artystycznej renyao stanowi analogon tajskiego ka-
toi.  Chiński  transseksualista,  czyli 

bianxingzhe  („ten,  który 

zmienia  płeć”),  zmienia  styl  życia  i  przechodzi  kurację  hormo-
nalną, ale nie zawsze decyduje się na operacją zmiany płci. Oso-
by  interseksualne  nazywa  się  „osobami  in-jang”  (yinyangren) 

(Transgender in China, W). 

(10)  Futanari  to  japoński  termin  oznaczający  „dwie  formy”, 

używany na określenie osób należących do trzeciej płci (zob. her-
mafrodyzm). Najczęściej jest to osoba z ciałem kobiety i organem 
płciowym podobnym do prącia (Futanari, W).

(11)  Newhalf  (ang.  „nowa  połowa”)  w  Japonii  to  transgende-

ryczna  lub  transseksualna  osoba  po  zmianie  płci  z  męskiej  na 
żeńską (M

→K) (Urban Dictionary, b.d.).

123

Jacek Sieradzan

ILE PłCI MA CZłOWIEK

(12) Bacchá to słowo wywodzące się od perskiego bacche („chło-

piec”,  „młodzieniec”),  używane  w  Turkiestanie  na  określenie 
chłopca 12–16-letniego, który od najmłodszych lat uczy się śpie-
wu i tańca, a potem służy mężczyznom jako partner seksualny 
(bacchabozlik). Dla jednych bacchá jest osobą transgenderyczną, 

dla innych sytuacyjnym homoseksualistą (Bacchá, W). 

(13)  Mak  nyah,  czyli  „ucieczka  (nyah)  od  matki  (mak)”,  oraz 

pak  nyah

, czyli „ucieczka (nyah) od ojca (pak)”, to, odpowied-

nio, malajskie nazwy transseksualnego mężczyzny, który zmie-
nił płeć na żeńską (M

→K), oraz transseksualnej kobiety, która 

zmieniła płeć na męską (K

→M). Mianem mak pak nyah określa 

się wszystkich transseksualistów (Mak nyah, W).

(14)  Waria  to  indonezyjski  termin  będący  połączeniem  pierw-

szej sylaby słowa wanita („kobieta”) i trzech ostatnich liter słowa 
pria („mężczyzna”). Używa się go na oznaczenie transgenderycz-

nych kobiet, uznających się za istoty uwięzione w męskim ciele. 
Waria chodzą w sukniach (sarongach), stosują kobiecy makijaż 

i feminizują ciało: implantują piersi, korygują nosy i usta, a nie-
które  dokonują  operacji  zmiany  płci.  Pracują  jako  projektanci 
mody, uliczni muzykanci, prostytutki oraz w salonach piękności. 
Urzędową cechą wyróżniającą warii jest to, że w dowodzie osobi-

stym ma dwa nazwiska – jedno męskie, drugie żeńskie, ale tylko 
jedną płeć – męską (Graham, b.d. 1; Graham, b.d. 2). 
(15) Indonezyjska bissu to osoba przekraczająca tradycyjne zróżni-

cowanie płci. Najczęściej jest hermafrodytą. Ubiera się w oryginal-
ne stroje zawierające elementy typowe dla kobiet i dla mężczyzn, 
ale niebędące typowo męskim lub żeńskim ubiorem. Może np. no-
sić  przy  sobie  nóż  jak  mężczyzna,  a  we  włosach  mieć  wplecione 
kwiaty jak kobieta. Kapłani bissu są wybierani spośród niemowląt 

mających trudną do określenia płeć. Ponieważ uważa się, że łączą  
w sobie cechy boskie i ludzkie, traktuje się ich jako pośredników 
między bogami a ludźmi. Podobnie jak birmańscy acault, wchodzą 

w odmienne stany świadomości. Są cenieni jako specjaliści od sa-
crum i udzielają błogosławieństwa muzułmanom wybierającym się 

na pielgrzymkę do Mekki (Bissu, W; Graham, 2002). 

(16)  Bakla  to  termin  zbiorczy,  który  w  filipińskim  języku  ta-

galog używa się na określenie stylu życia, grupującego męskich 
homoseksualistów, kobiet uwięzionych w męskim ciele, transwe-
stytów i osoby uznane za zniewieściałe. Jedni baklowie są bar-

dziej, a inni mniej męscy. Chcąc upodobnić się do kobiet, drudzy 
ubierają  się  w  kobiece  stroje  oraz  implantują  piersi,  choć  tyl-
ko nieliczni przechodzą operację zmiany płci. Baklowie zajmują 

124

ALBO albo 

AndrOgynIA – MIłOść

trwałe miejsce w tradycyjnie tolerancyjnym społeczeństwie fili-
pińskim (LGBT in the Philippines, W). 

(17) Fa’afafine (dosł. „jak kobieta”) z wysp Samoa są biologicznymi 

mężczyznami, którzy w dzieciństwie przyjęli żeńską płeć kulturową 
(Fa’afafine, W). W przeciwieństwie do tajskich katoi, którzy sami 

decydują o zmianie płci, na Samoa jeszcze w dzieciństwie rodzina 
arbitralnie decyduje, że dziecko będzie wychowane w innej płci niż 
biologiczna. Prowadzone w latach 2006–2008 badania Paula L. Va-
seya z Uniwersytetu w Lethbridge w Kanadzie pokazały, że fa’afa-
fine są ogólnie bardziej altruistyczni od reszty populacji. „Altruizm 

ten nie jest wynikiem ich większej kobiecości czy niezaspokojonej 
potrzeby opieki rodzicielskiej” (Woźniak, 2010, s. 15).
(18) Fakaleiti z wysp Tonga, którzy są biologicznymi mężczy-

znami, zachowują się jak kobiety, a na emigracji tworzą bardziej 
odrębną społeczność niż na Tonga (Fakaleiti, W). 

(19) Mahu wahine to hawajskie określenie osoby należącej do 

trzeciej płci, używane też na Tahiti. Maorysi z Nowej Zelandii 
używają w takim wypadku terminu whakawahine, a Maorysi 

z  Wysp  Cooka  wyrażenia  akava’ine.  W  slangu  używanym  na 

Hawajach mahu to określenie transwestyty lub trensgenderysty 

(Mahu, W; Third gender, W).
(20) Takat

ā

pui to maoryskie słowo oznaczające partnera sek-

sualnego tej samej płci, a także transseksualistę i transgende-
rystę. Występuje ono w złożeniach Takat

āpui wahine (lesbijka), 

takat

āpui  kaharua  (biseksualista)  i  takatāpui  tāne  ki  wahine 

(ang. transman, transwoman) (Takat

āpui, W). 

(21) Hua z Papui Nowej Gwinei dokonują zmiany płci kulturo-

wej: z męskiej na żeńską, i vice versa. Uważają, że człowiek przez 

całe życie nabywa i przekształca swoją płeć kulturową, ponieważ 
jest ona procesem, który się nieustannie tworzy, a nie czymś raz 
na zawsze ustalonym. Kobieta, im więcej rodzi dzieci, tym wię-
cej traci kobiecości. Po urodzeniu trzeciego dziecka zyskuje status 
mężczyzny i zostaje dopuszczona do udziału w inicjacjach i radzie 
plemiennej. Z kolei mężczyzna traci swoją męskość wraz z prze-
kazywaniem wiedzy chłopcom podczas inicjacji. W miarę upływu 
czasu kobieta staje się mniej, a mężczyzna bardziej skalany. Także 

Simbari z Papui Nowej Gwinei praktykują zmianę płci z żeńskiej 
na męską, co w ich języku nosi nazwę kwolu-aatmwol (Renzetti, 

Curran, 2005, s. 96–97; 5-alpha-reductase deficiency, W). 

(22)  Bałkańskie  tobelije  i  ostajnice  (pd.-słowiań.  tobelija; 
ostajnica), czyli „zaprzysięgłe dziewice” (ang. sworn virgins), to 

kobiety,  które  dobrowolnie  przyjmują  ubiór  oraz  sposób  życia  

125

Jacek Sieradzan

ILE PłCI MA CZłOWIEK

i zachowania typowe dla płci męskiej, włącznie z używaniem broni  
i paleniem tytoniu, ale powstrzymują się od uprawiania seksu. 
W Albanii i Czarnogórze są one zjawiskiem społecznym. W prze-
ciwieństwie  do  innych  kobiet  mogą  uczestniczyć  w  czysto  mę-
skich spotkaniach i cieszą się takim samym szacunkiem jak każ-
dy mężczyzna (Sworn virgin, W.). 

