plik

AKADEMIA OBRONY NARODOWEJ

WYDZIAŁ BEZPIECZEŃSTWA NARODOWEGO

ORGANIZACJA WSPARCIA WOJSKOWEGO

WŁADZ CYWILNYCH I SPOŁECZEŃSTWA

W NIEMILITARNYCH SYTUACJACH KRYZYSOWYCH

Praca naukowo-badawcza
pod kierownictwem naukowym
płk dr hab. Grzegorza SOBOLEWSKIEGO

WARSZAWA

2012

AKADEMIA OBRONY

NARODOWEJ

ORGANIZACJA WSPARCIA WOJSKOWEGO WŁADZ CYWILNYCH

I SPOŁECZEŃSTWA W NIEMILITARNYCH SYTUACJACH KRYZYSOWYCH

/ kier. tematu badawczego: płk dr hab. inż. Grzegorz SOBOLEWSKI/

Rozpoczęto:

01. 09. 2011

Zakończono: 12

. 03. 2012

ZESPÓŁ AUTORSKI:

Kierownik zespołu:

płk dr hab. inż. Grzegorz SOBOLEWSKI – wstęp, zakończenie

Wykonawcy:

mgr Natalia MOCH – rozdział 1, podrozdziały: 3.1, 3.4, 4.2, 4.3, 4.5.

mgr Anna SKOLIMOWSKA – podrozdziały: 2.1, 2.2, 2.3, 2.5, 3.2, 3.3, 4.4, 4.6.

mgr Paweł STOBIECKI – podrozdziały: 2.4, 3.2, 4.1., 4.6.

RECENZENT:

dr hab. inż. Andrzej GLEN

WSTĘP

Praktycznie nie ustają dyskusje o zakresie zadań, struktury i przedmiotu działań

sytemu zarządzania kryzysowego. Część zwolenników traktuje zarządzanie kryzysowe

i jego system, jako antidotum na zagrożenia z katalogu klęsk żywiołowych, rozumia-

nej jako katastrofy naturalne lub awarie techniczne, których skutki zagrażają życiu lub

zdrowiu ludzi, mienia lub środowiska, a pomoc i ochrona mogą być skutecznie podjęte

tylko przy zastosowaniu nadzwyczajnych środków. Jest też duże grono zwolenników

interpretowania zarządzania kryzysowego bardzo szeroko, jako zarządzania bezpie-

czeństwem w sytuacjach kryzysowych.

Współczesne zarządzanie kryzysowe, to w głównej mierze zdolność obniżenia

ryzyka związanego z możliwością wystąpienia zagrożeń i powstania sytuacji kryzy-

sowej oraz wytworzenie sprawnych mechanizmów przejmowania nad nimi kontroli

w drodze racjonalnie zaplanowanych działań, a tym samym zapewnienia bezpieczeń-

stwa ludzi, mienia i środowiska naturalnego. Poprawnie zorganizowane społeczeństwo

powinno być przygotowane do funkcjonowania w różnych ekstremalnych sytuacjach,

natomiast obowiązkiem administracji publicznej jest posiadanie adekwatnych do każ-

dej takiej sytuacji rozwiązań systemowych, tj. odpowiedniego prawa, sił i środków

oraz koncepcji działania, pozwalających na skuteczne zarządzanie kryzysowe. Takie

podejście wymaga posiadania w państwie sprawnego systemu zarządzania kryzysowe-

go, jako głównego filaru bezpieczeństwa państwa i społeczeństwa w przypadku wy-

stąpienia zagrożeń. Stąd też, system zarządzania kryzysowego możemy interpretować

jako skoordynowany wewnętrznie układ wydzielanych przez państwo sił, środków

i zasobów ukierunkowanych na zapobieganie powstawaniu sytuacji kryzysowych,

przygotowaniu do przejmowania nad nimi kontroli w drodze zaplanowanych działań

i sprawnym reagowaniu w przypadku ich wystąpienia oraz na odtwarzaniu (odbudo-

wy) i przywróceniu równowagi funkcjonowania.

Struktura narodowego systemu zarządzania kryzysowego w głównej mierze

opiera się na administracji publicznej poszczególnych szczebli władzy – począwszy od

wójta, poprzez starostę i wojewodę aż do administracji rządowej (minister, premier).

Poszczególne poziomy władzy administracyjnej posiadają w swoich zasobach narzę-

dzia do realizacji zadań z zakresu zarządzania kryzysowego, choćby takie jak: pań-

stwowa straż pożarna, służby ratowniczo-medyczne, służby utrzymania porządku pu-

blicznego (policja, straż miejska). Istotnym, niekwestionowanym elementem systemu

zarządzania kryzysowego są Siły Zbrojne RP, gdzie często mogą stanowić główny

filar koncepcji rozwiązywania powstałej sytuacji kryzysowej.

Istniejący stan prawny reguluje użycie sił zbrojnych w sytuacjach kryzysowych,

brakuje jednak interpretacji zapisów prawnych przekładających się na koncepcyjne

rozwiązania pozwalające na skuteczne i sprawne użycie owych sił do neutralizacji

powstałych zagrożeń. Dokonana wstępna weryfikacja stanu aktualnej teorii udziału sił

zbrojnych w zarządzaniu kryzysowym wskazuje na potrzebę sformułowania nowych

prawidłowości (tez) stanowiących jej uzupełnienie o aktualne i dające się przewidzieć

przyszłe uwarunkowania. Pozyskane wyniki badań mogą stanowić cenne źródło

przyjmowanych rozwiązań oraz nakreślenia kierunków rozwoju skutecznego zarzą-

dzania kryzysowego przy aktywnym udziale sił zbrojnych. Zbadania i naukowego

opracowania wymagać więc będzie problematyka udziału sił zbrojnych w przynajm-

niej dwóch warstwach. W pierwszej, postrzeganie udziału owych sił, przez pryzmat

zrozumienia ich możliwości działania w reagowaniu kryzysowym na poziomie cen-

tralnym, czy regionalnym. Kolejna warstwa, to budowanie założeń strukturalno-

funkcjonalnych bezpośredniego udziału Sił Zbrojnych RP w rozwiązywaniu sytuacji

kryzysowych. Swoistym dopełnieniem będzie opracowanie zasad współdziałania po-

między narzędziami, jakie posiadają poszczególne poziomy władzy administracyjnej

do realizacji zadań z zakresu zarządzania kryzysowego, choćby takie jak: straż pożar-

na, służby ratowniczo-medyczne, służby utrzymania porządku publicznego, a podod-

działami sił zbrojnych.

Celem badań jest wniesienie nowych wartości do teorii bezpieczeństwa w czę-

ści dotyczącej zarządzania kryzysowego, a w szczególności określenie skutecznych

rozwiązań, pozwalających realizować przez Siły Zbrojne RP zadań z zakresu zarzą-

dzania kryzysowego w obecnych i przyszłych uwarunkowaniach wewnętrznych i ze-

wnętrznych.

Realizację celu głównego powinny zapewnić zdefiniowane poniżej cele szcze-

gółowe:

1. Dokonanie identyfikacji i oceny współczesnych zagrożeń niemilitarnych

wywołujących sytuacje kryzysowe.

2. Dokonanie analizy i oceny wybranych, dotychczasowych doświadczeń

udziału SZ RP w rozwiązywaniu sytuacji kryzysowych.

3. Określenie związków, zależności i relacji pomiędzy Siłami Zbrojnymi RP

a innymi elementami realizującymi zadania w ramach narodowego systemu

zarządzania kryzysowego, we współczesnych uwarunkowaniach.

4. Zbudowanie konceptualnego modelu wsparcia władz cywilnych i społe-

czeństwa przez jednostki SZ RP.

Określony temat pracy badawczej nakreśla obszar problemowy, który w swej

istocie jest obecnie aktualny i ważny dla specjalistów zajmujących się kwestiami za-

rządzania kryzysowego w ujęciu regionalnym, narodowym i międzynarodowym. Było

to potrzebą i przyczyną podjęcia stosownych wysiłków celem identyfikacji problemu

i na tej podstawie wypracowania elementów projektowych. Powyższe treści uznano,

jako element sytuacji problemowej ukazujący zasadność podjęcia badań i zaprezento-

wania uzyskanych rezultatów. Dlatego też główny problem badawczy wyrażono

w postaci następującego pytania:

Jakie przyjmować rozwiązania w odniesieniu do kwestii organizacyjnych i funk-

cjonalnych udziału SZ RP w systemie zarządzania kryzysowego, aby zapewnić możliwie

najwyższy stopień skuteczności rozwiązywania sytuacji kryzysowych w obecnych i pro-

gnostycznych uwarunkowaniach?

Rozwiązanie tak sformułowanego problemu głównego wymagało uzyskania

odpowiedzi na następujące pytania szczegółowe:

1. Jakie są współczesne zagrożenia niemilitarne tworzące sytuacje kryzysowe?

2. Jakie posiadamy doświadczenia udziału SZ RP w rozwiązywanie sytuacji

kryzysowych?

3. Jaka jest rola i zadania Sił Zbrojnych RP we współczesnym systemie zarzą-

dzania kryzysowego w Polsce?

4. Na ile profesjonalizacja SZ RP wpływa na realizację zadań z zakresu zarzą-

dzania kryzysowego?

5. Jakie są uwarunkowania użycia Sił Zbrojnych RP w niemilitarnych sytua-

cjach kryzysowych w Polsce?

6. Jak powinien wyglądać pożądany model wsparcia władz cywilnych i społe-

czeństwa przez jednostki SZ RP?

W przewidywaniach hipotetycznych Zespół dostrzega wiele obszarów proble-

mowych związanych z organizacją wsparcia wojskowego władz cywilnych i społe-

czeństwa w niemilitarnych sytuacjach kryzysowych, które wymagają zbadania celem

ich aktualizacji i na tej podstawie zaprojektowania głównych założeń skutecznego po-

dejmowania działań przez SZ RP. Uwzględniając powyższe założenia, sformułowany

przedmiot, cel i problem badawczy przyjęto założenie, iż właściwie zorganizowane,

wyposażone i wyszkolone wydzielone do likwidacji zagrożeń w sytuacjach kryzyso-

wych jednostki SZ RP, działając w oparciu o czytelne, jednolite procedury wynikające

z uaktualnionych przepisów prawa i opracowywane wspólnie z przedstawicielami tere-

nowych organów administracji wojskowej i cywilnej oraz innymi zaangażowanymi

podmiotami (służbami) uprzednio zgranymi w ramach stosownych ćwiczeń z wojskiem,

powinny zapewnić co najmniej wysoki stopień skuteczności rozwiązywania sytuacji

kryzysowych w różnych uwarunkowaniach.

IDENTYFIKACJA NIEMILITARNEJ SYTUACJI KRYZYSOWEJ

1.1.

Pojęcie i istota niemilitarnej sytuacji kryzysowej

Podejmując próbę zdefiniowania pojęcia niemilitarnej sytuacji kryzysowej,

należy w pierwszej kolejności wyjaśnić poszczególne jej części składowe.

Pojęcie „kryzysu” stało się przedmiotem wielu analiz, co przyczyniło się do

powstania mnóstwa definicji. Najogólniej, kryzys jest „(...) to moment, okres prze-

łomowy, rozstrzygający, występujący zazwyczaj z jednoczesnym, wyraźnym

pogorszeniem się sytuacji w danej dziedzinie”

. W zależności od dziedziny, z jaką

mamy do czynienia, zmienia się jednak rozumienie tego pojęcia. Dla ekologów

kryzysem będzie taki stopień ingerencji człowieka w środowisko, który uniemożliwia

przyrodzie samodzielne przywrócenie równowagi

. W medycynie natomiast jest to

„(…) ten etap choroby, w którym dokonywał się zasadniczy zwrot w kierunku

pomyślnym bądź niepomyślnym”

. Psycholodzy „kryzys” rozumieć będą jako

„(…) przejściowy stan nierównowagi wewnętrznej, wywołany przez krytyczne wyda-

rzenie życiowe, wymagający istotnych zmian i rozstrzygnięć”

. W ekonomii będzie to

„załamanie gospodarcze, faza cyklu gospodarczego charakteryzująca się

zmniejszeniem rozmiarów produkcji, nakładów inwestycyjnych, dochodów realnych

społeczeństwa, którym towarzyszy wzrost bezrobocia, czasem także spadek cen”

Pomimo różnorodności zaprezentowanych ujęć pojęcia „kryzys” ze względu na

dziedzinę, której on dotyczy, można dopatrzyć się w nich elementów wspólnych.

Wszystkie przedstawiają bowiem kryzys jako punkt zwrotny, pewien moment

przełomowy, rozstrzygający, po którym następuje albo pogorszenie albo poprawa

istniejącej dotychczas sytuacji.

W dziedzinie szeroko rozumianego bezpieczeństwa narodowego również

powstało wiele wyjaśnień dotyczących pojęcia „kryzys”. W „Słowniku terminów

Uniwersalny słownik języka polskiego, red. S. Dubisz, tom 2, wyd. PWN, Warszawa 2003, s. 536.

Szerzej, J. Konieczny, Zarządzanie w sytuacjach kryzysowych, wypadkach i katastrofach, GARMOND Oficyna

Wydawnicza, Poznań 2001, s. 21-25.

Tamże, s. 12.

Tamże, s. 17.

http://portalwiedzy.onet.pl/68167,,,,kryzys,haslo.html, 16 lutego 2010 r.

z zakresu bezpieczeństwa narodowego” zaproponowano następujące jego wyjaśnienie:

„(…) sytuacja będąca następstwem zagrożenia, prowadząca w konsekwencji do

zerwania lub znacznego osłabienia więzów społecznych, przy równoczesnym

poważnym zakłóceniu funkcjonowania instytucji publicznych, jednak w takim stopniu,

że użyte środki niezbędne do zapewnienia lub przywrócenia bezpieczeństwa nie

uzasadniają wprowadzenia żadnego ze stanów nadzwyczajnych przewidzianych

w Konstytucji RP”

. Drugą część definicji pod wątpliwość podał Waldemar Kitler.

Jest ona, jego zdaniem, dość kontrowersyjna. Uważa on, iż, co prawda, wprowadzenie

któregokolwiek z przewidzianych w Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej

stanów

nadzwyczajnych (stanu klęski żywiołowej, stanu wyjątkowego, stanu wojennego) nie

rozwiąże zaistniałego kryzysu, bez wątpienia jednak może w tym pomóc, chociażby

poprzez zastosowanie środków, które normalnie nie mogłyby zostać użyte

. Poddając

analizie inną definicję zaproponowaną również przez naukowców wywodzących się

z Akademii Obrony Narodowej, do której zdecydowanie bardziej przychyla się

Waldemar Kitler, czytamy, iż kryzys to „sytuacja powstała w wyniku załamania się

rozwoju, grożąca utratą inicjatywy i koniecznością godzenia się na przyjmowanie

niekorzystnych warunków, wymagająca podjęcia zdecydowanych kroków

zaradczych”

. Podobnie „kryzys” definiuje Ryszard Wróblewski, odnosząc go do

jednego ze stanów funkcjonowania państwa. Stwierdza on, iż jest to taki „rozwój

wydarzeń wewnętrznych lub zewnętrznych, stanowiących bezpośrednie zagrożenie

żywotnych interesów społeczeństwa (państwa) i następujących tak szybko, iż

wymuszają one na władzach politycznych natychmiastowe podjęcie przez nie

szczególnych działań”

. Elementem wartym podkreślenia w definicji Ryszarda

Wróblewskiego jest presja czasu. Wydarzenia bowiem, które mają miejsce w czasie

kryzysu, następują szybko, co staje się determinantem podejmowanych wówczas

działań. Wielu innych uczonych również zwraca uwagę na tą prawidłowość. Jednym

Słownik terminów z zakresu bezpieczeństwa narodowego, AON, Warszawa 2002, s. 61.

Konstytucja Rzeczpospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r., DzU z 1997 r., nr 78, poz. 483 z późn. zm., art.

228 ust. 1.

Zob. W. Kitler, Istota zarządzania kryzysowego, [w:] System reagowania kryzysowego, red. J. Gryz, W. Kitler,

wyd. Adam Marszałek, Toruń 2007, s. 8.

Słownik terminów..., wyd. cyt., s. 61.

R. Wróblewski, Zarys teorii kryzysu, zagadnienia prewencji i zarządzania kryzysami (crisis prevention, crisis

management), AON, Warszawa 1996, s. 10.

z nich jest M. Clarke. Jego zdaniem na kryzys składają się trzy wzajemnie na siebie

oddziałujące elementy, a mianowicie presja czasu, ewentualność zasadniczego

zagrożenia, a także zagrożenie

. Elementy te są o tyle ważne, że w czasie kryzysu

mogą one generować dodatkowe trudności i niebezpieczeństwa. W momencie, gdy

następuje przełom, do organizacji napływa wiele informacji. Nie wszystkie z nich są

prawdziwe oraz przydatne. Konieczna jest więc ich selekcja. Jeszcze w innej sytuacji

może nastąpić niedobór informacji, który został wywołany chociażby poprzez utratę

łączności. Zarówno w pierwszym, jak i drugim przypadku okres, w którym powinna

zostać podjęta decyzja, jak działać, się nie zmienia. W obu sytuacjach decyzja ta

obarczona będzie tym większym ryzykiem, im krótszy będzie czas na dokonanie

wyboru wariantu działania, im więcej problemów informacyjnych wystąpi oraz

zależeć będzie od stanu wiedzy i doświadczenia osoby/ osób mających tego wyboru

dokonać.

Naukowcy z Akademii Obrony Narodowej zajmujący się teorią systemów

zaproponowali jeszcze inną definicję kryzysu. Piotr Sienkiewicz oraz Piotr Górny

uważają, iż jest to „stan będący punktem zwrotnym w procesie rozwoju systemu

(kluczowy moment, etap lub zdarzenie), po którym następuje zmiana sytuacji systemo-

wej. To ewoluujący, przejściowy stan systemu, który albo przeradza się w katastrofę,

albo zostaje „wchłonięty”, pociągając następstwa różnorodnej natury i wagi”

W pierwszej części definicji kryzys został po raz kolejny określony jako „punkt

zwrotny”. Druga część natomiast wskazuje na możliwość nie tylko negatywnych

skutków tego zjawiska, ale także na to, iż staje się on niejako wyzwaniem – kiedy

w odpowiedni sposób go wykorzystamy, może stać się szansą, niewykorzystany

natomiast przerodzi się w zagrożenie. Pogląd ten podziela Waldemar Kitler

oraz

Jarosław Prońko, Bernard Wiśniewski i Tadeusz Wojtuszek. Ci ostatni podkreślają

pozytywny oddźwięk kryzysu. Organizacja nim dotknięta staje się bowiem silniejsza

M. Clarke, Charakterystyka zachowania się w kryzysie, Bruksela 1995 (maszynopis wystąpienia), [za:] Zarzą-

dzanie kryzysowe w sytuacjach zagrożeń niemilitarnych, red. E. Nowak, AON, Warszawa 2007, s. 32.

P. Sienkiewicz, P. Górny, Analiza systemowa sytuacji kryzysowych, [w:] „Zeszyty naukowe AON” 2001, nr 4

(45), s. 31.

Zob. W. Kitler, Istota zarządzania kryzysowego…, wyd. cyt., s. 8.

o nową wiedzę i doświadczenie. Aby jednak to nastąpiło, należy się do takiej sytuacji

przygotować

Dan P. Millar wymienia kilka elementów, które pojawiają się w wielu

definicjach kryzysu, mianowicie „kryzys:



pojawia się nagle;



wymaga szybkiej reakcji;



zakłóca działanie organizacji;



wywołuje niepewność i stres;



grozi utratą reputacji oraz majątku przez organizację;



intensywnie się nasila;



powoduje potrzebę pomocy z zewnątrz organizacji;



stale zmienia organizację”

W podsumowaniu definicji kryzysu zaproponowanej przez Dana P. Millara

brakuje jednak kilku istotnych elementów, które równie często pojawiają się

w wyjaśnieniach tego pojęcia. Należy więc podkreślić, iż kryzys również:



jest stanem przejściowym, punktem zwrotnym, pomiędzy dwoma

różnorodnymi stadiami funkcjonowania organizacji;



występuje w następstwie zagrożenia;



może być zjawiskiem pozytywnym lub negatywnym.

Wielokrotnie kryzys utożsamiany jest z sytuacją kryzysową

. Mało tego –

często pojęcia te stosowane są zamiennie. Tymczasem jednak nie są one

równoznaczne. W tekście uchwalonej w 2007 roku ustawy o zarządzaniu kryzysowym,

można przeczytać, iż sytuacja kryzysowa to „sytuacja będąca następstwem zagrożenia

i prowadząca w konsekwencji do zerwania lub znacznego naruszenia więzów

społecznych przy równoczesnym poważnym zakłóceniu w funkcjonowaniu instytucji

publicznych, jednak w takim stopniu, że użyte środki niezbędne do zapewnienia lub

Zob. J. Prońko, B. Wiśniewski, T. Wojtuszek, Kryzys i zarządzanie, wyd. Wyższej Szkoły Administracji

w Bielsku-Białej, Bielsko-Biała 2006, s. 13.

D. P. Millar, Exposing the errors: an examination of the nature of organizational crises, [w:] Responding to

crisis. A rhetorical approach to crisis communication, red. D. P. Millar, R. L. Heath, wyd. Lawrence Erlbaum
Associates, Inc., New Jersey 2004, s. 19.

Zob. W. Lidwa, W. Krzeszowski, W. Więcek, Zarządzanie w sytuacjach kryzysowych, AON, Warszawa 2010,

s. 24.

przywrócenia bezpieczeństwa nie uzasadniają wprowadzenia żadnego ze stanów nad-

zwyczajnych, o których mowa w art. 228 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej

Polskiej”

Rys. 1. Graficzna ilustracja istoty sytuacji kryzysowej

Źródło: Zarządzanie kryzysowe w sytuacjach zagrożeń niemilitarnych, red. E. Nowak, AON,

Warszawa 2007, s. 37 (autor: W. Kitler).

Cenne spostrzeżenie wysunął Waldemar Kitler, którego zdaniem każdy kryzys

jest sytuacją kryzysową, jednak nie każda sytuacja kryzysowa może stać się kryzy-

sem

. Wszystko zależy od tego, na ile możliwe będzie zapobiegniecie dalszemu roz-

wojowi sytuacji kryzysowej, aby w konsekwencji nie doprowadziła ona do powstania

kryzysu. Pogląd ten podziela Ryszard Wróblewski, którego zdaniem sytuacja kryzy-

sowa to „zespół okoliczności zewnętrznych i wewnętrznych wpływających na dany

układ (system) w ten sposób, iż zaczyna się i jest w nim kontynuowany proces zmian.

Rezultatem tej zmiany może być jakościowo nowy układ (system) lub nowa struktura

i funkcja w układzie (systemie) istniejącym”

. Podobnego zdania jest także Tadeusz

Leszczyński, zdaniem którego „kryzys oznacza przełom dwóch jakościowo różnych

Ustawa z dnia 26 kwietnia 2007 r. o zarządzaniu kryzysowym, DzU z 2007 r., nr 89, poz. 590, art. 3 pkt 1.

Definicja ta została uznana przez Trybunał Konstytucyjny za niezgodną z art. 2 oraz art. 31 ust. 3 Konstytucji
Rzeczypospolitej Polskiej. Szerzej, Wyrok z dnia 21 kwietnia 2009 r., sygn. K50/07, DzU z 2009 r., nr 65, poz.
553.

W. Kitler, Podstawowa terminologia zarządzania kryzysowego, [w:] Zarządzanie kryzysowe w sytuacji klęski

żywiołowej, „Zeszyt Problemowy TWO” 2006, nr 1 (45), s. 29.

R. Wróblewski, wyd. cyt., s. 10.

faz jakiegoś procesu; może być bardziej lub mniej dotkliwy; może mieć różny zakres,

czas trwania, ale zawsze kończy dotychczasowy stan rzeczy (sposób działania, rozwój

sytuacji); jest naruszeniem stanu równowagi; nierozwiązany na czas powoduje

przerwanie dotychczasowego cyklu rozwojowego

”20

W nowelizacji ustawy o zarządzaniu kryzysowym z 2009 roku sytuację kryzy-

sową zaczęto postrzegać z wyłącznie z negatywnego punktu widzenia. Zdaniem usta-

wodawcy jest to bowiem „sytuacja wpływająca negatywnie na poziom bezpieczeństwa

ludzi, mienia w znacznych rozmiarach lub środowiska, wywołująca znaczne ograni-

czenia w działaniu właściwych organów administracji publicznej ze względu na niead-

ekwatność posiadanych sił i środków”

. Wyłącznie negatywny oddźwięk posiada

również definicja zawarta w projekcie ustawy o bezpieczeństwie obywateli i zarządza-

niu kryzysowym

, jak również lansowane przez Eugeniusza Nowaka oraz Piotra Sien-

kiewicza i Piotra Górnego. Zdaniem Eugeniusza Nowaka, „sytuacja kryzysowa to ze-

spół okoliczności zewnętrznych i wewnętrznych, w jakich znajduje się dany podmiot

(układ, organizacja, system), wpływających na jego funkcjonowanie w taki sposób, iż

zaczyna się w nim i jest kontynuowany proces zmienny, w rezultacie czego dochodzi

do zachwiania równowagi a następnie jej przywrócenia dzięki podjętym środkom re-

gulacji, jeśli takie zostaną zastosowane”

. Według Piotra Sienkiewicza oraz Piotra

Górnego natomiast sytuacją kryzysową jest „(…) sytuacja systemowa charakteryzują-

ca się kulminacją zagrożeń (wewnętrznych i/ lub zewnętrznych) powodujących utratę

stanu normalności i możliwość zakłócenia podstawowych cech systemowych

(np.: stabilności, równowagi, sterowalności, efektywności itp.)”

