plik

Początki państwa polskiego w IX i X w. na tle innych państw Europy Środkowej i Wschodniej.

Państwo Samona oraz Państwo Wielkomorawskie
W chwili, gdy Awarowie zostali podbici przez Bizancjum, Słowianie pod wodzą frankijskiego kupca Samona
podnieśli   bunt,   wyzwolili   się   z   panowania   awarskiego,   zaś   przywódcę   powstania   obwołali   wodzem.
Około 622 roku Samon zjednoczył plemiona słowiańskie zamieszkujące Czechy i Morawy. Samon toczył walki
z państwem Merowingów, pokonał nawet armię frankijską i doszedł w ten sposób do niemałego znaczenia.
Jednak jego państwo rozpadło się niedługo po śmierci swojego założyciela, czyli około 660 roku.
Pierwszym znanym nam władcą Wielkich Moraw był Mojmir – założyciel dynastii Mojmirowiczów. Państwo
posiadało dobrze rozwinięty system grodowy oraz aparat administracyjno-urzędowy. W 822 r. Wielkie Morawy
przyjęły   chrzest   z   rąk   frankijskich   duchownych.   Od   tego   wydarzenia   Morawianie   stali   się   politycznie
i   Kościelnie   zależni   od   monarchii,   wschodniofrankijskiej.   W   celu   zmniejszenia   wpływów   frankijskich
w 873 roku Rościsław przyjął z Konstantynopola misję Cyryla i Metodego – misjonarze zastosowali w liturgii
język   słowiański.   Następca   Rościsława   –   Świętopełk   -   był   najwybitniejszym   władcą   Państwa
Wielkomorawskiego   –   włączył   do   niego   m.in.   Małopolskę,   Śląsk,   kraj   Lędzian,   Czechy   oraz   ziemie
Serbołużyczan.   Za   jego   panowania   wypędzono   kontynuatorów   misji   Cyryla   i   Metodego   powracając
do obrządku zachodniego, wskutek czego na nowo Wielkie Morawy wróciły do strefy wpływów monarchii
wschodniofrankijskiej. Upadek Państwa Wielkomorawskiego wiąże się z najazdem Węgrów w 906 roku.

Państwo Czeskie
W X w. ród Przemyślidów z okolic Pragi zjednoczył plemiona czeskie. Stworzenie silnej władzy państwowej
było możliwe dzięki książęcej konnicy (elitarnego oddziału zawodowych wojowników utrzymywanych przez
księcia).   Przemyślidzi   zawdzięczali   swój   sukces   przekształceniu   grodów   w   stałe   ośrodki   władzy.
Po   zamordowaniu   księcia  Wacława   (późniejszego   świętego   patrona   Czech)   państwo,   choć   rządzone   przez
własną   dynastię,   zostało   w   929   i   959   lennikiem     Rzeszy.   W   973   r.   powstało   (podległe   arcybiskupstwu
mogunckiemu) biskupstwo w Pradze. Czechy w 1050 r. utraciły Śląsk na rzecz Polski, Morawy natomiast
pozostały w składzie państwa czeskiego.

Państwo Rurykowiczów (Ruś Kijowska)
Sprowadzeni   przez   plemiona   słowiańskie   i   fińskie   normańscy   Waregowie   (w   obronie   przed   najazdami
ze   wschodu)   stworzyli   władztwa   wśród   słowiańskiego   otoczenia.   Za   Ruryka,   legendarnego   przywódcy
Waregów,   doszło   do   zjednoczenia   północnej   Rusi   wokół   Nowogrodu   Wielkiego.
W   882   roku   Oleg   Mądry   (879-912)   zjednoczył   północ   (Nowogród)   z   południem   (Kijów)   Rusi.
Kijów   stał   się   stolicą   państwa   ruskiego,   zagrożonego   najazdami   koczowników   ze   stepów
południowo-wschodnich.   Następca   Olega,   Igor   (912-45),   po   nieudanym   ataku   na   Konstantynopol
w   944   r.   zawarł   z   Bizancjum   układ   handlowy   i   otworzył   kraj   dla   wpływów   chrześcijańskich.
W 957 r. chrzest przyjęła wdowa po Igorze, Olga. Świętosław (961(?)-72) na początku drugiej połowy X wieku
wszedł w konflikt z Bizancjum. Pieczyngowie (sprzymierzeńcy bizantyńscy) zabili Świętosława podczas jego
powrotu na Ruś w 972 r. Jednakże Rurykowiczom udało się utrzymać władzę. Jeden z nich, panujący w latach
978-1015   Włodzimierz   I,   przy   pomocy   Waregów,   rządził   całą   Rusią.   W   988   r.   poślubił   on   księżniczkę
bizantyńską  Annę,   siostrę   cesarza   Bazylego   II,   i   przyjął   chrzest.   Kijów   stał   się   religijnym   centrum   Rusi
(siedzibą metropolity).

Polanie i początki Polskiego
Objęcie władzy nad plemieniem Polan przez ród Piastów nastąpiło w nieznanych nam okolicznościach i czasie,
najprawdopodobniej   w   drugiej   połowie   IX   wieku.   Główny   ośrodek   państwa   Polan   stanowiło   Gniezno.
Pierwszym historycznym władcą piastowskim był natomiast książę Mieszko I, chociaż późniejszy (XII w.)
kronikarz   Gall   Anonim   podaje   także   imiona   jego   przodków.   Mieszko   I   objął   rządy     państwie   Polan
przed 963 r. i panował do roku 992. W 965 zawarł on sojusz z księciem chrześcijańskich już wówczas Czech,
Bolesławem   I   i   poślubił   jego   córkę   Dubrawkę.   Najważniejszym   efektem   tego   aliansu
było przyjęcie przez Mieszka w 966 r chrztu za pośrednictwem Czech, który umieścił je w kręgu cywilizacji
łacińskiej.   Doraźnymi   konsekwencjami   decyzji   Mieszka   było   przybycie   do   Polski   duchowieństwa,
wraz   z   którym   upowszechniła   się   nowa   koncepcja   władzy  książęcej   (później   królewskiej),   doświadczenie
administracyjne   oraz   słowo   pisane.  W  968   r.   biskup   Jordan   zorganizował   w   Polsce   pierwsze   biskupstwo

misyjne, zależne bezpośrednio od papieża (nie od arcybiskupstwa w Magdeburgu) co było poważnym
sukcesem nowego państwa. W 972 r, Mieszko I zwyciężył wojska margrabiego Marchii Wschodniej Hodona
w bitwie pod Cedynią. Pozwoliło mu to podporządkować sobie Pomorze Zachodnie. W 991 r. , na krótko przed
śmiercią, Mieszko wraz ze swą drugą żoną, Odą i synami wystawił dokument zwany Dagome iudex, w którym
oddawał swoje państwo pod opiekę papieża.

Chrzest Mieszka I i jego skutki cywilizacyjne.

965 lub 966 rok – chrzest Polski

Skutki:

 wprowadzenie organizacji państwowej na wzór państw chrześcijańskiego zachodu,
 znajomość pisma oraz języka stosowanego w niemal całej Europie,
 wprowadzenie form piśmienniczych odpowiednich dla ówczesnej dyplomacji Europejskiej,
 przyjęcie rozwiązań rolniczych (dwupolówka, melioracja pól) i architektonicznych bardziej

rozwiniętego zachodu,

 zapoczątkowanie rozwoju rzeźby i malarstwa (głównie sakralnego),
 zespolenie państwa (trwające do XIII wieku wraz z chrystianizacją).

Zjazd w Gnieźnie w roku 1000 i jego skutki kościelne i polityczne.

Władcy biorący udział to Otto III i Bolesław Chrobry. Skutki zjazdu:

 utworzenie metropolii gnieźnieńskiej na czele z bratem Wojciecha Radzimirem Gaudentym

wraz z trzema biskupstwami-sufraganiami we Wrocławiu, Kołobrzegu i Krakówie oraz biskupstwo
misyjne w Poznaniu,

 władca Polski otrzymał gwóźdź Jezusowy i włócznię św. Maurycego (na Wawelu),
 Polski król mógł wyznaczać biskupów,
 Władca Polski został zwolniony z trybutów na rzecz cesarza,

Thietmar opisywał religijne skutki: „... Otto uznał Bolesława godnym królewskiej godności, a na znak tego
włożył na jego głowę swoją cesarską koronę i nazwał go >>bratem i współpracownikiem cesarstwa<<
oraz >>przyjacielem i sprzymierzeńcem narodu rzymskiego<<...”. Gall Anonim polityczne.

Bolesław Chrobry wobec sąsiadów.

Relacje z Rzeszą Niemiecką:

1. za Ottona III:

▪

995 rok wyprawa z cesarzem przeciw Obodrytom,

▪

1000 rok zjazd gnieźnieński i nazwanie Bolesława „bratem i współpracownikiem cesarstwa”;
zwolnienie króla Polski z płacenia trybutu na rzecz Cesarstwa.

2. za Henryka II:

▪

1002 rok – Bolesław atakuje i zdobywa Miśnię, Milsko i Łużyce,

▪

1005 rok – rozejm,

▪

1017 rok – zawarcie rozejmu przez Henryka II z Jarosławem Mądrym przeciwko Polsce
(nieudany),

▪

1018 rok – ostateczny pokój w Budziszynie.

Relacje z Czechami:

 1003 rok – obsadzenie tronu czeskiego Bolesławem III Rudym,
 1003 rok – oślepił Bolesława III Rudego i mianował siebie władcą Czech.

Ruś Kijowska:

 1013 rok – pierwsza interwencja Bolesława w sprawie zniewolonego przez ojca Świętopełka,
 1018 rok – ponowna interwencja wojskowa w celu osadzenia na tronie ponownie Świętopełka.

Kryzys państwa polskiego w latach 30. XI wieku (przyczyny, przebieg, skutki).