(23) Ludzie  o  dwóch  duchach (Two-Spirit  people) to tłuma-

czenie  pochodzącego  z  języka  Odżibwów  terminu  niizh-manid-
dowag.  Pojęcie  to  nie  ma  żadnego  tradycyjnego  kulturowego 

znaczenia u Odżibwów. Zostało ukute podczas konferencji tubyl-
czych gejów i lesbijek, jaka odbyła się w 1990 roku w Kanadzie, 
aby zastąpić będące w powszechnym użytku w środowisku an-
tropologów pejoratywne określenie „berdasze”. Słowo to pocho-
dzi od francuskiego bardache  bądź hiszpańskiego bardaje (oba  

w  znaczeniu  męskiej  prostytutki)  lub  arabskiego  bardaj  („nie-

wolnik”, „utrzymanek”). 
Dla samych zainteresowanych termin „ludzie o dwóch duchach” 
oznacza,  że  w  jednym  ciele  współegzystują  dwa  duchy:  męski  
i żeński. U 99 plemion żyjących w Ameryce Północnej jest znana 
przynajmniej  jedna  tubylcza  nazwa  określająca  osobę  o  dwóch 
duchach.  W  językach  76  plemion  określa  ona  kobietę,  która 
zmieniła płeć na męską (K

→M), w językach 22 plemion mężczy-

znę, który zmienił płeć na żeńską (M

→K), a w języku ludu Maidu 

oznacza on obie możliwości. U większości plemion tubylczej Ame-
ryki Północnej, np. Mohawków, Lakotów i Zuni, ludzie o dwóch 
duchach stanowili jedną z podstawowych instytucji. Pełnili waż-
ne funkcje społeczno-religijne, m.in. uzdrowicielskie, nauczające, 
przewodniczyli ceremoniom, rytom itp. (Holmes, 2000; Two-Spi-
rit, W; Vries, 2009, s. 63). 

(24)  Muxe  meksykańskich  Zapoteków.  Termin  muxe  pochodzi 

prawdopodobnie  od  hiszpańskiego  mujer  („kobieta”).  Oznacza 

mężczyznę, który ubiera się i zachowuje jak kobieta. Jedni muxe 

wiążą się z mężczyznami, inni z kobietami. Ci, którzy wiążą się 
z mężczyznami, nie są uważani za homoseksualistów. Muxe są 

przez Zapoteków akceptowani. Mogą wykonywać zajęcia typowe 
dla mężczyzn albo typowe dla kobiet. Mogą się uznawać za ko-
biety albo za przedstawicieli trzeciej płci. Tylko nieliczni poddają 
się operacji zmiany płci (Muxe, W; Stephen, 2003, s. 1008). 

(25)  Guevedoche  z  Dominikany  to  genetyczny  chłopiec,  który 

urodził  się  z  pochwą  i  mikroskopijnym  prąciem  wyglądającym 
na łechtaczkę i z tego powodu został uznany i wychowany jak 
dziewczynka. Nazwa guevedoche, będąca zniekształceniem huevo 

126

ALBO albo 

AndrOgynIA – MIłOść

a los doce („jaja w 12 roku życia”), pochodzi od aktywizowania się  

w nim cech męskich w okresie dojrzewania. Alternatywna nazwa 
to machihembras („mężczyzna/kobieta”). Na Dominikanie, gdzie 

stwierdzono częste występowanie tego syndromu (1 na 90 uro-
dzonych chłopców), większość mężczyzn akceptuje swoją męską 
płeć i zawiera związki z kobietami, ale żaden z nich nie doczekał 
się potomstwa. Z punktu widzenia medycyny powodem tego jest 
zaburzenie płci hormonalnej pod wpływem braku lub niedoboru 
enzymu 5-alfa-reduktazy (5-alpha-reductase deficiency, W).

(26–28) Osoby transgenderyczne żyją także w etiopskim plemie-
niu  Maale  (są  zwane  asztime),  wśród  Kenijczyków  mówiących 

językiem suahili (maszonga) i w kongijskim ludzie Mbo (man-

gaiko).  O  nich,  tak  jak  o  transgenderystach  z  Iranu,  Nepalu, 

Korei  Południowej  i  Wietnamu,  brak  jednak  informacji  w  źró-
dłach dostępnych podczas pisania tego artykułu (Third gender, 

W; Erisis, 2009).
Zarówno na Filipinach, jak i na Tajwanie około pięciu razy wię-
cej  osób  zmieniło  albo  chce  zmienić  płeć  z  żeńskiej  na  męską, 
niż tych, które dokonały zmiany odwrotnej (LGBT in the Philip-
pines, W; Transgender in China, W). Warto też wspomnieć, że 

prawo w Singapurze od 1996 roku dopuszcza małżeństwa osób 
transgenderycznych (Transgender people in Singapore, W). 
Północnoamerykańskie Stowarzyszenie Interseksualistów (ISNA) 

wymienia 16 cech osób należących do trzeciej płci. Naturalnie nie 
wszystkie występują u wszystkich interseksualistów (Intersexual-
ity, W): 

(1) brak lub niedobór enzymu 5-alfa-reduktazy (zob. wyżej);
(2) zespół niewrażliwości na androgeny (zob. wyżej); 
(3) afalia, czyli urodzenie się – z nieznanych przyczyn – bez ze-
wnętrznych genitaliów, męskich bądź żeńskich (Aphallia, W; Pe-
nile agenesis, W);

(4) przerośnięta łechtaczka; jest to wrodzona anomalia kobiecych 
genitaliów (Clitoromegaly, W; Fraser syndrome, W);

(5) wrodzony wzrost kory nadnerczy (zob. wyżej);
(6) dysgenezja gonad (agonadyzm); jest to wykształcenie się go-
nad szczątkowych lub ich brak, spowodowany nieobecnością sub-
stancji hamującej Müllera i testosteronu (Boczkowski, 1971, s. 
93; Gonadal dysgenesis, W; Mixed gonadal dysgenesis, W);

(7) nieprawidłowe umiejscowienie otworu cewki moczowej w prą-
ciu (Hypospadias, W); 

127

Jacek Sieradzan

ILE PłCI MA CZłOWIEK

(8) zespół Kallmana; jest to specyficzna postać hipogonadyzmu 
hipogonadotropowego  (hypogonadotrophic  hypogonadism, HH). 

Cechuje się całkowitą (anosmia) lub częściową (hyposmia) nie-

zdolnością do odczuwania zapachów i niskim poziomem hormo-
nów przysadkowych LH i FSH. Przyczynia się to do opóźnione-
go wystąpienia oznak dojrzałości płciowej. Nie wszystkie osoby 
dotknięte zespołem Kallmana uważają się za osoby trzeciej płci. 
Niektóre z nich mogą być też dotknięte zespołem częściowej nie-
wrażliwości  na  androgeny  (PAIS)  (Anosmia,  W;  Hyposmia,  W; 
Kallman syndrome, W);

(9) zespół Klinefeltera (zob. wyżej);
(10) mikroskopijne prącie mające około 5–6 centymetrów, a za-
tem  co  najmniej  2,5  razy  mniejsze  od  przeciętnej  wynoszącej 
13–15 cm (Micropenis, W; Human penis size, W);

(11) mozaicyzm (zob. wyżej);
(12)  zespół  Mayera-Rokitansky’ego-Küstera-Hausera  (MRKH), 
polegający na częściowym lub całkowitym niewykształceniu się 
u  kobiety  macicy,  szyjki  macicy  i  pochwy.  Kobieta  ma  jednak 
jajniki, co oznacza, że może zostać genetyczną matką (Müllerian 
agenesis, W);

(13) prawdziwy hermafrodytyzm (zob. dalej: hermafrodytyzm);
(14) wirylizm; jest to występowanie cech męskich u kobiety, spo-
wodowane zażywaniem przez matkę w okresie ciąży progestage-
nu, hormonu zbliżonego działaniem do testosteronu. Może skut-
kować powiększeniem łechtaczki, maskulinizacją zewnętrznych 
narządów płciowych oraz wrodzonym wzrostem kory nadnerczy 
(Progestin-induced virilisation, W);

(15) zespół Swyera (zob. wyżej);
(16) zespół Turnera (zob. wyżej).
Pojęcia trzeciej płci używa się w związku z płcią biologiczną (bio-
logical sex), płcią kulturową (gender), tożsamością płci kulturo-

wej (gender identity) oraz orientacją seksualną (sex identity). 

15 tożsamości seksualnych (sex)

Bardzo złożony jest problem tożsamości seksualnej ludzi (sex iden-
tities). Orientacja seksualna, jak wszystko w życiu człowieka, może 

ulec zmianie w ciągu życia. Jej wybór nie jest determinowany przez 
czysto biologiczne ani czysto społeczne czynniki (Tolman, Diamond, 
2002, s. 1021). O ile jedni uważają się za hetero-, homo- lub biseksu-
alistów, nie mając żadnych doświadczeń seksualnych, to heterosek-
sualiści z doświadczeniem homoseksualnym nie muszą się uważać 

128

ALBO albo 

AndrOgynIA – MIłOść

za  homo-  lub  biseksualistów.  Większość  populacji  deklaruje  się 
jako  osoby  heteroseksualne  (heterycy).  Wedle  dwóch  różnych  ba-
dań przeprowadzonych w USA, 1,8–5% mężczyzn oraz 2,8–3% ko-
biet deklaruje się jako osoby biseksualne, 2,3–4% mężczyzn uważa 
się za homoseksualistów, 1,3–2% kobiet za lesbijki, a ponadto 3,9% 
mężczyzn i 3,8% kobiet uważa się za „coś innego” (Bisexuality, W). 

Badania przeprowadzone w innych krajach pokazują, że od 1 do 20% 
mężczyzn deklaruje się jako homoseksualiści (Homosexuality, W). 