. Autorka jednak

przychyla się bardziej ku definicjom zwracającym uwagę na zarówno negatywny, jak

i pozytywny charakter sytuacji kryzysowej.

Zob. T. Leszczyński, Kierowanie reagowaniem kryzysowym w państwie. Podstawowe pojęcia i definicje,

„Myśl Wojskowa” 2004, nr 1, s. 54.

Ustawa z dnia 17 lipca 2009 r. o zmianie ustawy o zarządzaniu kryzysowym, DzU z 2009 r., nr 131, poz. 1076,

art. 1 pkt 2 lit.a.

Sytuacja kryzysowa to „stan narastającej destabilizacji, niepewności i napięcia społecznego, charakteryzujący

się  naruszeniem  więzi  społecznych,  możliwością  utraty  kontroli  nad  przebiegiem  wydarzeń  oraz  eskalacji
zagrożenia,  a  w  szczególności  sytuacja  stwarzająca  zagrożenie  dla  życia,  zdrowia,  mienia,  dziedzictwa
kulturowego lub infrastruktury  krytycznej,  w tym spowodowana zdarzeniem o charakterze terrorystycznym”.
Ustawa  z  dnia…  o  bezpieczeństwie  obywateli  i  zarządzaniu  kryzysowym,  art.  2,  projekt  z  dnia  20  kwietnia
2004 r.

E. Nowak, Logistyka w sytuacjach kryzysowych, AON, Warszawa 2005, s. 10.

Zob. P. Sienkiewicz, P. Górny, Analiza..., wyd. cyt., s. 31.

Podejmując próbę określenia istoty sytuacji kryzysowej, za Waldemarem Kitle-

rem można przyjąć, iż charakteryzują ją następujące cechy:



każdy kryzys jest sytuacją kryzysową;



pojęcie sytuacji kryzysowej jest nadrzędne wobec pojęcia kryzysu – każdy

kryzys jest sytuacją kryzysową, natomiast nie każda sytuacja kryzysowa

musi przerodzić się w kryzys;



kulminacyjnym elementem sytuacji kryzysowej, jeśli na etapie eskalacji nie

zdoła się zaradzić jej czynnikom, jest kryzys;



sytuacja kryzysowa zaczyna się z chwilą pojawienia się jej symptomów,

które charakteryzują się przekroczeniem subiektywnie postrzeganego po-

ziomu ryzyka, który stanowi dla danego podmiotu granicę akceptowalnego

poziomu bezpieczeństwa;



sytuacja kryzysowa obejmuje trzy fazy: przedkryzysową, kryzysową oraz

pokryzysową;



w momencie, kiedy podmiot nie podejmie żadnych działań zaradczych, sy-

tuacja kryzysowa może doprowadzić, w zależności od jej charakteru, do

wojny, całkowitego upadku (likwidacji) organizacji lub innego (gorszego

lub lepszego) stanu jej funkcjonowania, także do innej sytuacji kryzysowej;



sytuacja kryzysowa stwarza nie tylko zagrożenie, ale może stanowić dla

podmiotu bodziec do rozwoju

Sytuacje kryzysowe mogą mieć charakter militarny, jak i niemilitarny. Zdaniem

Adama Tomaszewskiego, sytuacje kryzysowe o charakterze militarnym to „stan przej-

ściowy między pokojem i ewentualną wojną”

. Nie sposób jednak zgodzić się z Wie-

sławem Krzeszowskim, według którego za sytuacje kryzysowe o charakterze niemili-

tarnym należy uznać takie „sytuacje, w jakich wtedy funkcjonuje państwo w okresie

kryzysu mają postać stanów nadzwyczajnych (stanu klęski żywiołowej, stanu wyjąt-

kowego), wynikłych z powodu klęsk żywiołowych, katastrof ekologicznych lub za-

W. Kitler, Istota zarządzania kryzysowego…, wyd. cyt., s. 19.

A. Tomaszewski, System reagowania kryzysowego, AON, Warszawa 2003, s. 34.

mieszek i fali strajków bez elementów przemocy zbrojnej”

. Katalog sytuacji, jakie

można uznać za niemilitarne jest bowiem bardzo wąski. Ponadto, nie zawsze sytuacja

taka musi zakończyć się wprowadzeniem stanu klęski żywiołowej czy stanu wyjątko-

wego. Przecież na przykład w 1997 roku niewątpliwie mieliśmy do czynienia z sytua-

cją kryzysową, która w wielu miejscach przerodziła się w kryzys w postaci powodzi.

Stan klęski żywiołowej nie został jednak wprowadzony. Katalog zagrożeń, jakie po-

wodować mogą sytuacje kryzysowe o charakterze niemilitarnym wskazany zostanie

w dalszej części niniejszej pracy. Najogólniej można jednak stwierdzić, że sytuacja

kryzysowa o charakterze niemilitarnym to zespół okoliczności, jakie oddziałują na

podmiot, mające wpływ na jego funkcjonowanie, które jednak nie wiążą się z użyciem

środków oddziaływania militarnego, w tym sił zbrojnych.

1.2.

Identyfikacja zagrożeń jako źródło sytuacji kryzysowej

Kompleksowość i złożoność sytuacji kryzysowych oraz ich dynamiczny prze-

bieg wskazują na to, że ich rozwiązywanie wymagać będzie myślenia holistycznego,

integrowania różnorodnych organizacji rządowych i pozarządowych, jak również syn-

chronizowania wysiłków we wszystkich fazach kryzysowego. Każda sytuacja kryzy-

sowa jest konsekwencją zagrożeń – istniejących lub nowych, które dopiero co się po-

jawiły. W związku z tym zagrożenie jest kategorią o kluczowym znaczeniu w zarzą-

dzaniu kryzysowym. Jego identyfikacja pozwala bowiem na określenie ryzyka oraz

podjęcie działań mających na celu niedopuszczenie do eskalacji sytuacji kryzysowej,

a w konsekwencji – do przerodzenia się jej w kryzys. Niemożliwe jest jednak zdefi-

niowanie pełnego spektrum zagrożeń. Przyczyna takiego stanu rzeczy jest ciągła ich

ewolucja oraz szeroki zakres. Niemniej jednak, aby proces planowania przebiegał po-

prawnie, niezbędne jest dokonanie taksonomii zagrożeń.

W uproszczonym rozumieniu, zagrożenie oznacza sytuację, w której wartości

istotne dla jakiegoś podmiotu stają się trudno dostępne, doznają erozji lub ulegają

W. S. Krzeszowski, Istota niemilitarnej sytuacji kryzysowej, [w:] Wojsko w niemilitarnych sytuacjach

kryzysowych, red. W. S. Krzeszowski, materiały z sympozjum naukowego 16-17.06.2008 r., AON, Warszawa
2008, s. 13.

unicestwieniu

. W zależności od dziedziny, której dotyczy, definiowane jest

w różnoraki sposób. Dla przykładu, w psychologii zagrożenie definiowane jest jako

„rozmaite niebezpieczeństwa o charakterze fizycznym (groźba utraty życia, kalectwa,

choroby) i społecznym (możliwość krytyki, ośmieszenia, kompromitacji itp.), a więc

sytuacje sygnalizujące możliwość utraty jakichś wartości wysoko przez jednostkę

cenionych”

. W naukach technicznych, zagrożenie oznacza „(…) warunkową

możliwość powstania strat pojawiająca się w wyniku zajścia pojedynczego zdarzenia

niepożądanego w określonym systemie człowiek-technika-środowisko (C-T-S)”

W ustawie z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody

, na przykład, wyróżnia się

zagrożenia wewnętrzne i zewnętrze. Zagrożenie wewnętrzne oznacza więc „czynnik

mogący wywołać niekorzystne zmiany cech fizycznych, chemicznych lub

biologicznych zasobów, tworów i składników chronionej przyrody, walorów

krajobrazowych oraz przebiegu procesów przyrodniczych, wynikający z przyczyn

naturalnych lub z działalności człowieka w granicach obszarów lub obiektów

podlegających ochronie prawnej”

, natomiast zagrożenie zewnętrzne – „czynnik

mogący wywołać niekorzystne zmiany cech fizycznych, chemicznych lub

biologicznych zasobów, tworów i składników chronionej przyrody, walorów

krajobrazowych oraz przebiegu procesów przyrodniczych, wynikający z przyczyn

naturalnych lub z działalności człowieka, mający swoje źródło poza granicami

obszarów lub obiektów podlegających ochronie prawnej”

Podsumowując, należy stwierdzić, że pojęcie „zagrożenie” jest nie tylko bardzo

szerokie, ale także i wieloznaczne. W zależności bowiem od dziedziny, jaką

poddajemy analizie, można je definiować w różnoraki sposób. Ponadto,

z podmiotowego punktu widzenia, kategoria zagrożenia dotyczyć może jednostki,

grupy ludzi, społeczności lokalnych, państw, ale także instytucji, jednostek

W. Fehler, Zagrożenie – kluczowa kategoria teorii bezpieczeństwa, [w:] Współczesne postrzeganie

bezpieczeństwa, red. K. Jałoszyński, B. Wiśniewski, T. Wojtuszek, Materiały z konferencji zorganizowanej
przez Wyższą Szkołę Administracji w Bielsku-Białej 23 listopada 2006 r., Bielsko-Biała 2007, s. 34.

A. Frączek, M. Kofta, Frustracja i stres psychologiczny, [w:] Psychologia, red. T. Tomaszewski, PWN,

Warszawa 1976, s. 22.

T. Szopa, Wprowadzenie w problematykę bezpieczeństwa, [w:] Bezpieczeństwo człowieka we współczesnym

świecie, Instytut Problemów Współczesnej Cywilizacji, Warszawa 1998, s. 14.

DzU z 2009 r., nr 151, poz. 1220 z późn. zm.

Tamże, art. 5 pkt 28.

Tamże, art. 5 pkt 29.

organizacyjnych,

organizacji

międzynarodowych,

nawet

społeczności

międzynarodowej. We wszystkich definicjach podkreśla się jednak, iż zagrożenie jest

zjawiskiem negatywnym.

Zagrożenia można klasyfikować w różnoraki sposób, w zależności od

przyjętego kryterium. Zostało to zobrazowane na rysunku 2. Jak podkreśla jednak

Krzysztof Ficoń, zaprezentowany podział nie zawiera wszystkich możliwych

zagrożeń, a jedynie klasyfikuje je w pewne grupy, ze względu na przyjęte wcześniej

kryterium

. Jest to spowodowane, między innymi, faktem pojawiających się ciągle

nowych zagrożeń oraz rozwojem już istniejących, co uwarunkowane jest chociażby

postępem cywilizacyjnym oraz technologicznym.

Rys. 2. Klasyfikacja zagrożeń

Źródło: K. Ficoń, Inżynieria zarządzania kryzysowego, wyd. BEL Studio, Warszawa 2007, s. 78.

Na podstawie analizy legalnej definicji sytuacji kryzysowej można stwierdzić,

że jest ona wynikiem pojawiających się zagrożeń dla zdrowia i życia ludzi, mienia

w znacznych rozmiarach oraz środowiska. Stosując najbardziej rozpowszechnione

kryterium źródła pochodzenia zagrożeń, podzielić je można na zagrożenia

o charakterze militarnym oraz zagrożenia o charakterze niemilitarnym. Typologię

zagrożeń dla ludności, mienia i środowiska zaprezentowano w tabeli 1.

K. Ficoń, Inżynieria zarządzania kryzysowego, wyd. BEL Studio, Warszawa 2007, s. 81.

Jak zostało wcześniej wspomniane, sytuacja kryzysowa jest konsekwencją

istniejących bądź pojawiających się nowych zagrożeń. Dopóki więc poziom tych

zagrożeń jest akceptowalny i nie powoduje w danej organizacji niepokoju, w związku

z czym nie wymaga podejmowania dodatkowych działań, nie można mówić o sytuacji

kryzysowej

Fakt ten świadczy o subiektywności postrzegania sytuacji kryzysowej.

To bowiem, co dla jednego podmiotu nie jest zagrożeniem, dla drugiego stanowi pod-

stawę do podejmowania dodatkowych działań ze względu na zaistniałą sytuację kryzy-

sową. Kluczowym elementem staje się w tym wypadku identyfikacja zagrożeń, która

zależy od akceptowanego ich poziomu. Im wartość akceptowanego poziomu zagroże-

nia będzie wyższa, tym później dany podmiot uzna, że ma do czynienia z sytuacją kry-

zysową (rysunek 3.).

Tabela 1. Typologia zagrożeń dla ludności, mienia i środowiska

ZAGROŻENIA DLA LUDNOŚCI, MIENIA I ŚRODOWISKA

niemilitarne

militarne

naturalne

społeczne

techniczne

- pożary
- zagrożenia atmosferyczne

(np. wiatry)

- zagrożenia

biologiczne

(np. epidemie)

- zagrożenia

geologiczne

(np. trzęsienia ziemi)

- zagrożenia

ekosystemu

(np. wymieranie zwierząt)

- zagrożenia kosmiczne (np.

promieniowanie kosmicz-
ne)

-  patologie społeczne
-  zaburzenia psychiczne
-  migracje
-  zgromadzenia ludności
-  przestępczość

zorganizo-

wana

-  terroryzm
-  niepokoje społeczne
-  zbiorowe

zakłócenia

porządku publicznego

- przestępczość

zorganizo-

wana

-  katastrofy komunikacyjne
-  katastrofy budowlane
-  katastrofy technologiczne
-  katastrofy

komunalne

(sieci)

- katastrofy górnicze
- awarie obiektów przemy-

słowych

- skażenia chemiczne
- awarie urządzeń infrastruk-

tury technicznej

demonstracja siły

dywersje militarne

blokada militarna

szantaż militarny

prowokacja militarna

incydent graniczny

ograniczone użycie środ-
ków przemocy zbrojnej

zbrojne starcie graniczne

napaść

zbrojna

grup

nieformalnych

konflikt

militarny

w strefie przygranicznej

konflikt lokalny

konflikt

między

pań-

stwami

Źródło:  opracowanie  własne,  na  podstawie:  G.  Sobolewski,  Zarządzanie  kryzysowe  jako  system
przeciwdziałania  zagrożeniom,  [w:]  Współczesne  zagrożenia  w  środowisku  miejskim,  red.
G. Sobolewski,  AON,  Warszawa  2011,  s.  18-20;  T.  Szmidtka,  Charakterystyka  zagrożeń  mogących
powodować zaistnienie sytuacji kryzysowych (zagrożenia niemilitarnej), [w:]  Łączność w sytuacjach
kryzysowych  o  charakterze  niemilitarnym  na  obszarze  kraju,  materiały  z  konferencji  Zakładu
Systemów  Łączności  i  Informatyki,  AON,  Warszawa  2004,  s.  65-107;  K.  Sienkiewicz-Małyjurek,
F. Krynojewski,  Zarządzanie  kryzysowe  w  administracji  publicznej,  wyd.  Difin,  Warszawa  2010,
s. 25-32;  S.  Dworecki,  Zagrożenia  bezpieczeństwa  państwa  (wybrane  problemy),  AON,  Warszawa
1994, s. 82-103.

W. S. Krzeszowski, Istota niemilitarnej sytuacji kryzysowej…, wyd. cyt., s. 11.

Usytuowanie akceptowanego poziomu zagrożeń wiąże się jednak z ryzykiem

konieczności radzenia sobie z zagrożeniami bardziej niebezpiecznymi, a przez to

wymagającymi podjęcia znacznie bardziej skomplikowanych i kosztownych działań

w celu ich neutralizacji lub zmniejszenia poziomu ich negatywnego oddziaływania na

dany podmiot. Nie zawsze jednak w tym momencie podmiot ten będzie w posiadaniu

niezbędnych sił i środków, aby sobie w tej sytuacji poradzić, dlatego też tak istotną

rolę odgrywa określenie akceptowanego poziomu zagrożeń na podstawie rzetelnych

i wnikliwych analiz i obserwacji, identyfikacji wszystkich możliwych zagrożeń,

z jakimi podmiot może mieć do czynienia, jak również określenia możliwości

wykorzystania posiadanego przez siebie potencjału, w postaci sił i środków do walki

ze zidentyfikowanymi wcześniej zagrożeniami.

Rys. 3. Identyfikacja sytuacji kryzysowej

Źródło: opracowanie własne, na podstawie: W. S. Krzeszowski, Istota niemilitarnej sytuacji

kryzysowej, [w:] Wojsko w niemilitarnych sytuacjach kryzysowych, red. W. S. Krzeszowski, materiały

z sympozjum naukowego 16-17.06.2008 r., AON, Warszawa 2008, s. 12.

1.3.

Analiza wybranych sytuacji kryzysowych

W Polsce po 1989 roku mieliśmy do czynienia z wieloma sytuacjami

kryzysowymi. Poniżej dokonana została analiza kilku wybranych.

Pierwszą spektakularną sytuacją kryzysową, która przerodziła się

w konsekwencji w kryzys, była wielka powódź z 1997 roku. Była to najbardziej

katastrofalna powódź w historii Polski

. Wystąpiła w dorzeczu Wisły, jednak główne

szkody powstały w dorzeczu Odry. Podstawowym zagrożeniem, które doprowadziło

do powstania sytuacji kryzysowej, a w konsekwencji kryzysu w postaci wystąpienia

powodzi, były intensywne opady deszczu.

W dorzeczu Wisły opady deszczu rozpoczęły się już 1 lipca, ale zasadniczy

wpływ na przebieg powodzi miały opady, które wystąpiły w ciągu jednej doby - 8-9

lipca. Były one szczególnie intensywne w zlewni Małej Wisły Soły i Dunajca,

a w Tatrach sumy dobowe opadów osiągnęły wartości maksimów z wielolecia. Opady

z okresu 4-7 lipca spowodowały podniesienie stanów wody w rzekach, na których

w okresie bezpośrednio poprzedzającym powódź stany wód osiągały poziomy niskie

bądź średnie, oraz powstanie pierwszych niewielkich kulminacji (najwyższej na Małej

Wiśle) i nasycenie zlewni. Fala wypadkowa na Wiśle była efektem zarówno przebiegu

fal na poszczególnych rzekach-dopływach, jak i pracy zlokalizowanych na nich

zbiorników retencyjnych. Druga fala opadów w zlewni górnej Wisły, mająca miejsce

w dniach 18-20 lipca, spowodowała jedynie przekroczenie stanów alarmowych na

Małej Wiśle, a na Wiśle środkowej i dolnej przeszła prawie niezauważalnie. Trzecia

fala opadów spowodowała natomiast falę powodziową na Sanie, która z kolei

spowodowała trzecią kulminację na Wiśle, która rozpoczęła się 29 lipca

w Zawichoście. Była ona wyższa od drugiej aż do Torunia, a później wygasła. Łączna

wartość strat powodziowych na obszarze dorzecza Wisły wyniosła 2,1 miliardów

złotych. Zostały zalane użytki zielone i grunty orne (142 008 hektarów), zniszczone

wały przeciwpowodziowe (220 kilometrów), brzegi rzek i potoków, budynki

mieszkalne (ponad 21 tysięcy), drogi (7097 kilometrów) i mosty (2070), przy czym

T. Jarzębińska, Zagrożenie powodziowe, [w:] S. Bednarczyk, T. Jarzębińska, S. Mackiewicz, E. Wołoszyn,

Vademecum ochrony przeciwpowodziowej, Gdańsk 2006, s. 19.

największe szkody powstały w infrastrukturze komunikacyjnej i regulacyjno-

hydrotechnicznej

. Ze względu na to, iż powódź, która wystąpiła w dorzeczu Odry

była dotkliwsza w skutkach niż powódź w dorzeczu Wisły, zostanie ona poddana

bardziej szczegółowej analizie.

Początek powodzi w dorzeczu Odry był podobny jak w przypadku dorzecza

Wisły. Znaczące opady, które wystąpiły w okresie od 30 czerwca do 2 lipca 1997 roku

spowodowały nasycenie gruntu wodą i znaczne ograniczenie jego zdolności

retencyjnych. Stany wody w Odrze i jej dopływach układały się w strefie stanów

średnich i niskich. Opady ciągłe o wysokim natężeniu rozpoczęły się 4 lipca,

natomiast deszcze, które stały się bezpośrednią przyczyną powodzi, rozpoczęły się

5 lipca i trwały nieprzerwanie 60-70 godzin. Na wielu stacjach pomiarowych opad

pomierzony w okresie 5-9 lipca wyniósł około 200-350% średniej sumy miesięcznej

lipca. 6 lipca na wszystkich rzekach dorzecza górnej i środkowej Odry został

przekroczony stan alarmowy

. Druga fala opadów w dniach 18-20 lipca spowodowała

ponowny wzrost stanów wody o 2-3 metry na dopływach Odry, jak również na samej

Odrze. Straty gospodarcze spowodowane powodzią oszacowano na 5,8 miliardów

złotych. Zalane zostały prawie wszystkie miejscowości i duże miasta w dolinie Odry

i Nysy Kłodzkiej, w tym Racibórz, Koźle, Opole, Wrocław (Odra) oraz Bardo,

Kamieniec Ząbkowicki i Nysa (Nysa Kłodzka). Zniszczonych zostało prawie

50 tysięcy domów, 1893 mosty, 6523 kilometrów dróg wojewódzkich i krajowych,

4494 kilometrów obwałowań i brzegów rzek, 227 tysięcy hektarów gruntów rolnych

i 149 tysięcy hektarów użytków zielonych. Uszkodzeniu uległo 498 budowli

hydrotechnicznych. Powódź spowodowała również kilkukrotny wzrost ładunku

zanieczyszczeń odprowadzanych Odrą do Bałtyku

Opady, które wystąpiły w lipcu 1997 roku nie były jednak jedyną przyczyną

sytuacji kryzysowej, a w konsekwencji kryzysu. Przyczyn bowiem należy doszukiwać

się również w stanie zabudowy i zagospodarowania dolin rzecznych Odry oraz jej

Dorzecze Wisły. Dorzecze Odry. Monografie powodzi lipiec 1997, red. A. Dubicki, J. Grela, H. Słota, J. Zie-

liński, IMGW, [za:] T. Jarzębińska, Zagrożenie powodziowe…, wyd. cyt., s. 20-21.

E. Bobiński, J. Żelaziński, Ocen przyczyn lipcowej powodzi. Wnioski do programu ochrony przeciwpowo-

dziowej w przyszłości na Odrze, ekspertyza opracowana dla Sejmowej Komisji Ochrony Środowiska, Zasobów
Naturalnych i Leśnictwa, http://www.odra.pl/pl/dokumenty/962585850.shtml, [15 marca 2008 r.].

Powódź 1997. Materiały Forum Naukowo-Technicznego, Ustroń, 10-12 września 1997 r., [za:] T. Jarzębińska,

Zagrożenie powodziowe…, wyd. cyt., s. 31.

dopływów, urządzeń ochrony powodziowej, sprawności systemów ostrzegania oraz

bezpośredniej ochrony i ratownictwa. Niewątpliwie więc zagrożenie stanowiło:



zwężanie koryta Odry oraz skracanie jej biegu;



niewykorzystywanie istniejących polderów

– powstawanie na ich terenach

pól uprawnych, a nawet ich zabudowywanie

;



zaniedbanie elementów poniemieckiej infrastruktury przeciwpowodziowej,

jak poldery i kanały ulgi;



obniżenie przepustowości Wrocławskiego Węzła Wodnego

;



obustronne obwałowanie Odry w rejonie Raciborza;



brak

odpowiedniego

przeszkolenia

pracowników

komitetów

przeciwpowodziowych, co skutkuje wydłużonym czasem podejmowania

przez nich decyzji, a często podejmowaniem decyzji błędnych, z dużą

domieszką improwizacji.

Wskazane wyżej nieprawidłowości już przed wystąpieniem obfitych opadów deszczu

stanowiły zagrożenie. O zbliżającym się niebezpieczeństwie informowano także

wcześniej, między innymi, w komunikatach Instytutu Meteorologii i Gospodarki

Wodnej. Padający od 30 czerwca deszcz z dnia na dzień stanowił coraz większe

zagrożenie. 5 lipca zaczęły pojawiać się pierwsze symptomy sytuacji kryzysowej, żeby

6 lipca można było mówić już o sytuacji kryzysowej, gdyż tego dnia na wszystkich

rzekach dorzecza górnej i środkowej Odry przekroczony został stan alarmowy. Tego

dnia w wielu miejscowościach ogłoszono alarm powodziowy

, a komitety

powodziowe zostały postawione w stan alarmowy

. Deszcze jednak nadal padały

obficie, co doprowadziło do kryzysu – powodzi. Stany alarmowe w pierwszej fali

Polder przeciwpowodziowy – zwykle naturalny obszar zalewowy. W okresie wezbrania rzeki pozwala na

rozlanie się z koryta nadmiaru wody i jej naturalną retencję. http://pl.wikipedia.org/wiki/Polder_
przeciwpowodziowy, [14 lutego 2012 r.].

Często najpierw inwestorzy wkraczali z budową, a następnie wymuszali na władzach budowanie budowli

przeciwpowodziowych oraz umacnianie wałów.

Węzeł Wodny Wrocławia (WWW) – największy w Polsce system dróg wodnych oraz budowli

hydrotechnicznych, zlokalizowany na obszarze aglomeracji miejskiej. Jego główne elementy to kanał ulgi
z jazem wypustowym, kilka odnóg koryta Odry, trzy poldery, przerzutu wody do koryta Widawy i budowle
sterujące dopływem na poldery.

N. Bloch, Rola mediów w zarządzaniu kryzysowym, „Zeszyt problemowy Towarzystwa Wiedzy Obronnej”

nr 4 (64)/2010, s. 55.