Po   śmierci   Bolesława   Chrobrego   nowym   władcą   polskim   został   jego   drugi   syn   Mieszko   II.
Kontynuował on politykę swojego zmarłego ojca. Koronacja w 1025 roku nie została uznana przez Konrada II.
Mieszko II w rywalizacji o władzę w Niemczech poparł Konrada młodszego. Szybkie opanowanie sytuacji
przez   Konrada   II   postawiło   polskiego   króla   w   bardzo   trudnej   sytuacji.   Jego   sytuację   skomplikował
niespodziewany powrót do kraju Bezpryma, który mając poparcie najmłodszego brata, a zapewne i części
możnych,   zażądał   współudziału   we   władzy.   Prawie   jednoczesny   najazd   władcy   Rzeszy   i   Rusi
w roku 1031 doprowadził do katastrofy polskiego księcia i jego państwa. Konrad II przyłączył do Niemiec
Milsko i Łużyce, Jarosław Mądry to samo uczynił z Grodami Czerwieńskimi, a na tronie polskim osadzony
został Bezprym, Czesi odzyskali Morawy, a Węgrzy zagarnęli Słowację. Pokonany Mieszko II został zmuszony
do   ucieczki   do   Czech,   gdzie   został   uwięziony.   Bezprym   w   roku   1032   został   zamordowany.
Umożliwiło to powrót do kraju Mieszka II, który jednak zmuszony został do ukorzenia się przed Konradem II
i zaakceptowania postawionych przez niego warunków. Mieszko musiał zrzec się praw do utraconych terenów i
zrezygnować   z   tytułu   królewskiego.   Śmierć   Mieszka   II   w   roku   1034   spotęgowała   kryzys   w   kraju.
Lata   1034-1039   są   najbardziej   tajemniczym   okresem   w   dziejach   Polski   piastowskiej.   Brak   przekazów
źródłowych   skłaniał   kronikarzy   do   snucia   domysłów,   a   niekiedy   nawet   do   tworzenia   własnych   wersji
wydarzeń. Jedynym synem Mieszka II był Kazimierz Odnowiciel. Nie wiemy czy w momencie śmierci ojca
przebywał   w   kraju.   W   kraju   doszło   do   tak   zwanej   reakcji   pogańskiej   –   wielkiego   powstania   ludowego
skierowanego zarówno przeciw władzy państwowej jak i Kościołowi katolickiemu. Był to ruch spontaniczny,
bez   organizacji.   Objęła   ona   niemal   wszystkie   ziemie   wchodzące   w   skład   państwa   polskiego   z   wyjątkiem
Mazowsza.   Upadek   władzy   państwowej   w   Polsce   wykorzystał   czeski   książę   Brzetysław,
który w roku 1038 najechał na ziemie polskie. Celem wyprawy było Gniezno. Gród został zdobyty i zupełnie
zniszczony.   Czeski   książę   wywiózł   także   relikwie   św.   Wojciecha.   W   zasięgu   wyprawy   Brzetysława
znalazł się Śląsk, który został przyłączony do państwa czeskiego.

Odbudowa państwa przez Kazimierza Odnowiciela i Bolesława Śmiałego.

Kazimierz Odnowiciel – 1039-1058 syn Mieszka II i Rychezy. Z Węgier udaje się do Niemiec otrzymuje
pomoc 500 jezdnych (od Konrada II lub jego syna Henryka III). Osiągnięcia:

 przeniósł punkt ciężkości państwa do Krakowa – zniszczone Gniezno i Poznań,
 uzyskuje pomoc cesarstwa i Rusi Jarosława Mądrego w odbudowie państwa,
 odzyskuje Mazowsze przy pomocy Rusi w 1047 roku,
 trzykrotny najazd najazd na Śląsk, czego skutkiem było w 1054 roku przyłączenie Śląska do Polski

w zamian za trybut 500 grzywien srebra i 30 złota rocznie,

 podporządkowuje Pomorze,
 reforma armii – nadaje ziemię za udział w rencie i służbę wojskowej na wezwanie (uwalnia to monarchę

od świadczeń),

 powrót przedstawiciela dynastii piastowskiej do władzy,
 odbudowa struktur państwowych i kościelnych.

W chwili śm odzyskał wszystkie utracone terytoria odziedziczone po Mieszku II: Wielkopolska, Małopolska,
Śląsk, Mazowsze, Kujawy. Zostawił kraj lepszy niż odziedziczył.

Bolesław Śmiały syn Kazimierza Odnowiciela, brat Hermana 1058 książę, w latach król 1076-1079. Jego rządy
w Polsce to:

 wiele wojen z Czechami
 zaprzestaje płacić trybutu ze Śląska,
 w okresie panowania papieża Grzegorza VII w konflikcie papiesko-cesarskim popiera papieża

w wyniku czego odbywa się jego koronacja w Gnieźnie w 1076 roku,

 papiestwo uzyskało bezpośredni wpływ na obsadę stanowisk kościelnych
 w wyniku konfliktu z bp Krakowa Stanisławem skazał go na śmierć w wyniku czego dzieli Polskę,

 opozycja brata Władysława Hermana (palatyn Sieciech) zmusza do ucieczki na Węgry gdzie zmarł

w niejasnych okolicznościach.

Panowanie Władysława Hermana i Bolesława Krzywoustego.

Władysław Herman:

 przeniósł główny ośrodek władzy z Krakowa do Płocka,
 nawiązał ponownie poprawne stosunki z Czechami – potwierdzone małżeństwem z córką księcia

czeskiego Judytą,

 poprawie uległy stosunki z cesarzem Henrykiem IV,
 około 1086 r. odnowił przyjazne kontakty z dworem węgierskim,
 po śmierci księżnej Judyty w 1086 r. pojął za żonę Judytę Marię Salicką (siostra Henryka IV, wdowa po

królu węgierskim),

 atakował Pomorze w latach 1090-91,
 1093 r. bunt na Śląsku i ustawienie w dzielnicy władzy Zbigniewa, syna Władysława Hermana –

stłumiony, ale książę pozostawiony,

 Sieciech (palatyn Władysława) w 1096 r. pod Kruszwicą wziął do niewoli Zbigniewa,
 1097 rok – układ w Gnieźnie – Zbigniew otrzymuje Wielkopolskę, a Bolesław Krzywousty Śląsk,
 ok. 1099-1100 r. bunt przeciw Władysławowi wywołany przez Zbigniewa i Bolesława – wygnanie

Sieciecha,

 do dzielnicy Bolesława dołączono Małopolskę,
 przy Władysławie pozostało Mazowsze i władza zwierzchnia nad synami.
 pochowano go w katedrze płockiej.

Bolesław Krzywousty:

 1102 r. podział państwa – Zbigniew Wielkopolska i Mazowsze, Bolesław Małopolska i Śląsk,
 1106 – 1107 doszło do konfrontacja między Bolesławem, a Zbigniewem – Krzywousty zajmuje większą

część kraju; Zbigniew z nadania brata rządzi na Mazowszu,

 1108 r. Krzywousty zaatakował brata pod pretekstem nieudzielenia przez tamtego pomocy w wojnie

z Pomorzanami i pokonał go, Zbigniew udał się do Niemiec,

 1109 r. nieudana wyprawa wojenna cesarza Henryka V na Polskę,
 1110 r. powrót Zbigniewa do kraju, oskarżany o chęć zamordowania brata, został oślepiony i wkrótce

zmarł,

 1119 r. opanowanie Pomorza Gdańskiego,
 1122 r. opanowanie Pomorza Zachodniego,
 1132 – 1134 Czesi dwukrotnie spustoszyli Śląsk,
 1135 r. hołd cesarzowi Lotarowi hołd i trybut z Pomorza Zachodniego i Rugii,
 podzielił w swym testamencie Polskę na dziedziczne dzielnice, w tym jedną senioralną.

Grody, palatia książęce i pierwsze kościoły na ziemiach polskich w X – XII wieku
(omówić na wybranych przykładach).

Giecz – cechy:

 położenie na półwyspie z trzech stron oblanych jeziorem,
 na planie koła lub elipsy,
 obwałowany kamieniami, od południa wał ziemno-drewniany,
 położenie na skrzyżowaniu ważnych szlaków handlowych (Wschód-Zachód Europy i Morze

Śródziemne-Morze Bałtyckie),

 we wnętrzu palatium książęce wraz z kaplicą w kształcie rotundy.

Palatium w Ostrowie Lednickim: materiał budowlany stanowiły głazy narzutowe, z których wzniesiono mury
i fundamenty, łączone zaprawą gipsową i wapienną. Kaplica centralna ma kształt krzyża greckiego, z czterema
filarami ćwierć kolistymi, oddzielającymi część krzyżową od obejścia. W ramionach krzyża
znajdują się niewielkie absydy, a także absyda ołtarzowa od strony wschodniej i dobudowana w XII wieku
od strony zachodniej, krypta romańska. Na początku XI wieku kaplicę przesklepiono dodając dodatkową
kondygnacje. Do kaplicy od zachodu przylega palatium, zbudowane na planie prostokąta. Podczas rozbudowy,
na początku XI wieku, w największym pomieszczeniu palatium dodano dwa filary, które sugerują istnienie
wyższej kondygnacji budynku.

Kolegiata   w   Kruszwicy   -  Kolegiata   jest   trójnawową,
filarową  bazyliką  zbudowaną   na   planie   krzyża
łacińskiego.   Wzniesioną   ją   z   granitu   i   piaskowca.
Posiada pięć  absyd  o różnej wielkości i jedną ceglaną
wieżę z XVI wieku.  Od zachodu pierwotnie wznosiła
się   dwuwieżowa   fasada   z   emporą   w   przestrzeni
międzywieżowej.   Część   zachodnia   posiadała   układ
dwuwieżowy z wieżami na przedłużeniu naw bocznych.
Kolegiata   jest   murowana   z   ciosów   piaskowcowych
i   granitowych   natomiast   detal   architektoniczno   –
rzeźbiarskie   wykonano   z   piaskowca   i   granitu.   Ściany
kolegiaty wykonano ze starannie opracowanych głazów
eratycznych,   absydy   kaplic   przyprezbiterialnych
z   ciosów   piaskowcowych   bardzo   starannie
opracowanych,   natomiast   sklepienie   absyd   transeptu
z   drobnych,   nieobrobionych   kamieni   i   okrzesków   obficie   zalanych   zaprawą.   Z   dekoracji   rzeźbiarskiej
zachowały   się   cztery   portale.   Dwa   osadzone   w   południowej   ścianie   nawy   są   dwuskokowe,   zamknięte
półkoliście   reprezentują   tym   dwukolumnowy.  Portal  bliżej   transeptu   posiada  archiwoltę  o   prostokątnym
przekroju   i   głowice   kolumn   z   motywem   bardzo   uproszczonych   liści.   Portal   bliżej   wieży   ma   archiwoltę
w kształcie wałka i proste głowice kostkowe. Portal znajdujący się w płd. ramieniu transeptu nie jest osadzony
w niszy, co może sugerować jego wcześniejsze obramowanie. Na tympanonie widnieje relief równoramiennego
krzyża. Bazy wszystkich kolumn są ozdobione szponami. Portal w płn. ramieniu transeptu ma najprostszą
formę prostokątnego ościeża z nadprożem w postaci półkolistego tympanonu otoczonego płaską archiwoltą.

