Literatura: 
Profilaktyka  w  środowisku  lokalnym,  pod  red.  GraŜyny  Świątkiewicz,  Krajowe  Biuro  ds.  Przeciwdziałania  Narkomanii,  Warszawa  2002, 
rozdz. IV Szkoła jako miejsce realizacji działań profilaktycznych, J. Szymańska, str. 49-65 
Grochowska G., Bidziński K., Pięć etapów budowania szkolnego programu profilaktycznego, w: Poradnik Wychowawcy, Luty 2001 
Tworzenie  gminnych  programów  przeciwdziałania  narkomanii,  Warszawa  2006,  rozdział  5.1,  Profilaktyka  i  wczesna  interwencja,  K. 
Okulicz-Kozaryn, A. Pisarska 
 

 

1 

Wykład 11: Profilaktyka w środowisku szkolnym 

 
Profilaktyka  jest  jednym  ze  sposobów  reagowania  na 
rozmaite  zjawiska  społeczne,  które  oceniane  są  jako 
szkodliwe i niepoŜądane (…) 
 
Pierwsza  systematycznie  wdraŜana  strategia  profilaktyczna 
- tzw. „edukacja negatywna” (początek XX wieku) (…) 
 
Działania  profilaktyczne  powinny  być  skierowane  na 
najwaŜniejsze  czynniki  ryzyka,  tkwiące  w  jednostce,  jak  i 
jej otoczeniu społecznym (…) 

 

Profilaktyka  

 
eliminacja lub redukcja                wzmacnianie czynników 
czynników ryzyka                                     chroniących 
   

 

 

 

 

        

  
Wybrane czynniki ryzyka:    

•

 

DuŜa dostępność substancji 

•

 

Wystąpienie uzaleŜnienia lub naduŜywania w rodzinie 

•

 

Konflikty w rodzinie 

•

 

Pozytywny stosunek rodziny dziecka d uŜywania 
substancji (równieŜ obojętność i przyzwolenie) 

•

 

Doświadczenie izolacji w dzieciństwie 

•

 

Wczesna inicjacja 

•

 

Słabe wyniki w nauce szkolnej i zawęŜone oczekiwania 
Ŝ

yciowe  

•

 

Grupa rówieśnicza, w której normą są zachowania 
dysfunkcyjne 

Literatura: 
Profilaktyka  w  środowisku  lokalnym,  pod  red.  GraŜyny  Świątkiewicz,  Krajowe  Biuro  ds.  Przeciwdziałania  Narkomanii,  Warszawa  2002, 
rozdz. IV Szkoła jako miejsce realizacji działań profilaktycznych, J. Szymańska, str. 49-65 
Grochowska G., Bidziński K., Pięć etapów budowania szkolnego programu profilaktycznego, w: Poradnik Wychowawcy, Luty 2001 
Tworzenie  gminnych  programów  przeciwdziałania  narkomanii,  Warszawa  2006,  rozdział  5.1,  Profilaktyka  i  wczesna  interwencja,  K. 
Okulicz-Kozaryn, A. Pisarska 
 

 

2 

•

 

Pozytywne oczekiwania dziecka wobec uŜywania 
substancji 

 

Czynniki chroniące: 

•

 

Silna więź z rodzicami 

•

 

Zainteresowanie nauką i dobre w niej wyniki (takŜe 
angaŜujące hobby) 

•

 

Praktyki religijne 

•

 

Szacunek dla norm i autorytetów społecznych (osadzenie 
w szerszej wspólnocie) 

•

 

Pozytywna grupa rówieśnicza 

(Grochowska G., Bidziński K) 

 

Zachowania  ryzykowne  –  działania  niosące  ryzyko 
negatywnych  konsekwencji;  zachowania  te  mają  znaczenie 
rozwojowe i często współwystępują ze sobą (…) 
 
Poziomy profilaktyki  
-

 

profilaktyka  I  stopnia  –  to  działania  mające  na  celu 

promocję  zdrowia  oraz  zapobieganiu  pojawiania  się 
problemów  związanych  z  uŜywaniem  i  naduŜywaniem 
ś

rodków odurzających (…) 