Kolejny deszczowy lipiec, „Rzeczypospolita” nr 157 (4714)/1997, s. 1-2.

powodzi utrzymywały się 8-10 dni

. W trakcie powodzi istotną rolę odegrał także

bark łączności, co spowodowało, że system ostrzeżeń, informowania i ewakuowania

zagrożonej ludności okazał się niesprawny, działał z opóźnieniem, a na początku

wręcz chaotycznie, co również przyczyniło się do zwiększenia strat. Kiedy woda

zaczęła opadać, 18 lipca wystąpiły kolejne obfite opady i w ich konsekwencji –

sytuacja kryzysowa i kryzys – powódź. Podczas drugiej fali powodzi stany alarmowe

trwały 5-8 dni

Inną sytuacją kryzysową, jaka wystąpiła w Polsce, była awaria energetyczna

w województwie zachodniopomorskim w 2008 roku. 7 kwietnia 2008 roku o godzinie

19:14 Miejskie Centrum Zarządzania Kryzysowego w Szczecinie otrzymało

z Wojewódzkiego Centrum Zarządzania Kryzysowego ostrzeżenie nr 16 Biura

Prognoz Meteorologicznych w Szczecinie o intensywnych opadach deszczu

przechodzących w deszcz ze śniegiem. Ostrzeżenie przewidywało silne opady deszczu

i deszczu ze śniegiem w ciągu najbliższych 18 godzin, do 25-30 milimetrów.

W związku z zaistniałą sytuacją przewidziano również utrudnienia komunikacyjne i na

terenach zurbanizowanych. Informacja ta wskazała na zagrożenie, które mogło

przerodzić się w sytuację kryzysową. Tego dnia o godzinie 20:00 zaczął padać deszcz,

chwilami przechodzący w deszcz ze śniegiem. Ciężki śnieg powodował łamanie gałęzi

drzew oraz przewidziane wcześniej utrudnienia w komunikacji. Można było już więc

mówić o zaistnieniu sytuacji kryzysowej. Opady śniegu nie były jednak jedynym

zagrożeniem. Stanowił je bowiem także zły stan sieci energetycznych, spowodowany

brakiem dbałości o nie operatorów sieci energetycznych

. Pomiędzy godzinami

21:30 a 22:40 zaczęły występować pierwsze awarie sieci energetycznych w rejonie

Golczewo-Reclaw-Nowogard. Kolejne awarie wystąpiły po północy. O godzinie

0:02 awarii uległa główna linia energetyczna Morzyczyn-Police, zasilająca Szczecin

od wschodu, a o godzinie 3:30 główna linia energetyczna Krajnik-Glinki, zasilająca

Szczecin od południa

. W wyniku powyższych awarii nastąpiła przerwa w pracy

elektrociepłowni Szczecin oraz Pomorzany. Ponadto prądu brakowało w lewobrzeżnej

T. Jarzębińska, Zagrożenie powodziowe…, op. cit., s. 31.

Tamże.

http://wiadomosci.gazeta.pl/wiadomosci/1,114873,5413830.html, [15 lutego 2012 r.].

P. Krzystek, Katastrofa energetyczna, http://www.proinwestycje.pl/prezentacje/bezpieczenstwometropolii/

szczecinkatastrofaenergetyczna.pdf, [12 lutego 2010 r.].

części Szczecina, Świnoujściu oraz w wielu miejscowościach na obszarze powiatów:

stargardzkiego,

goleniowskiego,

kamieńskiego,

gryfińskiego,

pyrzyckiego,

gryfickiego, łobeskiego, polickiego. Zaistniały kryzys spowodował, między innymi,

znaczne utrudnienia w ruchu drogowym, kolejowym, przerwy w dostawie wody do

wielu gospodarstw domowych, konieczność zasilania szpitali zapasowymi agregatami

prądotwórczymi, zamknięcie banków, sieci handlowych, ograniczenie działalności

szkół i przedszkoli

. W Szczecinie i pozostałych większych miastach przerwy

w dostawie energii zostały szybko usunięte. Problem wystąpił jednak w wielu

mniejszych miejscowościach i wsiach, gdzie prądu brakowało nawet do 7 dni

http://www.tvn24.pl/0,9124,0,1,raport.html, [15 lutego 2012 r.].

Pismo Rzecznika Praw Obywatelskich do Wiceprezesa Rady Ministrów, Ministra Gospodarki z dnia 8 maja

2008 r. Sygn. akt RPO-586888—X/2008/PM. http://www.rpo.gov.pl/pliki/12103357000.pdf [15 lutego
2012 r.] oraz N. Bloch, Rola mediów…, wyd. cyt., s. 65.

II.

ROLA I ZADANIA SZ RP W NARODOWYM SYSTEMIE

ZARZĄDZANIA KRYZYSOWEGO

2.1.

Ogólne założenia zarządzania kryzysowego w Polsce

Otaczająca nas rzeczywistość obfituje w liczne sytuacje, które zaburzają nasze

codzienne życie, a w związku z tym wymagają podejmowania stosownych działań

w celu przywrócenia stanu normalnego, akceptowalnego. Odpowiedzią na tego typu

zdarzenia niewątpliwie jest zarządzanie kryzysowe. Choć obecnie, zarządzanie kryzy-

sowe przeniknęło do niemalże wszystkich dziedzin naszego życia, to pojmować je na-

leży, przede wszystkim, w ścisłym związku z sytuacjami zagrażającymi bezpieczeń-

stwu państwa i jego obywateli. Takie ujęcie zarządzania kryzysowego zawarte jest

właśnie w ustawie o zarządzaniu kryzysowym

wprowadzającej omawiane pojęcie do

polskiego prawodawstwa. Należy jednak pamiętać, że prawna definicja uległa na prze-

strzeni lat pewnym zmianom. Wraz z wejściem w życie omawianej ustawy ustawo-

dawca określił zarządzanie kryzysowe jako „[…] działalność organów administracji

publicznej będąca elementem kierowania bezpieczeństwem narodowym, która polega

na zapobieganiu sytuacjom kryzysowym, przygotowaniu do przejmowania nad nimi

kontroli w drodze zaplanowanych działań, reagowaniu w przypadku wystąpienia sytu-

acji kryzysowych oraz na odtwarzaniu infrastruktury lub przywróceniu jej pierwotne-

go charakteru”

. Definicja ta uległa jednak pewnemu zmodyfikowaniu i w obecnym

brzmieniu określa ona zarządzanie kryzysowe jako „[…] działalność organów admini-

stracji publicznej będąca elementem kierowania bezpieczeństwem narodowym, która

polega na zapobieganiu sytuacjom kryzysowym, przygotowaniu do przejmowania nad

nimi kontroli w drodze zaplanowanych działań, reagowaniu w przypadku wystąpienia

sytuacji kryzysowych, usuwaniu ich skutków oraz odtwarzaniu zasobów i infrastruktu-

ry krytycznej”

Ustawa z dnia 26 kwietnia 2007 r. o zarządzaniu kryzysowym (Dz. U. z 2007 r., nr 89, poz. 590, z późn. zm).

Tamże (Dz. U. z 2007 r. Nr 89, poz. 590), art. 2.

Tamże (Dz. U. z 2010 r. Nr 240, poz. 1600), art. 2.

Choć zarządzanie kryzysowe jest swoistym rodzajem zarządzania w ogóle

warto wskazać na zasadnicze różnice pomiędzy nimi. Wojciech Więcek stwierdza, że

„Różnica pomiędzy klasycznie pojmowanym zarządzaniem a zarządzaniem kryzyso-

wym polega więc na nieprzewidywalności otoczenia, w którym jest realizowana”

Zarządzanie kryzysowe związane jest więc z podejmowaniem działań, w głównej mie-

rze uprzednio zaplanowanych, w sytuacjach, gdy zakłócony zostaje dotychczasowy

proces działania, gdy dochodzi do utraty kontroli nad biegiem wydarzeń, a rutynowe

działania nie są wystarczające.

Zarządzanie kryzysowe jest również integralną częścią bezpieczeństwa naro-

dowego. Jako potwierdzenie warto przytoczyć słowa Waldemara Kitlera, który stwier-

dza, że „Silny jest związek zarządzania kryzysowego (ZK) z bezpieczeństwem naro-

dowym. Ma on charakter ściśle organizacyjny i funkcjonalny, gdyż jest ono szczegól-

nym przypadkiem w zarządzaniu bezpieczeństwem w ogóle”

. Ponadto Wojciech

Więcek trafnie zauważa, że „Zarządzania nie można traktować jako sztuki dla sztuki,

ale jako ciągłe dążenia do doskonałości w granicach konkretnej aktywności.

W przypadku zarządzania kryzysowego dotyczy to zagadnień bezpieczeństwa”

Dzięki sprawnemu procesowi zarządzania kryzysowego możliwe jest zatem utrzyma-

nie i zapewnienie bezpieczeństwa nie tylko w wymiarze lokalnym (gmina) i regional-

nym (powiat oraz województwo), ale także krajowym. Co więcej, także na podstawie

aktualnej oraz poprzedniej wersji ustawowej definicji zarządzania kryzysowego zau-

ważyć można, że w obu wypadkach zarządzanie kryzysowe określone zostało jako

element kierowania bezpieczeństwem narodowym, czyli jako działalność, która sprzy-

ja utrzymaniu i zapewnieniu tego bezpieczeństwa.

Literatura przedmiotu dostarcza wielu definicji zarządzania kryzysowego. Ich

przegląd zawarty został w załączniku 1. Przyznać jednak trzeba, że większość z nich

określa zarządzanie kryzysowe (nazywane również zarządzaniem sytuacjami kryzy-

Swoistym ponieważ z założenia zarządzanie kryzysowe związane jest z ryzykiem, niepewnością oraz

nieprzewidywalnością, ponadto przeznaczone jest ono do przeciwdziałania zagrożeniom, niedopuszczenia do
wystąpienia negatywnych ich skutków oraz w razie konieczności przywracania stanu stabilizacji.

M. Więcek, Podstawy zarządzania w sytuacjach kryzysowych, [w:] W. Lidwa, W. Krzeszowski, W. Więcek,

Zarządzanie w sytuacjach kryzysowych, Akademia Obrony Narodowej, Warszawa 2010, s. 31.

W. Kitler, Zarządzanie kryzysowe w Polsce, stan obecny i perspektywy, [w:] Zarządzanie kryzysowe

w systemie bezpieczeństwa narodowego, red. G. Sobolewski, D. Majchrzak, Akademia Obrony Narodowej,
Warszawa 2011, s. 17.

M. Więcek, Podstawy zarządzania w…¸wyd. cyt., s. 30.

sowymi, zarządzaniem w kryzysie, zarządzaniem w sytuacjach kryzysowych, czy ste-

rowaniem kryzysem) w sposób bardzo zbliżony do definicji zawartej w prawie.

Zarządzanie kryzysowe wyraża się w realizowaniu zadań przez organy admini-

stracji publicznej, a także służby, straże, agencje i inspekcje. Złożoność oraz dyna-

miczne zmiany zachodzące w środowisku bezpieczeństwa wymuszają by zadania

w ramach zarządzania kryzysowe realizowane były poprzez włączanie w miarę rozwo-

ju sytuacji kryzysowej kolejnych organów administracji rządowej i samorządowej,

a także innych sił, w tym oddziałów i pododdziałów sił zbrojnych. Jednakże, aby dzia-

łania tych organów były skuteczne zarządzanie kryzysowe nie może dotyczyć wyłącz-

nie reagowania na powstałe zagrożenia i usuwania ich ewentualnych skutków. Istotą

zarządzania kryzysowego jest zatem przygotowanie państwa oraz społeczeństwa na

wypadek wystąpienia potencjalnych zagrożeń, nie zaś podejmowanie działań dopiero

po wystąpieniu kryzysu. Kompleksowe zarządzanie kryzysowe musi uwzględniać tak-

że działania uprzedzające, jak np. planowanie przyszłych działań czy przygotowywa-

nie sił i środków. Katarzyna Sienkiewicz-Małyjurek oraz Franciszek R. Krynojewski

trafnie stwierdzają, że „Złożoność problematyki zarządzania kryzysowego wynika

z konieczności podjęcia działań adekwatnych do zagrożenia przed jego zaistnieniem.

Innymi słowy, sens zarządzania kryzysowego polega na takich działaniach, które nie

dopuszczą do powstania sytuacji kryzysowych. Z tego względu duży nacisk należy

położyć na przygotowanie na wypadek wystąpienia potencjalnych zagrożeń, planowa-

nie działań, podział odpowiedzialności i kompetencji, technologie, zagospodarowanie

przestrzenne i systemy zabezpieczeń”

Kompleksowe zarządzanie kryzysowe obejmuje zatem cztery następujące po

sobie i przenikające się fazy (rysunek 4), którymi są:



zapobieganie;



przygotowanie;



reagowanie;



odbudowa.

K. Sienkiewicz-Małyjurek, F. R. Krynojewski, Zarządzanie kryzysowe w administracji publicznej.

Zarządzanie bezpieczeństwem, Difin, Warszawa 2010, s. 15.

Rys. 4. Cykl zarządzania kryzysowego

Podsumowaniem powyższych rozważań na temat zarządzania kryzysowego,

zawierającym w sobie wszystko to, co najistotniejsze, mogą być słowa Waldemara

Kitlera, który trafnie stwierdza, że „ […] zarządzanie kryzysowe – to zarządzanie or-

ganizacją (systemem) pod presją, realizowane na rzecz rozwiązywania napiętych sytu-

acji, którego zadaniem jest przygotowanie się i działanie mające na celu zapobieganie,

przeciwdziałanie, reagowanie w razie wystąpienia zakłóceń stabilności organizacji

(systemu), mogących doprowadzić do jej upadku, likwidacji lub innego stanu (w przy-

padku państwa np.: wojny, okupacji) oraz przywrócenie normalnego stanu jej funkcjo-

nowania”

Złożoność procesu zarządzania kryzysowego rodzi potrzebę zaangażowania

w realizację przewidzianych w nim zadań licznych sił i środków, zarówno na etapie

wstępnym, jak i w kolejnych jego fazach. Dlatego też zarządzanie kryzysowe nie jest

procesem wyrwanym z kontekstu, a odbywa się ono w ramach kompleksowego syste-

mu. System zarządzania kryzysowego jest układem złożonym, jednak o czytelnej

strukturze. Siły i środki przewidziane do funkcjonowania w ramach systemu zarządza-

nia kryzysowego występują na wszystkich szczeblach administracji rządowej i samo-

rządowej. System ten ma na celu realizację, przy pomocy dostępnych sił i środków,

zadań przewidzianych we wszystkich czterech fazach zarządzania kryzysowego. Efekt

systemowy w zarządzaniu kryzysowym zapewniony jest dzięki oddziaływaniom po-

W. Kitler, Bezpieczeństwo narodowe. Podstawowe kategorie, dylematy pojęciowe i próba systematyzacji,

„Zeszyt Problemowy”, Towarzystwo Wiedzy Obronnej, nr 1 (61), Warszawa 2010, 82.

ZARZĄDZANIE

KRYZYSOWE

szczególnych elementów systemu na siebie nawzajem, występowaniu powiązań po-

między nimi, a także możliwości wyodrębnienia wewnętrznej struktury systemu.

W literaturze z zakresu zarządzania kryzysowego napotkać można mniej lub

bardziej szczegółowe opisy systemu zarządzania kryzysowego zawierające w swoich

treściach jego cechy, przeznaczenie, czy też zestaw zadań przewidzianych do wypeł-

nienia. Wartym przytoczenia opisem jest ten zaprezentowany przez Katarzynę Sien-

kiewicz-Małyjurek i Franciszka R. Krynojewskiego. Zauważają oni bowiem, że „Sys-

tem zarządzania kryzysowego to złożony układ, którego celem jest zapewnienie wła-

ściwego poziomu bezpieczeństwa, skuteczne przeciwdziałanie wszelkiego typu nie-

bezpieczeństwom, a w sytuacji zagrożeń powrót do stanu pierwotnego w możliwie

najkrótszym czasie, przy pomocy dostępnych sił i środków, przy uzasadnionych kosz-

tach i w ramach obowiązującego systemu prawnego”

. Również Krzysztof Ficoń, opi-

sując system zarządzania kryzysowego, stwierdza, że można go zdefiniować jako

„[…] złożony, częściowo mobilny system społeczno-gospodarczo-administracyjny,

którego zadaniem jest skuteczne przeciwdziałanie wszelkim kategoriom zagrożeń kry-

zysowych za pomocą dostępnych sił i środków materialnych, na bazie przyjętej struk-

tury organizacyjno-funkcjonalnej, w ramach obowiązującego porządku prawnego”

Wyróżnia on także cztery zasadnicze filary, na których oparty jest system zarządzania

kryzysowego. Są nimi



uregulowania prawne – stanowiące podstawę funkcjonowania systemu;



specjalistyczne organy – które rozumieć należy jako podmioty kierujące

oraz wykonawcze;



strumienie informacyjno-decyzyjne;



przepływy materiałowo-techniczne.

Nie ulega wątpliwości, że zasadniczą misją systemu zarządzania kryzysowego

jest kształtowanie bezpieczeństwa. Należy jednak wskazać szczegółowe zadania przy-

bliżające system do wypełnienia wskazanej misji. W oparciu o składający się z czte-

rech faz cykl zarządzania kryzysowego można pokusić się o stwierdzenie, że będzie to

zapobieganie wystąpieniu sytuacji kryzysowych, likwidowanie przyczyn zagrożeń,

K. Sienkiewicz-Małyjurek, F. R. Krynojewski, Zarządzanie kryzysowe w…, wyd. cyt., s. 69-70.

K. Ficoń, Inżynieria zarządzania kryzysowego. Podejście systemowe, Bel Studio, Warszawa 2007, s. 227.

Zob. tamże, s. 227-228.

zwalczanie skutków zagrożeń i niedopuszczenie do ich rozprzestrzeniania się, czyli

kontrolowanie sytuacji kryzysowych, których wystąpienia nie udało się uniknąć

i usuwanie negatywnych skutków ich wystąpienia, podejmowanie działań mających na

celu przywrócenie akceptowalnego poziomu bezpieczeństwa, w tym odbudowę zuży-

tych sił i środków, a także, niezwykle istotne, wyciągnięcie wniosków na przyszłość.

Warto także zauważyć, że system zarządzania kryzysowego działa w oparciu

o pewien zestaw zasad. Zasady te warunkują strukturę systemu poprzez ustalenie nad-

rzędności pewnych organów władzy publicznej, czy też określenie przejęcia przez nie

odpowiedzialności za podejmowane decyzje. Zalicza się do nich:



zasadę prymatu układu terytorialnego – wywodzi się ona z podziału teryto-

rialnego państwa i oznacza, że działania w ramach zarządzania kryzysowe-

go podejmowane powinny być na możliwie jak najniższym szczeblu. Do-

piero w sytuacji gdy zagrożenie przerasta jego możliwości w działania

włącza się wyższy szczebel (zasada pomocniczości, subsydiarności);



zasadę jednoosobowego kierownictwa – która oznacza, że wszelkie decyzje

podejmuje się jednoosobowo;



zasadę odpowiedzialności organów władzy publicznej – wedle której orga-

ny władzy publicznej ponoszą odpowiedzialność w zakresie podejmowa-

nych decyzji w ramach zarządzania kryzysowego;



zasadę adekwatności działań do charakteru oraz rozmiaru zagrożenia –

oznacza, że podejmowane działania powinny być proporcjonalne do skali

zagrożenia. Zasada ta pozwala uniknąć nadmiernego (i niepotrzebnego)

wykorzystania zasobów zarządzania kryzysowego w sytuacji kryzysowej;



zasadę powszechności – która dotyczy włączenia w proces zarządzania kryzy-

sowego wszystkich podmiotów: organów władzy publicznej, agencji, inspek-

cji, służb i straży, organizacji pozarządowych, a także ogółu społeczeństwa.

Na tym etapie, w odniesieniu do powszechności zarządzania kryzysowego, war-

to wskazać na elementy tworzące system zarządzania kryzysowego. Katarzyna Sien-

kiewicz-Małyjurek i Franciszek R. Krynojewski wyróżniają następujące jego elementy



organy administracji państwowej wraz z jednostkami wykonawczymi;

Zob. K. Sienkiewicz-Małyjurek, F. R. Krynojewski, Zarządzanie kryzysowe w…, wyd. cyt., s. 70.



jednostki interwencyjno-ratownicze – jak np. PSP, OSP, policja, SAR,

CPR, SG oraz inne agencje, inspekcje, straże i służby;



organizacje pozarządowe – jak np. WOPR, GOPR, TOPR i inne;



społeczeństwo;



media.

W odniesieniu do struktury systemu zarządzania kryzysowego, zauważyć nale-

ży, że w systemie tym nadrzędną funkcję pełni organ zarządzający. Jego zadaniem

jest, przede wszystkim, podejmowanie decyzji (za które ponosi odpowiedzialność),

oraz podział zadań dla podmiotów wykonawczych i ich koordynacja w sytuacji wystą-

pienia zagrożenia. Przyjęło się, że organ zarządzający to układ trzech uporządkowa-

nych elementów



organy decyzyjne

zarządzania kryzysowego;



organy opiniodawczo-doradcze właściwe w sprawach inicjowania i koor-

dynowania działań podejmowanych w zakresie zarządzania kryzysowego;



komórki planistyczno-koordynujące, czyli centra zarządzania kryzysowego

utrzymujące 24-godzinną gotowość do podjęcia działań.

Kształt struktury systemu zarządzania kryzysowego uwidacznia się już w usta-

wodawstwie krajowym z tego zakresu. Ustawa o zarządzaniu kryzysowym określa

bowiem organy właściwe w sprawach zarządzania kryzysowego oraz ich zadania

i zasady działania w tej dziedzinie. System zarządzania kryzysowego jest wieloszcze-

blowy – ustawa wprowadza cztery główne poziomy zarządzania kryzysowego: ogól-

nokrajowy, wojewódzki, powiatowy i gminny. Można także wyróżnić poziom resor-

towy.

Zapisy ustawowe jasno określają, że na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej

organem odpowiadającym za zarządzanie kryzysowe jest Rada Ministrów

. Jednak

w przypadkach niecierpiących zwłoki zarządzanie kryzysowe sprawuje minister wła-

ściwy do spraw wewnętrznych, który o wszystkich swoich działaniach ma obowiązek

Szerzej, Metodyka opracowania planu zarządzania kryzysowego, red. G. Sobolewski, praca naukowo-

badawcza, Akademia Obrony Narodowej, Warszawa 2011, s. 27.

„Rada Ministrów sprawuje zarządzanie kryzysowe na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej”. Ustawa z dnia 26

kwietnia 2007 r. o zarządzaniu kryzysowym…, art. 7. ust. 1.

niezwłocznie zawiadamiać Prezesa Rady Ministrów

. Natomiast wszelkie podjęte

przez niego decyzje muszą zostać rozpatrzone na najbliższym posiedzeniu Rady Mini-

strów

. Organem opiniodawczo-doradczym Rady Ministrów w zakresie zarządzania

kryzysowego jest Rządowy Zespół Zarządzania Kryzysowego (RZZK). W skład

Zespołu wchodzą

1. Prezes Rady Ministrów – jako przewodniczący zespołu;

2. Minister Obrony Narodowej oraz minister właściwy do spraw wewnętrz-

nych – jako zastępcy przewodniczącego;

3. Minister Spraw Zagranicznych;

4. Minister Koordynator Służb Specjalnych – jeżeli został powołany.

Ponadto, w zależności od potrzeb, w posiedzeniach Zespołu, na prawach członka, mo-

gą brać udział wyznaczone przez przewodniczącego organy administracji rządowej



ministrowie kierujący działami administracji rządowej: administracja pu-

bliczna, budownictwo, gospodarka przestrzenna i mieszkaniowa, finanse

publiczne, gospodarka, gospodarka morska, gospodarka wodna, instytucje

finansowe, informatyzacja, kultura i ochrona dziedzictwa narodowego,

łączność, oświata i wychowanie, rolnictwo, sprawiedliwość, środowisko,

transport, zdrowie, praca, zabezpieczenie społeczne, Skarb Państwa;



Główny: Geodeta Kraju, Inspektor Ochrony Środowiska, Inspektor Sanitar-

ny, Lekarz Weterynarii;



Komendanci Główni: Państwowej Straży Pożarnej, Policji, Straży Granicznej;



Prezesi: Krajowego Zarządu Gospodarki Wodnej, Państwowej Agencji

Atomistyki, Urzędu Lotnictwa Cywilnego;



Szefowie: Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu,

Obrony Cywilnej Kraju, Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Służby Wy-

wiadu Wojskowego.

Zauważyć należy, że nie jest to lista zamknięta. Ustawodawca przyznał Prezesowi Ra-

dy Ministrów, jako przewodniczącemu RZZK, prawo zapraszania do uczestniczenia

Zob, tamże, art. 7. ust. 2.

Zob, tamże, art. 7. ust. 3.

Tamże, art. 8. ust. 2.

Tamże, art. 8. ust. 3.

w posiedzeniach Zespołu – przypuszczalnie ze względu na różnorodność sytuacji kry-

zysowych i zapotrzebowanie na specjalistów z różnych dziedzin – również inne osoby.

Także Prezydent RP może skierować swojego przedstawiciela – Szefa Biura Bezpie-

czeństwa Narodowego lub też inną osobę do udziału w posiedzeniach Zespołu. Osoby

te uczestniczą wówczas w posiedzeniu RZZK, tak jak i normalni stali członkowie,

również na prawach członka. Prezesowi Rady Ministrów, ministrom oraz organom

urzędów centralnych przysługuje ponadto prawo oddelegowania do prac Zespołu,

w razie konieczności, swoich przedstawicieli, odpowiednio: wiceprezesa Rady Mini-

strów, sekretarza bądź podsekretarza stanu w danym ministerstwie, czy też zastępcę.

Ustawodawca określił także, że w przypadku nieobecności przewodniczącego RZZK,

jego pracami kieruje wyznaczony przez przewodniczącego zastępca (Minister Obrony

Narodowej lub minister właściwy do spraw wewnętrznych) albo inny członek Zespo-

łu, we właściwości którego pozostaje rodzaj zaistniałej sytuacji kryzysowej.