Wikipedia  wyróżnia  14  tożsamości  seksualnych  (sexual  identi-

ties) (Gender role, W):

(1) Aseksualna, dotycząca osób, które w ogóle nie są zaintere-

sowane życiem seksualnym, gdyż np. nie odczuwają pożądania. 
W Polsce osoby aseksualne potocznie nazywa się asami. Aseksu-
aliści nie żyją w celibacie, gdyż okazjonalnie mogą praktykować 
stosunki  płciowe.  Mianem  osób  aseksualnych  czasami  określa 
się tych, którzy nie mają żadnej orientacji seksualnej. Stanowią 
one około 1% populacji. Niektórzy z nich chcą być traktowani jak 
przedstawiciele czwartej płci (Asexuality, W; Pietkiewicz, 2009, 

s. 112). Także wśród zwierząt znane są jednostki nieuprawiające 
seksu, np. wrotki bdelloidalne (Ridley, 1999, s. 94). 
Wśród aseksualistów wyróżnia się sześć postaw:

heteroromantyczną  –  z  romantycznym  stosunkiem  do  osób 

‰

z

płci przeciwnej;

biromantyczną – z romantycznym stosunkiem do osób obu płci;

‰

z

homoromantyczną – z romantycznym stosunkiem do osób tej 

‰

z

samej płci;

transromantyczną  –  z  romantycznym  stosunkiem  do  osób  

‰

z

o odmiennej lub wieloznacznej płci kulturowej; 

aromantyczną  –  która  cechuje  się  brakiem  romantycznego 

‰

z

stosunku do kogokolwiek; 

panromantyczną – z romantycznym stosunkiem nieopartym 

‰

z

na płci kulturowej ani jej braku (Asexuality, W).
(2) Biseksualna jest związana z odczuwaniem pociągu płciowe-

go do osób swojej i innej płci. Pochodny termin „biseksualizm” 
oznacza orientację biseksualną (Bisexuality, W). 

(3) Byli geje, byłe lesbijki i byli biseksualiści (ex-gay) to oso-

by,  które  zmieniły  swoją  identyfikację  z  poprzednią  orientacją 
seksualną. Amerykańskie Stowarzyszenie Psychiatryczne uważa, 
że o ile można zmienić identyfikację z jakąś orientacją seksualną, 
to sama orientacja jako taka zmianie nie podlega (Ex-gay, W).

129

Jacek Sieradzan

ILE PłCI MA CZłOWIEK

(4)  Heteroseksualna  jest  związana  z  odczuwaniem  pociągu 

płciowego  do  osób  innej  płci.  Pochodny  termin  „heteroseksu-
alizm” oznacza orientację heteroseksualną (Heterosexuality, W). 

(5) Homoseksualna jest związana z odczuwaniem pociągu płcio-

wego do osób tej samej płci. Pochodny termin „homoseksualizm” 
oznacza orientację homoseksualną (Homosexuality, W).

(6) Panseksualna wiąże się z odczuwaniem pociągu płciowego 

do osób dowolnej płci, bez względu na jej płeć, płeć kulturową czy 
orientację seksualną. O ile jedni panseksualiści uważają płeć za 
kategorię niemającą żadnego znaczenia, inni uznają ją za czyn-
nik przyciągający uwagę innych (Pansexuality, W).

(7) Wielomiłosna (z gr. poly [„wiele”] i łac. amor [„miłość”]) jest to 

pragnienie bycia w więcej niż jednym związku seksualnym w tym 
samym czasie, przy aktywnym uczestnictwie wszystkich zaangażo-
wanych weń osób. Jedna z definicji nazywa to zjawisko „konsensu-
alną, etyczną, odpowiedzialną nie-monogamią” (Polyamory, W).

(8)  Pomoseksualna  to  neologizm  ukuty  przez  złożenie  słów 

„pomo”  (skrótu  od  „postmodernizm”)  i  „seksualizm”.  Oznacza 
on osobę, które nie deklaruje żadnej orientacji seksualnej, gdyż 
uznaje  wszelkie  deklaratywne  stwierdzenia  za  arbitralne  (Po-
mosexual, W).

(9) Banjee to mężczyzna ubierający się jak mężczyzna i upra-

wiający seks z innymi mężczyznami, ale ukrywający swoją toż-
samość seksualną (Banjee, W). 

(10)  Gejowska  oznacza  seksualny  związek  dwóch  mężczyzn; 

jego synonimem jest tożsamość homoseksualna (Gay, W). 

(11) Lesbijska oznacza seksualny i romantyczny związek dwóch 

kobiet (Lesbian, W). Ostatnie badania prowadzone wśród hetero-

seksualnych kobiet, które w dojrzałym wieku wybrały orientację 
lesbijską, pokazały, że kwestia płci jest znacznie bardziej płyn-
na, niż przypuszczano do tej pory (por. Cochrane, 2010, s. 25).
(12) Queer (ang. „dziwaczny”, „osobliwy”, „niezwykły”) to łącz-

na nazwa  dla  lesbijek, gejów, biseksualistów,  transgenderystów  
i  hermafrodytów  (ang.  skrót  LGBT),  czyli  tych  wszystkich,  któ-
rzy kwestionują heteronormę. Odmianą terminu queer jest queer 

heterosexuality.  Oznacza  on  przyjmowanie  przez  partnerów 

seksualnych  ról  tradycyjnie  wiązanych  z  płcią  przeciwną.  Kla-
sycznym przykładem queer heterosexuality jest Madonna, która 

podczas stosunku płciowego z mężczyzną przyjmuje rolę dominu-
jącą (Queer, W; Queer heterosexuality, W). 

130

ALBO albo 

AndrOgynIA – MIłOść

(13)  Określająca  tych,  którzy  kochają  osoby  tej  samej  płci 

(same  gender  loving).  Terminu  tego  używa  się  w  społeczności 

czarnych gejów amerykańskich. Same gender loving jest czasami 

synonimem geja. Przeprowadzona w 2000 roku wśród afroame-
rykańskich gejów ankieta pokazała, że 66% spośród nich uważa 
się za gejów, 14% za biseksualistów, a 10% za tych, którzy ko-
chają osoby tej samej płci (Same gender loving, W).

(14)  Nieheteroseksualna  to  termin  zbiorczy  na  tożsamości 

homo-, bi-, aseksualne oraz wszystkie inne, deklarowane przez oso-
by nieuważające się za heteroseksualistów (Non-heterosexual, W). 
Do  powyższych  kategorii  można  dodać  jeszcze  jedną:  (15)  ho-

moseksualną  z  wyboru,  praktykowaną  przez  pewien  czas: 

w  USA  istnieje  kategoria  LUG  (Lesbian  until  graduation),  czyli 

kobiet,  które  podczas  studiów  uprawiają  seks  lesbijski,  a  po  ich 
ukończeniu  z  reguły  zakładają  rodziny  heteroseksualne  (Salholz, 
1993,  s.  20).  Komercyjnym  wydaniem  tej  tendencji  jest  program 
Girls  Gone  Wild,  emitowany  obecnie  na  kanałach  erotycznych  
(w Polsce przez francuski kanał XXL). W podobny sposób więźnio-
wie podczas pobytu w więzieniu uprawiają seks z osobami tej samej 
płci (Gender role, W). 

13 tożsamości płci kulturowej (gender)

Wikipedia podaje 10 tożsamości płci kulturowej (gender identities) 

(Gender identity, W; Gender role, W; Gender variance, W): 

(1) Męska.

(2) Żeńska.

(3)  Androgyniczna  –  to  termin  będący  połączeniem  greckich 

słów  an

ēr  („mężczyzna)  i  gynē  („kobieta”)  i  oznaczający  obec-

ność  męskich  i  żeńskich  cech  w  człowieku.  Ci,  którzy  nie  czu-
ją przynależności ani do męskiej, ani do żeńskiej płci, mogą się 
definiować  jako  osoby  o  płci  ambiwalentnej  (ambigender),  płci 

pośredniej (intergendered), trzeciej płci (third gender), należące 

do obu płci (bigendered) albo nienależące do żadnej płci (non-gen-
dered). Osoba androgyniczna ma wiele cech męskich i żeńskich  

(w kategoriach płci psychologicznej są to typu KA i MA). Termi-
nu „androgyniczny” używa się na określenie osoby, którą z powo-
du specyficznego wyglądu i budowy ciała trudno zaliczyć do płci 
męskiej bądź żeńskiej. Jest on często synonimem hermafrodyty, 
ale z reguły nie oznacza osoby interseksualnej ani transgende-
rycznej (Androgyny, W).

131

Jacek Sieradzan

ILE PłCI MA CZłOWIEK

(4) Boi to termin używany w społecznościach gejów, lesbijek, bi-

seksualistów  i  transseksualistów  na  określenie  wielu  różnych 
tożsamości  płciowych.  Najczęściej  jest  to  osoba  przyjmująca  
w związku homoseksualnym rolę pasywną albo przebierająca się 
za kobietę. Może też oznaczać kogoś, kto znajduje się we wczesnym 
okresie procesu zmiany płci. Niechęć do binarnej, męsko-żeńskiej 
identyfikacji płciowej u boi może się przejawiać w używaniu zaim-

ków hir, sie, zie albo ey zamiast he bądź she (Boi, W). 