Rozbicie dzielnicowe w Polsce w XII i XIII wieku.

Po   śmierci   Bolesława   Krzywoustego   pierwszym   princepsem   w   1138   roku   został   Władysław   II
(książę zwierzchni polski,  krakowski,  sandomierski,  wschodniej Wielkopolski,kujawski,  śląski  i zwierzchni
pomorski).   Prowadził   on   w   latach   1141-46   walkę   z   juniorami,   został   pokonany,   zbiegł   z   kraju   i   umarł.
Następnie rządy objął w 1159 roku Bolesław IV Kędzierzawy (Mazowsze). Za jego panowania na Polskę
wyprawił się cesarz Fryderyk I Barbarossa, do którego o pomoc w odzyskaniu tronu zwrócił się Władysław II.
W 1157 r. Bolesław zmuszony został złożyć hołd lenny, zaś w latach 1163-73 zwrócił synom Władysława II -
Bolesławowi Wysokiemu i Mieszkowi Plątonogiemu - dzielnice śląskie.

Kolejnym princepsem był Mieszko III Stary (Wielkopolska) w 1198 roku. Podejmowane przez niego próby
odbudowy autorytetu monarszego wywołały w 1177 r. bunt możnowładców. Książę musiał uchodzić
do Wielkopolski, swojej dzielnicy dziedzicznej, gdzie wystąpił przeciwko niemu jego syn Odon.

Po wypędzeniu z Krakowa Mieszka Starego, władzę objął Kazimierz II Sprawiedliwy (1177-94).
Powołanie go na stolec dzielnicy senioralnej stanowiło złamanie zasady senioratu. Książę ten prowadził
aktywną politykę wobec Rusi i Jaćwingów. W 1191 r. złamał bunt możnych krakowskich, którzy otworzyli
Kraków przed Mieszkiem III.

W   latach   1194-98   na   tronie   krakowskim   zasiadał   Leszek   Biały,   syn   Kazimierza   II.   Po   jego   śmierci
w 1198 r. Mieszko Stary po raz trzeci opanował Kraków i po raz trzeci nie udało mu się tam utrzymać.
Czwartą   i   ostatnią   próbę   zajęcia   stolicy   podjął   w   1202   r.   Z   jego   śmiercią   upadła   zasada   senioratu.
W Krakowie przejściowo panował syn Mieszka III, Władysław Laskonogi, zaś później na tron powrócił Leszek
Biały   (1202-27).   Kontynuuje   aktywną   politykę   wobec   Rusi;   wraz   ze   swym   bratem   Konradem   księciem
mazowieckim, pokonał w 1205 roku w bitwie pod Zawichostem księcia halickiego Romana. Wspierał też misję
pruską (1212), starając się u papieża o zwolnienie z krucjat do Ziemi Świętej w zamian za udział w wyprawie
przeciw Prusom. W 1223 r. stanął też na czele takiej ogólnopolskiej ekspedycji.

Osadzenie w 1226 r. przez księcia mazowieckiego Konrada Zakonu Krzyżackiego w ziemi chełmińskiej.

W 1227 r. Leszek Biały został zamordowany w Gąsawie. Jego śmierć spowodowała ostateczny zanik zasady
pryncypatu. W tym samym roku spod zależności od władców krakowskich wyswobodzili się książęta
wschodniopomorscy.

W   1228   r.   książę   mazowiecki   Konrad   -   brat   Leszka   Białego   -   opanował   Kraków.   Jednocześnie   książę
wielkopolski Władysław Laskonogi - syn Mieszka III – na zjeździe w Cieni ustalił z możnymi małopolskimi
warunki   objęcia   tronu   w   Krakowie.   Po   opanowaniu   Krakowa   odstąpił   on   miasto   księciu   śląskiemu
Henrykowi I Brodatemu, który w latach 1233-34 prowadził wyprawy do Wielkopolski przeciw Władysławowi
Odonicowi - wnukowi Mieszka III – i opanował część tej dzielnicy. W ten sposób Henryk Brodaty zyskał
podstawę do wysiłków na rzecz zjednoczenia Polski. Prawdopodobnie zamierzał on koronować swego syna,
panującego   w   latach   1238-41   Henryka   Pobożnego,   który   władał   Śląskiem,   Małopolską   i   większością
Wielkopolski.   Plany   te   zniweczył   jednak   w   1241   r.   najazd   Tatarów   na   Polskę.   Próbując   powstrzymać
ich pochód w bitwie pod Legnicą zginął książę Henryk Pobożny, a jego państwo uległo rozpadowi. Synowie
Odonica   odzyskali   część   Wielkopolski,   Konrad   mazowiecki   opanował   Kraków   (do   1243),
zaś Śląsk rozpadł się na dzielnice: wrocławską, legnicką i głogowską (1249).

W latach 1243-79 Bolesław V Wstydliwy, syn Leszka Białego. Usunął z dzielnicy krakowskiej
w 1243 roku Konrada Mazowieckiego. Swoje rządy ograniczył do Małopolski. Wyrazem wzrastającej roli
Małopolski wśród księstw piastowskich był wybór w 1253 r. Krakowa na miejsce kanonizacji św. Stanisława.
Bolesław Wstydliwy popierał rozwój miast, zaś w polityce zagranicznej zwracał się przeciw Jaćwingom.

Za panowania Bolesława Wstydliwego (ok. 1250) odpadła od Polski ziemia lubuska zajęta przez
Brandenburgię.

W latach 1279-88 Krakowem władał książę sieradzki Leszek Czarny, syn księcia kujawskiego Kazimierza.
W latach 1287-88 Leszek Czarny bronił też skutecznie przed Tatarami Krakowa i Sandomierza dzięki właśnie
wzniesionym murom obronnym. W polityce wewnętrznej książę wszedł natomiast w konflikt z biskupem
krakowskim Pawłem (1280-81) oraz z możnowładcami krakowskimi, których pokonał w 1285 roku
w bitwie pod Bogucicami. Szukając wsparcia dla swej władzy, Leszek Czarny popierał rozwój miast.

10.

Zakony i ich rola w średniowiecznej Polsce (na przykładzie cystersów).

Zakony w średniowiecznej Polsce:

 cystersi,
 dominikanie,
 franciszkanie,
 augustianie,
 karmelici,
 joannici.

Dynamika rozwoju cystersów na Śląsku jest odzwierciedleniem tego samego procesu w całej Polsce,
okresu rozbicia dzielnicowego, gdzie granicą ekspansji tego zakonu stała się w XIII w. linia Wisły.
Rola cystersów w średniowiecznej Polsce:

 tworzenie wielkich latyfundiów,
 osiąganie wysokich nadwyżek produkcji, które następnie wprowadzano w obrót pieniężny – mentalność

średniowieczna nie zezwalała na taki handel,

 nauka mentalności handlowej – zyski pieniężne przeznaczano najczęściej na zakup kolejnych gruntów

oraz wyspecjalizowanych narzędzi rolniczych,

 zasiedlenie ogromnych połaci nieużytków,
 zapoczątkowali, ok. 1216 r., intensywną akcję karczowania terenów lesistych i osadzania w nowo

powstających osadach i folwarkach kolonistów pochodzenia niemieckiego,

 trzebienie puszczy, szczególnie tzw. przesieki śląskiej, najeżonej nie tylko niebezpieczeństwami

naturalnymi, ale i mieszkającymi tam i ukrywającymi się przed okiem książęcym zbójcami,

 przyspieszyły proces przechodzenia na gospodarkę czynszową, tworzenia pod wpływem

upowszechnienia prawa niemieckiego sołectw i warstwy chłopów czynszowych

 cystersów obejmował zakaz duszpasterstwa parafialnego – papieże uchylali go, gdy w parafii brakowało

księży diecezjalnych,

 prowadzili cystersi śląscy pracę oświatową.

11.

Zjednoczenie państwa polskiego za panowania Władysława Łokietka.

Po   śmierci   Przemysła   II,   należącą   do   niego   Wielkopolskę   objął   Władysław   Łokietek,
który sprawował w niej  rządy w latach 1296-1300. Rywalizowali z nim o tę prowincję książę głogowski
Henryk III oraz król czeski Wacław II. Ostatniemu z nich udało się ostatecznie opanować ją zbrojnie i zmusić
Łokietka do opuszczenia kraju. W 1300 r. arcybiskup Jakub Świnka koronował Wacława II na króla Polski.
Władysław Łokietek nie dał jednak za wygraną i w 1304 r. powrócił z wygnania i z pomocą Węgier opanował
ziemię   sandomierską   (1305).   W   dalszej   walce   o   zjednoczenie   ziem   polskich   pomógł   mu   przypadek.
W 1305 r. umarł nagle Wacław II, a jego syn Wacław III, który został po nim królem Czech i Polski został
zamordowany (1306). Łokietek wykorzystując tę sytuacją zdobył Kraków i zajął Pomorze Gdańskie (1306).
Nie udało mu się jednak opanować Wielkopolski, gdzie w latach 1306-14 panował książę głogowski Henryk III
i   jego   synowie.   W   1308   r.   Władysław   Łokietek   utracił   też   Pomorze   Gdańskie,   które   po   przejściu
na   krótko   w   ręce   margrabiów   brandenburskich   opanowali   Krzyżacy.  Także   w   Małopolsce   jego   położenie
stawało   się   trudne.   W   latach   1307-11   książę   toczył   spór   z   biskupem   krakowskim   Janem   Muskatą,
zaś   w   latach   1311-12   zbuntowali   się   przeciw   niemu   mieszczanie   krakowscy   pod   wodzą   wójta  Alberta.
Po   opanowaniu   sytuacji   w   Małopolsce   w   1314   r.   Łokietek   odzyskał   Wielkopolskę.
W 1320 r. w katedrze krakowskiej arcybiskup gnieźnieński Janisław koronował Władysława Łokietka na króla
Polski. Wydarzenie to zamyka okres rozbicia dzielnicowego w dziejach Polski.  Terytorium: Śląsk, Pomorze
Gdańskie, Pomorze Zachodnie i Mazowsze. W 1328 roku wyprawa Łokietka na ziemię chełmińską Krzyżaków
podczas ich wyprawy na Litwie, źle odebrana przez papiestwo oraz w Europie co doprowadziło do izolacji.
Wojna prowadzona przez Łokietka z Zakonem, wygrana pod Płowcami (1331), dowiodła słabości militarnej
strony polskiej. Wykorzystane propagandowo. Zmuszony do oddania Krzyżakom Kujaw i ziemii dobrzyńskiej.
Śląsk i Mazowsze zhołdowane Janowi Luksemburskiemu. Bilans opłakany.