Wśród zadań RZZK wymienić, przede wszystkim, należy



przygotowywanie propozycji użycia sił i środków niezbędnych do opano-

wania sytuacji kryzysowych;



doradzanie w zakresie koordynacji działań organów administracji rządowej,

instytucji państwowych i służb w sytuacjach kryzysowych;



opiniowanie sprawozdań końcowych z działań podejmowanych w związku

z zarządzaniem kryzysowym;



opiniowanie potrzeb w zakresie odtwarzania infrastruktury lub przywróce-

nia jej pierwotnego charakteru;



opiniowanie i przedkładanie Radzie Ministrów Krajowego Planu Zarządza-

nia Kryzysowego;



opiniowanie projektu zarządzenia Prezesa Rady Ministrów w sprawie wy-

kazu przedsięwzięć i procedur systemu zarządzania kryzysowego

z uwzględnieniem zobowiązań wynikających z członkostwa w NATO.

Komórką planistyczno-koordynującą na poziomie krajowym w systemie zarzą-

dzania kryzysowego jest Rządowe Centrum Bezpieczeństwa

(RCB). Centrum to

Tamże, art. 9. ust. 1.

Tamże, art. 10.

jest państwową jednostką budżetową podległą Prezesowi Rady Ministrów. Kieruje

nim dyrektor powoływany i odwoływany przez Prezesa Rady Ministrów

. Przezna-

czeniem RCB, jako krajowego centrum zarządzania kryzysowego, jest zapewnienie

całodobowej obsługi Rady Ministrów, Prezesa Rady Ministrów i Rządowego Zespołu

Zarządzania Kryzysowego oraz ministra właściwego do spraw wewnętrznych w spra-

wach zarządzania kryzysowego.

Na poziomie resortowym w systemie zarządzania kryzysowego ministrowie

i centralne organy administracji rządowej, do zakresu działania których należą sprawy

związane z zapewnieniem bezpieczeństwa zewnętrznego, wewnętrznego, w tym

ochrony ludności, lub gospodarczych podstaw bezpieczeństwa państwa, w urzędach

zapewniających ich obsługę, tworzą również centra zarządzania kryzysowego

Do organów, które mają obowiązek utworzyć takie centra zgodnie z zapisami rozpo-

rządzenia Rady Ministrów w tej sprawie należy zaliczyć



Ministra Obrony Narodowej;



Ministra Sprawiedliwości;



ministra właściwego do spraw rolnictwa;



ministra właściwego do spraw środowiska;



ministra właściwego do spraw zagranicznych;



ministra właściwego do spraw zdrowia;



Komendanta Głównego Państwowej Straży Pożarnej;



Komendanta Głównego Policji;



Komendanta Głównego Straży Granicznej;



Szefa Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego;



Szefa Agencji Wywiadu;



Szefa Służby Kontrwywiadu Wojskowego;



Szefa Służby Wywiadu Wojskowego.

Prezes Rady Ministrów, na wniosek dyrektora Centrum, powołuje i odwołuje także zastępców dyrektora RCB.

Ustawa z dnia 26 kwietnia 2007 r. o zarządzaniu kryzysowym…, art. 13. ust. 1.

Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 15 grudnia 2009 r. w sprawie określenia organów administracji rzą-

dowej, które utworzą centra zarządzania kryzysowego, oraz sposobu ich funkcjonowania (Dz. U. z 2009
Nr 226, poz. 1810), § 2. pkt. 1.

Należy w tym miejscu zaznaczyć, że minister kierujący więcej niż jednym działem

administracji rządowej może utworzyć tylko jedno podległe sobie centrum zarządzania

kryzysowego. Minister może także utworzyć centrum zarządzania kryzysowego

wspólnie z organami mu podległymi lub przez niego nadzorowanymi.

Zarządzaniem kryzysowym na poziomie województwa zajmuje się wojewoda,

będący, zgodnie z zapisami Konstytucji RP przedstawicielem Rady Ministrów w tere-

nie.

Organem pomocniczym wojewody w zapewnieniu wykonywania zadań zarządza-

nia kryzysowego jest Wojewódzki Zespół Zarządzania Kryzysowego (WZZK), po-

woływany przez wojewodę, który określa jego: skład, organizację, siedzibę oraz tryb

pracy. Na poziomie tym tworzy się także Wojewódzkie Centra Zarządzania Kryzy-

sowego (WCZK), których obsługę zapewniają komórki organizacyjne właściwe

w sprawach zarządzania kryzysowego w urzędach wojewódzkich.

Organem właściwym w sprawach zarządzania kryzysowego na obszarze powia-

tu jest starosta. Starosta wykonuje zadania zarządzania kryzysowego przy pomocy

Powiatowego Zespołu Zarządzania Kryzysowego (PZZK) powołanego przez staro-

stę, który określa jego: skład, organizację, siedzibę, a także tryb pracy. Tutaj również

występuje ustawowy obowiązek utworzenia Powiatowych Centrów Zarządzania

Kryzysowego (PCZK), których obsługę zapewniają komórki organizacyjne starostwa

powiatowego właściwe w sprawach zarządzania kryzysowego.

Najniższy poziom w wieloszczeblowej strukturze systemu zarządzania kryzy-

sowego to poziom gminny. Na obszarze gminy organem właściwym w sprawach za-

rządzania kryzysowego jest, w zależności od rodzaju gminy: wójt, burmistrz, lub

prezydent miasta. Zadania z zakresu zarządzania kryzysowego wykonują oni przy

pomocy komórki organizacyjnej urzędu gminy (miasta) właściwej w sprawach zarzą-

dzania kryzysowego. Organem pomocniczym wójta, burmistrza, prezydenta miasta

w zapewnieniu wykonywania zadań zarządzania kryzysowego jest Gminny/Miejski

Zespół Zarządzania Kryzysowego (GZZK/MZZK). W celu realizacji zadań, wójt,

burmistrz, lub też prezydent miasta – może tworzyć Gminne/Miejskie Centra Za-

rządzania Kryzysowego (GCZK/MCZK). Podkreślić należy, że na poziomie tym wy-

stępuje dowolność, co do tworzenia centrów zarządzania kryzysowego. Wynika to

z faktu często niemożliwości ze względów finansowo organizacyjnych danej gminy

utworzenia takiego centrum.

Tabela 2. Struktura systemu zarządzania kryzysowego RP.

Źródło: strona internetowa Rządowego Centrum Bezpieczeństwa http://rcb.gov.pl/?page_id=489.

W tym miejscu warto także zauważyć, że obowiązek podjęcia działań w zakre-

sie zarządzania kryzysowego spoczywa na tym organie, który jako pierwszy otrzymał

informację o wystąpieniu zagrożenia

. Organ ten ma obowiązek niezwłocznie poin-

formować o zaistniałym zdarzeniu organy wyższego bądź też niższego szczebla, jed-

nocześnie przedstawiając swoją ocenę zaistniałej sytuacji oraz informację o działa-

niach jakie należałoby podjąć.

Całościowa koncepcja zarządzania kryzysowego w Polsce opiera się na opisy-

wanej wcześniej zasadzie prymatu układu terytorialnego. Uwidacznia to model orga-

nizacji powiadamiania i reagowania kryzysowego przedstawiony na rysunku 5. Uka-

zuje on, że w przypadku występowania niewystarczających sił i środków do opanowa-

Ustawa z dnia 26 kwietnia 2007 r. o zarządzaniu kryzysowym…, art. 21.

nia sytuacji kryzysowej organ nadrzędny przejmuje wówczas odpowiedzialność za

rozwiązanie zaistniałej sytuacji kryzysowej.

Rada Ministrów

Rządowy Zespół Zarządzania Kryzysowego

Rządowe Centrum Bezpieczeństwa

Prezydent, Burmistrz lub Wójt

Gminny Zespół Zarządzania Kryzysowego

Centrum Zarządzania Kryzysowego

Wojewoda

Wojewódzki Zespół Zarządzania Kryzysowego

Wojewódzkie Centrum Zarządzania Kryzysowego

Starosta

Powiatowy Zespół Zarządzania Kryzysowego

ZDARZENIE KRAJOWE

Sytuacja kryzysowa
o zasięgu krajowym

ZDARZENIE WOJEWÓDZKIE

Sytuacja kryzysowa

o zasięgu wojewódzkim

ZDARZENIE POWIATOWE

Sytuacja kryzysowa

o zasięgu powiatowym

ZDARZENIE GMINNE

Sytuacja kryzysowa

o zasięgu gminnym

Powiatowe Centrum Zarządzania Kryzysowego

Rys. 5. Model reagowania na powstałe zdarzenie

Źródło:

Metodyka opracowania planu zarządzania kryzysowego, red. G. Sobolewski,

praca naukowo-badawcza, Akademia Obrony Narodowej, Warszawa 2011, s. 30

Przyznać rację należy Wojciechowi Więckowi, który zauważa, że struktura sys-

temu zarządzania kryzysowego „[…] została tak skonstruowana, aby w sposób opty-

malny zapewnić sprawność funkcjonowania i zapewnić zdolność reagowania na zaist-

niałe zagrożenia”

W. Więcek, Struktura zarządzania kryzysowego, [w:] Zarządzanie w sytuacjach kryzysowych, W. Lidwa,

W. Krzeszowski, W. Więcek, Akademia Obrony Narodowej, Warszawa 2010, s. 46.

2.2.

Funkcja i zadania SZ RP w obliczu zagrożeń niemilitarnych

Siły Zbrojne Rzeczypospolitej Polskiej są podstawowym elementem systemu

bezpieczeństwa i obronności państwa. W najwyższym rangą akcie prawnym obowią-

zującym w naszym kraju, jakim jest Konstytucja RP, określone zostały generalne za-

dania polskich sił zbrojnych, do których należy ochrona niepodległości państwa i nie-

podzielności jego terytorium oraz zapewnieniu bezpieczeństwa i nienaruszalności jego

granic

. Regulacje prawne dotyczące wojska polskiego znajdują się także w ustawie

o powszechnym obowiązku obrony RP, gdzie mowa jest o tym, że Siły Zbrojne RP

stoją na straży suwerenności i niepodległości Narodu Polskiego oraz jego bezpieczeń-

stwa

. Te właśnie zadania sił zbrojnych odnoszą się do militarnego aspektu ich funk-

cjonowania. Jak widać mowa tu przede wszystkim o ochronie państwa przed ze-

wnętrznym militarnym zagrożeniem. Ale przecież polskie siły zbrojne funkcjonują nie

tylko w czasie wojny. Swoje zadania spełniają również w czasie pokoju. Dlatego też

wymienione w obu aktach prawnych bezpieczeństwo państwa i narodu rozumieć nale-

ży nie tylko przez pryzmat zagrożeń militarnych, ale również w odniesieniu do zagro-

żeń czasu pokoju, utożsamiając je z sytuacjami kryzysowymi i tam również poszuki-

wać należy płaszczyzn działania sił zbrojnych.

Warto w tym miejscu dodać, co słusznie zauważa Bolesław Balcerowicz do-

konując podziału funkcji sił zbrojnych na zewnętrzną i wewnętrzną, iż w tej drugiej

obok środka przemocy oraz instytucji integracji społeczeństwa, siły zbrojne postrzega-

ne są również, jako środek pomocy

Zdaniem ekspertów „Działając w narodowym

systemie obronności i w systemie sojuszniczym, Siły Zbrojne RP są przygotowane do

wykonywania trzech rodzajów zadań strategicznych:



zadań obronnych w razie wojny,



zadań reagowania kryzysowego,



zadań stabilizacyjnych i prewencyjnych w czasie pokoju”

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r., art. 26.

Ustawa z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej

(Dz. U. z 1967 r. Nr 44, poz. 220), art. 3. ust. 1.

Zob. B. Balcerowicz, Siły zbrojne w państwie i stosunkach międzynarodowych, Wyd. Scholar, Warszawa

2006, s. 27.

Obronność i siły zbrojne w Europie, A. Ciupiński, K. Malak (red.), Warszawa 2005, s. 194.

Siły Zbrojne są zatem gotowe zarówno do wykonywania zadań w ramach obrony ko-

lektywnej NATO, jak i zadań reagowania kryzysowego, są one w pełni przygotowane

do udziału w reagowaniu na zagrożenia niemilitarne. Jedna z cech sił zbrojnych,

„[…] nabierająca w ostatnich latach równie pierwszorzędnego znaczenia jak zdolność

walki zbrojnej, to wsparcie władz i społeczeństwa w sytuacjach szczególnych zagro-

żeń i potrzeb. Cecha ta odnosi się zarówno do działania wewnątrz państwa, jak i do

udziału wojska w misjach zagranicznych w ramach operacji humanitarnych i pokojo-

wych”

. O ile więc w przeszłości wojsko angażowane było przede wszystkim do za-

pewnienia bezpieczeństwa strukturom władzy, to obecnie zakres funkcjonowania sił

zbrojnych do niesienia pomocy społeczeństwu oraz władzy znacznie się rozszerzył

i prawdopodobnie wciąż będzie się rozszerzał. Zdaniem ekspertów „Składa się na to

kilka przyczyn:



wielka przydatność organizacji wojskowej – dyspozycyjność, zdyscypli-

nowanie, mobilność przestrzennej lokalizacji […];



wciąż wzrastająca skala zagrożeń niemilitarnych […]. Współcześnie za-

grożenia niemilitarne są równie groźne jak wojny i ich skutki;



niewydolność, organizacyjna i wykonawcza, w sytuacjach szczególnych

zagrożeń stałych służb cywilnych […], a także ich niedostateczne przygo-

towanie do sprostania nagłemu wzrostowi potrzeb ratowniczych, ochron-

nych, logistycznych, inżynieryjnych i innych w natychmiastowym trybie.

Oznacza to, że w sytuacjach szczególnych zagrożeń i potrzeb zachodzi nie

tylko potrzeba, ale konieczność wsparcia wojskowego;



zacieranie się tradycyjnych granic między zagrożeniami militarnymi

a niemilitarnymi. Jaskrawym tego przykładem jest zagrożenie terrorystycz-

ne oraz zagrożenie skażeniami promieniotwórczymi i bakteriologicznymi

ze źródeł cywilnych […]”

Właśnie te cechy sprawiają, że siły zbrojne spełniają istotną rolę w niesieniu pomocy

władzom cywilnym i społeczeństwu w przypadku niemilitarnych sytuacji kryzyso-

wych. Ponadto warto zauważyć, że „Zarówno w ramach Wojsk Lądowych, Sił Po-

Obrona narodowa w tworzeniu bezpieczeństwa Polski w XXI wieku. Podręcznik do przysposobienia obronne-

go dla studentek i studentów, red. K. Gąsiorek, R. Jakubczak, A. Skrabacz, Bellona, Warszawa 2008, s. 179.

Tamże, s. 179-180.

wietrznych, jak i Marynarki Wojennej stale utrzymuje się wojska o wysokim stopniu

gotowości do działania, zdolne do szybkiego reagowania na każdy rodzaj zagrożenia

nawet w warunkach pokojowych”

O wsparciu władz cywilnych i społeczeństwa przez Siły Zbrojne mowa jest tak-

że w Strategii bezpieczeństwa narodowego Rzeczypospolitej Polskiej. Zawiera ona

w swoich zapisach pewien zestaw zadań przewidziany dla wojska. W dokumencie tym

wskazuje się że „Istotnym zadaniem Sił Zbrojnych RP jest również wspieranie pozo-

stałych organów państwa w zapewnianiu bezpieczeństwa wewnętrznego Polski

i udzielanie niezbędnej pomocy wojskowej właściwym instytucjom i służbom rządo-

wym oraz samorządowym, organizacjom cywilnym i społeczeństwu w reagowaniu na

zagrożenia. Tego rodzaju działania obejmują obserwację i kontrolę przestrzeni po-

wietrznej Polski, wsparcie ochrony granicy lądowej i wód terytorialnych, a także dzia-

łalność rozpoznawczą i wywiadowczą, monitorowanie skażeń promieniotwórczych,

chemicznych i biologicznych na terytorium kraju oraz prowadzenie akcji oczyszczania

terenu z materiałów wybuchowych i przedmiotów niebezpiecznych pochodzenia woj-

skowego”

. Co więcej „Siły zbrojne utrzymują gotowość do prowadzenia – samo-

dzielnie bądź we współpracy z innymi organami i służbami państwowymi – operacji

poszukiwawczo-ratowniczych”

. A ponadto, co niezmiernie istotne omawiając kwe-

stie funkcjonowania sił zbrojnych w ramach zarządzania kryzysowego, będą one

„[…] uczestniczyć w narodowym systemie zarządzania kryzysowego, stale rozwijając

swą zdolność do udzielania pomocy odpowiednim organom administracji publicznej

oraz społeczeństwu w wypadku klęsk żywiołowych, katastrof spowodowanych przez

człowieka i zagrożeń terrorystycznych”

O przeznaczeniu Sił Zbrojnych RP do pomocy w prowadzeniu akcji poszuki-

wawczo-ratowniczych oraz w walce ze skutkami klęsk żywiołowych świadczyć mogą

także zapisy zawarte w Strategii Obronności RP: „W celu wypełnienia misji związanej

ze wspieraniem bezpieczeństwa wewnętrznego i pomocy społeczeństwu Siły Zbrojne

RP utrzymują zdolność do realizacji zadań polegających na: monitorowaniu i ochronie

Obronność i siły zbrojne w…, wyd. cyt., s. 195.

Strategia bezpieczeństwa narodowego Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 2007, pkt. 97.

Tamże.

przestrzeni powietrznej oraz wsparciu ochrony granicy lądowej i wód terytorialnych;

prowadzeniu działalności rozpoznawczej i wywiadowczej; monitorowaniu skażeń

promieniotwórczych, chemicznych i biologicznych na terytorium kraju; oczyszczaniu

terenu z materiałów wybuchowych i przedmiotów niebezpiecznych pochodzenia woj-

skowego; prowadzeniu działań poszukiwawczo-ratowniczych; pomocy władzom pań-

stwowym, administracji publicznej oraz społeczeństwu w reagowaniu na zagroże-

nia”

Także w Strategicznym Przeglądzie Obronnym z 2011 roku określono katalog

zadań możliwych dla Sił Zbrojnych RP, który podzielony został na dwie główne kate-

gorie: zadania w perspektywie średnioterminowej oraz zadania w perspektywie długo-

terminowej

. Jedną z trzech grup w kategorii zadań w perspektywie średniotermino-

wej, jest wspieranie pozostałych organów państwa w zapewnieniu bezpieczeństwa

wewnętrznego Polski i udzielenie niezbędnej pomocy wojskowej. W ramach tej grupy

zadań siły zbrojne powinny utrzymywać zdolność do realizacji następujących zadań



monitorowanie skażeń promieniotwórczych, chemicznych i biologicznych

na terytorium kraju;



oczyszczanie terenu z materiałów wybuchowych i przedmiotów niebez-

piecznych pochodzenia wojskowego;



prowadzenie działań poszukiwawczo-ratowniczych;



pomoc władzom państwowym, administracji publicznej oraz społeczeństwu

w reagowaniu na zagrożenia.

Dodatkowo w kategorii zadań w perspektywie długoterminowej, do wymienionych

powyżej należałoby jeszcze dodać takie zadania, jak wspieranie działań antyterrory-

stycznych i wspieranie zapewnienia porządku publicznego.

Zatem z analizy powyższych zapisów jasno wynika, że siły zbrojne są zarówno

podstawowym i wyspecjalizowanym elementem systemu obronnego państwa, jak

i służą wsparciem społeczeństwu oraz organom władzy cywilnej w niemilitarnych sy-

tuacjach kryzysowych.

Strategia Obronności Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 2009, pkt. 79.

Zob. Strategiczny Przegląd Obronny. Profesjonalne Siły Zbrojne RP w nowoczesnym państwie. Raport, Mini-

sterstwo Obrony Narodowej, Warszawa 2011, s. 85.

Zob. tamże.

2.3.

Podstawy prawne udziału SZ RP w zarządzaniu kryzysowym

Użycie Sił Zbrojnych RP w niemilitarnych sytuacjach kryzysowych normuje

szereg aktów prawnych rangi państwowej oraz wynikające z nich dokumenty resorto-

we. Poszukiwania regulacji prawnych dotyczących zadań dla sił zbrojnych w odnie-

sieniu do niemilitarnych sytuacji kryzysowych rozpocząć należy od ustawy o po-

wszechnym obowiązku obrony RP. Mimo iż jest to podstawowa ustawa regulująca

kwestie obronności naszego państwa, to zawiera również wykaz zadań dla Sił Zbroj-

nych RP, które mogą być realizowane jako reakcja na niemilitarne sytuacje kryzyso-

we. W ustawie tej mowa jest o tym, że poza typowo militarnymi działaniami Siły

Zbrojne RP mogą ponadto brać udział w



zwalczaniu klęsk żywiołowych i likwidacji ich skutków;



działaniach antyterrorystycznych;



działaniach z zakresu ochrony mienia;



akcjach poszukiwawczych;



akcjach ratowania lub ochrony zdrowia i życia ludzkiego;



oczyszczaniu terenów z materiałów wybuchowych i niebezpiecznych po-

chodzenia wojskowego oraz ich unieszkodliwianiu;



realizacji zadań z zakresu zarządzania kryzysowego.

Poszukując uregulowań prawnych dotyczących użycia sił zbrojnych do wyko-

nywania zadań z zakresu zarządzania kryzysowego warto zwrócić uwagę na zapisy

ustawy o stanie klęski żywiołowej, gdzie mowa jest o tym, że „W czasie stanu klęski

żywiołowej, jeżeli użycie innych sił i środków jest niemożliwe lub niewystarczające,

Minister Obrony Narodowej może przekazać do dyspozycji wojewody, na którego

obszarze działania występuje klęska żywiołowa, pododdziały lub oddziały Sił Zbroj-

nych RP wraz ze skierowaniem ich do wykonywania zadań związanych z zapobieże-

niem skutkom klęski żywiołowej lub ich usunięciem”

. Pododdziały i oddziały woj-

Ustawa z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym…, art. 3. ust. 2.

Ustawa z dnia 18 kwietnia 2002 r. o stanie klęski żywiołowej (Dz. U. z 2002 r. Nr 62, poz. 558 z późn. zm.),

art. 18. ust. 1.

ska wykonują wówczas zadania określone przez wojewodę

, jednak pozostają nadal

pod dowództwem przełożonych służbowych. Szczegółowych regulacji w tej materii

należy jednak poszukiwać w stosownym rozporządzeniu Rady Ministrów określają-

cym rodzaje działań ratowniczych lub prewencyjnych, wykonywanych w celu zapo-

bieżenia skutkom klęski żywiołowej lub ich usunięcia, w których mogą brać udział

pododdziały i oddziały sił zbrojnych, sposób koordynowania i dowodzenia oddziałami

sił zbrojnych, biorącymi udział w tych działaniach, a także sposób ich zabezpieczenia

logistycznego

. W rozporządzeniu tym poza działaniami mającymi na celu bezpo-

średnie ratowanie ludzi i dóbr materialnych, wymienia się także, m.in. usuwanie

i unieszkodliwianie materiałów niebezpiecznych, czy też likwidowanie skażeń.

W świetle tego rozporządzenia użycie sił zbrojnych powinno być objęte stosownymi

planami uzgadnianymi z Ministrem Obrony Narodowej.

Kwestie zarządzania kryzysowego, a w tym także udziału w nim Sił Zbrojnych

RP, regulują zapisy ustawy o zarządzaniu kryzysowym. Należy w tym miejscu zauwa-

żyć, że ustawa ta angażuje resort obrony narodowej w krajowy system zarządzania

kryzysowego nie tylko w wypadku rzeczywistego zaistnienia sytuacji kryzysowej

i konieczności reagowania na nią, ale podchodzi do tej kwestii o wiele bardziej kom-

pleksowo, włączając go w całość procesu zarządzania kryzysowego. Ustawa reguluje

bowiem miejsce resortu obrony narodowej w systemie zarządzania kryzysowego, na-

kazuje utworzenie w resorcie organów zarządzania kryzysowego (zespół i centrum

zarządzania kryzysowego MON), a także określa ich główne zadania. Ponadto, co nie-

zmiernie istotne, ustawa o zarządzaniu kryzysowym, reguluje warunki i tryb wykorzy-

stania sił zbrojnych w sytuacjach kryzysowych. W swoich treściach podaje bowiem,

że „Jeżeli w sytuacji kryzysowej użycie innych sił i środków jest niemożliwe lub może

okazać się niewystarczające, o ile inne przepisy nie stanowią inaczej, Minister Obrony

Narodowej, na wniosek wojewody, może przekazać do jego dyspozycji pododdziały

lub oddziały Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej, […] wraz ze skierowaniem ich

Zgodnie z art. 18 ustawy o stanie klęski żywiołowej Minister Obrony Narodowej może przekazać pododdziały

lub oddziały SZ RP właśnie do dyspozycji wojewody, na którego obszarze działania występuje klęska żywio-
łowa. Dlatego też wojsko wykonuje wówczas zadania określone przez wojewodę.

Zob. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 20 lutego 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad użycia oddzia-

łów i pododdziałów Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej w zapobieganiu skutkom klęski żywiołowej lub ich
usuwaniu (Dz. U. z 2003 Nr. 41, poz. 437).

do wykonywania zadań z zakresu zarządzania kryzysowego”

. Co więcej w tej mate-

rii „W realizacji zadań z zakresu zarządzania kryzysowego mogą uczestniczyć oddzia-

ły Sił Zbrojnych, stosownie do ich przygotowania specjalistycznego, zgodnie z woje-

wódzkim planem zarządzania kryzysowego”

Zarówno w zapisach ustawy o stanie klęski żywiołowej, jak i ustawie o zarzą-

dzaniu kryzysowym podkreślono naczelną zasadę użycia Sił Zbrojnych RP do wsparcia

władz cywilnych i społeczeństwa w sytuacji kryzysowej. Ustawodawca określił bo-

wiem, że tylko gdy użycie innych sił i środków jest niemożliwe lub może okazać się

niewystarczające, wówczas Minister Obrony Narodowej, na wniosek wojewody, może

przekazać do jego dyspozycji pododdziały lub oddziały Sił Zbrojnych RP. Należy tak-

że pamiętać, że użycie wojska do wsparcia władz cywilnych i społeczeństwa w żad-

nym wypadku nie może ograniczać zdolności sił zbrojnych do realizacji zadań konsty-

tucyjnych, czy też wynikających z umów międzynarodowych.