(5) Liminalna (genderfucking) to postawa pokazująca względ-

ność  wszelkich  identyfikacji  związanych  z  płcią  biologiczną  
i kulturową. Osoba przyjmująca tę postawę posługuje się kpiną 
i parodią, aby wyśmiać sztywne przywiązanie do jakiejś jednej 
wybranej kategorii płci. W ten sposób wskazuje na ich względ-
ność i sztuczność (Genderfucking, W).

(6) Nieokreślona (genderqueer; intergender) to termin zbiorczy 

dla tych wszystkich, którzy nie identyfikują się z płcią męską ani 
żeńską, a pogląd o istnieniu tylko dwóch płci uznają za czysto 
teoretyczne założenie. Tego typu istota może uważać, że: 

jest zarówno mężczyzną, jak i kobietą,

‰

z

nie jest ani mężczyzną, ani kobietą,

‰

z

nie mieści się w żadnych kategoriach,

‰

z

ma część cech należących do płci przeciwnej,

‰

z

ma wszystkie cechy należące do płci przeciwnej,

‰

z

należy do trzeciej płci, obok męskiej i żeńskiej,

‰

z

nie należy do żadnej płci,

‰

z

jest apłciowa (

‰

z

Genderqueer, W).

(7) Interseksualna (zob. dalej: hermafrodytyzm). 

(8)  Wszechpłciowa  (pangender  od  gr.  pan  [„wszystko”]  i  ang. 

gender [„rodzaj”]) oznacza osoby, które nie utożsamiają się z płcią 

męską bądź żeńską. Zamiast tego uważają siebie za osoby męsko-
-żeńskie albo przedstawicieli trzeciej płci. Są jednak i tacy pan-
genderyści,  którzy  nie  odczuwają  żadnej  potrzeby  identyfikacji 
płciowej i są zadowoleni z odrębnego statusu istot żyjącej w sferze 
pomiędzy płciami. Jako takie można je uznać za należące do ka-
tegorii płci liminalnej. Pod wieloma względami termin pangender 

pokrywa się z płcią nieokreśloną (pkt 6) (Pangender, W). 

(9)  Transgenderyczna,  czyli  przekraczająca  płeć  społeczną 

(zob. dalej: transgenderyzm). 
(10)  Womyn  (alternatywnie  womin,  womon)  oznacza  kobietę, 

która  nie  utożsamia  się  z  tradycyjną  rolą  narzucaną  jej  przez 
społeczeństwo patriarchalne (Womyn, W). 

132

ALBO albo 

AndrOgynIA – MIłOść

Do powyższych kategorii można jeszcze dodać trzy poniższe:
(11)  Osoby  przekraczające  płeć  (transcendent  gender).  E.S. 

Segal (2003, s. 6) zaliczył do nich kobiety z plemion Nandi i Igbo, 
biorące ślub z innymi kobietami, a także kobiety z Igbo, które 
przyjmują pozycję mężczyzny w stosunku prawnym oraz podczas 
niektórych ceremonii. 
(12)  Travesti  to  biologiczny  mężczyzna,  którzy  przyjął  żeńską 

tożsamość  płci  kulturowej.  Słowo  travesti  pochodzi  od  transve-
stir (hiszp. „przebierać się w ubrania innej płci”). Używa się go 

w wielu krajach Ameryki Łacińskiej, głównie w Brazylii i Sal-
wadorze.  Travesti  ubiera  się  i  zachowuje  jak  kobieta  –  używa 

kosmetyków,  mówi  o  sobie,  używając  zaimków  żeńskich.  Może 
przejść kurację hormonalną oraz korektę biustu, bioder i ud, ale 
rzadko operację zmiany płci. Uprawia seks z męskimi mężczy-
znami.  Jednak  w  przeciwieństwie  do  transseksualnej  kobiety, 
często nie uważa się za kobietę, tylko za geja. Dlatego niektórzy 
badacze zaliczają travesti do trzeciej płci lub transgenderystów 

(Kulick, 1998, s. 5–6; Travesti, W). 

(13)  Butch  i  dyke  jako  męską  oraz  femme  jako  żeńską  tożsa-

mość,  którą  przyjmuje  się  w  zachowaniu  i  postrzeganiu  siebie  
w społecznościach gejów, lesbijek i biseksualistów. Terminy te są 
wymienne, co oznacza, że sfeminizowany mężczyzna może się okre-
ślać jako femme, a zmaskulinizowana kobieta jako butch; niektó-

rzy uznają je za odrębne płci kulturowe (Butch and femme, W).
Ponadto  istnieje  kategoria  nietypowej  roli  płciowej.  Poza  wyżej 
wymienionymi tożsamościami płci kulturowej zalicza się do nich 
mężczyznę, który pod nieobecność kobiety przejmuje jej obowiązki 
(househusband), mężczyznę przesadnie zainteresowanego swoim 

wyglądem  (metrosexual)  oraz  wszechstronnego  geja  przyjmują-

cego zarówno aktywną, jak i pasywną rolę w różnych odmianach 
seksu (flip-flop sex; flip-flopper) (Atypical gender role, W).

Warto też wspomnieć o kategorii uniseksualnej, zwanej też śle-

potą na płeć, której istotą jest likwidacja płci jako kryterium 

podziału społecznego (Gender-blind, W).

Hermafrodytyzm

Hermafrodytyzm,  zwany  inaczej  interseksualizmem  czy  między-
płciowością,  występuje  także  wśród  zwierząt.  U  ryb  jest  częstym 
stanem  fizjologicznym,  gdyż  nie  wykształciły  one  zróżnicowania 
chromosomów płciowych. Może istnieć w pięciu postaciach: synchro-
nicznej (gdy jednostka ma komórki jajowe i plemniki), funkcjonalnej 

133

Jacek Sieradzan

ILE PłCI MA CZłOWIEK

(gdy  osobnik  zmienia  płeć  z  wiekiem),  protoandrycznej  (gdy  jed-
nostka  jest  najpierw  męska,  a  potem  żeńska),  protogynoidalnej 
(gdy  osobnik  jest  najpierw  żeński,  a  potem  męski)  i  szczątkowej 
(gdy jednostka funkcjonuje bądź jako samiec, bądź jako samica, ale 
z  cechami  obu  płci).  Zjawisko  interseksualizmu  jest  znane  także  
u płazów, ptaków i ssaków (Boczkowski, 1983, s. 56–81). Najbardziej 
interesujący jest przykład jednego z gatunków ptaków, który – po-
dobnie jak forma Boga Śiwy Ardhanariśwary (skt. „Pan, Którego 
Połowa Ciała Jest Kobietą”) – w jednej połowie jest samcem (z ją-
drem), a w drugiej samicą (z jajnikiem). Nosi to nazwę mozaicyzmu 
bądź chimeryzmu. U ludzi chimerą jest człowiek mający więcej niż 
dwie linie komórkowe pochodzące z odrębnych zygot (Intersexuali-
ty, W; Ardhanari, W; Connor, Ferguson-Smith, 1991, s. 71). 

W medycynie hermafrodytyzm u ludzi jest traktowany jako za-

burzenie  tożsamości  płciowej,  powstałe  w  wyniku  wad  genetycz-
nych. W polskiej literaturze medycznej przyjęło się wyróżniać trzy 
rodzaje hermafrodytyzmu. Niektórzy zachodni lekarze uznają jed-
nak tego typu terminologię za przeżytek XIX-wiecznej nomenklatu-
ry medycznej (Intersexuality, W). Autorzy polscy wyróżniają:

(1) Hermafrodytyzm prawdziwy, w przypadku którego osob-

nik ma gonady obu płci. Dzieli się na trzy typy: 
(a) alternatywny (naprzemienny), co ma miejsce wtedy, gdy jed-
na gonada jest jądrem, a druga jajnikiem;
(b) obustronny, gdy obie gonady mają zarówno jądra, jak i jajniki 
(w literaturze anglojęzycznej nazywa się to ovo-testes);

(c) jednostronny, gdy w jednej gonadzie znajdują się jądra i jajni-
ki, a w drugiej jest jądro lub jajnik. 
Jak dotąd nie stwierdzono występowania typu (a) u ludzi. Her-
mafrodytyzm typów (b) i (c) zdarza się niezwykle rzadko: opisa-
no około 200 przypadków, w tym 60 w XX wieku. Hermafrodyci 
prawdziwi mają najczęściej normalny genotyp żeński 46XX. Her-
mafrodyci stanowią około 0,05% populacji (Witten, 2003, s. 217). 
(2)  Hermafrodytyzm rzekomy męski, w przypadku którego 

osobnik ma gonady męskie, ale wewnętrzne i zewnętrzne narzą-
dy płciowe oraz wtórne cechy płciowe żeńskie. Ten typ hermafro-
dytyzmu występuje w dwóch wariantach: 
(a) bez kobieco rozwiniętych piersi, z narządami płciowymi mę-
skimi i żeńskimi (lub tylko żeńskimi) oraz 
(b) z rozwiniętymi kobiecymi piersiami oraz narządami płciowy-
mi męskimi i żeńskimi (Boczkowski, 1983, s. 180–202). 
Jedną z form hermafrodytyzmu rzekomego męskiego jest zespół 

przetrwałych przewodów Müllera. Z powodu braku hormonu 

134

ALBO albo 

AndrOgynIA – MIłOść

antymüllerowskiego (AMH), biologiczny mężczyzna może urodzić 
się z nie w pełni rozwiniętymi narządami kobiecymi: macicą, jajo-
wodami i pochwą. Niekiedy ma zaburzoną czynność jąder (Inter-
sexuality, W; Persistent Müllerian duct syndrome, W). 