-

 

profilaktyka 

II 

stopnia 

– 

zwana 

teŜ 

wczesną 

identyfikacją,  ma  na  celu  ujawnienie  osób  o  najwyŜszym 
ryzyku  popadnięcia  w  uzaleŜnienie  oraz  pomaganie  im  w 
redukcji  tego  ryzyka,  a  więc  zapobieganie  popadaniu  w 
uŜywanie zaleŜne (…) 
-

 

profilaktyka III stopnia – rozumiana jest jako interwencja 

po wystąpieniu uzaleŜnienia (…) /Z. Gaś, 1993/ 

 

 
 

Literatura: 
Profilaktyka  w  środowisku  lokalnym,  pod  red.  GraŜyny  Świątkiewicz,  Krajowe  Biuro  ds.  Przeciwdziałania  Narkomanii,  Warszawa  2002, 
rozdz. IV Szkoła jako miejsce realizacji działań profilaktycznych, J. Szymańska, str. 49-65 
Grochowska G., Bidziński K., Pięć etapów budowania szkolnego programu profilaktycznego, w: Poradnik Wychowawcy, Luty 2001 
Tworzenie  gminnych  programów  przeciwdziałania  narkomanii,  Warszawa  2006,  rozdział  5.1,  Profilaktyka  i  wczesna  interwencja,  K. 
Okulicz-Kozaryn, A. Pisarska 
 

 

3 

 
 
 
Wybrane  teorie  wykorzystywane  najczęściej  w  praktyce 
profilaktycznej  oraz  opracowane  na  ich  podstawie 
strategie: 

1.

 

Teoria  Przywiązania  (John  Bowlby  1973)  opisuje 
proces  rozwoju  więzi  pomiędzy  jednostką  a  otoczeniem 
w  kolejnych  etapach  Ŝycia  →  Strategia  Rozwijania 
Umiejętności  Wychowawczych  oraz  Strategia  Rozwoju 
Zasobów Środowiskowych 

2.

 

Teoria  Społecznego  Uczenia  (Alfred  Bandura  1986) 
wyjaśnia proces nabywania nowych zachowań – równieŜ 
sięgania 

po 

ś

rodki 

psychoaktywne 

– 

poprzez 

modelowanie  →

 

Strategia  Rozwoju  Umiejętności 

Wychowawczych oraz Strategia Edukacji Rówieśniczej 

3.

 

Teoria  Uzasadnionego  Działania  (Icek  Ajzen  i  Martin 
Fishbein  1980)  opiera  się  na  załoŜeniu,  Ŝe  ludzie 
postępują  w  sposób  racjonalny  i  decydując  się  na 
podjęcie  (lub  zaniechanie)  danej  aktywności  rozwaŜają 
moŜliwe  jej  konsekwencje  →  Strategia  Edukacji 
Normatywnej 

4.

 

Teoria Zachowań Problemowych (Richard Jessor 1987) 
zwraca uwagę na funkcję, jaką w przypadku nastolatków 
pełnią  zachowania  naruszające  normy  prawne  lub 
obyczajowe  →  Strategia  Kształtowania  Umiejętności 
ś

yciowych oraz Strategia Alternatyw 

5.

 

Teoria  Odporności  (Resilience),  Michael  Rutter  (1979) 
i  Norman  Garmezy  (1985),  dotyczy  czynników  i 
mechanizmów  sprzyjających  pozytywnemu  rozwojowi 
dzieci  dorastających  w  bardzo  trudnych  warunkach  → 

Literatura: 
Profilaktyka  w  środowisku  lokalnym,  pod  red.  GraŜyny  Świątkiewicz,  Krajowe  Biuro  ds.  Przeciwdziałania  Narkomanii,  Warszawa  2002, 
rozdz. IV Szkoła jako miejsce realizacji działań profilaktycznych, J. Szymańska, str. 49-65 
Grochowska G., Bidziński K., Pięć etapów budowania szkolnego programu profilaktycznego, w: Poradnik Wychowawcy, Luty 2001 
Tworzenie  gminnych  programów  przeciwdziałania  narkomanii,  Warszawa  2006,  rozdział  5.1,  Profilaktyka  i  wczesna  interwencja,  K. 
Okulicz-Kozaryn, A. Pisarska 
 