Na obecnym etapie rozważań konieczne jest ukazanie ogromu przedsięwzięć,

jakie wojsko polskie ma za zadanie wykonywać w ramach zarządzania kryzysowego.

Zadania, jakie ustawodawca przewidział dla sił zbrojnych w ramach zarządzania kry-

zysowego, to:

1) „współudział w monitorowaniu zagrożeń;

2) wykonywanie zadań związanych z oceną skutków zjawisk zaistniałych na

obszarze występowania zagrożeń;

3) wykonywanie zadań poszukiwawczo-ratowniczych;

4) ewakuowanie poszkodowanej ludności i mienia;

5) wykonywanie zadań mających na celu przygotowanie warunków do czaso-

wego przebywania ewakuowanej ludności w wyznaczonych miejscach;

6) współudział w ochronie mienia pozostawionego na obszarze występowania

zagrożeń;

7) izolowanie obszaru występowania zagrożeń lub miejsca prowadzenia akcji

ratowniczej;

Ustawa z dnia 26 kwietnia 2007 r o zarządzaniu kryzysowym…, art. 25. ust. 1.

Tamże, art. 25. ust. 2.

8) wykonywanie prac zabezpieczających, ratowniczych i ewakuacyjnych przy

zagrożonych obiektach budowlanych i zabytkach;

9) prowadzenie prac wymagających użycia specjalistycznego sprzętu tech-

nicznego lub materiałów wybuchowych będących w zasobach Sił Zbroj-

nych Rzeczypospolitej Polskiej;

10) usuwanie materiałów niebezpiecznych i ich unieszkodliwianie, z wykorzy-

staniem sił i środków będących na wyposażeniu Sił Zbrojnych Rzeczypo-

spolitej Polskiej;

11) likwidowanie skażeń chemicznych oraz skażeń i zakażeń biologicznych;

12) usuwanie skażeń promieniotwórczych;

13) wykonywanie zadań związanych z naprawą i odbudową infrastruktury

technicznej;

14) współudział w zapewnieniu przejezdności szlaków komunikacyjnych;

15) udzielanie pomocy medycznej i wykonywanie zadań sanitarnohigienicz-

nych i przeciwepidemicznych”

Jak widać przedsięwzięcia do wykonywania przez siły zbrojne w ramach zarządzania

kryzysowego wskazane przez ustawodawcę obejmują bardzo szeroki wachlarz zadań,

poczynając od monitorowania zagrożeń i oceny skutków zaistniałych zdarzeń, poprzez

izolowanie obszarów występowania zagrożeń i ewakuację poszkodowanej ludności, aż

na udzielaniu pomocy medycznej kończąc. Siłom Zbrojnym RP powierzono zatem

realizację szeregu zadań do wykonywania w celu zapobieżenia skutków niemilitar-

nych sytuacji kryzysowych. Z analizy obowiązujących aktów prawnych, a przede

wszystkim mając na uwadze wykaz zadań przewidzianych dla sił zbrojnych wynika,

że mogą być one użyte tam, gdzie zagrożone jest ludzkie życie, zdrowie lub mienie.

Sektor cywilny w sytuacjach nadzwyczajnych zagrożeń wsparcia oczekiwać

może również od Żandarmerii Wojskowej. Normują to zapisy ustawy o Żandarmerii

Wojskowej i wojskowych organach porządkowych, gdzie określone zostało, że jednym

z zadań Żandarmerii Wojskowej jest „[…] zwalczanie klęsk żywiołowych, nadzwy-

czajnych zagrożeń środowiska i likwidowanie ich skutków oraz czynne uczestniczenie

Tamże, art. 25. ust. 3.

w akcjach poszukiwawczych, ratowniczych i humanitarnych, mających na celu ochro-

nę życia i zdrowia oraz mienia”

Problematykę udziału sił zbrojnych w zarządzaniu kryzysowym normują także

rozmaite dokumenty resortowe, które szczegółowo określają organizację systemu za-

rządzania kryzysowego w resorcie obrony narodowej, w tym, między innymi, jego

strukturę i zadania. Do dokumentów tych zaliczyć należy, przede wszystkim:



Zarządzenie Nr 29/MON Ministra Obrony Narodowej z dnia 3 października

2008 r. w sprawie organizacji, składu oraz miejsca i trybu pracy Zespołu

Zarządzania Kryzysowego w Ministerstwie Obrony Narodowej;



Decyzja Nr Z-1/MON Ministra Obrony Narodowej z dnia 15 lutego 2007r.

w sprawie Systemu Zarządzania Kryzysowego resortu obrony narodowej;



Rozkaz Nr Z-412/DOW/DSO SZ RP Szefa Sztabu Generalnego WP z dnia

27 kwietnia 2007 r. w sprawie funkcjonowania Systemu Zarządzania Kryzy-

sowego resortu obrony narodowej;



Decyzja Nr Z-3/MON Ministra Obrony Narodowej z dnia 25 stycznia

2002 r. w sprawie wprowadzenia do użytku Regulaminu Sztabu Kryzysowe-

go MON;



Decyzja Nr 245/MON Ministra Obrony Narodowej z dnia 7 lipca 2010 r.

w sprawie utworzenia Centrum Zarządzania Kryzysowego Ministerstwa

Obrony Narodowej;



Rozkaz Nr 174/Oper./P3 Szefa Sztabu Generalnego WP z dnia 24 lutego

2011 r. w sprawie nadania „Szczegółowego zakresu działania Centrum Za-

rządzania Kryzysowego Ministerstwa Obrony Narodowej”;



Rozkaz Nr Z-1125/Oper./P3 Szefa Sztabu Generalnego WP z dnia 20 grud-

nia 2010 r.

Zauważyć należy, że niektóre z przedstawionych powyżej dokumentów wymagają

natychmiastowego znowelizowania poprzez dostosowanie ich treści do zmian jakie

zaszły w systemie zarządzania kryzysowego resortu obrony narodowej po wprowa-

dzeniu w życie ustawy o zarządzaniu kryzysowym.

Ustawa z dnia 24 sierpnia 2001 r. o Żandarmerii Wojskowej i wojskowych organach porządkowych

(Dz. U. z 2001 Nr 123, poz. 1353 z póź. zm.), art. 4. ust. 2. pkt. 7.

Uczestniczenie Sił Zbrojnych RP w zarządzaniu kryzysowym poprzedzone być

powinno właściwym zaplanowaniem całokształtu podejmowanych w tym zakresie

działań. Odbywa się to w ramach planowania cywilnego. Pojęcie planowania cywilne-

go do polskiego prawodawstwa wprowadziła ustawa o zarządzaniu kryzysowym.

W obecnym brzmieniu ustawodawca określa planowanie cywilne jako:

a) „całokształt przedsięwzięć organizacyjnych mających na celu przygotowa-

nie administracji publicznej do zarządzania kryzysowego,

b) planowanie w zakresie wspierania Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej

w razie ich użycia oraz planowanie wykorzystania Sił Zbrojnych Rzeczypo-

spolitej Polskiej do realizacji zadań z zakresu zarządzania kryzysowego”

Należy tutaj zwrócić szczególną uwagę na drugi człon definicji, który dotyczy właśnie

wykorzystania Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej w ramach zarządzania kryzy-

sowego oraz zapewnienia wojsku wsparcia umożliwiającego realizację postawionych

mu w tym zakresie zadań. Istotność tej kwestii zauważa także Witold Skomra stwier-

dzając, że „Pod pojęciem <<planowanie>> ustawodawca rozumie nie tylko sam proces

opracowywania dokumentów planistycznych, ale również przyszykowanie zasobów

i wszystkie inne działania natury organizacyjnej zmierzające do właściwego przygo-

towania administracji na sytuacje kryzysowe, w tym związane z wykorzystaniem Sił

Zbrojnych. Planowanie obejmuje również zapewnienie Siłom Zbrojnym warunków

umożliwiających im realizację postawionych zadań”

. Wśród celów zadań wykony-

wanych w ramach planowania cywilnego, także przez Siły Zbrojne RP, wyróżnia się

między innymi zapewnienie funkcjonowania administracji publicznej w sytuacjach

kryzysowych oraz pomoc udzielaną ludności w zapewnieniu jej warunków przetrwa-

nia w sytuacjach kryzysowych

100

. Dlatego też o działaniach tego typu mówi się jako

wsparciu władz cywilnych i społeczeństwa w niemilitarnych sytuacjach kryzysowych.

Wsparcie organów władzy cywilnej, służb bezpieczeństwa, podmiotów ratow-

niczych oraz społeczeństwa przez siły zbrojne, jak pokazują doświadczenia, często

wykracza poza ramy określone przez ustawę o zarządzaniu kryzysowym, która z zało-

Ustawa z dnia 26 kwietnia 2007 r o zarządzaniu kryzysowym (Dz. U. z 2009 Nr 131, poz. 1076), art. 3. ust. 4.

W. Skomra, Zarządzanie kryzysowe – praktyczny przewodnik po nowelizacji ustawy, Wyd. Presscom,

Wrocław 2010, s. 29.

100

Ustawa z dnia 26 kwietnia 2007 r o zarządzaniu kryzysowym…, art. 4. ust. 2.

żenia regulować miała całokształt tej problematyki. O użyciu Sił Zbrojnych RP w celu

zażegnania kryzysu mowa jest także w ustawie o stanie wyjątkowym. Zgodnie z jej

zapisami „W czasie stanu wyjątkowego Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej, na wnio-

sek Prezesa Rady Ministrów, może postanowić o użyciu oddziałów i pododdziałów Sił

Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej do przywrócenia normalnego funkcjonowania

państwa, jeżeli dotychczas zastosowane siły i środki zostały wyczerpane”

101

. W tym

miejscu należy jednak pamiętać o przesłankach umożliwiających wprowadzenie

wspomnianego stanu. Zalicza się do nich sytuację szczególnego zagrożenia konstytu-

cyjnego ustroju państwa, bezpieczeństwa obywateli lub porządku publicznego, w tym

spowodowanego działaniami o charakterze terrorystycznym lub działaniami w cyber-

przestrzeni, które nie może być usunięte poprzez użycie zwykłych środków konstytu-

cyjnych. Nie mniej jednak do zażegnania szeroko rozumianego kryzysu, spowodowa-

nego wymienionymi powyżej przesłankami, mogą zostać użyte oddziały lub podod-

działy sił zbrojnych. Szczegółowe zasady użycia sił zbrojnych w tego typu sytuacjach

regulowane są stosownym rozporządzeniem Rady Ministrów, które podaje między

innymi, że działania podejmowane przez siły zbrojne mogą być prowadzone przez nie

samodzielnie lub też wspólnie z innymi uzbrojonymi formacjami lub służbami

102

Analiza obowiązujących przepisów prawnych pozwala wyciągnąć wniosek, że

dla sił zbrojnych przewidziany został szeroki wachlarz zadań mających na celu wspar-

cie władz cywilnych i społeczeństwa w sytuacjach kryzysowych. Mając na względzie

naczelną zasadę użycia wojska do wsparcia władz cywilnych i społeczeństwa

w sytuacjach kryzysowych należy podkreślić, że Siły Zbrojne RP są narzędziem, moż-

na by rzec, ostatecznym, ponieważ mogą zostać użyte dopiero w sytuacji, gdy użycie

innych podstawowych sił i środków jest niemożliwe lub też może okazać się niewy-

starczające w obliczu zaistniałej sytuacji kryzysowej lub przewidywanych jej skutków.

Trzeba jednak zauważyć, że w sytuacjach szczególnych zagrożeń działania stałych

służb ratowniczych dość często charakteryzują się niewydolnością lub też niedosta-

tecznym przygotowaniem do natychmiastowego sprostania wzrostowi potrzeb ratow-

101

Ustawa z dnia 21 czerwca 2002 r o stanie wyjątkowym (Dz. U. z 2002 Nr 113, poz. 985 z późn zm.), art. 11.

ust. 1.

102

Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 6 maja 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad użycia oddziałów

i pododdziałów Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej w czasie stanu wyjątkowego (Dz. U. z 2003 Nr. 89,
poz. 821), § 2. pkt. 2.

niczych. Dlatego też w tego typu sytuacjach zachodzi nie tylko potrzeba, ale wręcz

konieczność wsparcia wojskowego.

Zauważyć jednak należy, że zadania przewidziane dla wojska w sytuacjach

wymagających włączenia się sił zbrojnych w pomoc organom władzy cywilnej i spo-

łeczeństwu określone zostały w wielu aktach prawnych od rangi ustawowej, poprzez

rozporządzenia, kończąc na dokumentach obowiązujących w resorcie obrony narodo-

wej, jak zarządzenia i decyzje Ministra Obrony Narodowej, czy rozkazy Szefa Sztabu

Generalnego WP. Taka sytuacja wprowadza zamieszanie. Postulowane zatem jest

stworzenie takich zapisów, gdzie w jednym akcie prawnym ujęte byłyby wszelkie

kwestie związane z udziałem sił zbrojnych w rozwiązywaniu szeroko rozumianych

sytuacji kryzysowych.

Warto także pamiętać o tym, co zauważa Waldemar Kitler, a mianowicie, że

„Siły wojskowe nie mogą być narażane na szwank, przez ich niewłaściwe użycie, nie

mogą też stanowić antidotum na nieporadność władz cywilnych, a co najważniejsze

muszą mieć wyraźnie określony zakres ich użycia. Jedynym odstępstwem o tej zasady

(swoistej zasady legalności) jest konieczność udzielania pomocy władzom cywilnym,

gdy zachodzi potrzeba wyższej konieczności, w sytuacjach nieprzewidzianych przepi-

sami prawa”

103

W. Kitler, Zakres i zasady użycia sił zbrojnych we wsparciu władz cywilnych i społeczeństwa, [w:] Wojskowe

wsparcie władz cywilnych i społeczeństwa red. K. Gąsiorek, W. Kitler, Warszawa 2005, Akademia Obrony
Narodowej, s. 197.

2.4.

Doświadczenia w zakresie udziału SZ RP w rozwiązywaniu sytuacji kryzy-

sowych

Siły Zbrojne posiadają głębokie tradycje związane ze wsparciem władz cywil-

nych w czasie sytuacji kryzysowych. Jak pisze Krzysztof Gąsiorek, wyróżnić można

następujące rodzaje pomocy oferowanej społeczeństwu przez siły zbrojne:



asystencja;



działania przeciwstrajkowe;



wojskowe wsparcie władz cywilnych i społeczeństwa w przygotowaniu

i podczas wojny obronnej.

Warto w tym miejscu wyjaśnić czym jest, a raczej czym była asystencja. Poję-

cie to wyjaśnia Otton Laskowski, według której asystencja to „[…] pomoc udzielana

przez wojsko władzom administracyjnym, gdy pomimo użycia wszelkich rozporzą-

dzalnych sił i środków, nie są w stanie zapewnić porządku i bezpieczeństwa publicz-

nego, a mianowicie: do uprzedzenia lub stłumienia zbiorowych aktów gwałtu publicz-

nego, zbrojnych wystąpień przeciwko państwu lub bezpieczeństwu życia i całości

mienia obywateli; w celach zapobiegawczych i ratunkowych podczas klęsk żywioło-

wych, oraz we wszystkich innych wypadkach, przewidzianych ustawami”

104

. Analizu-

jąc powyższą definicję wywnioskować można, że rzeczywiście tradycje udzielania

wojskowej pomocy władzom cywilnym mają wyjątkowo silne umocowania historycz-

ne na terytorium naszego kraju. Zauważyć można również, że zakres udzielanej po-

mocy pomimo upływu czasu nie różnił się aż tak bardzo od współczesnych zadań.

Asystencja nie była jedyną formą zaangażowania sił zbrojnych w pomoc społe-

czeństwu i organom władzy cywilnej. Drugim bardzo ważnym obszarem były działa-

nia przeciwstrajkowe

105

. W przeciwieństwie do asystencji, nie wymagają one wyja-

śnienia encyklopedycznej definicji pojęcia. Warto jednak przybliżyć nieco na czym

polegały te działania. Powołując się na słowa Krzysztofa Gąsiorka, „[…] można

104

Encyklopedia wojskowa, red. O. Laskowski, Wydawnictwo Towarzystwa Wiedzy Wojskowej, Warszawa

1936, s. 149 [w:] red. K. Gąsiorek, W. Kitler, Wojskowe wsparcie władz cywilnych i społeczeństwa, Akademia
Obrony Narodowej, Warszawa 2005, s. 66.

105

Zob. Wojskowe wsparcie władz cywilnych i społeczeństwa red. K. Gąsiorek, W. Kitler, Warszawa 2005, Aka-

demia Obrony Narodowej, s. 73

stwierdzić, że pomoc wojskowa w przewidywaniu lub po ogłoszeniu strajków obej-

mowała:



ochronę ważnych obiektów państwowych (kolejowych, pocztowych, uży-

teczności publicznej i innych zakładów państwowych);



utrzymanie ciągłości ruchu lub zapewnienie ciągłości funkcjonowania in-

stytucji cywilnych;



utrzymanie łączności między poszczególnymi władzami państwowymi –

cywilnymi i wojskowymi”

106

Ostatnią formą pomocy jest wojskowe wsparcie władz cywilnych i społeczeń-

stwa w przygotowaniu i podczas wojny obronnej. Jak zauważa Krzysztof Gąsiorek

„[…] wsparcie wojskowe miało zasadnicze znaczenie dla przygotowania obrony pań-

stwa a wojsko stanowiło czynnik integrujący całość przygotowań obronnych. Niewąt-

pliwie do głównych obszarów wsparcia wojskowego w dziedzinie przygotowań cy-

wilnych można zaliczyć: powszechne przysposobienie wojskowe, udział

w przedsięwzięciach ochrony ludności, zapewnienie ciągłości funkcjonowania orga-

nów władzy, ochrona obiektów i ochrona granicy państwowej. Podstawowym zada-

niem przysposobienia wojskowego było podnoszenie zdolności obronnych państwa

a jego istota polegała na objęciu różnymi formami szkolenia jak najszerszych rzesz

społeczeństwa”

107

Jak wynika z powyższego Siły Zbrojne RP, mają ogromne doświadczenie we

wspieraniu władz cywilnych i społeczeństwa, które wykorzystują współcześnie

z dużym powodzeniem. Obecnie wsparcie ze strony sił zbrojnych odbywa się na po-

dobnych płaszczyznach.

Siły Zbrojne na przestrzeni ostatnich dwudziestu lat miały niejednokrotnie oka-

zję wesprzeć organy władzy cywilnej, służby ratownicze oraz poszkodowaną ludność

w zakresie przeciwdziałania sytuacjom kryzysowym i ograniczania ich skutków.

Ze względu na uwarunkowania geograficzne Polski chociażby takie, jak: nizin-

ne ukształtowanie terenu (przeważające na dużej części kraju), czy umiarkowany kli-

mat (który charakteryzuje się dużymi wahaniami w przebiegu pór roku), najczęstszą

106

Tamże.

107

Tamże, s.76.

przyczyną sytuacji kryzysowych są podtopienia i powodzie. To właśnie w czasie po-

wodzi pomoc wojska jest wręcz nieoceniona, ze względu na posiadany specjalistyczny

sprzęt, wykwalifikowaną kadrę dowódczą oraz siłę roboczą zdolną operować sprzętem

i posiadającą odpowiednie wyszkolenie.

Jak przedstawiono w raporcie opisującym skutki powodzi w województwie ma-

łopolskim w 2011 roku, największego wsparcia udzieliło właśnie wojsko. Zaangażo-

wanie Sił Zbrojnych RP w akcje powodziową przedstawiono na wykresie 1.

Wykres 1. Wsparcie innymi służbami i podmiotami oraz siłami międzynarodowymi

w okresie działań powodziowych w województwie małopolskim w 2010 r.

Źródło: Powódź w województwie małopolskim w 2010 roku,

Małopolski Ośrodek Badań Regionalnych, Kraków 2011, s. 9.

Wspomniany powyżej raport potwierdza również, że w przypadku wystąpienia

powodzi sprzętem, który zwykle wykorzystuje się najczęściej w ramach wsparcia lud-

ności przez siły zbrojne są przede wszystkim: amfibie, pompy o dużej przepustowości,

pojazdy zdolne ewakuować ludzi z zagrożonego rejonu, a także innego rodzaju sprzęt

ratowniczy

108

. Warto zaznaczyć w tym miejscu, że pomoc wojska nie ogranicza się

jedynie do ratowania ludności z terenów zalewowych, ale wiąże się ona również ze

108

Zob. Powódź w województwie małopolskim w 2010 roku, Małopolski Ośrodek Badań Regionalnych, Kraków

2011, s. 11.

SZ RP

zwalczaniem skutków powodzi, które utrudniają komunikację i ewakuację poszkodo-

wanych (np. budowa tymczasowych przepraw, mostów, czy też ciągów komunikacyj-

nych).

Powodzie, nie są jednak jedynymi sytuacjami, w których wojsko wspiera wła-

dzę cywilną i społeczeństwo. Specjalistyczny sprzęt i umiejętności żołnierzy,

a w szczególności wojsk inżynieryjnych, są przydatne także w walce z zatorami lodo-

wymi na rzekach. Powstające pod wypływem dużych mrozów zatory rzeczne stanowią

ogromne zagrożenie, między innymi, dla mostów, których konstrukcje mogą zostać

naruszone pod wpływem napierających mas lodu. W tym wypadku, pomoc saperów

może polegać na wysadzaniu kry lodowej przy pomocy ładunków wybuchowych

umieszczonych w pokrywie lodu.

Zgodnie z informacjami podawanymi w serwisie internetowym Ministerstwa

Obrony Narodowej, w okresie zimowym, żołnierze pomagają również przy oczysz-

czaniu przewodów energetycznych z zalegającej na nich szadzi (która osadzając się na

przewodach stanowi poważne zagrożenie dla słupów podtrzymujących sieć energe-

tyczną), ewakuacji mieszkańców zasypanych śniegiem miejscowości, czy odśnieżaniu

dróg dojazdowych

109

. W czasie takich działań często zdarza się, że ratowane jest rów-

nież mienie poszkodowanych, a nawet ich cały dobytek. Przykładem tego może być

pomoc udzielona w styczniu 2010 roku mieszkańcom Mościc Dolnych na Lubelsz-

czyźnie przez żołnierzy 1 Batalionu Drogowo-Mostowego. Zator lodowy na Bugu

spowodował podtopienia, w wyniku których mieszkańcy tej miejscowości, wraz ze

swoim dobytkiem, musieli zostać ewakuowani przez żołnierzy przy pomocy amfi-

bii

110

Często na skutek obfitych opadów śniegu dochodzi do zerwania linii energe-

tycznych. W takiej sytuacji, na wniosek wojewody, Minister Obrony Narodowej może

zezwolić na udzielenie pomocy przez wojsko. Pomoc ta polegać może, między inny-

mi, na użyczeniu agregatów prądotwórczych, przy pomocy których w elektryczność

zaopatrzone zostaną miejscowości jej pozbawione

111

. Podkreślić należy w tym miej-

109

Zob. Serwis Internetowy Ministerstwa Obrony Narodowej, http://mon.gov.pl/pl/artykul/8495, (19.02.2012 r.,

20:50).

110

Zob. tamże.

111

Zob. tamże.

scu, że agregaty prądotwórcze nie są oczywiście jedynym użyczanym sprzętem. Zali-

czyć do niego można także: pojazdy ciężarowo-towarowe, spycharko-ładowarki, ko-

parki, czy piły spalinowe

112

Pomoc saperów okazuje się być nieoceniona nie tylko zimą. Dość często usły-

szeć można z mediów o odkrytych materiałach wybuchowych (stanowiących zazwy-

czaj pozostałości po II Wojnie Światowej). W przypadku odkrycia takiego ładunku,

wzywany jest patrol saperski, który zabezpiecza znalezisko i transportuje ja na odpo-

wiedni poligon w celu unieszkodliwienia.

Niezwykle pomocnym okazuje się być dostępny w siłach zbrojnych sprzęt słu-

żący do likwidacji skażeń chemicznych i epidemiologicznych. Jednym ze skutków

powodzi może być pomór zwierząt dzikich i hodowlanych, co w konsekwencji stano-

wić może poważne zagrożenie epidemiologiczne. Biorąc pod uwagę, że ze względu na

skalę niebezpieczeństwa sprzęt którym dysponują cywilne jednostki ratowniczo-

gaśnicze często bywa niewystarczający, to możliwość wykorzystania sprzętu wojsko-

wego, jak i również personelu zdolnego posługiwać się tymi maszynami, zdaje się być

nieoceniona.

Podsumowując należy podkreślić, że Siły Zbrojne RP posiadają duże doświad-

czenie w zakresie wsparcia władz cywilnych i ludności w rozwiązywaniu sytuacji kry-

zysowych oraz likwidacji ich skutków. Wynika to nie tylko z regulacji prawnych, któ-

re oczywiście legitymizują użycie wojska w sytuacjach kryzysowych, ale również

z wieloletnich tradycji.

112

Zob. tamże.

2.5.