Odmianą  tego  hermafrodytyzmu  rzekomego  męskiego  jest  ze-

spół  feminizujących  jąder.  Jest  rozpoznawany  u  kobiet  

z  genotypem  męskim  46XY,  które  poza  kobiecą  budową  cia-
ła  (wraz  z  dobrze  rozwiniętymi  piersiami),  mają  małą  (mającą 
niekiedy zaledwie 2 cm), ślepo zakończoną pochwę i dobrze wy-
kształcone jądra w jamie brzusznej, pachwinie lub pochwie. Po-
wstaje on prawdopodobnie w rezultacie niewłaściwej produkcji 
hormonów przez jądra oraz niewrażliwości receptorów na dzia-
łanie androgenów (Boczkowski, 1971, s. 107–112). 
(3) Hermafrodytyzm rzekomy żeński, w przypadku którego 

jednostka  ma  jajniki  oraz  męskie  zewnętrzne  organy  płciowe  
i męskie cechy somatyczne.
W przypadku genetycznych chłopców nie wykształcają się jądra, 
albo wykształcają, ale produkują za mało testosteronu, bądź też 
organizm w ogóle nie reaguje na testosteron. W przypadku gene-
tycznych dziewczynek przyczyną może być nadmierna produkcja 
testosteronu przez chore nadnercza (Michalewicz, 2005, s. 61). 
U hermafrodytów duża łechtaczka przypominająca prącie może 
spowodować uznanie noworodka za chłopca (Clitiromegaly, W).

Zdaniem biologów ewolucyjnych bycie hermafrodytą wprawdzie 
umożliwia uniknięcie płacenia kosztów męskości, ale na wybór 
płci nie mamy wpływu (Ridley, 1999, s. 116). Stygmatyzowani 
przez ogół hermafrodyci, przez badaczy są traktowani jak ary-
stokracja,  choćby  z  tego  powodu,  że  są  średnio  bardziej  inteli-
gentni od reszty populacji (Czajkowska-Majewska, 2001, s. 77). 
Przez  długie  lata  sądzono,  że  dzieci  rodzą  się  bez  określonej  płci 

i że jest im ona następnie wpajana w procesie socjalizacji. Badania 
wykazały jednak, że płeć kształtuje się już w okresie życia płodowego. 
Najbardziej istotne jest to, że „raz wykształcone poczucie przynależno-
ści płciowej jest nieodwracalne. Nawet obustronna kastracja w okre-
sie przeddojrzewaniowym nie zmienia kierunku rozwoju identyfikacji 
płciowej” (Kula, Słowikowska-Hilczer, b.d.). W literaturze często cyto-
wana jest historia chłopca, któremu spalono penis podczas obrzezania 
wskutek zastosowania zbyt dużej dawki prądu. Po usunięciu resztek 
prącia i jąder bezskutecznie usiłowano wychować go na dziewczynkę 
(Imieliński,  Dulko,  1988,  s.  54–57;  Kimura,  2006,  s.  35).  Ostatnimi 
czasy hermafrodytyzm stał się modny. Świadczy o tym fakt, że Lady 

135

Jacek Sieradzan

ILE PłCI MA CZłOWIEK

Gaga,  najpopularniejsza  piosenkarka  końca  pierwszej  dekady  XXI 
wieku, „wyznała, że jest hermafrodytą” (Alaska, 2010, s. 54).

Transseksualizm

W  przypadku  transseksualizmu  mamy  do  czynienia  z  niezgodno-
ścią między płcią psychologiczną a socjalną. Transseksualiści trak-
tują swoją płeć biologiczną jako coś obcego. Utożsamiają się z płcią 
psychiczną. Nazywa się je osobami uwięzionymi w ciele osoby płci 
przeciwnej. Z przypadkiem mężczyzny uwięzionego w ciele kobiety, 
czyli  osobnika  żeńskiego  z  męskim  mózgiem,  mamy  do  czynienia 
wówczas, gdy w okresie płodowym żeńskie organy płciowe wypro-
dukowały  za  dużo  hormonów  męskich,  a  z  przypadkiem  kobiety 
uwięzionej w ciele mężczyzny, czyli osobnika męskiego z kobiecym 
mózgiem,  wtedy  gdy  w  okresie  płodowym  męskie  organy  płciowe 
wyprodukowały  za  dużo  hormonów  żeńskich  (Imieliński,  Dulko, 
1988, s. 118–119, 128–129). 

W  1966  roku  H.  Benjamin  podzielił  transseksualistów  na  trzy 

grupy: 

heteroseksualnych  transwestytów,  którzy  noszą  ubrania  płci 

‰

‰

przeciwnej niż biologiczna i chcą być traktowani jak osoby prze-
ciwnej płci; 
osoby o statusie pośrednim między transwestytyzmem a trans-

‰

‰

seksualizmem,  które  chcą  przejść  terapię  hormonalną,  ale  nie 
zamierzają poddać się operacji zmiany płci;
osoby uznające, że zostały uwięzione w ciele płci przeciwnej i zde-

‰

‰

cydowane na operacyjną zmianę płci (por. Fajkowska-Stanik, 2001, 
s. 33). 
W polskiej literaturze brak odpowiedników terminów transwo-

man  (gdy  mężczyzna  zmienia  płeć  na  żeńską,  M

→K) i transman 

(gdy kobieta zmienia płeć na męską, K

→M). Niektórzy transmeni 

odrzucają jednak identyfikację K

→M, preferując zamiast nich M→M, 

gdyż uważają, że zawsze byli mężczyznami, a operacja zmiany płci 
spowodowała tylko, że ich prawdziwa tożsamość stała się widoczna 
dla innych (Trans man, W; Transwoman, W). Gdy mężczyzna czerpie 

podnietę z myśli o tym, że ma kobiece ciało, z myśli o przebieraniu 
się za kobietę albo robieniu czegoś, co jest typowe kobiet, mamy do 
czynienia z autogynefilią (Autogynephilia, W). 

Na określenie transseksualnego mężczyzny (M

→K), który uwa-

ża się za kobietę, stosuje makijaż, implantuje piersi, ale nie prze-
szedł operacji zmiany płci, używa się określeń gynandromorfizm, 
gynemimetomorfia,  czyli  „naśladowanie  (gr.  mim

ēsis)  kobiecej 

136

ALBO albo 

AndrOgynIA – MIłOść

(gyn

ē)  formy  (morphē)”,  gynemimesis  („naśladowania  kobiety”), 

gynemimetofilia („skłonności do naśladowania kobiety”) oraz she-
male („ona męska”), choć ostatni termin niektórzy odrzucają jako 

pejoratywny (Shemale, W). 

Transgenderyzm

Podobnym, choć odmiennym zjawiskiem, jest transgenderyzm. O ile 
transseksualizm wiąże się ze zmianą płci biologicznej (sex), to trans-

genderyzm jest zmianą płci kulturowej (gender) (Buczkowski, 2005, 

s. 35–36). Słowo sex dotyczy bowiem anatomii, a termin gender toż-

samości płci kulturowej albo odgrywanej przez jednostkę roli kul-
turowej (Pangender, W). Osoby transgenderyczne mogą uważać się 

za  hetero-,  homo-,  bi-,  pan-,  poliseksualistów  bądź  osoby  aseksu-
alne, mogą nie odczuwać przynależności do żadnej płci, mogą czuć 
się obupłciowe albo mogą odczuwać przynależność do innej płci niż 
ta, do której je przypisano po urodzeniu (Devor, 2007; Transgen-
der,  S).  Jako  takie  stanowią  przeciwieństwo  osób  zadowolonych 

z płci, z którą przyszły na świat, czyli cisgenderystów (Cisgender, 

W).  Transgenderycy  są  przez  medycynę  i  prawo  traktowani  jak 
mężczyźni, bez względu na zgłaszaną przez nich orientację płciową 
(Anonimowa Hermafrodytka, 2003). 

Sytuacja  transgenderystów  jest  szczególnie  zła.  Są  odrzucani 

nie  tylko  przez  rodzinę,  ale  nawet  przez  lekarzy.  Nie  tylko  nie 
otrzymują żadnej pomocy psychologicznej, ale nawet są okłamy-
wani  co  do  faktycznego  statusu  swoich  problemów.  Medycy  nie 
tylko odmawiają im pokazania akt ich choroby, ale nawet uznają 
to za zgodne z etyką lekarską. Domurat Dreger (1998) porównała 
operacyjne wycięcie części łechtaczki, będące typowym zabiegiem 
leczniczym w przypadku osób transgenderycznych, do powszech-
nie potępianej i zakazanej przez amerykańskie prawo ceremonii 
wycięcia  łechtaczki  u  dziewczynek,  praktykowanej  przez  prymi-
tywne  ludy  afrykańskie  oraz  społeczności  muzułmańskie  w  Azji  
i Europie (por. Brączyk, 2003). 