1. Formalny sojusz z Węgrami 1320, córka Łokietka wyszła za mąż za Karola Roberta.
2. Z Litwą sojusz przeciwko krzyżakom małżeństwo syna Kazimierz z Aldoną.
3. Zawiera pokój z Brandenburgią.
Zmarł 1333 w wieku 73 lat. Pozostawia państwo nie skonsolidowane wewn i śmiertelnie zagrożone
z zewnętrznie – sojusz luksembursko-krzyżacki. Terytorium Polski stanowi tylko Wielkopolska i Małopolska.

12.

Polityka Kazimierza Wielkiego wobec sąsiadów.

Kazimierz Wielki syn Władysława Łokietka, ostatni z dynastii Piastów. Po śmierci ojca król, ubiegając
zgłaszającego pretensje do tronu polskiego Jana Luksemburskiego. Dążąc do utrzymania jedności i całości
państwa, zagrożonego najmocniej ze strony Czech i Krzyżaków, zawarł sojusz z królem węgierskim Karolem
Robertem, utrzymywał także nienaganne stosunki ze Stolicą Apostolską. Po koronacji zmienia herb
z kujawskiego na orła białego. Dla Węgier Polska była jednym z sojuszników, dla Polski Węgry sojusznikiem
jedynym.
1. Spór polsko-krzyżacki i sprawa Śląska

 1335 wykupuje prawa Jana Luksemburskiego do korony za Śląsk i 20 tysięcy kup groszy praskich
 wyrok w sprawie sporu polsko-krzyżackiego - Polska prawo do Kujaw i ziemi dobrzyńskiej,

Zakon Pomorze dostaje jako wieczysta jałmużna. Wyrok nie został zatwierdzony przez papiestwo
co dało możliwość odwołania się do sądu papieskiego.

 1339 proces Warszawski - Krzyżacy zwrot wszystkich terytoriów i 200 tys. grzywien.
 W trakcie procesu polsko-krzyżackiego Kazimierz Wielki zrzekł się na korzyść Jana Luksemburskiego

praw do księstw śląskich, Zakon odwołał się do papiestwa, który dopatrzył się uchybień
i wyroku nie zatwierdził.

 spór polsko-krzyżacki zakończył dopiero pokój kaliski (1343) w obliczu ekspansji Litwy.

Traktat wyjątkowo trwały przetrwał do czasów Władysława Jagiełły. Rezygnację z praw do Śląska
traktował Kazimierz Wielki jako wybieg. Wkrótce po zakończeniu sprawy krzyżackiej, wykorzystując
stosunki z cesarzem Ludwikiem IV Bawarskim, zbrojnie rewindykował Wschowę.

2. Ruś

 1340 po otruciu przez Bojarów ks Jerzego II Bolesława wkroczył na Ruś dotarł do Lwowa,

zajął skarbiec, uprowadził kupców i spalił miasto.

 Przy pomocy Węgier zawładnął Rusią Halicką.
 1349-1352 - wojny o Ruś Halicką, przyłączył do Polski księstwo halickie, Lwów oraz zachodni Wołyń.

3. Zakończenie sporu o Śląsk

 Zbliżenie Kazimierza Wielkiego do cesarstwa, dobre stosunki z książętami śląskimi i nieprzyjazne kroki

w stosunku do Luksemburgów legły u podstaw odwetowej wyprawy na Polskę króla czeskiego Jana
Luksemburskiego. Wojska czeskie zajęły znaczny obszar Polski, podchodząc aż pod Kraków.
Śmierć Ludwika Bawarskiego (1347) i wybór na króla niemieckiego Karola Luksemburga zmusiły
Kazimierza Wielkiego do pokoju w Namysłowie (1348).

 Śląsk został włączony do królestwa Czech. Kazimierz Wielki tytułem zastawu otrzymał Płock,
 1352 po wymarciu Piastów kujawskich przyłączył do Korony ziemię łęczycką i dobrzyńską,
 został sojusznikiem cesarza (po jego koronacji 1355) dzięki czemu mógł zhołdować Mazowsze,

zawrzeć pokój z Litwą i prowadzić aktywną politykę na wschodzie,
próba chrystianizacji Litwy – warunkiem jednak zwrot ziem zajętych przez Zakon. Stosunki z Litwą
układały się poprawnie, wrócono do polityki Władysława Łokietka.

 W 1368 uzależnił od Polski Drezdenko, Czaplinek i Santok.

13.

Lokacje miejskie i wiejskie na prawie niemieckim w Polsce XIII wieku.

Lokacje na prawie niemieckim:
a)

wiejskie:

 na czele zasadźca, który w imieniu osadników zawierał z panem pisemną, szczegółową umowę.

Zawierała ona spis świadczeń ustalonych raz na zawsze; przenoszenie wsi z prawa polskiego
na niemieckie umowę również zawierał zasadźca,

 każdy z osadników dostawał w dziedziczne użytkowanie 1 łan ziemi immunizowanej

( zwolnionej ze świadczeń na rzecz władcy),

 okres wolny od wszystkich świadczeń tzw. wolnizna, która trwała od 2 do 24 lat w zależności

od stopnia przygotowania ziemi do uprawy, np. w przypadku lokacji na surowym korzeniu, gdy wieś
zakładano na zupełnie nowym miejscu, trzeba było wykarczować las, zagospodarować nieużytki,

 czynsz – renta pieniężna na rzecz pana wsi,
 renta odrobkowa – od 1 do 4 dni w roku lub uprawa na rzecz pana dwu morgów gruntu),
 obiedne – świadczone właścicielowi przez wieś trzy razy do roku, gdy zjeżdżał na sądy,
 pieniężna lub zbożowa dziesięcina w miejsce bardziej uciążliwej – snopowej,
 Meszna – danina kościelna na rzecz plebana wsi,
 kolekt/berna – danina o charakterze nadzwyczajnym na potrzeby obronne kraju, uroczystości rodzinne

panującego i wykup rycerzy lub terytorium państwowego spod obcej władzy,

 sołtys, którym zostawał zazwyczaj zasadźca, który miał prawo budowy młyna i karczmy; zobowiązany

był do służby wojskowej; był sędzią pierwszej instancji,

 w sprawowaniu władzy sądowniczej pomagała ława wiejska złożona z chłopów,
 Wspólna własność – pastwisko, las, prawo połowu ryb.
b) miejska:
 zasadźca,
 wolnizna,
 wilkierz – uchwała lub zbiór uchwał miejskich lokowanych na prawie niemieckim,
 ortyle – orzeczenia sądu prawa niemieckiego,
 sąd sześciu miast – sąd najwyższej, trzeciej instancji,
 pręgierz – narzędzie wymierzania kary obok którego ogłaszano wyroki,
 ława radziecka – rada miastach,
 rynek na planie prostokąta lub kwadratu, ulice pod kątem prostym się przecinające, następnie

wyznaczano teren kościoła,

 zwierciadło saskie – spis praw oraz miast lokowanych na prawie niemieckim.

14.

Uniwersytet Krakowski w XIV i XV wieku.

Pierwsze założenie – 12 maja 1364 roku przez Kazimierza Wiekiego. W systemie bolońskim: rektor spośród
studentów, nauczyciele opłacani z kieszeni studentów, wykładający we własnych parcelach, tylko trzy fakultety
– bez teologii – prawo, medycyna, nauki wyzwolone (trivium – gramatyka łacińska, dialektyka, retoryka;
quadrivium   –   muzyka,   astrologia,   geometria,   arytmetyka).   Pedel   –   studencki   woźny   dbający   o   porządek.
Stopnie: bakałarz (licencjat) z nauk wyzwolonych, magister z medycyny, doktor z prawa. Nie skończyła nawet
jedna   partia   studentów.   Drugie   w   1400   roku   przez   starania   Władysława   Jagiełły   i   Jadwigi.
W   systemie   paryskim   –   taki   jak   mamy   teraz.   Otwarty   z   czterema   katedrami,   a   od   1406   roku
jako pierwszy w Europie otworzył katedry matematyki i astronomii.

15.

Najazdy Mongołów na ziemie polskie i bitwa pod Legnicą w 1241 roku.

W 1241 roku próba stawienia czoła Tatarom przez rycerstwo małopolskie pod Chmielnikiem i Turskiem
zakończyła się klęską Polaków. Pod Legnicą 9 kwietnia wydał im walną bitwę Henryk Pobożny, któremu
pomogły siły zbrojne z całego swego rozległego władztwa, wsparte przez joannitów, templariuszy, Krzyżaków
śląskich i ludność wieśniaczą zostały rozbite, a on sam dostał się do niewoli tatarskiej i następnie stracony.
Bitwa przebiegała w typowy dla Mongołów sposób. Szybki atak, następnie pozorowana ucieczka, a w końcu
nagły zwrot stanowiący całkowite zaskoczenie dla przekonanych już o zwycięstwie polskich rycerzy, których
szyk dodatkowo załamał się w skutek zastosowania przez przeciwnika masek ziejących ogniem i dymem
(prawdopodobnie był to proch przejęty przez Mongołów od Chińczyków). Bitwa zakończyła się całkowitą
klęską Polaków, chociaż sama Legnica do której schroniły się resztki pokonanego wojska zdołała się obronić.
Ze strony mongolskiej poza zniszczeniami nie wiązało się nic więcej. Wyprawa zaś tatarska skierowała się
teraz ku Morawom, aby stamtąd przejść na Węgry i połączyć się z resztą sił tatarskich. Pierwszy najazd tatarski
miał daleko idące następstwa polityczne. Rozpadło się państwo Henryków śląskich. Kraków zajął Konrad
mazowiecki. W Sandomierzu – jak wolno się domyślać – usamodzielnił się Bolesław Wstydliwy, choć stryj na
pewno krępował jego inicjatywę polityczną. Do Wielkopolski powrócili synowie Władysława Odonica. W
Kaliszu została księżna Wiola, wdowa po Kazimierzu opolskim, z młodszym synem Władysławem; starszy jej
syn Mieszko jeszcze za życia Henryka Pobożnego powrócił do Opola. W 1244 r. zostali oni przez synów
Odonica wyparci z Wielkopolski. Na Śląsku właściwym rządy objął (1242) Bolesław Rogatka syn Henryka
Pobożnego. W nowej sytuacji politycznej idea zjednoczenia Polski musiała się oddalić na wiele lat.