Organizacja zarządzania kryzysowego w SZ RP

Na podstawie ustawy o zarządzaniu kryzysowym

113

Minister Obrony Narodowej

wydając stosowne zarządzenie

114

powołał Zespół Zarządzania Kryzysowego w Mini-

sterstwie Obrony Narodowej. Zespół ten pełni funkcję organu opiniodawczo-

doradczego Ministra Obrony Narodowej w sprawach inicjowania i koordynowania

działań podejmowanych w zakresie zarządzania kryzysowego. Do jego zadań należy,

przede wszystkim

115



dokonywanie okresowej oceny zagrożeń na potrzeby Raportu o zagroże-

niach bezpieczeństwa narodowego;



opiniowanie projektów planów zarządzania kryzysowego;



opiniowanie wykazu obiektów, instalacji i urządzeń wchodzących w skład

infrastruktury krytycznej w ramach swoich właściwości;



wypracowywanie wniosków i propozycji dotyczących zapobiegania i prze-

ciwdziałania zagrożeniom.

W skład Zespołu Zarządzania Kryzysowego MON wchodzą

116



Minister Obrony Narodowej – jako przewodniczący zespołu;



Sekretarz Stanu w Ministerstwie Obrony Narodowej oraz Szef Sztabu Ge-

neralnego Wojska Polskiego – jako zastępcy przewodniczącego zespołu;



Dyrektor Centrum Zarządzania Kryzysowego MON – jako sekretarz;



inni członkowie, a w tym: Podsekretarze Stanu w Ministerstwie Obrony

Narodowej, Dyrektor Generalny Ministerstwa Obrony Narodowej, Dyrek-

tor Departamentu Polityki Bezpieczeństwa Międzynarodowego, Dyrektor

Departamentu Prasowo-Informacyjnego, Dyrektor Departamentu Strategii

i Planowania Obronnego, Szef Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Szef

Służby Wywiadu Wojskowego.

113

„Ministrowie […] na potrzeby realizacji zadań z zakresu zarządzania kryzysowego tworzą zespoły zarządzania

kryzysowego […]”.Ustawa z dnia 26 kwietnia 2007 r. o zarządzaniu kryzysowym…, art. 12. ust. 2b.

114

Zob. Zarządzenie Nr 29/MON Ministra Obrony Narodowej z dnia 3 października 2008 r. w sprawie organi-

zacji, składu oraz miejsca i trybu pracy Zespołu Zarządzania Kryzysowego w Ministerstwie Obrony Narodowej
(Dz. Urz. MON z 2008 Nr 19, poz. 250).

115

Ustawa z dnia 26 kwietnia 2007 r. o zarządzaniu kryzysowym…, art. 13. ust. 1.

116

Zarządzenie Nr 29/MON Ministra Obrony Narodowej z dnia 3 października 2008 r. w sprawie organizacji,

składu oraz…, § 2. pkt. 1.

W posiedzeniach ZZK MON, poza osobami wskazanymi na rysunku 6, mogą uczest-

niczyć także inne osoby zaproszone do przez przewodniczącego zespołu z własnej ini-

cjatywy lub na wniosek pozostałych osób wchodzących w skład zespołu. Przewodni-

czący zespołu, a w przypadku jego nieobecności wyznaczony przez niego zastępca

(Sekretarz Stanu w Ministerstwie Obrony Narodowej lub Szef Sztabu Generalnego

Wojska Polskiego), może także zlecać ekspertom opracowanie różnorodnych analiz,

prognoz, ekspertyz, opinii lub koncepcji rozwiązań programowych, systemowych

i organizacyjnych potrzebnych dla ZZK MON.

Rys. 6. Skład Zespołu Zarządzania Kryzysowego w Ministerstwie Obrony Narodowej

Źródło: opracowanie własne.

Należy także nadmienić, że Zespół Zarządzania Kryzysowego MON w zakresie

wykonywania swoich zadań w ramach zarządzania kryzysowego ma obowiązek

współpracować, przede wszystkim, z Rządowym Zespołem Zarządzania Kryzysowego

oraz zespołami zarządzania kryzysowego innych ministerstw i urzędów centralnych.

Realizując zapisy ustawy o zarządzaniu kryzysowym

117

oraz rozporządzenia

Rady Ministrów w sprawie wykazu organów administracji rządowej, które mają obo-

wiązek utworzyć centra zarządzania kryzysowego

118

, z dniem 1 stycznia 2011 r.

w strukturach resortu obrony narodowej zaczęło funkcjonować Centrum Zarządza-

nia Kryzysowego MON. Centrum jest jednostką organizacyjną podległą Ministrowi

Obrony Narodowej, a bezpośrednio podporządkowaną Szefowi Sztabu Generalnego

Wojska Polskiego. Zgodnie z założeniami CZK MON powinno wykonywać zadania

nałożone na Ministra Obrony Narodowej w obszarze zarządzania kryzysowego. Warto

jednak zauważyć, że centrum to nie jest zupełnie nowym tworem w resorcie obrony

narodowej stworzonym specjalnie w tym celu, przejęło ono bowiem prawa i obowiąz-

ki Dyżurnej Służby Operacyjnej Sił Zbrojnych RP.

Do zadań CZK MON, tak jak i innych centrów zarządzania kryzysowego, nale-

ży, zgodnie z zapisami ustawy o zarządzaniu kryzysowym

119



pełnienie całodobowego dyżuru w celu zapewnienia przepływu informacji

na potrzeby zarządzania kryzysowego;



współdziałanie z centrami zarządzania kryzysowego organów administracji

publicznej;



nadzór nad funkcjonowaniem systemu wykrywania i alarmowania oraz sys-

temu wczesnego ostrzegania ludności;



współpraca z podmiotami realizującymi monitoring środowiska;



współdziałanie z podmiotami prowadzącymi akcje ratownicze, poszuki-

wawcze i humanitarne;



dokumentowanie działań podejmowanych przez centrum;



realizacja zadań stałego dyżuru na potrzeby podwyższania gotowości

obronnej państwa;



współdziałanie na wszystkich szczeblach administracji rządowej w zakresie

informowania i przekazywania poleceń do wykonania w systemie całodo-

117

„Ministrowie i centralne organy administracji rządowej, do których zakresu działania należą sprawy związane

z zapewnieniem bezpieczeństwa narodowego, w tym ochrony ludności lub gospodarczych podstaw
bezpieczeństwa państwa, tworzą centra zarządzania kryzysowego”. Ustawa z dnia 26 kwietnia 2007 r.
o zarządzaniu kryzysowym…, art. 13. ust. 1.

118

„Centrum zarządzania kryzysowego tworzą następujące organy: Minister Obrony Narodowej […]”. Rozpo-

rządzenie Rady Ministrów z dnia 15 grudnia 2009 r. w sprawie określenia organów…, § 2. pkt. 1.

119

Ustawa z dnia 26 kwietnia 2007 r o zarządzaniu kryzysowym…, art. 13, ust. 2.

bowym dla jednostek ochrony zdrowia w przypadkach awaryjnych, loso-

wych, jak również zaburzeń funkcjonowania systemu.

Jednak to, co najważniejsze dla CZK MON to, przede wszystkim, działania związane

z przygotowaniem wojska do reagowania w sytuacjach kryzysowych: planowanie

użycia wojska w sytuacjach kryzysowych w celu wsparcia władz cywilnych i społe-

czeństwa oraz koordynacja udziału sił zbrojnych w zarządzaniu kryzysowym. Zadania

te jasno wynikają z wydanej przez Ministra Obrony Narodowej decyzji w sprawie

utworzenia CZK MON, gdzie mowa jest o tym, że poza ściśle określonymi zadaniami

ustawowymi do zadań centrum należy również

120



obsługa prac Zespołu Zarządzania Kryzysowego w MON pod względem

merytorycznym, techniczno-organizacyjnym oraz ochrony informacji nie-

jawnych i obsługi kancelaryjnej;



planowanie i koordynowanie użycia SZ RP w sytuacjach kryzysowych;



opracowywanie projektów dokumentów normatywnych Ministra Obrony

Narodowej oraz monitorowanie realizacji zadań z zakresu zarządzania kryzy-

sowego przez jednostki i komórki organizacyjne resortu obrony narodowej;



monitorowanie działalności szkoleniowo-operacyjnej wojsk, uczestniczenie

w systemie meldowania o wypadkach i rażących naruszeniach dyscypliny

wojskowej oraz uruchamianie procedur w zakresie aktywowania sił i środ-

ków wydzielanych z SZ RP w sytuacjach kryzysowych;



zapewnienie wymiany informacji z wojskowymi strukturami dowodzenia

oraz zarządzania kryzysowego NATO i UE.

W resorcie obrony narodowej, do organów, które mają obowiązek utworzyć

centra zarządzania kryzysowego, poza ministrem, należy zaliczyć także Szefa Służby

Kontrwywiadu Wojskowego oraz Szefa Służby Wywiadu Wojskowego

121

. Należy

w tym miejscu jednak zaznaczyć, że dany minister może utworzyć tylko jedno podle-

głe sobie centrum zarządzania kryzysowego. Może je także utworzyć wspólnie z orga-

nami mu podległymi lub przez niego nadzorowanymi. Wobec tego przypuszczać nale-

120

Decyzja Nr 245/MON Ministra Obrony Narodowej z dnia 7 lipca 2010 r. w sprawie utworzenia Centrum

Zarządzania Kryzysowego Ministerstwa Obrony Narodowej (Dz. Urz. MON z 2010 Nr 14, poz. 183), pkt. 5.

121

Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 15 grudnia 2009 r. w sprawie określenia organów administracji rzą-

dowej, które utworzą centra zarządzania kryzysowego, oraz sposobu ich funkcjonowania (Dz. U. z 2009
Nr 226, poz. 1810), § 2. pkt. 1.

ży, że centra zarządzania kryzysowego SKW i SWW mogą zostać włączone w skład

CZK MON. Takie rozwiązanie sprzyjać będzie integracji działań oraz określeniu od-

powiedzialności za sprawy zarządzania kryzysowego w resorcie obrony narodowej.

Skupiając się na działaniach SZ RP w ramach zarządzania kryzysowego nie

można pominąć faktu, że wojsko ma za zadanie wspierać władze cywilne i społeczeń-

stwo zgodnie z wcześniej opracowanymi i stale aktualizowanymi planami, do realiza-

cji których przygotowana jest większość jednostek wojskowych. Mowa tu o dokumen-

tach takich, jak zasadniczy dokument planistyczny SZ RP w tym zakresie – Plan uży-

cia oddziałów i pododdziałów Sił Zbrojnych RP w przypadku wystąpienia sytuacji kry-

zysowych

122

oraz Rejestr zagrożeń oraz procedury działań podejmowanych przez Siły

Zbrojne RP w przypadku wystąpienia sytuacji kryzysowych

123

, a także o wdrożonych

dokumentach szczegółowych, jak:



Plan udziału w obronie przed terroryzmem;



Plan udziału SZ RP w zwalczaniu powodzi i zjawisk lodowych;



Plan udziału SZ RP w akcji odśnieżania;



Plan udziału SZ RP w akcjach ratowniczo-gaśniczych i usuwaniu skutków

pożarów przestrzennych;



Plan udziału SZ RP w likwidacji skutków awarii technicznych z TŚP i wy-

padków radiacyjnych;



Plan udziału SZ RP w akcjach poszukiwawczo-ratowniczych;



Plan udziału SZ RP w oczyszczaniu terenu z przedmiotów wybuchowych

i niebezpiecznych;



Plan działań przeciw epidemicznych.

Na podstawie wymienionych planów podejmowane są decyzje o udzieleniu przez siły

zbrojne wsparcia sektorowi cywilnemu w sytuacjach kryzysowych.

122

Plan ten opracowywany jest do końca każdego roku kalendarzowego z przeznaczeniem na rok kolejny.

123

Rejestr stanowi załącznik do planu głównego i planów szczegółowych. Zawarty jest w nim podział na nastę-

pujące grupy zagrożeń:



zagrożenia terrorystyczne;



zagrożenia spowodowane działaniem sił przyrody oraz awarie techniczne;



zagrożenia związane z niepokojami społecznymi oraz negatywną sytuacją polityczną w granicach RP i poza
nimi.

Zob. Zarządzanie kryzysowe w sytuacjach zagrożeń niemilitarnych, red. E. Nowak, Akademia Obrony Narodo-

wej, Warszawa 2007, s. 137.

W odniesieniu do wymienionych powyżej planów, Mirosław Banasik proponu-

je dokonać ich weryfikacji i w nowym cyklu planistycznym przyjąć nieco inną ich

koncepcję na podstawie poczynionego na nowo pogrupowania zagrożeń i przypisania

im sytuacji niebezpiecznych. Konsekwencją tych działań miałoby być w dalszej kolej-

ności opracowanie nowych planów użycia sił zbrojnych w sytuacjach kryzysowych

124

Propozycja planów użycia SZ RP do wsparcia władz cywilnych, podmiotów ratowni-

czych systemu zarządzania kryzysowego i społeczeństwa według Mirosława Banasika

zawarta została w załączniku 2.

Podsumowując należy stwierdzić, że system zarządzania kryzysowego w Mini-

sterstwie Obrony Narodowej stanowi integralną część całościowego systemu zarzą-

dzania kryzysowego naszego kraju. Realizacja zadań w ramach zarządzania kryzyso-

wego przez resort obrony narodowej wymaga ścisłej koordynacji i współdziałania

wszystkich uczestniczących w nim pomiotów z pozostałymi podmiotami krajowego

systemu zarządzania kryzysowego. Należy jednak pamiętać, że użycie oddziałów

i pododdziałów SZ RP do wsparcia działań w ramach zarządzania kryzysowego po-

winno następować, zgodnie z ich przeznaczeniem oraz posiadanym wyposażeniem,

dopiero po wyczerpaniu możliwości cywilnych podmiotów systemu zarządzania kry-

zysowego. Wskazane jest jednak realizowanie wspólnych, przez siły zbrojne oraz

podmioty cywilne, przedsięwzięć (takich jak: ćwiczenia, treningi, szkolenia, itp.)

w celu usprawniania systemu zarządzania kryzysowego, a także dążenie do odpowied-

niego obiegu informacji pomiędzy cywilnymi i militarnymi komponentami systemu.

124

Zob. M. Banasik, Kierunki zmian w zarządzaniu kryzysowym w resorcie obrony narodowej, [w:] Zarządzanie

kryzysowe w systemie bezpieczeństwa narodowego, red. G. Sobolewski, D. Majchrzak, Akademia Obrony Na-
rodowej, Warszawa 2011, s. 195.

III.

WSPÓŁCZESNE UWARUNKOWANIA REALIZACJI ZADAŃ

PRZEZ SZ RP Z ZAKRESU ZARZĄDZANIA KRYZYSOWEGO

3.1.

Wpływ profesjonalizacji SZ RP

W literaturze przedmiotu pojęcie profesjonalizacji najczęściej rozumiane jest

jako „istotny proces, w trakcie którego zajęcie przekształcane jest w profesję

125

możliwie najwyższym poziomie integracji wiedzy i umiejętności oraz predyspozycji

psychofizycznych do zawodu”

126

. W wojsku profesjonalizacja jest procesem transfor-

macji zasadniczych dziedzin funkcjonowania sił zbrojnych, w tym także modernizacja

sprzętu. Ma on zagwarantować gotowość do wykonywania ich funkcji zapisanych

w Konstytucji, jak również wypełnienie zobowiązań wobec sojuszników. Proces ten

został uwarunkowany koniecznością dostosowania sił zbrojnych do zmieniających się

zagrożeń i w związku z tym – pojawiających się nowych wyzwań

127

, a także oczeki-

waniami społecznymi w zakresie szeroko rozumianego bezpieczeństwa narodowego.

Profesjonalizacja pozwala bowiem na lepsze przygotowanie wojska do reagowania na

aktualne i przewidywane zagrożenia militarne i niemilitarne

128

. W zmieniającym się

środowisku bezpieczeństwa siły zbrojne muszą być gotowe do realizacji zgoła nowych

zadań, wśród których wyróżnić można:



odstraszanie bądź zniechęcanie potencjalnych przeciwników do użycia siły

zbrojnej jako czynnika politycznego;



przeciwstawienie się agresji zbrojnej w ramach zobowiązań sojuszniczych;



udział w wielonarodowych, połączonych operacjach pokojowych Organiza-

cji Narodów Zjednoczonych (ONZ), Organizacji Traktatu Północnoatlan-

tyckiego (NATO), Unii Europejskiej (UE) lub w innych misjach pod patro-

natem organizacji międzynarodowych;

125

Profesja to zawód, zajęcie zawodowe, fach, specjalność, rzemiosło. Słownik wyrazów obcych i zwrotów

obcojęzycznych Władysława Kopalińskiego, http://www.slownik-online.pl/kopalinski/0BD28DF4ADC93B67C
12565810010316E.php [26 stycznia 2012 r.].

126

W. Chojnacki, Profesjonalizacja wojska w teorii i badaniach socjologicznych, AON, Warszawa 2008, s. 20.

127

Także w ujęciu instytucjonalnym „profesjonalizacja uwarunkowana jest przez system polityczny, obronny

i ekonomiczny, które w praktyce umożliwiają lub uniemożliwiają dobre przystosowanie się do nowych
wyzwań”. W. Chojnacki, Profesjonalizacja wojska…, wyd. cyt., s. 25.

128

R. Zięba, J. Zając, Budowa zintegrowanego systemu bezpieczeństwa narodowego Polski. Ekspertyza,

Warszawa, październik 2008 r., s. 33.



zapobieganie terroryzmowi lub jego zwalczanie;



minimalizacja skutków awarii, katastrof i klęsk żywiołowych

129

O konieczności przeprowadzenia procesu profesjonalizacji Sił Zbrojnych Rzeczypo-

spolitej Polskiej mówił w swoim expose Prezes Rady Ministrów w 2007 roku. Także

jego zdaniem zmienił się charakter zagrożeń dla bezpieczeństwa Polski. Zasadniczym

celem profesjonalizacji sił zbrojnych stało się więc lepsze ich przygotowanie do rea-

gowania na aktualne oraz przewidywane i prognozowane zagrożenia, zarówno o cha-

rakterze militarnym, jak i niemilitarnym, przy jednoczesnym podniesieniu ich pozio-

mu jakościowego i racjonalizacji kasztów ich funkcjonowania.

Profesjonalizacja Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej polegała, przede

wszystkim, na:



zawieszeniu obowiązku odbywania zasadniczej służby wojskowej (z moż-

liwością jego odwieszania) z równoczesnym zawieszeniem obowiązku od-

bywania przeszkolenia wojskowego;



wprowadzeniu kontraktowej zawodowej służby wojskowej;



utworzeniu Narodowych Sił Rezerwowych obejmujących żołnierzy rezer-

wy posiadających nadane przydziały kryzysowe - na podstawie kontraktu;



zapewnieniu prawnej możliwości pełnienia na ogólnych zasadach czynnej

służby wojskowej przez kobiety;



ograniczeniu zakresu odbywania ćwiczeń wojskowych przez żołnierzy re-

zerwy posiadających przydziały mobilizacyjne;



stworzeniu materialnych rekompensat i zachęt do pełnienia służby w ra-

mach Narodowych Sił Rezerwowych, w tym dla pracodawców zatrudniają-

cych żołnierzy rezerwy posiadających nadane przydziały kryzysowe i będą-

cych w dyspozycji da pełnienia służby wojskowej:



zmianie charakteru zadań wykonywanych przez terenowe organy admini-

stracji wojskowej (udział w zarządzaniu obronnym i reagowaniu kryzyso-

wym, funkcja organów werbunkowych w zakresie zaciągu ochotnicze-

go)

130

129

Program profesjonalizacji Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej na lata 2008-2010.

130

Program profesjonalizacji…, wyd. cyt., s. 3.

Proces profesjonalizacji Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej został podzie-

lony na trzy etapy:



etap I: do dnia 31 grudnia 2008 r., w którym założono ograniczenie liczby

poborowych powoływanych do obowiązkowej zasadniczej służby wojsko-

wej;



etap II: do dnia 31 grudnia 2009 r., zakładający przygotowanie zasobów

osobowych na potrzeby zawodowej służby kontraktowej oraz zwolnienie

do września 2009 r. żołnierzy z obowiązkowej zasadniczej służby wojsko-

wej;



etap III: do dnia 31 grudnia 2010 r., w którym założono oparcie zasadni-

czego uzupełnienia Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej o dobrowolne

rodzaje czynnej służby wojskowej;

Po zakończeniu III etapu miała zostać osiągnięta zakładanej ewidencyjnie liczebności

Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej (120 tysięcy żołnierzy) oraz stabilizacja

struktur i ocena skutków wprowadzonych zmian.

Z punktu widzenia zarządzania kryzysowego, szczególne znaczenie w całym

procesie profesjonalizacji sił zbrojnych miała, tak zwana, „duża” nowelizacja ustawy

o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej

131

. Za jej pośrednictwem

wprowadzono do przedmiotowej ustawy zapis, iż siły zbrojne, poza realizacją trady-

cyjnych zadań, mogą brać udział w zwalczaniu klęsk żywiołowych i likwidacji ich

skutków, działaniach antyterrorystycznych i z zakresu ochrony mienia, akcjach poszu-

kiwawczych oraz ratowania lub ochrony zdrowia i życia ludzkiego, oczyszczaniu tere-

nów z materiałów wybuchowych i niebezpiecznych pochodzenia wojskowego oraz ich

unieszkodliwianiu, a także w realizacji zadań z zakresu zarządzania kryzysowego

132

Ponadto, na podstawie omawianej ustawy, utworzono nową formę służby wojskowej –

Narodowe Siły Rezerwowe

133

. Tworzą je żołnierze rezerwy, którym nadano przydziały

kryzysowe. Formacja ta stanowi wzmocnienie potencjału jednostek wojskowych nie

tylko w przypadkach uzasadnionych potrzebami obrony państwa czy potrzebami sił

131

Ustawa z dnia 27 sierpnia 2009 r. o zmianie ustawy o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej

Polskiej oraz o zmianie niektórych innych ustaw, DzU z 2009 r., nr 161, poz. 1278.

132

Tamże, art. 1 pkt 1.

133

Tamże, art. 1 pkt 59.

zbrojnych, ale także w przypadkach uzasadnionych potrzebami zarządzania kryzyso-

wego. Co prawda, do tej pory siły zbrojne mogły wspierać działania organów admini-

stracji publicznej mające na celu zwalczanie klęsk żywiołowych lub innych zagrożeń

na podstawie decyzji Ministra Obrony Narodowej. Teraz jednak, w związku z tym, iż

proces profesjonalizacji obejmuje także modernizację sprzętu wojskowego, będą one

bardziej do tych zadań przygotowane.

„Duża” nowelizacja ustawy o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej

Polskiej nałożyła także nowe zadania na terenowe organy administracji wojskowej.

Odtąd do zadań szefów wojewódzkich sztabów wojskowych należy koordynacja roz-

wijania i użycia oddziałów i pododdziałów wojskowych na potrzeby zwalczania klęsk

żywiołowych i likwidacji ich skutków, ochrony mienia, akcji poszukiwawczych oraz

ratowania lub ochrony zdrowia i życia ludzkiego oraz udział w realizacji zadań z za-

kresu zarządzania kryzysowego w województwie

134

. W realizacji zadań z zakresu za-

rządzania kryzysowego udział będą też brali wojskowi komendanci uzupełnień w ra-

mach terytoriów, które dana komenda obejmuje zasięgiem swojego działania

135

Na podstawie decyzji wojskowego komendanta uzupełnień następuje też powołanie do

okresowej służby wojskowej, pełnionej w trybie natychmiastowego stawiennictwa,

w celu udziału jednostek wojskowych w zwalczaniu klęsk żywiołowych i likwidacji

ich skutków, działaniach antyterrorystycznych i z zakresu ochrony mienia, akcjach

poszukiwawczych oraz ratowania lub ochrony zdrowia i życia ludzkiego, oczyszcza-

niu terenów z materiałów wybuchowych i niebezpiecznych pochodzenia wojskowego

oraz ich unieszkodliwiania, a także w realizacji zadań z zakresu zarządzania kryzyso-

wego

136

Jednym z podstawowych założeń profesjonalizacji sił zbrojnych w Polsce było

też, w III etapie procesu, zawieszenie obowiązku odbywania zasadniczej służby woj-

skowej, a także przeszkolenia wojskowego absolwentów szkół wyższych. Ustawo-

dawca przewidział jednak możliwość ponownego uruchomienia tych rodzajów służby

w razie szczególnych okoliczności, którymi są, na przykład, sytuacje kryzysowe czy

przejściowy brak chętnych do służby kontraktowej.

134

Tamże, art. 1 pkt 3 lit. b.

135

Tamże, art. 1 pkt 3 lit. c.

136

Tamże, art. 1 pkt 26 lit. b.

Zmiany, jakie dokonały się w czasie procesu profesjonalizacji SZ RP, mają

i będą miały pozytywny wpływ na wsparcie, jakiego udziela wojsko administracji pu-

blicznej w radzeniu sobie z pojawiającymi się zagrożeniami niemilitarnym, a w ich

konsekwencji – sytuacjami kryzysowymi. Do przeciwdziałania tego typu zagrożeniom

lepiej nadaje się armia profesjonalna

137

. Za żołnierza-profesjonalistę uważa się bo-

wiem osobę o dużym zasobie wiedzy, potrafiącą wykorzystać swoją bogatą wiedzę

teoretyczną w praktyce, a jednocześnie mającą umiejętność korzystania z własnego

doświadczenia w życiu zawodowym

138

. Szczególnie istotne z punktu widzenia zarzą-

dzania kryzysowego jest powstanie nowego rodzaju służby – NSR, które są w głównej

mierze utrzymywane dla jego potrzeb. W celu sprawnej i właściwej realizacji zadań

z tego zakresu, ustawodawca przewidział konieczność odbywania ćwiczeń wojsko-

wych, co jest istotne także dla sprawdzenia prawidłowości opracowanych wcześniej

planów i procedur, również w zakresie współpracy z ogniwami niemilitarnymi.

3.2.