Jako przykład można podać trzy kategorie transgenderystów:
(1)  mężczyzna  przebierający  się  za  kobietę  (cross-dresser),  czy-

li  transwestyta  uprawiający  seks  z  kobietą,  która  kocha  w  nim 
kobiecość;

(2)  mężczyzna  przebierający  się  za  kobietę  i  uprawiający  seks  

z mężczyzną;

(3) mężczyzna przebierający się za kobietę w związku małżeń-

skim  z  kobietą  przebierającą  się  za  mężczyznę  (transwestytką).  

137

Jacek Sieradzan

ILE PłCI MA CZłOWIEK

W tabeli 3 podano trzy powyższe przykłady seksualności płci kultu-
rowej (Devor, 2007; por. Cross-dressing, W; En femme, W): 

Tabela 3.

Osoby  

w związku

Płeć

Płeć płci

Płeć 

kulturowa

Rodzaj płci 

kulturowej

Seksualność  

płci kulturowej

1a. transwestyta

1a. męska

1a. heteryk

1a. kobieta 1a. lesbijka

1a. lesbijski 

heteryk  

transwestyta

1b. kobieta

1b. żeńska 1b. hete-

ryczka

1b. kobieta 1b. lesbijka

1b. heteryczka- 

lesbijka

2a. transwestyta

2a. męska

2a. homo-

seksualista

2a. kobieta 2a. hete-

ryczka

2a. homoseksu-

alista  

transwestyta

2b. mężczyzna

2b. męska

2b. homo-

seksualista

2b. męż-

czyzna

2b. heteryk

2b. homoseksu-

alny heteryk

3a. transwestyta

3a. męska

3a. heteryk

3a. kobieta 3a. hete-

ryczka

3a. lesbijski 

heteryk  

transwestyta

3b. transwestytka 3b. żeńska 3b. hete-

ryczka

3b. męż-

czyzna

3b. heteryk

3b. heteryczka  

przebierająca się  

za heteryka

Podzbiorem kategorii transgenderycznej jest obupłciowość, czy-

li  bigenderyzm.  Nie  jest  to  biologiczna  androgynia  ani  trzecia 

płeć  (hermafrodytyzm),  tylko  świadomość  przynależności  do  obu 
płci,  wynikająca  z  niechęci  do  jednoznacznego  deklarowania  się.  
W praktyce oznacza przyjmowanie, w zależności od kontekstu, za-
chowania typowego dla określonej płci. Bigenderyzm może, choć nie 
musi, oznaczać biseksualizmu. Osoba bigenderyczna może też być 
aseksualna (Bigender, W).

Niechęć  czy  nienawiść  wobec  osób  transseksualnych  i  trans-

genderycznych nosi nazwę transfobii albo transmizogynii i stano-
wi odpowiednik homofobii jako niechęci (nienawiści) wobec gejów 
(Transphobia, W). Chcąc zwrócić uwagę opinii publicznej na pro-

blem nietolerancji związanej z wyborem płci oraz hipokryzję moral-
ności chrześcijańskiej, amerykańscy geje powołali w 1979 roku Za-
kon Sióstr Nieustającego Dogadzania Sobie. Jego członkowie noszą 
stroje przypominające habity katolickich zakonnic, nakrycia głowy 
wyglądające  jak  ogromne  rogi,  stosują  też  bardzo  mocny  makijaż 
upodabniający ich do klownów. Podobnie jak ma to miejsce w przypad-
ku zakonów katolickich, kandydatki na „siostry” odbywają postulat 

138

ALBO albo 

AndrOgynIA – MIłOść

i  poznają  historię  ruchu  gejowskiego.  Siostry  nie  ograniczają  się 
do  parodii  katolicyzmu,  tylko  prowadzą  szereg  akcji  społecznych, 
m.in.  uświadamiających  zagrożenia  związane  z  AIDS,  organizują 
happeningi, np. publiczne egzorcyzmy antygejowskich aktywistów 
itp. (Sisters of Perpetual Indulgence, W).

Płeć a mitologie

Fakt istnienia trzeciej płci jest niewygodny zarówno dla religijnych 
konserwatystów, którzy odwołując się Biblii, argumentują, że Bóg 
stworzył  człowieka  kobietą  i  mężczyzną,  jak  i  ludzi  o  poglądach 
lewicowych,  uznających  priorytet  socjalizacji  nad  determinizmem 
genetycznym. I jedni, i drudzy nie mają racji. Pierwsi dlatego, że 
już w starożytnym judaizmie istniały poglądy, wedle których pier-
wotny  człowiek,  Adam,  został  stworzony  jako  istota  dwupłciowa, 
męsko-żeńska  (Rdz  1,27),  czyli  hermafrodyta  (hebr. du-parzufim). 

Adam nosił kobietę w sobie, dopóki nie została zeń wyjęta jako że-
bro i ukształtowana jako odrębna istota (Rdz 2,22) (Sieradzan, 2005,  

s. 563, przyp. 471). Poglądy drugich weryfikują przypadki osób uwa-
żających się za hermafrodytów bądź mężczyzn, którzy zawsze czuli 
się mężczyznami, mimo iż zostali wychowani na kobiety. Istnienie 
Thomasa Beatie, mężczyzny pod względem prawnym, który urodził 
dziecko, kwestionuje arbitralne i dogmatyczne założenie teologów 
religii semickich, dla których istnieją dwie i tylko dwie płci. 

Jeśli to, co powiedziano powyżej na temat płci, odnieść do mitolo-

gii religijnych, to, paradoksalnie, okaże się, że koncepcje najstarsze 
są najbliższe współczesnemu stanowi badań naukowych. Odkrycia 
współczesnej  biologii  pokazały,  że  pierwotnie  (do  szóstego  tygo-
dnia  życia)  płód  jest  płciowo  niezróżnicowany.  Jako  taki  przypo-
mina więc glinianą, amorficzną i bezpłciową postać, którą – wedle 
najstarszych znanych mitologii, sumeryjskiej i babilońskiej – bóg-
rzemieślnik formuje niby garncarz na kole, by następnie ją ożywić 
(Łyczkowska, Szarzyńska, 1981, s. 64, 213). W sumeryjskim micie 
kreacyjnym znalezionym na glinianej tabliczce powstałej w drugiej 
połowie II tysiąclecia p.n.e. mowa jest o stworzeniu przez Boginię 
Wielką  Matkę  Ninmah  (Aruru)  „człowieka  bez  penisa  i  sromu” 
(Szarzyńska, 2000, s. 43).

Hebrajską wersję tego mitu znajdujemy w Księdze Rodzaju (2,7): 

„Ukształtował Pan Bóg człowieka z prochu ziemi i tchnął w nozdrza 
jego dech życia”. Wedle drugiej wersji mitu o stworzeniu człowiek – 
podobnie jak bóstwo – jest pierwotnie hermafrodytą: „I stworzył Bóg 
człowieka na obraz swój. Na obraz Boga stworzył go. Jako mężczy-
znę i niewiastę stworzył ich” (Rdz 1,27). To ostatnie „ich” przeczy, 

139

Jacek Sieradzan

ILE PłCI MA CZłOWIEK

naturalnie, poprzedniemu „go”. Istota, która jeszcze w poprzednim 
zdaniu była hermafrodytą, za sprawą językowej magii patriarchal-
nego egzegety w następnym stała się mężczyzną i kobietą. W chrze-
ścijaństwie natomiast zakłada się, że płeć męska jest normatywna. 
Decydującym argumentem ma być nie tylko to, że Adam został stwo-
rzony  przed  Ewą  (co  podnosili  też  teolodzy  żydowscy),  ale  przede 
wszystkim to, że dziecko Boga jest synem, a nie córką. Zatem mi-
tologia kreacji przeszła od płciowego niezróżnicowania sumeryjsko-
babilońskiego,  poprzez  teoretyczny  hermafrodytyzm  judaizmu,  do 
teoretycznej i normatywnej męskości chrześcijaństwa. Psychoanali-
tyk George Groddeck uważał, że obrzezanie w judaizmie ma na celu 
wyeliminowanie w mężczyźnie kobiecości (napletek jest tu męskim 
odpowiednikiem pochwy) i jego podobieństwa do niezróżnicowane-
go bóstwa (cyt. w: Badinter, 1993, s. 62). Ale cytowane jako motto 
na początku słowa Semenyi „Jestem, która jestem”, nawiązujące do 
słów żydowskiego Boga „Jestem, który jestem” (Wj 3,14), pokazują, 

że hermafrodyci mają świadomość własnej wyjątkowości na tle in-
nych, takiej jaką miał Jahwe na tle innych bogów

5

. 

Na  koniec  warto  wspomnieć,  że  delficką  maksymę  „poznaj  sa-

mego  siebie”  (gr.  gnothi  seauton)  interpretuje  się  niekiedy  w  ka-

tegoriach poszukiwania prawdziwej tożsamości seksualnej ukrytej  
w tkankach ciała (Hausman, 1995, s. 47). 