16.

Zjednoczenie państwa polskiego na przełomie XIII i XIV wieku (do 1320 roku).

Panujący w latach 1279-96 książę wielkopolski Przemysł II (syn Przemysła I) w 1282 r. zawarł układ w Kępnie
z   księciem   gdańskim   Mściwojem   II   (1282),   który   wyznaczył   go   swoim   następcą.
W 1290 r. Przemysłowi II udało się natomiast zająć Kraków jako spadek po księciu wrocławskim Henryku IV
Probusie.  W  Sandomierzu   utrzymał   się   jednak   książę   brzesko-kujawski  Władysław   Łokietek,   brat   Leszka
Czarnego.   W   tym   samym   czasie   pretensje   do   korony   polskiej   zgłaszał   król   Czech   Wacław   II.
Wobec jego zdecydowanej przewagi, Przemysł II musiał opuścić Kraków i zrzec się do niego praw na rzecz
rywala.   Wykorzystując   tę   sytuację   Małopolskę   opanował   wówczas   Władysław   Łokietek,
co stało się w 1291 r. przyczyną wybuchu wojny pomiędzy nim a Wacławem. Pokonany Łokietek zrzekł się
wszelkich   praw   do   ziemi   krakowskiej   i   sandomierskiej   oraz   złożył   królowi   czeskiemu   hołd   z   księstw
sieradzkiego i brzesko-kujawskiego. Po śmierci księcia gdańskiego Mściwoja II w 1295 r. książę Przemysł II
przyłączył  do Wielkopolski Pomorze Gdańskie. W tym  samym roku arcybiskup  Jakub Świnka  koronował
go w Gnieźnie na króla Polski. W 1296 r. Przemysł II został jednak zamordowany w Rogoźnie z inspiracji
margrabiów   brandenburskich.   Po   śmierci   Przemysła   II,   należącą   do   niego  Wielkopolskę   objął  Władysław
Łokietek,   który  sprawował   w   niej   rządy  w   latach   1296-1300.   Rywalizowali   z   nim   o   tę   prowincję   książę
głogowski Henryk III oraz król czeski Wacław II. Ostatniemu z nich udało się ostatecznie opanować ją zbrojnie
i zmusić Łokietka do opuszczenia kraju. W 1300 r. arcybiskup Jakub Świnka koronował Wacława II na króla
Polski. Władysław Łokietek nie dał jednak za wygraną i w 1304 r. powrócił z wygnania i z pomocą Węgier
opanował ziemię sandomierską (1305). W dalszej walce o zjednoczenie ziem polskich pomógł mu przypadek.
W 1305 r. umarł nagle Wacław II, a jego syn Wacław III, który został po nim królem Czech i Polski został
zamordowany (1306). Łokietek wykorzystując tę sytuacją zdobył Kraków i zajął Pomorze Gdańskie (1306).
Nie udało mu się jednak opanować Wielkopolski, gdzie w latach 1306-14 panował książę głogowski Henryk III
i   jego   synowie.   W   1308   r.   Władysław   Łokietek   utracił   też   Pomorze   Gdańskie,   które   po   przejściu
na   krótko   w   ręce   margrabiów   brandenburskich   opanowali   Krzyżacy.  Także   w   Małopolsce   jego   położenie
stawało się trudne. W latach 1307-11 książę toczył spór z biskupem krakowskim Janem Muskatą, zaś w latach
1311-12 zbuntowali  się  przeciw  niemu  mieszczanie  krakowscy pod  wodzą  wójta Alberta.  Po  opanowaniu
sytuacji   w   Małopolsce   w   1314   r.   Łokietek   odzyskał   Wielkopolskę.   W   1320   r.   W   katedrze   krakowskiej
arcybiskup gnieźnieński Janisław koronował Władysława Łokietka na króla Polski. Wydarzenie to zamyka
okres rozbicia dzielnicowego w dziejach Polski.

17.

Reformy wewnętrzne Kazimierza Wielkiego.

Reformy Kazimierzowskie w Polsce:

 pod koniec panowania pojawiły się pierwsze urzędy centralne,
 wykształciły się urzędy kanclerza i podkanclerzego koronnego – prowadzili kancelarie królewską,

z której wychodziły wszystkie dokumenty państwowe,

 wprowadzenie urzędu podskarbiego koronnego odpowiedzialnego za finanse państwa,
 utworzono urząd marszałka, który zarządzał królewskim dworem i dbał o bezpieczeństwo monarchy,
 wojewoda (palatyn) stał się w XIV w. urzędem lokalnym,
 utrzymał urząd starosty wprowadzony za czasów Wacława II, był on namiestnikiem władcy

w poszczególnej dzielnicy,

 prowadził intensywną akcję osadniczą – ilość osad posiadających prawa miejskie, uległa podwojeniu

(z około 100 do prawie 200,

 narzucił podatek – poradlne,wynoszący 12 groszy z dóbr duchownych i prywatnych, z dóbr królewskich

48 groszy, który znacznie zasilał budżet państwa,

 rozwój górnictwa – wydobywano rudy srebra i ołowiu w okolicach Olkusza i sól w okolicach

Bochni i Wieliczki,

 wprowadzono olbora – opłata licencyjna wpłacana do skarbu państwa (10% wartości złóż)

za możliwość wydobywania soli,

 pobieranie opłat z tytułu tranzytu towarów z zachodu na wschód (i na odwrót) Europy,
 reforma monetarna wprowadzająca polską walutę okazała się porażką, ponieważ grosz praski był

znacznie bardziej ceniony w kraju,

 program kodyfikacji, czyli spisania prawa polskiego, które było do tej pory prawem zwyczajowym,

dokonywała się osobno dla Wielkopolski (statut piotrkowski) i Małopolski (statut wiślicki) na reszcie
ziem nie zostało skodyfikowane,

 powołano Sąd Najwyższy Prawa Niemieckiego na Zamku Krakowskim, który był instancją odwoławczą

od wyroków sądów miejskich pierwszej instancji, podobne instytucje zaczęły powstawać też w innych
dzielnicach (np. sąd sześciu miast w Poznaniu).

18.

Rządy Andegawenów w Polsce.

Po śmierci Kazimierza Wielkiego w 1370 r., zgodnie z wcześniejszymi układami z Węgrami z 1339 i 1355 r.,
tron polski objął Ludwik Węgierski. W 1374 r. wydał on w Koszycach przywilej dla szlachty polskiej, zgodnie
z którym w zamian za uznanie praw córek Ludwika do tronu polskiego majątki szlacheckie zwolnione zostały
od obciążeń na rzecz państwa, z wyjątkiem poradlnego (danina od gospodarstwa) w wysokości 2 groszy z łanu
kmiecego rocznie. Król przyrzekł też nadawać urzędy ziemskie szlachcie z tej ziemi, w której wakuje dany
urząd. Szlachta zobowiązana była odtąd do nieodpłatnej służby wojskowej tylko w granicach państwa. Za straty
poniesione   poza   nimi   miało   być   wypłacane   jej   odszkodowanie.   W   1381   r.   Ludwik   wydał   przywilej
dla   duchowieństwa.   Odtąd   także   powinności   podatkowe   tego   stanu   zostały   ograniczone   do   poradlnego
w wysokości 2 grosze, a w przypadku klasztorów - 4 groszy z łanu chłopskiego rocznie. Po śmierci Ludwika
w 1382 r. rozpoczęło się Polsce trwające dwa lata bezkrólewie. Szlachta odrzuciła bowiem kandydaturę córki
zmarłego króla Marii. Na zjeździe stanów w Radomsku (1382) zgodzono się jednak na objęcie tronu przez
młodszą córkę Ludwika, Jadwigę. Panowała ona w latach 1384-86 jako król Polski (a więc suwerenny władca,
nie   zaś  tylko   małżonka  monarchy,  jak  w przypadku   innych  królowych).   Możni   małopolscy uniemożliwili
zawarcie przez Jadwigę małżeństwa z Wilhelmem Habsburgiem (1385) i na męża wybrali jej wielkiego księcia
Litwy   Jagiełłę.   W   1385   r.   został   zawarty   układ   polsko-litewski   w   Krewie.   Na   jego   mocy,   w   zamian
za małżeństwo z Jadwigą i tron polski Jagiełło zobowiązał się przyjąć chrzest wraz z całą Litwą, przyłączyć
swój kraj do Polski (użyto łacińskiego terminu  applicare, który można odczytywać zarówno jako połączyć
jak   i   wcielić),   odzyskać   ziemie   przez   Polskę   utracone   oraz   potwierdzić   przywileje   szlachty.
Postanowienia   te   zatwierdził   rok   później   (1386)   zjazd   szlachty   w   Lublinie.   Po   chrzcie   w   Krakowie,
w czasie którego książę przyjął imię Władysław, odbył się jego ślub z Jadwigą i koronacja na króla Polski.
Jagiełło potwierdził też przywileje szlachty polskiej.

19.

Początki unii Polski z Litwą w końcu XIV w pierwszej połowie XV wieku.

Układ krewski – 1385 rok – przewidywał:

a) małżeństwo wielkiego księcia litewskiego Jagiełły z królem Polski Jadwigą oraz objęcie przez niego

polskiego tronu,

b) Jagiełło zobowiązał się:

▪

przyjąć chrzest i schrystianizować Litwę,

▪

wypuścić polskich jeńców,

▪

wypłacić odszkodowania za zerwanie zaręczyn sponsalia de futuro z Wilhelmem Habsburgiem,

▪

próbować odzyskać wszystkie ziemie utracone przez Koronę.

Unia wołkowyska – 1386 rok – przewidywała obranie na króla Polski Jagiełły oraz jego brata Skiergiełły
na Liwie. Nie weszła jednak w życie natomiast na mocy Unii w Lublinie Władysław został królem Polski.

Unia wileńsko-radomska – 1401 rok – przewidywała:

 rządy na Litwie Witolda jako wielkiego księcia z zachowaniem dla Władysława Jagiełły władzy

zwierzchniej,

 Witold wraz z bojarami litewskimi zgodził się na przyłączenie ziem litewskich do Królestwa Polskiego,
 bojarzy litewscy zastrzegli, że w przypadku bezpotomnej śmierci króla wspólnie z panami polskimi

wybiorą nowego monarchę,

 rada koronna w Radomiu przyznała dożywotnio tytuł wielkiego księcia litewskiego Witoldowi

Kiejstutowiczowi.