Współpraca SZ RP z wybranymi podmiotami

Bezpieczeństwo stało się pojęciem integrującym działania różnych służb, za-

równo w wymiarze narodowym, jak i międzynarodowym. Można bowiem pokusić się

o stwierdzenie, że bezpieczeństwo nakazuje współpracę i współdziałanie wszystkich

służb, inspekcji i straży, a także wojska, w trosce o jego utrzymanie i zapewnienie.

W obliczu współczesnych zagrożeń działania tych wszystkich służb oraz wojska coraz

bardziej się zazębiają, wymagają wzajemnego uzupełniania się, a przy tym także coraz

większej i sprawniejszej koordynacji ich działań. Z charakteru nowych zagrożeń wy-

nika zatem konieczność rozwoju współpracy w zakresie przeciwdziałania sytuacjom

kryzysowym struktur cywilnych z siłami zbrojnymi, zarówno w wymiarze narodo-

wym, jak i międzynarodowym, ze szczególnym uwzględnieniem współpracy przygra-

nicznej.

137

Uzasadnienie do projektu ustawy o zmianie ustawy o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej

Polskiej oraz o zmianie niektórych innych ustaw, druk nr 1921 z dnia 16 kwietnia 2009 r.

138

K. Świderski, Zmiany zawodów w Polsce w kontekście przemian ustrojowych na przykładzie oficerów

zawodowych Wojska Polskiego, „Socjologia” nr XLV, Wrocław 2009, s. 193.

3.2.1. Współpraca przygraniczna

W dobie globalizacji oraz coraz większej zależności infrastruktur i systemów

ekologicznych różnych państw, w tym przede wszystkim, państw ze sobą sąsiadują-

cych, należy liczyć się z możliwością zaistnienia rozmaitych transgranicznych sytuacji

kryzysowych, zarówno spowodowanych działalnością sił przyrody, jak i umyślną bądź

nieumyślną działalnością człowieka. Wynika to z faktu, że dla tego typu zagrożeń,

przy uwzględnieniu licznych powiązań infrastruktur i systemów ekologicznych, grani-

ce nie stanowią barier nie do przejścia. Dlatego też polskie prawodawstwo powinno

kłaść większy nacisk na potrzebę zacieśniania współpracy międzynarodowej, w tym,

w głównej mierze, przygranicznej. Nie oznacza to jednak, że obecnie nie podejmuje

się w tym zakresie żadnych działań. Polska jest bowiem stroną licznych konwencji

międzynarodowych, umów dwustronnych i porozumień o współpracy. Jednakże zau-

ważyć należy, że w dokumentach tych kwestie współpracy przygranicznej w ramach

zarządzania kryzysowego opisane są dość lakonicznie, przede wszystkim, w stosunku

do sił zbrojnych.

Na tym etapie rozważań warto jednak skupić się na obecnych podstawach

prawnych współpracy przygranicznej i transgranicznej Sił Zbrojnych RP z wojskami

państw sąsiednich. Kwestie te regulowane są przede wszystkim poprzez zapisy:



ustawy o zasadach użycia lub pobytu Sił Zbrojnych RP poza granicami

państwa – która określa między innymi, że pobyt SZ RP poza granicami

państwa może dotyczyć obecności naszych jednostek wojskowych poza

granicami państwa w celu udziału w: akcjach ratowniczych, poszukiwaw-

czych lub humanitarnych, czy też szkoleniach i ćwiczeniach wojsko-

wych

139

;



ustawy o zasadach pobytu wojsk obcych na terytorium RP oraz zasadach

ich przemieszczania się przez to terytorium

140

–wedle zapisów której obce

siły zbrojne mogą przebywać na terytorium naszego państwa między inny-

139

Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o zasadach użycia lub pobytu Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej poza

granicami państwa (Dz. U. z 1998 r. Nr 162m poz. 1117 z późn. zm.).

140

Ustawa z dnia 23 września 1999 r. o zasadach pobytu wojsk obcych na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej

oraz zasadach ich przemieszczania się przez to terytorium (Dz. U. z 1999 r. Nr 93, poz. 1063 z późn. zm.).

mi w sytuacjach związanych z zaistnieniem klęski żywiołowej i likwidacji

jej skutków, wystąpieniem katastrofy lądowej, morskiej lub lotniczej, ko-

nieczności udzielenia pomocy humanitarnej, bądź też realizacji ćwiczenia

wojskowego wynikającego z planu zatwierdzonego przez Ministra Obrony

Narodowej;



rozporządzenia Ministra Obrony Narodowej w sprawie szczegółowych wa-

runków i trybu zakwaterowania wojsk obcych i ich personelu cywilnego,

przebywających na terytorium RP

141

;



umów o czasowym pobycie członków Sił Zbrojnych RP i członków sił

zbrojnych państw sąsiadujących, np.: umowa między Rządem RP a Rządem

Republiki Federalnej Niemiec o czasowym pobycie członków sił zbrojnych

RP i członków sił zbrojnych Republiki Federalnej Niemiec na terytorium

drugiego państwa

142

Ponadto kwestie związane ze współpracą transgraniczną (w tym także w zakresie za-

rządzania kryzysowego) regulowane są poprzez zapisy licznych konwencji, traktatów,

umów i porozumień, jednak, jak zostało wcześniej zauważone opisują one te kwestie

dość pobieżnie. Wykaz najważniejszych dokumentów w tym zakresie znajduje się

w załączniku 3.

Wiele uwagi powinno się poświęcać międzynarodowym ćwiczeniom

143

prze-

prowadzanym w celu rozszerzania i umacniania współpracy w zakresie zapobiegania

sytuacjom kryzysowym, reagowania w wypadku ich wystąpienia i ograniczania ich

negatywnych skutków, które mogłyby powstać na terenach przygranicznych. Tego

typu ćwiczenia służyć powinny, przede wszystkim, doskonaleniu procedur ratowni-

czych oraz lepszej koordynacji działań. Ponadto, zaznaczyć należy, że ćwiczenia mię-

141

Rozporządzenie Ministra Obrony Narodowej z dnia 14 listopada 2000 r. w sprawie szczegółowych warunków

i trybu zakwaterowania wojsk obcych i ich personelu cywilnego, przebywających na terytorium Rzeczypospoli-
tej Polskiej (Dz. U. z 2000 r. Nr 107, poz. 1137).

142

Umowa między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Rządem Republiki Federalnej Niemiec sporządzona

w Warszawie dnia 23 sierpnia 2000 r. o czasowym pobycie członków sił zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej
i członków sił zbrojnych Republiki Federalnej Niemiec na terytorium drugiego państwa (Dz. U. z 2002 r.
Nr 206, poz. 1750).

143

Do ćwiczeń takich można zaliczyć m.in. ćwiczenia: TRIADA 2006 (uwzględniające kilka wariantów: koor-

dynację działań służb ratowniczych, walkę z rozległym pożarem lasu na terenach przygranicznych, zderzenie
pociągu  z  pojazdem,  skażenie  chemiczne),  BOLD  MONARCH  2008  (dotyczące  ratowania  załogi  okrętów
podwodnych), BALTIC SAREX 2008 (uwzględniające akcję ratowniczą na morzu, a w tym działania poszu-
kiwawcze  i  ewakuacyjne),  COOPERATIVE  BALTIC  EYE  2009,  BALTSAR  2000,  CMX  2008,
HEXAGRANT 1997.

dzynarodowe odgrywają ważną rolę – sprzyjająca im wymiana doświadczeń stanowi

bowiem podstawę każdego szkolenia.

3.2.2. Współpraca z wybranymi służbami

Harmonijna współpraca wszystkich podmiotów zaangażowanych w reagowanie

na sytuacje kryzysowe wymaga odpowiedniego przygotowania i stanowi podstawowy

warunek sukcesu. Wymagana jest jednak weryfikacja możliwości sił i środków wojska

i innych służb uczestniczących w zarządzaniu kryzysowym. Skuteczność i sprawność

wspólnych działań zapewnić może skoordynowane planowanie i odpowiednie uzgod-

nienie przedsięwzięć przygotowawczych.

Współpraca Sił Zbrojnych RP z innymi formacjami obejmuje , między innymi,

zagadnienia związane z udzielaniem przez Siły Zbrojne RP pomocy Policji, Straży

Granicznej, czy Państwowej Straży Pożarnej w czasie różnorodnych sytuacji kryzyso-

wych.

Policja

W sytuacjach i na zasadach określonych w ustawie o Policji Siły Zbrojne RP,

w tym Żandarmeria Wojskowa, mogą udzielać pomocy Policji. W przywoływanej

ustawie określono bowiem, że:



w stosunku do oddziałów i pododdziałów Sił Zbrojnych RP: na podsta-

wie postanowienia Prezydenta RP wydanego na wniosek Prezesa Rady

Ministrów, jeżeli w razie zagrożenia bezpieczeństwa publicznego lub

zakłócenia porządku publicznego

144

użycie uzbrojonych oddziałów

144

Zwłaszcza poprzez sprowadzenie:

-  niebezpieczeństwa powszechnego dla życia, zdrowia lub wolności obywateli;
-  bezpośredniego zagrożenia dla mienia w znacznych rozmiarach;
-  bezpośredniego  zagrożenia:  obiektów  lub  urządzeń  ważnych  dla  bezpieczeństwa  lub  obronności  państwa,

siedzib naczelnych organów władzy, naczelnych i centralnych organów administracji państwowej albo
wymiaru sprawiedliwości, obiektów gospodarki lub kultury narodowej oraz na przedstawicielstw
dyplomatycznych i urzędów konsularnych państw obcych albo organizacji międzynarodowych, a także obiek-
tów dozorowanych przez uzbrojoną formację ochronną;

- zagrożenia przestępstwem o charakterze terrorystycznym bądź jego dokonania w stosunku do obiektów

mających szczególne znaczenie dla bezpieczeństwa lub obronności państwa, bądź mogącym skutkować
niebezpieczeństwem dla życia ludzkiego. Zob. ustawa z dnia 6 kwietnia 1990 r o Policji (Dz. U. z 2011
Nr 287, poz. 1687), art. 18. ust. 1 i art. 17. ust. 1. pkt 4.

i pododdziałów Policji jest niewystarczające, do pomocy mogą zostać

użyte oddziały i pododdziały wojska

145

. Kwestie te szczegółowo regu-

lowane są stosownym rozporządzeniem Rady Ministrów

146

;



w stosunku do Żandarmerii Wojskowej: „W razie zagrożenia bezpie-

czeństwa i porządku publicznego, jeżeli siły Policji są niewystarczające

do wykonania ich zadań w zakresie ochrony bezpieczeństwa i porządku

publicznego, Prezes Rady Ministrów, na wniosek ministra właściwego

do spraw wewnętrznych uzgodniony z Ministrem Obrony Narodowej,

może zarządzić użycie żołnierzy Żandarmerii Wojskowej do udzielenia

pomocy Policji”

147

. Kwestie te szczegółowo regulowane są zarządze-

niami wydawanymi przez Prezesa Rady Ministrów.

Kwestie współpracy wojska i policji zawarte są także w dokumencie znacznie niższej

rangi iż ustawa, a mianowicie w Porozumieniu z dnia 20 kwietnia 2005 r. w sprawie

współdziałania Sił Zbrojnych RP z Policją w zakresie przeciwdziałania sytuacjom kry-

zysowym

148

. Porozumienie to określa obszary współdziałania istotne dla wojska i poli-

cji, do których zaliczono przeciwdziałanie sytuacjom kryzysowym, w tym aktom ter-

rorystycznym oraz ograniczanie i usuwanie skutków tych sytuacji, a także zabezpie-

czanie przemieszczania się i pobytu wojsk obcych na terytorium RP.

Straż Graniczna

Na podstawie ustawy o ochronie żeglugi i portów morskich resort obrony naro-

dowej może udzielić niezbędnego wsparcia Straży Granicznej. Pomoc ta, zgodnie

z ustaleniami ustawodawcy, może nastąpić „W celu zapobieżenia, ograniczenia lub

usunięcia poważnego i bezpośredniego niebezpieczeństwa grożącego statkom, obiek-

tom portowym i portom oraz związanej z nimi infrastrukturze, powstałego na skutek

145

Warto też zauważyć, że pomoc może być również udzielona w formie prowadzonego samodzielnie przez

oddziały i pododdziały SZ RP przeciwdziałania zagrożeniu bądź dokonaniu przestępstwa w przypadku gdy
oddziały i pododdziały Policji nie dysponują możliwościami skutecznego przeciwdziałania tym zagrożeniom.
Zob. ustawa z dnia 6 kwietnia 1990 r o Policji, art. 18. ust. 4.

146

Zob. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 19 lipca 2005 r. w sprawie szczegółowych warunków i sposobu

użycia oddziałów i pododdziałów Policji oraz Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej w razie zagrożenia
bezpieczeństwa publicznego lub zakłócenia porządku publicznego (Dz. U. z 2005 r. Nr 135, poz. 1134).

147

Ustawa z dnia 6 kwietnia 1990 r o Policji, art. 18a. ust. 1.

148

Dokument ten został podpisany 20 kwietnia 2005 r. przez Zastępcę Szefa Sztabu Generalnego WP gen. Broni

Lecha Konopkę i Komendanta Głównego Policji gen. insp. Leszka Szredera.

użycia statku lub obiektu pływającego jako środka ataku terrorystycznego, po wyczer-

paniu przez Straż Graniczną środków […]”

149

. Wówczas to Minister Obrony Narodo-

wej może wydać decyzję o zastosowaniu na polskich obszarach morskich niezbędnych

środków, do zatopienia takiego statku lub obiektu pływającego

150

. Szczegółowo kwe-

stie te są regulowane poprzez zapisy rozporządzenia Rady Ministrów w sprawie trybu

postępowania i sposobu współdziałania organów w celu zapobieżenia niebezpieczeń-

stwu grożącemu statkom, obiektom portowym i portom oraz związanej z nimi infra-

strukturze, powstałego na skutek użycia statku lub obiektu pływającego jako środka

ataku terrorystycznego

151

. Rozporządzenie to określa między innymi, że stosowanie

niezbędnych środków powinno następować w sposób:



minimalizujący spowodowanie zagrożenia życia lub zdrowia dla osób po-

stronnych;



wyrządzający możliwie najmniejszą szkodę osobom, przeciwko którym

środki zostały użyte;



ograniczający zniszczenie statku użytego jako środka ataku terrorystyczne-

go, innych statków oraz infrastruktury portowej;

chyba, że otrzymano wiadomość o obecności na statku lub obiekcie pływającym nu-

klearnego urządzenia wybuchowego oraz o zamiarze niezwłocznego wykorzystania

tego urządzenia jako środka ataku terrorystycznego

152

Państwowa Straż Pożarna

Wojskowa Ochrona Przeciwpożarowa jest organem wykonującym w komór-

kach i jednostkach organizacyjnych podległych Ministrowi Obrony Narodowej lub

przez niego nadzorowanych zadania Państwowej Straży Pożarnej, a także pozostałe

zadania wynikające ze specyfiki funkcjonowania Sił Zbrojnych. Wojskowa Ochrona

Przeciwpożarowa może również udzielać pomocy Państwowej Straży Pożarnej. Kwe-

149

Ustawa z dnia 4 września 2008 r. o ochronie żeglugi i portów morskich (Dz. U. z 2008 r. Nr171, poz. 1055),

art. 27. ust. 1.

150

Zob. tamże.

151

Zob. rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 9 sierpnia 2010 r. w sprawie trybu postępowania i sposobu

współdziałania organów w celu zapobieżenia niebezpieczeństwu grożącemu statkom, obiektom portowym
i portom oraz związanej z nimi infrastrukturze, powstałego na skutek użycia statku lub obiektu pływającego
jako środka ataku terrorystycznego (Dz. U. z 2010 r. Nr 163, poz. 1096).

152

Zob. tamże, § 6.

stię tą poruszają zapisy rozporządzenia Ministra Obrony Narodowej w sprawie zasad

i trybu wykonywania zadań przez Wojskową Ochronę Przeciwpożarową, gdzie mowa

jest o tym, że Wojskowa Ochrona Przeciwpożarowa „[…] udziela pomocy Państwo-

wej Straży Pożarnej w prowadzeniu akcji ratowniczych, a także wykonuje pomocnicze

czynności ratownicze w czasie klęsk żywiołowych oraz innych miejscowych zagrożeń

na rzecz innych służb ratowniczych […], podejmuje działania organizacyjno-

techniczne usprawniające system alarmowania i współdziałania WOP z jednostkami

organizacyjnymi Państwowej Straży Pożarnej oraz innymi służbami i podmiotami ra-

towniczymi w ramach krajowego systemu ratowniczo-gaśniczego”

153

. Zatem, na pod-

stawie przedstawionych zapisów prawnych, wynika, że Siły Zbrojne RP współdziałają

z Państwową Strażą Pożarną w sprawach dotyczących organizacji ochrony przeciwpo-

żarowej i ratownictwa.

Wydzielone oddziały i pododdziały Sił Zbrojnych RP, w trakcie realizacji za-

dań w zakresie przeciwdziałania sytuacjom kryzysowym, reagowania na nie i usuwa-

nia ich skutków, mogą również współdziałać z innymi przedstawicielami rządowej

administracji zespolonej i niezespolonej. Zauważyć należy, że współpraca wojska

z pozostałymi służbami w przypadku sytuacji kryzysowych, np. w sytuacji katastrof

naturalnych, awarii technicznych, czy w zapewnieniu porządku publicznego jest nie-

zmiernie istotna, choć podejmowanie wspólnych działań może stwarzać wiele proble-

mów. Sprawna koordynacja tych działań ma doprowadzić do optymalnego wykorzy-

stania potencjału sił zbrojnych we wspólnych działaniach na rzecz ochrony życia,

zdrowia, mienia i środowiska.

153

Rozporządzenie Ministra Obrony Narodowej z dnia 24 sierpnia 1992 r. w sprawie zasad i trybu wykonywania

zadań przez Wojskową Ochronę Przeciwpożarową (Dz. U. z 1992 r. Nr 66, poz. 334 z późn. zm.), § 1. 1.

3.3.

System reagowania kryzysowego NATO i UE

Reagowanie kryzysowe w ramach NATO i UE realizowane jest w sytuacji za-

grożenia bezpieczeństwa państwa, bezpieczeństwa sojuszników lub szeroko rozumia-

nego bezpieczeństwa międzynarodowego.

Obejmuje ono zarówno działania narodowe,

jak i udział w działaniach międzynarodowych. Ideą reagowania kryzysowe jest zatem

jak najszybsze opanowanie sytuacji kryzysowej, zagrażającej interesom państwa lub

społeczności międzynarodowej, w celu zminimalizowania jej skutków, a także przy-

wrócenie stanu występującego przed kryzysem.

Zauważyć należy, że polskie siły zbrojne poza zadaniami wynikającymi z obro-

ny naszego kraju i wspierania władz i społeczeństwa, współuczestniczą także w stabi-

lizowaniu sytuacji międzynarodowej poprzez udział w wielonarodowych połączonych

operacjach stabilizacyjnych, pokojowych oraz humanitarnych poza terytorium kraju.

Prowadząc rozważania na temat systemu reagowania kryzysowego NATO i UE nie

sposób pominąć faktu, że obecnie dostrzega się coraz większe zaangażowanie naszego

kraju w międzynarodowe operacje reagowania kryzysowego

154

, zarówno te prowadzo-

ne przez NATO i UE, jak i ONZ, czy nawet w ramach doraźnych koalicji.

NATO

Priorytetowym zadaniem NATO jest kolektywna obrona. Jednak Sojusz anga-

żuje się także w obronę przed terroryzmem, zapobieganie kryzysom oraz operacje rea-

gowania kryzysowego. NATO ma za zadanie reagować na różnego rodzaju kryzysy:

polityczne, wojskowe, humanitarne, katastrofy naturalne. Zatem rola Sojuszu w zarzą-

dzaniu kryzysowym szeroko wykracza poza typowo wojskowe operacje. Podkreślenia

wymaga fakt, że NATO może prowadzić operacje autonomicznie bądź wspierać inne

organizacje międzynarodowe, w tym współpracować także z organizacjami pozarzą-

dowymi. Dotychczasowe doświadczenia NATO pokazują, że niezbędne jest wszech-

154

„Operacje reagowania kryzysowego to narodowe, sojusznicze, wielonarodowe, wielofunkcyjne i wielowy-

miarowe działania prowadzone przez siły zbrojne, mające na celu usuwanie przyczyn sytuacji kryzysowych
zagrażających regionalnemu lub światowemu bezpieczeństwu albo naruszeniu praw człowieka. Ich istotą jest
bezpośrednie oddziaływanie na przyczynę sytuacji kryzysowej, po której neutralizacji lub usunięciu przestaje
być zasadne działanie militarne”. A. Czupryński, Operacje czy działania połączone?, „Przegląd Wojsk Lądo-
wych” 2008, nr 1 (007), s. 14.

stronne polityczne, cywilne i wojskowe podejście do zarządzania kryzysowego. Tylko

wówczas może ono przebiegać sprawnie i efektywnie. Konieczne jest także angażo-

wanie się NATO w przeciwdziałanie sytuacjom kryzysowym i reagowanie na powsta-

łe kryzysy nie tylko na obszarze państw NATO, ale i poza jego granicami, ponieważ

mogą one stwarzać bezpośrednie zagrożenie dla bezpieczeństwa terytorium i społe-

czeństw Sojuszu.

Kompleksowy proces zarządzania kryzysowego NATO (rysunek 7) obejmuje

następujące po sobie fazy: rozpoznanie i ostrzeganie o zagrożeniu, ocena sytuacji kry-

zysowej, wypracowanie wariantów reagowania, planowanie i realizacja operacji oraz

powrotu do sytuacji wyjściowej.

Rys. 7. Proces zarządzania kryzysowego NATO

Źródło: opracowanie własne.

Celem usprawnienia procesu zarządzania w czasie kryzysu w ramach NATO

wdrażane są następujące systemy:



System Reagowania Kryzysowego

155

;



System Ostrzegania i Alarmowania

156

;



System Planowania Operacyjnego

157

;



System uzgodnień z zakresu zarządzania kryzysowego w ramach planowa-

nia cywilnego

158

155

NCRS – NATO Crisis Response System.

156

NIWS – NATO Intelligence and Warning System.

157

NOPS – NATO’s Operational Planning System.

158

CEP CMA – NATO Civil Emergency Planning Crisis Management Arrangements.

Operacje reagowania kryzysowego NATO (NATO crisis response operations)

obejmują wszystkie działania militarne Sojuszu spoza artykułu 5 Traktatu Waszyng-

tońskiego. Mają na celu wsparcie procesu pokojowego na obszarze konfliktu. Wyróż-

nia się wśród nich: operacje wsparcia pokoju oraz inne operacje. Do operacji wsparcia

pokoju zalicza się:



utrzymanie pokoju (peacekeeping);



wymuszanie pokoju (peace enforcement);



zapobieganie konfliktom (conflict prevention);



tworzenie pokoju (peacemaking);



budowanie pokoju (peacebuilding);



pomoc humanitarna (humanitarian operations).

Inne operacje reagowania kryzysowego, to przede wszystkim: operacje zarządzania

kryzysowego (natural, technological or humanitarian disaster operations).

Według poglądów NATO dotyczących działań podejmowanych w ramach sze-

roko rozumianego zarządzania kryzysowego, wynikających z najnowszej Koncepcji

strategicznej Sojuszu: „Najlepszym sposobem opanowywania konfliktów jest zapo-

bieganie im, zanim się pojawią. NATO będzie ciągle monitorować i analizować mię-

dzynarodowe środowisko, aby przewidywać kryzysy i, gdzie to właściwe, podejmo-

wać aktywne kroki w celu zapobiegania im, zanim przerodzą się w większe konflik-

ty”

159

. Ponadto, aby zapewnić zarządzanie kryzysowe w ramach Sojuszu było efek-

tywne NATO będzie

160



wzmacniać wymianę informacji w ramach NATO, celem skuteczniejszego

przewidywania, kiedy mogą się wydarzyć sytuacje kryzysowe i jakie po-

dejmować działania aby im jak najlepiej zapobiegać;



stale rozwijać wojskowe zdolności na rzecz operacji ekspedycyjnych;



rozwijać odpowiednie zdolności cywilnego zarządzania kryzysowego;



wzmacniać zintegrowane cywilno–wojskowe planowanie w całym spek-

trum kryzysowym;

159

A. Juszczak, Koncepcja strategiczna obrony i bezpieczeństwa członków Organizacji Traktatu Północnoatlan-

tyckiego, przyjęta przez szefów państw i rządów w Lizbonie, tłumaczenie robocze BBN, Warszawa 2011, do-
stęp: http://www.bbn.gov.pl/portal/pl/2/2694/Koncepcja_Strategiczna_NATO__tlumaczenie.html, pkt. 22.

160

Zob. tamże, pkt. 25.



rozwijać zdolności do szkolenia i budowy lokalnych sił w strefach kryzy-

sowych, tak aby lokalne władze były jak najszybciej zdolne do utrzymywa-

nia bezpieczeństwa bez pomocy ze strony międzynarodowej;



szkolić cywilnych specjalistów z państw członkowskich Sojuszu, zdolnych

do pracy z wojskowym personelem NATO oraz cywilnymi specjalistami

z państw i instytucji partnerskich, tak aby możliwe było szybkie rozmiesz-

czanie ich na wybranych misjach;



poszerzać i intensyfikować polityczne konsultacje wśród sojuszników

i partnerów na wszystkich etapach kryzysu – przed, w czasie i po nim.