 

4 

Strategia  Rozwoju  Zasobów  Środowiskowych  oraz 
Strategia Kształtowania Umiejętności śyciowych 

 

K. Okulicz-Kozaryn, A. Pisarska 

 

 

Profilaktyka w szkole 

Rodzaje szkolnych oddziaływań profilaktycznych: 

-

 

samodzielne 

programy 

profilaktyczne 

(strategia 

informacyjna i edukacyjna) 
-

 

działania zintegrowane z programem szkolnym 

-

 

działania incydentalne 

 
Standardy szkolnych programów profilaktycznych: 

-

 

projektowane ćwiczenia i informacje muszą być dostosowane do 

poziomu rozwoju adresata 
-

 

przekazywane informacje powinny być rzetelne i rzeczowe 

-

 

informacje powinny uwzględniać poziom juŜ posiadanej wiedzy 

-

 

informacje  dotyczące  zagroŜeń  nie  powinny  być  zbyt 

szczegółowe 
-

 

realizatorami  powinny  być  osoby  posiadające  przygotowanie 

pedagogiczne 
-

 

programy  powinny  uwzględniać  włączenie  rodziców  w 

podejmowane działania 

 
Czynniki 

obniŜające 

efektywność 

programów 

szkolnych: 
-

 

przypadkowość programów 

-

 

działania narzucone odgórnie 

-

 

brak diagnozy problemów szkoły 

-

 

działania incydentalne 

-

 

realizatorzy programów spoza szkoły 

-

 

brak  spójnej  polityki  szkoły  wobec  ryzykownych 

zachowań uczniów 

Literatura: 
Profilaktyka  w  środowisku  lokalnym,  pod  red.  GraŜyny  Świątkiewicz,  Krajowe  Biuro  ds.  Przeciwdziałania  Narkomanii,  Warszawa  2002, 
rozdz. IV Szkoła jako miejsce realizacji działań profilaktycznych, J. Szymańska, str. 49-65 
Grochowska G., Bidziński K., Pięć etapów budowania szkolnego programu profilaktycznego, w: Poradnik Wychowawcy, Luty 2001 
Tworzenie  gminnych  programów  przeciwdziałania  narkomanii,  Warszawa  2006,  rozdział  5.1,  Profilaktyka  i  wczesna  interwencja,  K. 
Okulicz-Kozaryn, A. Pisarska 
 

 

5 

-

 

nauczyciele 

stanowiący 

wzorce 

nieprawidłowych 

zachowań 
-

 

brak akceptacji nauczycieli dla programu 

-

 

niekorzystny klimat szkoły. 

Etapy konstruowania programu profilaktycznego: 

1.

 

Ocena aktualnych potrzeb 

2.

 

Określenie celów programu 

3.

 

Wybór metod i sposobów realizacji celów 

4.

 

Ustalenie kosztów realizacji programu 

5.

 

Monitoring 

6.

 

Ewaluacja 

7.

 

Modyfikacja programu 

 

 
Wybrane 

programy 

profilaktyczne 

realizowane  

w szkołach: 
-

 

„Zanim spróbujesz” 

-

 

„Spójrz inaczej” 

-

 

„Program domowych detektywów” 

-

 

„Debata” 

-

 

„Noe” 

-

 

„ŚnieŜna kula” 

 
 
 
 
 
 
 

Literatura: 
Profilaktyka  w  środowisku  lokalnym,  pod  red.  GraŜyny  Świątkiewicz,  Krajowe  Biuro  ds.  Przeciwdziałania  Narkomanii,  Warszawa  2002, 
rozdz. IV Szkoła jako miejsce realizacji działań profilaktycznych, J. Szymańska, str. 49-65 
Grochowska G., Bidziński K., Pięć etapów budowania szkolnego programu profilaktycznego, w: Poradnik Wychowawcy, Luty 2001 
Tworzenie  gminnych  programów  przeciwdziałania  narkomanii,  Warszawa  2006,  rozdział  5.1,  Profilaktyka  i  wczesna  interwencja,  K. 
Okulicz-Kozaryn, A. Pisarska 
 