Unia horodelska – 1413 rok – przewidywała:

 potwierdzenie wspólnej polityki obu państw,
 wprowadzenie instytucje odrębnego wielkiego księcia na Litwie wybieranego przez króla Królestwa

Polskiego za radą i wiedzą bojarów litewskich oraz panów polskich,

 wspólne sejmy i zjazdy polsko-litewskie,
 urzędy wojewodów i kasztelanów na Litwie,
 zrównanie litewskiej szlachty katolickiej z polskimi rodami tzw. adopcja 47 rodów bojarskich i nadanie

im polskich herbów.

Unia w Grodnie – 1432 rok – przewidywała:

 księciem zwierzchnim Litwy Jagiełło
 powołanie na tron wielkoksiążęcy na Litwie Zygmunta Kiejstutowicza,
 Zygmunt nie będzie się starał o koronę litewską,
 po śmierci Zygmunta Litwa ma wrócić do Jagiełły,
 porozumienie w sprawie powrotu Podola do Korony,
 Polska miała przypaść synowi Władysława Jagiełły Władysławowi Warneńczykowi.

20.

Wojna Polski z Zakonem Krzyżackim w latach 1409 – 1411 (geneza, przebieg, skutki).

Przyczyny wybuchu wojny:

 zakon starał się zdobyć Żmudź, rozdzielającą jego posiadłości,
 1402 r. Marchia Brandenburska oddała pod zastaw Krzyżakom Nową Marchię razem ze strategicznym

dla Polski grodem Drezdenko,

 objęcie godności mistrza zakonu przez Ulryka von Jungingena, zwolennika ostrej polityki wobec Polski,
 w 1409 roku Krzyżacy zajmują ziemię dobrzyńską, którą Polska niedawno zdołała wykupić dzięki

opodatkowaniu się szlachty,

 wybuch powstania ludności na Żmudzi popartego przez wielkiego księcia litewskiego Witolda.

Przebieg wojny:
a)

1409 r.:

▪

wojska Litewskie zdobywają Żmudź

▪

zjazd w Łęczycy odrzucił propozycję rozwiązania dyplomatycznego zakonu,

▪

sierpień – zakon wypowiada królowi wojnę,

▪

Krzyżacy opanowali ziemię dobrzyńską,

▪

krótkotrwałe i bezowocne rokowania pokojowe,

▪

ogłoszenie rocznej przerwy – pozyskiwanie przez Krzyżaków sojuszników u Czechów,
Luksemburczyków oraz książąt pomorskich,

1410 r.:

▪

sąd arbitrażowy Wacława II króla czeskiego na korzyść Krzyżaków,

▪

przekroczenie granicy koło Lidzbarka przez połączone wojska polsko-litewsko-mazowieckie

▪

15 lipca bitwa pod Grunwaldem zwycięska dla Polski – zakon 15 000 zbrojnych,
siły polsko-litewskie 30 000 zbrojnych i czeladzi, w walce zginął wielki mistrz Zakonu
Ulryk von Jungingen,

▪

po zwycięstwie wiele miast pruskich zadeklarowało chęć złożenia Jagiełłę przysięgi wierności,

▪

25 lipca – wojska polsko-litewskie pod murami Malborka – oblężenie nieudane,

▪

10 października zwycięstwo pod Koronowem nad posiłki nadciągającymi z Rzeszy,

▪

grudzień rozejm w Nieszawie,

l lutego 1411 r. w Toruniu traktat pokojowy – pod panowanie polskie wracała ziemia dobrzyńska,
Witold otrzymywał w dożywotnie władanie Żmudź, po jego śmierci powrót do Zakonu, zakon tytułem
wykupu jeńców zobowiązał się wypłacić królowi 100 000 kop groszy praskich.

Skutki wojny:
Poza odzyskaniem wspomnianych ziem, sojusz polsko-litewski nie odniósł większych korzyści finansowych.
Jednak wskutek zwycięstwa wzrosło znaczenie Polski i Litwy w Europie. Pogorszyła się natomiast sytuacja
zakonu krzyżackiego, który stracił szansę na połączenie się z zachodem Europy. Był to największy upadek
zakonu.   Nadal   był   groźny,   ale   poziom   wcześniejszej   potęgi   nigdy   nie   wrócił.   Dodatkowo   w   1412   roku
podpisanie   przez   Jagiełłę   z   Zygmuntem   Luksemburskim  Pokoju   w   Lubowli  spowodowało,
że Zakon stracił na korzyść Polski jednego ze swych największych sojuszników – Zygmunta Luksemburczyka.
Co więcej, niezwyciężona do tej pory armia krzyżacka poniosła sromotną klęskę, co było możliwe dzięki
połączeniu sił Polski i Litwy  –  znalazło to swój wyraz w  unii horodelskiej  (1413), która umocniła więzi
obu tych krajów.

21.

Wojna trzynastoletnia Polski z Zakonem Krzyżackim (geneza, przebieg, skutki).

Geneza : inkorporacja Prus przez Kazimierza Jagiellończyka w 1454 roku, dokonana na prośbę poselstwa
Związku Pruskiego (konfederacji grupującej opozycję stanową przeciw rządom zakonu krzyżackiego)
wcześniej wypowiadając wojnę.

Przebieg:

I etap wojny (1454 – jesień 1455):

▪

Zwołanie szlachty wielkopolskiej pod Cerekwicę żądającej od władcy nadania przywilejów –
Kazimierz się zgodził,

▪

szlachta ruszyła na twierdzę Chojnice (należącą do Krzyżaków),

▪

bitwa pod Chojnicami klęską wojsk polskich,

II etap wojny (1455–1458)

▪

pieniądze na wojnę król uzyskał od bogatych miast pruskich (m.in. Gdańska i Torunia),

▪

1457 r. – bitwa morska w pobliżu Bornholmu – flotylla duńska została rozbita przez kaprów
gdańskich,

▪

1458 r. – Malbork na krótki okres w rękach polskich,

▪

2 października 1458 roku zawarto rozejm na 9 miesięcy.

III etap wojny (lipiec 1459 – wrzesień 1463)

▪

1460 r. – odzyskanie miasta Malbork przez Polskę,

▪

1462 r. – ofensywa Krzyżacka i zdobycie zamków Welawa, Bartoszyce, Frydląd, Kętrzyn,
Golub,

▪

król Kazimierz IV Jagiellończyk rezygnuje z pospolitego ruszenia,

▪

17 września 1462 roku zwycięska bitwa pod Świecinem,

IV etap wojny – ofensywa polska (1463–1466)

▪

wrzesień 1463 r. – wygrana dla Polski bitwa na Zalewie Wiślanym,

▪

13 grudnia 1463 r. – dowódca krzyżacki zdradził Krzyżaków i wszedł w porozumienie z królem,
18 marca 1464 r. – zwierzchnictwo polskie uznaje biskup warmiński.

W 1466 roku podpisano pokój toruński. Postanowienia:

 państwo zakonne ze stolicą w Królewcu stało się lennem Polski, zaś każdy wielki mistrz zobowiązany

był do składania władcy polskiemu hołdu;

 Polska odzyskała Pomorze Gdańskie z Gdańskiem ;
 powrót do Polski ziemia chełmińska z Toruniem;
 Krzyżacy zrzekli się ziemi michałowskiej, biskupstwa warmińskiego i biskupstwa chełmińskiego;
 Polska uzyskała Malbork, Sztum, Elbląg, Dzierzgo oraz Warmię;
 zostało utworzone dominium warmińskie – były to ziemie biskupstwa warmińskiego, podlegającego

wcześniej Zakonowi; w efekcie doszło z czasem do sekularyzacji pozostałych Prus Zakonnych;

 Krzyżacy zachowali biskupstwo sambijskie i biskupstwo pomezańskie.

22.

Zabiegi Jagiellonów o trony Czech i Węgier w XV wieku.

Śmierć króla Czech i Węgier Władysława Pogrobowca w 1457 r. umożliwiła drogę do tronu w obydwu krajach
tzw.   królom   narodowym.  W   Czechach   został   nim   Jerzy   z   Podiebradów,   a   na  Węgrzech   Maciej   Korwin.
Sytuacja tego pierwszego uległa znacznemu skomplikowaniu w roku 1462, gdy papież Pius II nałożył na niego
klątwę   (anulowanie   porozumień   po   wojnach   husyckich   w   Czechach).   Z   pretensjami   do   korony   czeskiej
wystąpił  wówczas  Maciej  Korwin. Aspiracje  węgierskiego władcy spotkały się  z pozytywnym przyjęciem
ze strony opozycji króla Jerzego w Czechach, która miała silną pozycję na Morawach, Łużycach i Śląsku.
Zagrożony w swoim panowaniu król czeski wszedł w układy dynastyczne z Jagiellonami. Porażki Macieja
Korwina na frontach militarnych i dyplomatycznych zniechęcały go do walki o tron czeski. Zaniepokojeni tym
katoliccy panowie czescy dokonali jego formalnej elekcji w Ołomuńcu w maju 1469 r. Odpowiedzią Jerzego
z   Podiebradów   i   jego   zwolenników   było   ogłoszenie   miesiąc   później   w   Pradze   polskiego   królewicza
Władysława Jagiellończyka następcą tronu w Czechach. Po śmierci Jerzego z Podiebradów w 1471 r. wybuchła
w Czechach wojna o sukcesję. Negocjacje w Ołomuńcu w grudniu 1478 roku – Maciej Korwin zatrzymywał
Morawy, Łużyce i Śląsk oraz tytuł króla czeskiego. Władysławowi Jagiellończykowi, któremu też przysługiwał
tytuł   czeskiego   króla   pozostały   jedynie   Czechy   właściwe   ze   stolicą,   Pragą.   Bezpotomna   śmierć   Korwina
w roku 1490. Kandydaci to węgierskiego tronu: syn cesarza Maksymilian Habsburg, Władysław Jagiellończyk
oraz Jan Olbracht popierany przez ojca Kazimierza Jagiellończyka. Władysław Jagiellończyk wkroczywszy
z silną armią na Węgry został w lipcu 1490 r. wybrany na króla, a następnie koronowany. Bratobójcze walki
na   Węgrzech   osłabiły   pozycję   negocjacyjną   Władysława   Jagiellończyka   w   rozmowach   toczonych
z Habsburgami. Dlatego też w zawartym w listopadzie 1492 roku układzie nowy król Węgier musiał zgodzić
się   na   przyznanie   im   praw   sukcesyjnych   w   przypadku   wygaśnięcia   męskiej   linii   dynastii   Jagiellonów.
Wkrótce później Jan Olbracht objął tron Polski. W ten sposób dynastia Jagiellonów stała się najsilniejszą
dynastia w Europie środkowej

23.