Ile jest płci? 

W artykule omówiono zagadnienie wielości płci. Na przykładzie płci 
pokazano, jak bardzo skomplikowany jest świat współczesny. Skoro 
nawet płeć nie określa tożsamości człowieka, to można zapytać: czy 
coś takiego jak tożsamość w ogóle istnieje? A także: jaki sens ma 
poszukiwanie tożsamości w świecie, w którym wszystko tak bardzo 
szybko się zmienia? Autor doszedł do wniosku, że z powodu istnie-
nia wielu płci pośrednich, odmiennie definiowanych, wyznaczenie 
granicy między płcią żeńską a męską jest praktycznie niemożliwe. 
Płeć może być definiowana na wiele różnych sposobów. Jedno wsze-
lako jest pewne: osób, których nie mieszczą się w arbitralnym di-
polaryzmie płciowym, nie można stygmatyzować, pisząc o nich jako  
o dziwolągach, jak uczynił to Dariusz Rosiak (2009, s. A20–A21).

Nie da się także jednoznacznie orzec, ile właściwie jest płci. Tubylcy 

w różnych częściach świata wymieniają od dwóch do sześciu rodzajów 
płci. Z medycznego punktu widzenia istnieje 10 płci. W tekście oma-
wia się różne anomalie i zaburzenia owych 10 rodzajów płci, zwłasz-
cza hormonalnej, chromosomalnej i psychologicznej. Ponadto możemy 
wyróżnić 28 modalności trzeciej płci, 15 tożsamości seksualnych (sex),  

140

ALBO albo 

AndrOgynIA – MIłOść

13 tożsamości płci kulturowej (gender), a także zjawiska hermafrody-

tyzmu, transseksualizmu i transgenderyzmu. Autor omawia też po-
krótce zróżnicowanie płciowe w Biblii i tradycji żydowskiej. 

Granice  między  płciami  są  równie  trudne  do  wyznaczenia,  jak 

granice między barwami tęczy. Jednak porównując z sobą dane ze 
starożytnych  pism  religijnych,  ustaleń  współczesnej  biologii  i  tych 
badaczek, które – jak Bem i Fausto-Sterling – uznają płeć trzecią za 
źródłową, można uznać pierwotne niezróżnicowanie łączące w sobie 
męskość i żeńskość za źródłowe.

PRZYPISY

1

  Testosteron  to  sterydowy  hormon  płciowy  zaliczany  do  androgenów.  U  obu  płci 

androgeny są produkowane przez część siatkowatą kory nadnerczy. Ponadto u męż-

czyzn wytwarzają je jądra, a u kobiet jajniki. nadmiar androgenów u kobiet powoduje 

maskulinizację  ciała,  pojawienie  się  męskiego  owłosienia,  zaburzenia  płodności, 

trądzik oraz łysienie.

2

  Boczkowski,  1971,  s.  58–84,  106–116;  Boczkowski,  1983,  s.  144–180,  194–196; 

Connor, Ferguson-Smith, 1991, s. 164–169; 221; renzetti, Curran, 2005, s. 52, 54; 

Moir, Jessel, 1996, s. 48, 167; Vasta, Haith, Miller, 1995, s. 576–577, 581; Miluska, 

1996, s. 55–56; Kuczyńska, 2002a, s. 12–13; Bisexuality, W; Swyer syndrome, W; 

Turner syndrome, W; Mixed gonadal dysgenesis, W; XX gonadal dysgenesis, W; Ze-

spół Klinefeltera, W; Zespół Turnera, W; Zespół XYY, W; Trisomia chromosomu X, 

W; Zespół Noonan, W.

3

  Toaletę  dla  osób  trzeciej  płci  wprowadzono,  jak  dotąd,  tylko  w  wiejskim  liceum  

w Tajlandii (greenwood, 2009, s. 44).

4

  Sanday, goodenough, 1990; r. Trumbach, London’s Sapphists: From Three Sexes 

to Four genders in the Making of Modern Culture (s. 111–136). W: g. Herdt (red.), 

Third Sex, Third Gender: Beyond Sexual Dimorphism in Culture and History, new 

york 1994; roscoe, 2000; graham b.d. 2; Kuligowski, 2007, s. 288. 

5 

 

Że takie rozumowanie nie jest pozbawione sensu, świadczy choćby to, że słowa 

„Jestem, która jestem” zostały użyte jako śródtytuł w artykule omawiającym zmiany 

we współczesnym rozumieniu płci Jahwe (Mielnikow, 2008, s. 33).

SKRóT 

W – Wikipedia, http://en.wikipedia.org 

bIbLIOGRAFIA

A Gender Variance Who’s Who (b.d.). http://zagria.blogspot.com/2009/08/ewa-kobukow-

ska-1946-athlete.html, stan na 16.11.2009.

acault (b.d.). http://en.wiktionary.org/wiki/acault, stan na 16.11.2009.

Alaska (Olvido gara Jova) (2010). Cała gaga. Forum, 34, 52–55.

Angier, n. (2001). Kobieta, geografia intymna. Warszawa: Prószyński i S-ka.

Anonimowa  Hermafrodytka  (2003).  Hermafrodyci  mówią.  http://hermafrodytyzm.org/

hermafrodyci_mowia.htm, 15.08.2003, stan na 25.05.2007.

141

Jacek Sieradzan

ILE PłCI MA CZłOWIEK

Badinter, E. (1993). XY: tożsamość mężczyzny. Warszawa: Wydawnictwo W.A.B.

Beemyn, B.g. (2009). genderqueer (s. 370–371). W: J. O’Brien (red.), Encyclopedia of 

Gender and Society. Thousand Oaks: Sage Publications.

Bem, S. (1974). The measurement of psychological androgyny. Journal of Consulting and 

Clinical Psychology, 42, 155–162.

Bem, S.L. (1994). Androgynia psychiczna a tożsamość płciowa. W: P.g. Zimbardo, F.L. ruch 

(red.), Psychologia i życie (s. 435–438). Warszawa: Wydawnictwo naukowe PWn. 

Bem, S.L. (2000). Męskość i kobiecość: O różnicach wynikających z płci. gdańsk: gdań-

skie Wydawnictwo Psychologiczne.

Blum, d. (2000). Mózg i płeć: O biologicznych różnicach między kobietami i mężczy-

znami. Warszawa: Prószyński i S-ka.

Boczkowski, K. (1971). Nieprawidłowości rozwoju płciowego. Warszawa: Państwowy 

Zakład Wydawnictw Lekarskich. 

Boczkowski, K. (1983). Determinacja i różnicowanie płci. Warszawa: Państwowe Wy-

dawnictwo naukowe.

Bone, J. (2008). He spent years as a woman, became pregnant as a man and now he’s  

a mother (and father). The Times, July 4, 13.

Brączyk, M. (2003). Zabić kobietę w kobiecie. Przegląd, 40, 30–32.

Brown, L.B. (1997). Women and Men, not-Men and not-Women, Lesbians and gays: Ameri-

can Indian gender Style Alternatives. W: L.B. Brown (red.), Two Spirit People: American 

Indian Lesbian Women and Gay Men (s. 5–20). Harrington Park: Haworth Press.

Buczkowski, A. (2005). Społeczne tworzenie ciała: płeć kulturowa i płeć biologiczna. 

Kraków: Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac naukowych. 

Charles, g. (2009). Człowiek w punkcie serwisowym. Forum, 4, 56–61.

Chłopcy z biustem. Film dokumentalny. „discovery”. Emisja 14.04.2007.
Cochrane, K. (2010). Spóźnione ego. Forum, 34, 24–27.

Coleman, E., Colgan, P., gooren, L. (1992). Male cross-gender behavior in Myanmar (Bur-

ma): a description of the acault. http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/1535191?dop-

t=Abstract, stan na 16.11.2009 

Connor, J.M., Ferguson-Smith, M.A. (1991). Podstawy genetyki medycznej. Warszawa: 

Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich. 

Czajkowska-Majewska, d. (2001). dusza biochemiczna. Polityka, 17, s. 76–77.

dakowicz, A. (2000). Płeć psychiczna a poziom samoaktualizacji. Białystok: Wydawnictwo 

Uniwersyteckie Trans Humana. 

devor,  H.  (1989).  Gender  Blending:  Confronting  the  Limits  of  Duality.  Bloomington: 

Midland Book.

devor, A.H. (2007). How Many Sexes? How Many Genders? When Two Are Not Enough. 

http://web.uvic.ca/~ahdevor/HowMany/HowMany.html, stan na 12.10.2009.

domurat dreger, A. (1998). „Nieokreślona płeć” czy ambiwalencja medycyny. http://

hermafrodytyzm.org/nieokreslona_plec.htm, stan na 25.05.2007.

Ellis, H. (1897). Mężczyzna i kobieta: Badania nad drugorzędnymi cechami płciowymi 

człowieka. Warszawa: Księgarnia Teodora Paprockiego i S-ki.

Ember, C.r., Ember, M. (red.) (2003). Encyclopedia of Sex and Gender: Men and Women 

in the World’s Culture. new york: Kluwer Academic/Plenum Publishers.