 

6 

„Drzewo problemu” 

-

 

poszukiwanie  „korzenia  problemu”  ⇒  przyczyny  problem 

(bierzemy  pod  uwagę  te  problemy,  na  które  mamy  realny 
wpływ) 
-

 

punkt centralny „drzewa” – definicja problemu 

-

 

gałęzie 

„drzewa” 

– 

konsekwencje 

problemu 

oraz  

wypracowane rozwiązania 

 

Przykład:  
 

W  małej  miejscowości  X,  w  szkole  gimnazjalnej  dzieci 

przyznały 

się 

do 

brania 

narkotyków 

(marihuana 

i 

amfetamina).  Grono  pedagogiczne  podejrzewa,  Ŝe  ktoś 
dzieciom  narkotyki  dostarcza  i  Ŝe  znacznie  większa  grupa 
dzieci  niŜ  ujawniono  ma  kontakt  z  narkotykami.  Rodzice 
dzieci  mają  pretensje  do  szkoły,  nauczyciele  do  rodziców. 
Liczba 

trudności 

wychowawczych 

i 

konfliktów 

ś

rodowiskowych rośnie. 

 
 
Ustalamy  →  Gdzie  są  przyjmowane  środki  odurzające  (za 
płotem  boiska,  głównie  na  przerwach,  w  szkolnym  WC), 
społeczność lokalna nie ingeruje w to, co robią młodzi ludzie. 
Najczęściej uŜywa się tu marihuany i amfetaminy, duŜa grupa 
młodych  ludzi  pali  papierosy  i  regularnie  pije  alkohol. 
Narkotyki moŜna kupić od starszych kolegów. Wspólne branie 
jest  uwaŜane  przez  dzieci  za  fajne  spędzanie  czasu. 
Nauczyciele  nie  maja  odwagi  nagłośnić  sprawy  z  róŜnych 
względów,  rodzice  nie  widzą  problemu.  NaleŜy  spodziewać 
się,  Ŝe  w  takiej  sytuacji  coraz  większa  liczba  dzieci  będzie 
sięgała  po  narkotyki,  a  za  tym  pójdą  inne  zachowania 
ryzykowne. 
 

Literatura: 
Profilaktyka  w  środowisku  lokalnym,  pod  red.  GraŜyny  Świątkiewicz,  Krajowe  Biuro  ds.  Przeciwdziałania  Narkomanii,  Warszawa  2002, 
rozdz. IV Szkoła jako miejsce realizacji działań profilaktycznych, J. Szymańska, str. 49-65 
Grochowska G., Bidziński K., Pięć etapów budowania szkolnego programu profilaktycznego, w: Poradnik Wychowawcy, Luty 2001 
Tworzenie  gminnych  programów  przeciwdziałania  narkomanii,  Warszawa  2006,  rozdział  5.1,  Profilaktyka  i  wczesna  interwencja,  K. 
Okulicz-Kozaryn, A. Pisarska 
 

 

7 

 
 
 

 

PowyŜszy  materiał  został  opracowany  przez  B.  Krzempek  na  podstawie 

następującej literatury oraz materiałów własnych: 

1.

 

Profilaktyka  w  środowisku  lokalnym,  pod  red.  GraŜyny  Świątkiewicz, 
Krajowe Biuro ds. Przeciwdziałania Narkomanii, Warszawa 2002, rozdz. 
IV Szkoła jako miejsce realizacji działań profilaktycznych, J. Szymańska, 
str. 49-65 

2.

 

Grochowska  G.,  Bidziński  K.,  Pięć  etapów  budowania  szkolnego 
programu profilaktycznego, w: Poradnik Wychowawcy, Luty 2001 

3.

 

Tworzenie 

gminnych 

programów 

przeciwdziałania 

narkomanii, 

Warszawa  2006,  rozdział  5.1,  Profilaktyka  i  wczesna  interwencja,  K. 
Okulicz-Kozaryn, A. Pisarska