Budownictwo romańskie w Polsce (omówić na wybranych przykładach).

Kościół świętego Mikołaja w Wysocicach
Jest   jednonawową   świątynią   z   wydzielonym   prezbiterium   zamkniętym   przysadzistą   apsydą.
Od   zachodu   wieńczy   go   wieża   o   podstawie   kwadratu,   z   biforiami   u   szczytu,   zawierająca   emporę.
Wieża jest niedostępna z zewnątrz, na jej niższych kondygnacjach za okienka służą tylko wąskie przezrocza.
Świadczy to, że położony na wzgórzu kościół bywał również warownią. Ściany wzniesiono z wapiennych
ciosów, najbardziej dostępnego w okolicy materiału budowlanego. Detal rzeźbiarski wykonano zaś z lepszego
do   tego   celu   piaskowca.   Do   dziś   zachowała   się   niezmieniona   forma   budowli   (dodano   tylko   zakrystię
od   północy,   małą   kruchtę   od   południa   i   barokową   sygnaturkę),   przy   restauracji   obniżono   tylko   szczyty,
uzupełniając   materiał   pod   okapem   cegłą.   Poszerzone   też   zostały   okna,   z   wyjątkiem   północnego   okienka
prezbiterium   i   okna   apsydy.  Portal  wejściowy   znajduje   się   od   południa.   To   wąskie   wejście   o   trójlistnej
archiwolcie.   W  tympanonie   znajduje   się   wielofigurowa   płaskorzeźba   ze   Zmartwychwstałym   (bez   brody)
Chrystusem w centrum, depczącym potwory o rybich ogonach. Po prawej stronie rozpoznajemy scenę narodzin
Jezusa.   Matka   Boska   przedstawiona   jest   na   leżąco,   co   właściwe   jest   przedstawieniom
wczesnośredniowiecznym.   Nniedopasowanie   półkolistej   płyty   płaskorzeźby   do   trójlistnej   archiwolty,
może   wskazywać   na   to,   że   dzieło   było   pierwotnie   przeznaczone   dla   opactwa   norbertanek   w   pobliskich
Imbramowicach. Kolejną rzeźbę znajdujemy na wschodnim szczycie prezbiterium. Wpisana jest w romboidalną
niszę   i   przedstawia   Madonnę   tronującą   z   Dzieciątkiem.   Wykonano   ją   w   pojedynczej   bryle   piaskowca.
Wewnątrz zachowało się pierwotne  sklepienie  prezbiterium oraz część sklepienia dolnej kondygnacji wieży.
Jest tam bardzo interesującą i nietypową emporę. Z empory prowadzi drabina na wieżę, gdzie zainstalowano
dzwony.   Na   najwyższej   kondygnacji   romańskiej   wieży   można   z   bliska   obejrzeć   biforia   z   uroczymi
kolumienkami o klasycznych, kostkowych kapitelach. Co ciekawe, kolumienki są symetryczne - u dołu mają
bazę o kształcie identycznym z kapitelem - rzecz jasna, odwróconym.

24.

Budownictwo gotyckie w Polsce (omówić na wybranych przykładach).

Kościół   Mariacki   w   Gdańsku  zachował   niemal   w   pełni  gotycką  architekturę,   zarówno   w   układzie
przestrzennym,   wewnątrz   i   na   zewnątrz.   W   kategoriach   stylistycznych   głównomiejska   fara   zaliczana
jest do późnej odmiany gotyku ceglanego, powszechnego w XV wieku w krajach Niżu Nadbałtyckiego, a także
w Niderlandach.
Układ przestrzenny
Kościół zbudowany jest na planie nieregularnego krzyża łacińskiego. Jest trójnawową halą  o rozbudowanym
i   bogatym   programie   przestrzennym:   trójnawowy  korpus   nawowy  i   również   trójnawowy  chór.
W przypadku  transeptu  (nawa  poprzeczna)  część  południowa   jest  trójnawowa,   północna  zaś   dwunawowa.
Nieregularności planu północnego ramienia transeptu wynikają z konieczności dostosowania się do istniejącej
zabudowy miejskiej. Do naw bocznych we wszystkich partiach świątyni przylegają kaplice, których krótsze
ściany są przyporami. Masyw wieżowy, zamykający świątynię od zachodu, który tworzą wraz z kwadratową
na planie wieżę flankujące ją kaplice boczne zbudowane na planie prostokątnym.

Architektura wnętrza
Wnętrze charakteryzuje się jednolitą wysokością poszczególnych naw. Potężne, ośmioboczne  filary dźwigają
sklepienia  o  gęstym  i   wyszukanym   układzie  żeber,  co  stanowi  jedną  z  bardziej   charakterystycznych   cech
architektury   późnogotyckiej.   W   nawie   głównej   i   transepcie   są   to  sklepienia   sieciowe,
w prezbiterium i niektórych kaplicach  sklepienia gwiaździste, w nawach bocznych –  sklepienia kryształowe,
które są pozbawione żeber.

Elewacje zewnętrzne
Wygląd zewnętrzny kościoła zdominowany przez gładkie płaszczyzny ścian, w których znajdują się wysokie,
ostrołukowe  okna   o   mocno  rozglifionych   ościeżach,   ze   skromną   dekoracją  maswerkową   (wypełnienie
gotyckich okien u góry). Ściany naw bocznych zwieńczone są  gzymsem i krenelażem (ząbki na zamkach).
W przypadku  elewacji  chóru i transeptu  elewacje  wieńczą  gzymsy i szczyty,  które  są dzielone  pinaklami
(małymi wieżyczkami).  Naroża są zaakcentowane ośmioma oktogonalnymi na planie wieżyczkami z których
sześć   są   nakryte   smukłymi  hełmami.   Wysoka   na   82   metry   kilkukondygnacyjna   wieża   ma   plan   zbliżony

do kwadratu. W przeciwieństwie do bryły kościoła jest opięta masywnymi przyporami,
które przylegają do narożników boków wieży. Nakryta jest podwójnym dachem czterospadowym.
Na szczycie wieży znajduje się taras widokowy, na który wiedzie 409 stopni. Z tarasu rozpościera się rozległy
widok na Gdańsk, Bałtyk i Żuławy, widoczne są również Gdynia oraz Tczew.

Do kościoła prowadzi siedem portali: po jednej od strony zachodniej (brama Pod Wieżą) i wschodniej
(Brama Mariacka), trzy od strony południowej (bramy Kaletnicza, Radnych, Wysoka), dwie od północnej
(bramy Na Groble i Szewska).

25.

Zamki w Polsce późnośredniowiecznej (omówić na wybranych przykładach).

Zamek w Bobolicach
Zamek w Bobolicach zbudowany został w połowie XIV w. z inicjatywy Kazimierza Wielkiego jako kolejna
warownia   strzegąca   południowej   granicy   Państwa   Polskiego.  Warowny   zamek   wzniesiono
z białego miejscowego wapienia na skalistym wzgórzu o wysokości 360 m n. p. m. Pierwotnie zajmował
on tylko centralną część wzniesienia. Na najwyższym, północnym cyplu stała cylindryczna wieża, obok niej -
budynek   mieszkalny.   Przypuszczalnie   w   XV   wieku   system   obronny   wzmocniły   półkoliste   baszty.
Do   zamku   wysokiego   przylegało   od   południa   i   od   zachodu   przedzamcze,   do   którego   wjazd   prowadził
wschodnim  stokiem  wzgórza.   Przedzamcze   to  opasano  murem  obronnym,  całość  zaś  otaczała  sucha  fosa,
nad   którą   zapewne   przerzucono   zwodzony   most   prowadzący   do   piętrowej   wieży   bramowej.
Zasadniczym   celem   XVI   wiecznej   przebudowy   była   likwidacja   gotyckiej   wieży,   miejsce   której   zajął
co   najmniej   dwukondygnacyjny   budynek   mieszkalny.   W   przyziemiach   pomieszczono   kuchnię,   piekarnię,
spiżarnię   i   skarbiec,   a   piętra   przeznaczono   na   izby   mieszkalne   i   reprezentacyjne   komnaty.
Podczas próby odbudowy warowni w XVIII wieku rozkuto gotykie otwory okienne, co w znacznym stopniu
zatarło jej średniowieczny charakter.

Borysławice Zamkowe
Budowę   murowanego   zamku   w   Borysławicach   zawdzięczamy   osobie   Wojciecha   Jastrzębca,
bp krakowskiego,który będąc reprezentantem w sporze z Krzyżakami popełnił liczne błędy, za co w 1420 roku
dopadł go ostracyzm ze strony polskiej szlachty i króla. Na podstawie obserwacji architektonicznych historycy
doszli   do   wniosku,   że   zamek   został   ukształtowany   w   trakcie   czterech   następujących   po   sobie   etapów.
W pierwszym okresie powstało regularne założenie na planie prostokąta, skarpowane na narożach i składające
się z obwodu murów obronnych, dwóch 3-kondygnacyjnych domów ulokowanych przy krótszych kurtynach,
niewielkiego   dziedzińca   oraz   otworu   bramnego   od   zachodu.   Dla   podniesienia   walorów   obronnych   naroże
jednego z domów wzmocniono wieloboczną wieżyczką. Warownię zbudowano z cegły w wątku gotyckim,
a o zamożności i wysokiej pozycji społecznej fundatora świadczyły ozdobne dekoracje wykonane przy użyciu
zendrówki oraz arkadowe fryzy. Obronność twierdzy podkreślały ziemne wały, być może również częstokół,
a także zasilana z pobliskiej rzeczki fosa. W drugim, jeszcze XV-wiecznym okresie funkcjonowania zamek
został otoczony zewnętrznym murem obwodowym z krenelażem, dzięki czemu powstało   siedmio metrowej
szerokości   międzymurze;   w   części   zachodniej   wzniesiono   też   budynek   albo   wieżę   bramną.
W   wyniku   tej   przebudowy   borysławicka   warownia   biskupa   prezentowała   typ   charakterystycznego
dla   Czech   niewielkiego   i   wygodnego   zamku   dwudomowego,   który   w   zbliżonym   czasie   zrealizowano
także w rycerskim Sierakowie,Łowiczu czy w podkońskich Gosławicach.