Erisis, L. (2009). Simple List of Third gender and gender Variant groups. TransProviser, 

21 May. http://transprov.wordpress.com/2009/05/21/simple-list-of-third-gender-and-

gender-variant-groups, stan na 20.11.2009. 

Evening  people  (b.d.).  http://wiki.susans.org/index.php/Evening_people,  stan  na 

16.11.2009.

142

ALBO albo 

AndrOgynIA – MIłOść

Fajkowska-Stanik, M. (2001). Transseksualizm i rodzina: Przekaz pokoleniowy wzorów 

relacyjnych w rodzinach transseksualnych kobiet. Warszawa: Wydawnictwo Instytutu 

Psychologii PAn.

Fausto-Sterling, A. (1999). Two Sexes Are Not Enough. http://www.pbs.org/wgbh/nova/

gender/fs.html, stan na 12.10.2009.

garfinkel, H. (2007). Studia z etnometodologii. Warszawa: Wydawnictwo naukowe PWn.

głażewska, E. (2004). Asymetria w kulturowej ewaluacji płci – podstawowe dychoto-

mie: natura / kultura, sfera prywatna / sfera publiczna, reprodukcja / produkcja. W:  

A. Kuczyńska, E.K. dzikowska (red.), Zrozumieć płeć: Studia interdyscyplinarne II  

(s. 218–231). Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego.

grabowska,  A.  (2004).  Mózg  kobiecy  –  mózg  męski:  Diabeł  tkwi  w  hormonach.  W:  

A. Kuczyńska, E.K. dzikowska (red.), Zrozumieć płeć: Studia interdyscyplinarne II  

(s. 179–195). Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego.

graham, S. (2002). Sex, gender, and Priests in South Sulawesi, Indonesia (s. 27). IIAS News-

letter, November. http://www.iias.nl/iiasn/29/IIASnL29_27.pdf, stan na 27.11.2009. 

graham, S. (b.d. 1). Consuming the Global: Transgender subjectivities and the body in 

Indonesia. http://www.aut.ac.nz/resources/schools/social_sciences/graham_consum-

ing_the_global.pdf, stan na 18.11.2009. 

graham, S. (b.d. 2). Sulawesi’s fifth gender. http://insideindonesia.org/content/view/484/29. 

stan na 20.11.2009.

greenwood, T. (2009). Jestem transem i co z tego? Forum, 44/45, 42–44.

Hausman, B.L. (1995). Changing Sex: Transsexualism, Technology, and the Idea of Gender. 

durham: duke University Press. 

Holmes, B.C. (2000). B.C. on Gender: The Berdache Tradition. http://www.bcholmes.org/

tg/berdache.html, stan na 20.11.2009. 

Hurst, M. (2009). Caster Semenya has male sex organs and no womb or ovaries. The Daily 

Telegraph. September 11. http://www.dailytelegraph.com.au/sport/semenya-has-no-

womb-or-ovaries/story-e6frexni-1225771672245, stan na 6.11.2009.

Imieliński, K., dulko, S. (1988). Przekleństwo Androgyne: Transseksualizm – mity i rze-

czywistość. Warszawa: PWn. 

Jackson, P.A. (2003). Performative genders, Perverse desires: A Bio-History of Thailand’s 

Same-Sex and Transgender Cultures. Intersections, 9, http://intersections.anu.edu.au/

issue9/jackson.html, stan na 12.11.2009. 

Janda-dębek, B. (2002). Anima i animus: Rozumienie kobiecości i męskości w koncepcji 

C.G. Junga. W: A. Kuczyńska (red.), Zrozumieć płeć: Studia interdyscyplinarne (s. 

107–119). Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego. 

Kaczorek, M., Stachura, K. (red.) (2009). Przemiany seksualności. gdańsk: Wydawnictwo 

Uniwersytetu gdańskiego.

Kimura, d. (2006). Płeć i poznanie. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy.

Kuczyńska, A. (red.) (2002). Zrozumieć płeć: Studia interdyscyplinarne. Wrocław: Wy-

dawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego.

Kuczyńska, A. (2002a). Płeć w trzech wymiarach, czyli biologiczne podstawy, społeczne 

wymagania  i  psychologiczne  doświadczenie.  W:  A.  Kuczyńska  (red.),  Zrozumieć 

płeć:  Studia  interdyscyplinarne  (s.  7–30).  Wrocław:  Wydawnictwo  Uniwersytetu 

Wrocławskiego.

Kuczyńska, A. dzikowska, E.K. (red.) (2004). Zrozumieć płeć: Studia interdyscyplinarne 

II. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego.

Kula, K., Słowikowska-Hilczer, J. (b.d.). Biologiczny charakter identyfikacji, roli i psycho-

orientacji  płciowej.  http://hermafrodytyzm.org/biologiczny_charakter_identyfikacji.

htm, stan na 25.05.2007.

143

Jacek Sieradzan

ILE PłCI MA CZłOWIEK

Kulick, d. (1998). Travestí: Sex, Gender, and Culture Among Brazilian Transgendered 

Prostitutes. Chicago: University of Chicago Press.

Kuligowski,  A.  (2007).  Antropologia  współczesności:  Wiele  światów,  jedno  miejsce. 

Kraków: TAiWPn Universitas.

Lehrman, S. (1999). Sex Police. http://www.salon.com/health/feature/1999/04/05/sex_po-

lice, stan na 01.06.2007.

Low, B.S. (2003). Biological Bases of Sex Differences. W: C.r. Ember, M. Ember (red.), 

Encyclopedia of Sex and Gender: Men and Women in the World’s Culture (s. 27–33). 

new york: Kluwer Academic/Plenum Publishers.

łyczkowska, K., Szarzyńska, K. (1981). Mitologia Mezopotamii. Warszawa: Wydawnictwa 

Artystyczne i Filmowe. 

Mandal, E. (2004). Podmiotowe i interpersonalne konsekwencje stereotypów związanych 

z płcią. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu śląskiego.

Mandal, E. (2005). Kobiecość i męskość w psychologii. W: A. Barska, E. Mandal (red.), 

Tożsamość społeczno-kulturowa płci (s. 29–45). Opole: Wydawnictwo Uniwersytetu 
Opolskiego.

Mead, M. (1986). Płeć i charakter w trzech społecznościach pierwotnych. Warszawa: PIW. 

Michalewicz, I. (2005). Jestem elfem. Przekrój, 18, 60–63.

Mielnikow, A. (2008). Płeć Boga. Forum, 31, 33.

Miluska, J. (1996). Tożsamość kobiet i mężczyzn w cyklu życia. Poznań: Wydawnictwo 

naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza. 

Moir,  A.,  Jessel,  d.  (1996).  Płeć  mózgu:  o  prawdziwej  różnicy  między  mężczyzną  

a kobietą. Warszawa: PIW. 

Muszyński, A. (2010). Tajowie chowają penisy. Duży Format, 33, 9–10.

O’Brien,  J.  (red.)  (2009).  Encyclopedia  of  Gender  and  Society.  Thousand  Oaks:  Sage 

Publications.

Pietkiewicz, B. (2009). Kiedy Ala ma Asa. Polityka, 39, 112–113. 

radovanić, J. (2006). Płeć, seks, transseksualizm: Kilka uwag natury filozoficznej. Rita 

Baum, 10, 65–68.

renzetti,  C.M.,  Curran,  d.J.  (2005).  Kobiety,  mężczyźni  i  społeczeństwo.  Warszawa: 

Wydawnictwo naukowe PWn.

reiner W.g. (b.d.). Geneza identyfikacji płciowej u mężczyzn: Prenatalny wpływ andro-

genów na identyfikację i rolę płciową. http://hermafrodytyzm.org/geneza_identyfika-
cji_plciowej.htm, stan na 25.05.2007.

ridley, M. (1999). Czerwona Królowa: Płeć a ewolucja natury ludzkiej. Poznań: dom 

Wydawniczy rebis. 

ripinsky-naxon,  M.  (2002).  Płeć,  szamanizm  i  przemiana.  Warszawa:  Wydawnictwo 

Akademickie dialog. 

roscoe, W. (2000). Changing Ones: Third and Fourth Genders in Native North-America. 

new york: St. Martin’s Press.

rosiak, d. (2009). Ludzie i nadludzie (s. A20–A21). PlusMinus, 34, dodatek do Rzecz-

pospolitej, 202.

Salholz, E. (1993). One także są na świecie. Forum, 36, 20–21.

Sanday, P.r., goodenough, r.g. (red.) (1990). Beyond the Second Sex: New Directions 

in the Anthropology of Gender. Philadelphia: University of Pennsylvania Press. 

Segal,  E.S.  (2003).  Cultural  Construction  of  Gender.  W:  C.r.  Ember,  M.  Ember  (red.), 

Encyclopedia of Sex and Gender: Men and Women in the World’s Culture (s. 3–10). 

new york: Kluwer Academic/Plenum Publishers.

Sieradzan, J. (2005). Szaleństwo w religiach świata: Szamanizm, religia starogrecka, ju-

daizm, chrześcijaństwo, hinduizm, buddyzm, islam. Kraków: Inter-esse.