26.

Polskie kroniki średniowieczne i ich autorzy.

 Kronika Galla Anonima.
 Carmen Mauri (Poemat Maura). Maur – mnich benedyktyński.
 Kronika Wincentego Kadłubka.
 Kronika Mierzwy (według jednego z rękopisów: Dzierzwy), albo od ośrodka, w którym powstała –

kroniką franciszkańską.

 Kronika polska (niekiedy nazywana też kroniką polsko-śląską). O jej autorstwie nic bliższego

nie wiadomo.

 Kronika wielkopolska. Jej autorstwo, a także czas spisania, były od dawien dawna przedmiotem

dyskusji. Przypisywano je więc biskupowi poznańskiemu Boguchwałowi i równocześnie kustoszowi
katedry poznańskiej Godzisławowi Baszkowi, albo tylko temu ostatniemu.

 Rocznik kujawski.
 Kronika Janka z Czarnkowa.
 Kronika książąt polskich. Jej autorem był najprawdopodobniej kanonik kolegiaty w Brzegu –

jak wskazuje treść i nastrój utworu – Polak.

 Kronika oliwska.
 Kronika konfliktu Władysława króla Polski z Krzyżakami.
 Roczniki czyli kroniki stawnego Królestwa Polskiego, potomni nazywali je raczej „Historią Polski”.

Jana Długosza.

 Kronika Polaków Macieja z Miechowa

27.

Społeczeństwo Polski średniowiecznej (rycerstwo-szlachta, duchowieństwo, mieszczanie, chłopi).

Rycerstwo  polskie   wyłoniło   się   w   XI   wieku   z   drużyny   książęcej   władcy   Kazimierza   Wielkiego.
Trudnili się służbą wojskową. Rycerstwo polskie, ze względu na swoją funkcję, należało do uprzywilejowanej
grupy   społecznej,   posiadając   liczne   przywileje.   Posiadało   własny  Kodeks   rycerza   (iuris   militare),
który   był   zapisem   najważniejszych   zasad   dotyczących   zachowania   rycerzy   w   różnych   dziedzinach   życia.
Ponadto mieli przywilej eskorty władcy zwanej przewodem rycerskim. Każdej osobie za zabicie rycerza groziła
ogromna główszczyzna (odszkodowanie), podobnie w wyniku zranienia. Jednym z przywilejów były również
niższe   stawki   podatkowe   oraz   wolny   wybór   parafii,   której   mieli   składać   dziesięcinę.   Wasal,   czyli   osoba
podległa zwierzchności swojego suwerena, miał za zadanie służyć wiernie, przede wszystkim w formie służby
wojskowej i ochraniania swojego pana, w zamian otrzymując liczne przywileje. Działania wasala było objęte
specjalnymi zasadami, ujętymi w formie etosu i kodeks rycerski. Giermek otrzymywał tytuł rycerski podczas
specjalnej   ceremonii   pasowania.   W   XIII   i   XIV   rycerstwo   polskie   przekształciło   się   w   szlachtę.
W Europie, tytuł rycerski należał do niższych tytułów szlacheckich. Zupełnie inaczej wyglądało to w Polsce,
gdzie   zgodnie   z   zasadą   równości   szlacheckiej   –   cała   szlachta   była   zaliczana   do   rycerstwa,
czasami określano ją również zamiennie kawalerami.

Na przestrzeni XIV-XV w. szlachta stała się stanem

dominującym.  Utrwaliła się  przy tym zasada, że  do stanu szlacheckiego  można  było  wejść jedynie przez
urodzenie. Szlachta była zróżnicowana ekonomicznie (możnowładztwo, szlachta średnia i drobna), ale równa
wobec   prawa.   Przywileje   stanowe   gwarantowały   jej   wynagrodzenie   podczas   wypraw   poza   granice   kraju,
zwolnienie dóbr od świadczeń na rzecz państwa - oprócz poradlnego - nietykalność majątkową i osobistą.
Król   musi   otrzymać   jej   zgodę   na   zwołanie   pospolitego   ruszenia   lub   wprowadzenie   nowych   podatków.
Aktywność   polityczna   szlachty   wyrażała   się   na   forum   zjazdów   generalnych   (potem   sejmów)
i sejmików ziemskich. Obok wspólnot rodowych kształtowały się terytorialne (ziemskie) wspólnoty szlachty.
Miasta   w   zjednoczonym   państwie   polskim   nie   wykształciły   natomiast   swojej   reprezentacji   stanowej
(z   wyjątkiem   Prus   Królewskich).   Od   XV   w.   rozwijało   się   szlacheckie   ustawodawstwo   antymiejskie.
Pojawiały się też pierwsze próby ograniczenia przez szlachtę osobistych i rzeczowych uprawnień ludności
wiejskiej. Szlachta wykupywała majątki sołtysie i włączała je do swoich dóbr.

Mieszczanie  nie byli dominującą warstwą społeczną, miasta polskie mimo przeprowadzenia akcji lokacyjnej
w XIII i XIV w. nie były zbyt wielkie. W XV wieku mieszczanie stanowili tylko około 15 % społeczeństwa
w Królestwie Polskim. Prawie 600 miast liczyło zaledwie około 1000 mieszkańców. Największym polskim
miastem (po 1454 r.) był Gdańsk (30 000 mieszkańców), za nim znajdowały się Kraków (około 15 000)
i   Lwów   (10   000).   Niewielka   liczba   mieszkańców   spowodowana   była   ujemnym   przyrostem   naturalnym.
Stopniowo populacja miast wzrastała z powodu napływu ludności wiejskiej. Do większych miast przybywali
także   ludzie   spoza   kraju.   Głównymi   źródłami   pracy   w   miastach   był   handel   oraz   rzemiosło.
Rzemieślnicy tej samej specjalności skupieni byli w cechach, do których przynależność była obowiązkowa
i   ściśle   limitowana.   Warunkiem   dostania   się   do   cechu   było   zdanie   egzaminu   mistrzowskiego   –
tzw. majstersztyku. Najczęściej zdawali go wyłącznie synowie dotychczasowych rzemieślników lub mężowie
ich   córek.  Władze   cechu   ściśle   określały   wielkość   produkcji   każdego   rzemieślnika,   cenę   na   jego   towary
oraz   kontrolowały   jakość   wytwarzanych   wyrobów.   Cech   zajmował   się   też   działalnością   charytatywną   –
wspomagał   żony   zmarłych   rzemieślników,   organizował   wspólne   biesiady   i   nabożeństwa   w   dzień   patrona

ich zawodu oraz miał obowiązek utrzymywania w należytym stanie jednego z odcinków murów miejskich.
Kupcy skupiali się w gildiach/konfraterniach (bractwach kupieckich). W miastach nie obowiązywały zasady
wolnego handlu, rzemieślnik lub kupiec który chciał prowadzić własną działalność był ściśle kontrolowany
przez cechy lub gildie, które skutecznie ograniczały konkurencję na lokalnym rynku.
Podziały społeczne w miastach były dość wyraźne. Władze miejskie tworzyli głównie ludzie wpływowi, często
byli to kupcy prowadzący handel międzynarodowy. Mieszczanie nie mieli jednak żadnego wpływu na politykę
państwa. Z czasem uprawnienia króla malały na rzecz szlachty, która decydowała także o polityce względem
miast. Ustawy wprowadzane przez szlachtę były najczęściej niekorzystne dla mieszczan. Miasta, zajęte między
sobą walką o wpływy nie umiały przeciwstawić się niekorzystnym dla nich decyzjom, co w późniejszym
okresie przyczyniło się do katastrofy gospodarczej całego państwa.

Chłopstwo było stanem podstawowym dla Polski, z którego wydzieliły się inne stany społeczne:
a)

kmiecie:

▪

na   prawie   polskim   –   należeli   do   pełnoprawnych   uczestników   wspólnoty   wiejskiej;
ludność   podlegała   władzy   pana   wsi,   który   także   sprawował   w   nich   sądy;   możliwość
dochodzenia   swych  praw  przed   sądami  królewskimi;   posiadali   zazwyczaj  wolność  osobistą;
prawo wychodu możliwe dopiero po spełnieniu określonych warunków; niekiedy opuszczający
wieś kmieć musiał postarać się o zastępcę – opuszczenie wsi wbrew prawu i zwyczajom było
karane; pan wsi mógł zbiega sprowadzić i wytoczyć proces temu, kto go przyjął,

▪

na prawie niemieckim – dziedziczni użytkownicy ziemi na prawie czynszowym; zobowiązani
byli do świadczeń na rzecz pana gruntowego, przybierających najczęściej postać czynszu;
podlegali sądownictwu prawa niemieckiego, czyli sądowi sołtysiemu w pierwszej instancji;
po spełnieniu warunków kontraktu i zapewnieniu następcy mieli prawo wychodu,

zagrodnicy,

bezrolni:

▪

komornicy,

▪

domownicy,

wolni chłopi.

Duchowieństwo  w XIII wieku uniezależniło się od władzy świeckiej. Już w pierwszej połowie XIII stulecia
uzyskało ono możliwości wyboru biskupa bez ingerencji władzy świeckiej, rozległe przywileje immunitetowe
w   dobrach   stanowiących   beneficja   kościelne,   wreszcie   własne   sądownictwo.   Duchowieństwo   było   stanem
specyficznym. O przynależności do niego nie decydowało ani urodzenie, ani kondycja społeczna, ale święcenia
przyjmowane przez kandydata. Z tego względu był to stan najbardziej społecznie zróżnicowany, choć formalnie
wszyscy   doń   należący,   zarówno   najbogatsi,   jak   i   najubożsi,   cieszyli   się   takimi   samymi   przywilejami.
Owo   zróżnicowanie   widoczne   jest   przede   wszystkim   w   późniejszych   karierach   kościelnych.   Z   reguły
najwyższe   stanowiska   i   godności   zarezerwowane   były   dla   osób   wywodzących   się   ze   stanu   rycerskiego,
a ściślej, z rodów najmocniejszych i najbardziej wpływowych. Zamknęło się do szlachty w 1496 roku.

Stany społeczne zostały zamknięte przez Jana Olbrachta w 1496 roku.

28.

Królestwo Polskie w XIV i XV wieku (granice i terytorium, struktura
narodowościowa/wyznaniowa).

Document Outline