Unia Europejska

Liczne klęski żywiołowe, jakie dotknęły państwa Unii Europejskiej w ostatnim

czasie, oraz nieuniknioność zaistnienia takich sytuacji w przyszłości, wymuszają po-

trzebę istnienia spójnego europejskiego systemu zarządzania kryzysowego, w tym po-

siadania przez Unię odpowiednich instrumentów do działania na wypadek zaistnienia

sytuacji kryzysowych w przyszłości. Zaznaczyć należy, że obecnie to poszczególne

państwa, a nie Unia Europejska dysponują zasobami (zarówno finansowymi, jak i ma-

teriałowymi) do przeciwstawiania się pojawiającym się zagrożeniom. Rolą struktur

unijnych jest jedynie uzupełnianie działań państw członkowskich, w tym w głównej

mierze działalność koordynacyjna, przede wszystkim, w przypadku operacji poza ob-

szarem UE. Wśród najważniejszych instrumentów UE w zakresie zarządzania kryzy-

sowego należy wymienić:



działalność Dyrekcji Generalnej ds. ochrony ludności i pomocy humanitar-

nej (ECHO) – która jest odpowiedzialna za niesienie pomocy ofiarom klęsk

żywiołowych i katastrof wywołanych działalnością człowieka również poza

obszarem UE;



Mechanizm ochrony ludności UE

161

– który może zostać aktywowany na

prośbę o pomoc państwa poszkodowanego w wypadku wystąpienia sytuacji

kryzysowych, takich jak np. powodzie, trzęsienia ziemi, awarie techniczne,

161

Zob. Decyzja Rady z dnia 8 listopada 2007 r. ustanawiająca wspólnotowy mechanizm ochrony ludności

(przekształcenie) (2007/779/WE, Euratom).

itp. Warto w tym miejscu podkreślić, że może być on uruchomiony zarów-

no na terenie UE, jak i poza jej obszarem;



Instrument finansowy ochrony ludności – ustanowiony na lata 2007-2013

„[…] w celu wspierania i uzupełniania wysiłków państw członkowskich

mających na celu głównie ochronę ludzi, ale także ochronę środowiska

i mienia, w tym dziedzictwa kulturowego, w przypadku wystąpienia klęsk

żywiołowych i katastrof spowodowanych przez człowieka, aktów terrory-

zmu oraz katastrof technicznych, radiologicznych i ekologicznych oraz uła-

twianie wzmocnionej współpracy między państwami członkowskimi

w dziedzinie ochrony ludności”

162

. Dzięki temu instrumentowi możliwe jest

udzielanie pomocy finansowej na działania realizowane w ramach Mecha-

nizmu Ochrony Ludności UE, przede wszystkim dotyczące: zapobiegania,

przygotowania i reagowania na sytuacje kryzysowe;



Instrument na rzecz Stabilności

163

– który został stworzony z myślą o po-

trzebie szybkiej reakcji: w sytuacji kryzysu w zakresie przywrócenia wa-

runków niezbędnych do prawidłowego funkcjonowania, a, w wypadku sta-

bilnych warunków, w zakresie budowy potencjału mającego na celu prze-

ciwdziałanie sytuacjom kryzysowym i zapewnienia gotowości na reakcję;



operacje zarządzania kryzysowego – które realizowane są w ramach

Wspólnej Polityki Bezpieczeństwa i Obrony UE (WPBiO). Organem od-

powiedzialnym za podejmowanie decyzji w ramach zarządzania kryzyso-

wego jest tutaj Rada ds. zagranicznych (FAC), która wspierana jest przez

liczne grupy i komitety, takie jak: Komitet Polityczny i Bezpieczeństwa

164

Komitet Wojskowy

165

, Grupa Polityczno-Wojskowa

166

, Komitet ds. Cywil-

nych Aspektów Zarządzania Kryzysowego

167

162

Decyzja Rady z dnia 5 marca 2007 r. ustanawiająca Instrument Finansowy Ochrony Ludności

(2007/162/WE, Euratom), art. 1. pkt. 1.

163

Zob. Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady nr 1717/2006 (WE) z 15 listopada 2006 r.

ustanawiające Instrument na rzecz Stabilności (Dz. U. L 327 z 24.11.2006).

164

PSC – Political and Security Committee.

165

MC – Military Committee.

166

PMG – Politico-Military Group.

167

CIVCOM – Civilian Aspects of Crisis Management.

W odniesieniu do operacji zarządzania kryzysowego UE zaznaczyć należy, że mogą

mieć one charakter zarówno cywilny, jak i wojskowy. Ponadto, dzięki nim UE jest

aktywna we wszystkich czterech fazach zarządzania kryzysowego: zapobieganiu,

przygotowaniu, reagowaniu i odbudowie po sytuacji kryzysowej. Operacje te Unia

może prowadzić samodzielnie lub we współpracy z innymi organizacjami. Dotychcza-

sowa mapa działań UE w ramach reagowania kryzysowego obejmuje rozmaite obszary

naszego globu, m.in.: Bałkany, region Morza Śródziemnego, Bliski Wschód, Afrykę

czy też Azję. Wartym podkreślenia jest fakt, że liczba tego typu operacji stale rośnie.

Obecnie zakres operacji, które Unia Europejska może realizować w ramach

WPBiO, jest określony bardzo szeroko. Początkowo zapisy Traktatu o Unii Europej-

skiej określały, że Unia może przeprowadzać

168



misje humanitarne i ratunkowe;



misje utrzymania pokoju;



misje zbrojne służące zarządzaniu kryzysami, w tym przywracaniu pokoju.

Poprzez zapisy Traktatu Lizbońskiego, nastąpiło znaczne rozszerzenie katalogu

opera-

cji UE możliwych do przeprowadzenia w ramach reagowania kryzysowego, w związ-

ku z czym obecny katalog mieści w sobie

169



wspólne działania rozbrojeniowe;



misje humanitarne i ratunkowe;



misje doradztwa wojskowego i wsparcia;



misje zapobiegania konfliktom i utrzymania pokoju;



misje zbrojne służące zarządzaniu kryzysowemu, w tym misje przywraca-

nia pokoju i operacje stabilizacji sytuacji po zakończeniu konfliktów;



misje służące walce z terroryzmem oraz wspieraniu państw trzecich

w zwalczaniu terroryzmu na ich terytoriach.

168

Zob. Traktat o Unii Europejskiej (Dz. Urz. C 83 z 30.3.2010), art. 17. ust. 2.

169

Zob. Traktat z Lizbony zmieniający Traktat o Unii Europejskiej i Traktat ustanawiający Wspólnotę

Europejską, sporządzony w Lizbonie dnia 13 grudnia 2007 r. (Dz.U. 2009 nr 203 poz. 1569).

3.4.

Zasady sprawnego współdziałania

Sukces działania zespołowego, a takim jest niewątpliwie współpraca sił zbroj-

nych z sektorem cywilnym w zwalczaniu pojawiających się sytuacji kryzysowych, jest

możliwy jedynie przy połączeniu wysiłków wszystkich uczestniczących w nim pod-

miotów. Zdaniem Tadeusza Pszczołowskiego, współdziałanie to „kooperacja pozy-

tywna, działanie wielopodmiotowe, którego uczestnicy wzajemnie sobie pomagają”

170

Oznacza ono wspólne działanie dla osiągnięcia określonego, wspólnego celu, z tym że

współpracownicy albo wykonują razem te same zadania albo następuje swoisty po-

dział pracy (zadań). Istota współdziałania sprowadza się więc do wspólnego, skoordy-

nowanego działania wykonawców dla realizacji ustalonego celu

171

Zazwyczaj kilka podmiotów podejmuje wspólne działania kierując się przeko-

naniem, że przyniesie im to większe korzyści niż miałoby to miejsce w przypadku,

gdyby każdy z nich wykonywał dane zadanie samodzielnie. Współdziałanie podejmuje

się bowiem po to, aby „(…) łatwiej, szybciej, jak najmniejszym nakładem sił i środ-

ków osiągnąć zakładany cel działania”

172

. Najczęściej organizuje się je wtedy, kiedy

niemożliwe czy też niecelowe jest wykonywanie zadania przez dotychczas zaangażo-

wane w jego realizację podmiot bądź podmioty.

Z powyższą sytuacją mamy do czynienia w przypadku wystąpienia sytuacji

kryzysowej. Zgodnie z ustawą o zarządzaniu kryzysowym, w sytuacji, gdy dotychczas

zastosowane siły i środki okażą się niewystarczające, gdy inne przepisy nie stanowią

inaczej, Minister Obrony Narodowej może przekazać do dyspozycji wojewody, na

jego wniosek, oddziały lub pododdziały Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej, wraz

ze skierowaniem ich do wykonywania zadań z zakresu zarządzania kryzysowego

173

Podobnie sytuacja wygląda w przypadku, kiedy wprowadzony zostanie stan klęski

żywiołowej. Na podstawie ustawy o stanie kęski żywiołowej, kiedy użycie innych sił

i środków jest niemożliwe lub niewystarczające, Minister Obrony Narodowej może

170

T. Pszczołowski, Mała encyklopedia prakseologii i teorii organizacji, wyd. Ossolińskich, Wrocław 1978,

s. 273.

171

T. Kotarbiński, Abecadło praktyczności, Wiedza Powszechna, Warszawa 1972.

172

Zadania wojsk lądowych w sytuacjach nadzwyczajnych, praca naukowo-badawcza pod krypt.

„ZADNADZW”, red. M. Kubinski, G. Sobolewski, Z. Mazurek, AON, Warszawa 2008, s. 84.

173

Ustawa z dnia 26 kwietnia 2007 r. o zarządzaniu kryzysowym, art. 25 ust. 1.

przekazać do dyspozycji wojewody, na którego obszarze działania występuje klęska

żywiołowa, pododdziały lub oddziały Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej wraz ze

skierowaniem ich do wykonywania zadań związanych z zapobieżeniem skutkom klę-

ski żywiołowej lub ich usunięciem

174

. Trochę inne zasady obowiązują w stanie wyjąt-

kowym, kiedy Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej, na wniosek Prezesa Rady Mini-

strów, może postanowić o użyciu oddziałów i pododdziałów Sił Zbrojnych Rzeczypo-

spolitej Polskiej do przywrócenia normalnego funkcjonowania państwa, jeżeli dotych-

czas zastosowane siły i środki zostały wyczerpane

175

W przypadku, kiedy użyte zostaną oddziały lub pododdziały sił zbrojnych do

walki z zaistniałą sytuacją kryzysową, należy podjąć starania, aby ich współpraca

z sektorem cywilnym przebiegała w sposób sprawny.

Współdziałanie w zarządzaniu kryzysowym polega na uzgodnionym co do celu,

czasu i miejsca użycia sił i środków, będących w dyspozycji wszystkich podmiotów

uczestniczących w działaniach mających na celu zwalczenie sytuacji kryzysowej, któ-

rego celem jest jak najlepsze wykonanie określonego zadania, którym w tym przypad-

ku będzie minimalizacja szkodliwych skutków, jakie ze sobą niesie zidentyfikowane

zagrożenie dla ludności, mienia oraz środowiska naturalnego. Głównym problemem

jest w tym przypadku konieczność zorganizowania działań połączonych (cywilnych

i wojskowych), zintegrowanie i skoordynowanie wysiłków, które łączy wspólny cel

oraz chęć jego osiągnięcie, dlatego też należy pamiętać jednak, iż wszystkie podej-

mowane wspólne działania powinny być skonkretyzowane w takim stopniu, aby każdy

z uczestników wiedział, jaką rolę powinien spełnić i jakie konkretnie zadania wyko-

nać. Tylko wówczas działania te przyniosą zamierzony efekt. Każdy uczestnik podej-

mujący działanie w procesie zarządzania kryzysowego powinien więc dysponować

takimi danymi, jak treść zadania, jakie należy zrealizować oraz informacje o czasie

i miejscu jego wykonania. Działania można bowiem tylko wtedy uznać za wspólne,

174

Ustawa z dnia 18 kwietnia 2002 r. o stanie klęski żywiołowej, DzU z 2002 r., nr 62, poz. 558 z późn. zm.,

art. 18 ust. 1.

175

Ustawa z dnia 21 czerwca 2002 r. o stanie wyjątkowym, DzU z 2002 r., nr 113, poz. 985 z późn. zm., art. 11

ust. 1.

kiedy zostały osadzone w konkretnym czasie i przestrzeni

176

. Tylko wówczas też moż-

liwe będzie osiągnięcie efektu synergii

177

Ważną cechą współdziałania sektora cywilnego z wojskiem w zarządzaniu kry-

zysowym jest sprawność. Podstawowymi cechami sprawnego działania, zdaniem Wi-

tolda Kieżuna, są skuteczność, korzystność i ekonomiczność

178

. Skuteczność działania

oznacza osiągnięcie zamierzonego celu. Korzystność to różnica między wynikiem

użytecznym a kosztami działania. Jeżeli rozpatrzymy te dwie cechy łącznie, możemy

mieć do czynienia z następującymi sytuacjami:



działanie jest skuteczne, ale niekorzystne – działanie spowodowało skutki

niezamierzone, których wartość łącznie z zamierzonymi i zrealizowanymi

elementami kosztu przekroczyła 100% wartości osiągniętego wyniku użyt-

kowego;



działanie jest nieskuteczne, ale korzystne – cel nie został osiągnięty, ale

niezamierzone skutki, które osiągnięto, są pozytywnie oceniane oraz ich

wartość przekracza wartość celu nieosiągniętego;



działanie jest skuteczne i korzystne – jest to działanie sprawne;



działanie jest nieskuteczne i niekorzystne – jest to działanie niesprawne

179

Z punktu widzenia zarządzania kryzysowego każdorazowo pożądane byłoby,

aby każde współdziałanie sektora cywilnego i sił zbrojnych było działaniem spraw-

nym. Jego celem jest bowiem zahamowanie niekorzystnego rozwoju sytuacji kryzy-

sowej oraz zapobiegnięcie wystąpieniu jej negatywnych skutków. To decyduje o po-

wodzeniu podejmowanych w tej sytuacji działań.

Kolejna cecha sprawnego działania to ekonomiczność, której miarą jest stosu-

nek wyniku użytecznego do kosztów działania. Należy jednak podkreślić, iż w przy-

padku zarządzania kryzysowego nie można kosztów tych rozpatrywać tak, jak ma to

miejsce w ekonomii. Tu bowiem liczą się nie tylko finanse, ale również takie wartości,

jak życie, zdrowie ludzkie czy zachowanie środowiska naturalnego w niezmienionej

176

Zadania wojsk lądowych…, wyd. cyt., s. 90.

177

„Efekt synergiczny uzyskuje się wtedy i tylko wtedy, gdy podmioty działające, jeśli współdziałają, osiągają

więcej niż jeśli działają każdy z osobna”. E. Nowak, Zarządzanie logistyczne w sytuacjach kryzysowych, AON,
Warszawa 2008, s. 96.

178

W. Kieżun, Sprawne zarządzanie organizacją, wyd. SGH, Warszawa 1997, s. 18.

179

Tamże, s. 19-20.

postaci. W literaturze przedmiotu podkreśla się nawet, iż w sytuacjach kryzysowych

nie m obowiązku weryfikacji podejmowanych decyzji pod względem ekonomicznym.

Dopuszcza się nawet zastosowanie rozwiązań droższych, pod warunkiem jednak, że

sprzyjają realizacji celu podejmowanych działań w tych sytuacjach, czyli ratowaniu

życia i zdrowia ludzkiego, zniszczeniu mienia w wielkich rozmiarach czy środowiska

w dużych rozmiarach

180

Witold Kieżun określił także ogólne wytyczne sprawnego działania. Składają

się na nie następujące pary przeciwstawnych dyrektyw:



specjalizacja – uniwersalizacja;



aktywizacja – ograniczenie działania (potencjalizacja, mechanizacja, in-

strumentalizacja, inwigilacja czysta);



oczekiwanie właściwej chwili, czyli kunktacja – antycypacja;



utrzymanie określonego poziomu zasobów – pełne wykorzystanie zasobów;



koncentracja sił – zabezpieczenie wszystkich kierunków działania

181

Z punktu widzenia zarządzania kryzysowego nie zawsze można jednoznacznie

określić, która z dyrektyw występujących w danej parze jest właściwa. W przypadku

pierwszej pary niewątpliwie będziemy mieli do czynienia ze specjalizacją. Wszystkie

bowiem podmioty biorące udział w zwalczaniu sytuacji kryzysowej, w tym siły zbroj-

ne, specjalizują się w określonej dziedzinie i z tego zakresu wykonywać będą zadania.

Niewątpliwie też konieczna jest aktywna postawa wszystkich uczestników działań.

Powinna ich charakteryzować czynna postawa w walce z pojawiającymi się zagroże-

niami. Często jednak to nie wystarcza i trzeba użyć specjalistycznego sprzętu. Wów-

czas mamy do czynienia z ograniczonymi działaniami w postaci instrumentalizacji.

Jak wcześniej zostało wspomniane, siły zbrojne mogą zostać użyte jedynie wówczas,

gdy użyte dotychczas siły i środki okażą się niewystarczające lub nie będzie możliwe

ich użycie. Wiąże się to z kolejną parą dyrektyw. Jeżeli weźmiemy bowiem pod uwa-

gę udział wojska w zwalczaniu sytuacji kryzysowej, wówczas mamy do czynienia

z kunktacją. Niewątpliwie jednak, w przypadku zarządzania kryzysowego nie można

czekać, aż pojawi się zagrożenie i dopiero wtedy podejmować działania. Należy za-

180

Zob. Zarządzanie kryzysowe w sytuacjach zagrożeń niemilitarnych, red. E. Nowak, AON, Warszawa 2007,

s. 73.

181

Szerzej, W. Kieżun, Sprawne zarządzanie organizacją.., wyd. cyt., s. 23-25.

wczasu prognozować te zagrożenia, przygotowywać się do wali z nimi lub całkowicie

im zapobiegać. Aby współdziałanie sektora cywilnego z siłami zbrojnymi przebiegało

w sposób sprawny, podejmuje się też czynności planistyczne, organizuje ćwiczenia

i szkolenia. Wówczas mamy do czynienia z antycypacją. Jeżeli weźmiemy pod uwagę

wykorzystanie posiadanych zasobów, aby ratować życie i zdrowie ludzkie nie należy

ich szczędzić. W przypadku ostatniej pary dyrektyw, koncentracja wysiłków lub ich

rozczłonkowanie każdorazowo zależeć będzie od sytuacji kryzysowej, jaka zaistnieje.

W zarządzaniu kryzysowym, zarówno w przypadku tej pary dyrektyw, jak i wszyst-

kich pozostałych, należy znaleźć „złoty środek” i działanie dostosowywać do sytuacji,

z jaką mamy do czynienia.

Współpraca wojska z sektorem cywilnym jest współdziałaniem specyficznym.

Naukowcy z Akademii Obrony Narodowej sprecyzowali reguły, jakim powinien pod-

legać proces udzielania wsparcia władzom cywilnym przez siły zbrojne. Do najważ-

niejszych z nich należy zaliczyć

182



zadania wojskowego wsparcia władz cywilnych i społeczeństwa realizuje

się, gdy nie ma sprzeczności z zasadami funkcjonowania demokratycznego

państwa (przestrzeganie porządku konstytucyjnego, praw człowieka i oby-

watela, cywilnej kontroli nad siłami zbrojnymi);



użycie sił wojskowych realizowane jest w interesie publicznym;



pomoc wojskowa udzielana jest, gdy zachodzi obiektywna konieczność;



użycie sił wojskowych nie może stanowić sposobu na zastąpienie nieudol-

ności instytucji cywilnych;



działanie wojska nie może również stanowić konkurencji dla instytucji cy-

wilnych;



wydzielane jednostki sił zbrojnych stanowią siłę drugiej (wojska OT) lub

trzeciej kolejności użycia (wojska operacyjne);



użycie wojska następuje według wcześniej uzgodnionych planów lub

w trybie doraźnym – na wezwanie o pomoc – według decyzji dowódcy

każdego szczebla;

182

Zadania wojsk lądowych…, wyd. cyt., s. 90-91.



o użyciu sił wojskowych decyduje silna potrzeba, gdy: działanie przekracza

możliwości władz cywilnych, życie ludzkie jest zagrożone, sytuacja ma

charakter kryzysowy;



uzasadnione przypadki doraźnego użycia mają miejsce, gdy dochodzi do:

zagrożenia porządku prawnego, zdrowia i życia ludzkiego, dóbr, ważnych

dokumentów lub cennych elementów środowiska, łamania praw człowiek

i obywatela;



działania wojska w ramach wsparcia nie może być organizowane pochopnie

i narażać go na negatywną opinię społeczną;



brak regulacji prawnych nie zwalnia z obowiązku udzielenia pomocy, gdy

zachodzi potrzeba wyższej konieczności.

Przestrzeganie wyżej wymienionych reguł niejednokrotnie będzie decydowało o po-

wodzeniu współpracy władz cywilnych oraz sił zbrojnych w sytuacjach kryzysowych.

IV.

ORGANIZACJA

WOJSKOWEGO

WSPARCIA

WŁADZ

CYWILNYCH I SPOŁECZEŃSTWA W ROZWIĄZYWANIU

SYTUACJI KRYZYSOWYCH

4.1.

Funkcja NSR w zarządzaniu kryzysowym

Powstałe w 2010 roku Narodowe Siły Rezerwowe utworzone zostały, przede

wszystkim, z myślą o wspomaganiu społeczeństwa, służb ratowniczych i władz

cywilnych w razie wystąpienia sytuacji kryzysowych (a w szczególności klęsk ż y-

wiołowych). Jak przeczytać można w Vademecum NSR, „[…] Przeznaczenie NSR

wynika z ich definicji, zawartej w ustawie o powszechnym obowiązku obrony Rze-

czypospolitej Polskiej. Żołnierze rezerwy na przydziałach kryzysowych, z uwagi na

dyspozycyjność do okresowego pełnienia służby czynnej w razie potrzeby, stano-

wią wzmocnienie potencjału jednostek wojskowych w przypadkach uzasadnionych

potrzebami obrony państwa, potrzebami Sił Zbrojnych lub zarządzania kryzysowe-

go”

183

Ochotnicy wcieleni do Narodowych Sił Rezerwowych otrzymują przydział

kryzysowy

184

, na mocy którego prowadzą działania związane z zarządzaniem kry-

zysowym. Wartym zaznaczenia wydaje się być fakt, że istnieją pewne podobień-

stwa pomiędzy NSR, a zagranicznymi formacjami mającymi zbliżone zadania.

Niemalże samoczynnie nasuwa się porównanie do amerykańskiej Gwardii Narodo-

wej, w której to pełniący służbę również są do dyspozycji w razie zaistnienia takiej

konieczności. Godnym podkreślenia jest również, że NSR wzorowany jest na ist-

niejących niegdyś wojskach Obrony Terytorialnej (OT). Żołnierze pełniący służbę

w OT byli oddelegowani do jednostek znajdujących się w niewielkiej odległości od

ich miejsca stałego zamieszkania, co stanowiło nieoceniony wręcz atut na wypadek

różnych sytuacji kryzysowych.

183

Narodowe Siły Rezerwowe Vademecum, Ministerstwo Obrony Narodowej, Warszawa 2010, s. 12.

184

Przydział kryzysowy – wyznaczenie (w drodze karty przydziału kryzysowego) żołnierza rezerwy – ochotnika

– na stanowisko służbowe określone w etacie jednostki wojskowej, na podstawie zawartego kontraktu, na któ-
rym będzie pełnił czynną służbę wojskową w ramach Narodowych Sił Rezerwowych. Narodowe Siły Rezer-
wowe Vademecum, Ministerstwo Obrony Narodowej, Warszawa 2010 , s.3.

Narodowe Siły Rezerwowe mają ściśle określone zadania wynikające mię-

dzy innymi z:



ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Rze-

czypospolitej Polskiej;



Programu profesjonalizacji Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej na lata

2008-2010, uchwalony przez Radę Ministrów w dniu 5 sierpnia 2008 r.;



Programu rozwoju Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej na lata 2007-

2012;



Decyzji Nr 67/MON Ministra Obrony Narodowej z dnia 14 lutego 2008 r. w

sprawie przedsięwzięć organizacyjnych zapewniających sprawną realizację

procesu profesjonalizacji Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej;



Decyzji Nr 401/MON Ministra Obrony Narodowej z dnia 2 grudnia 2009 r.

w sprawie przedsięwzięć zapewniających realizację procesu tworzenia Na-

rodowych Sił Rezerwowych;



Rozkazu Nr 326/SG/P1 Szefa Sztabu Generalnego WP z dnia 14 kwietnia

2008 r. w sprawie przedsięwzięć organizacyjnych zapewniających sprawną

realizację procesu profesjonalizacji Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Pol-

skiej;



Rozkazu Szefa Sztabu Generalnego WP Nr 47/SG/P1 z dnia 20 stycznia

2010 r. w sprawie przedsięwzięć organizacyjnych zapewniających realiza-

cję procesu tworzenia i funkcjonowania Narodowych Sił Rezerwowych.

Zadania wynikające z wymienionych powyżej dokumentów, precyzuje Va-

demecum NSR, gdzie stwierdza się, że „Zadaniem NSR, tak jak i całych Sił Zbroj-

nych, jest zapewnienie suwerenności i niepodległości Narodu Polskiego oraz jego

bezpieczeństwa i pokoju. Siły Zbrojne mogą także brać udział w zwalczaniu klęsk

żywiołowych i likwidacji ich skutków, działaniach antyterrorystycznych i z zakresu

ochrony mienia, akcjach poszukiwawczych oraz ratowania lub ochrony zdrowia

i życia ludzkiego, oczyszczaniu terenów z materiałów wybuchowych i niebezpiecz-

nych pochodzenia wojskowego oraz ich unieszkodliwianiu, a także w realizacji za-

dań z zakresu zarządzania kryzysowego”

185

. Warto podkreślić w tym miejscu, że

wszelkie zadania NSR związane z zarządzaniem kryzysowym mogą być realizowa-

ne w trybie natychmiastowego stawiennictwa żołnierzy rezerwy w wyznaczonej

jednostce.

Należy zaznaczyć dodatkowo, że ważnym czynnikiem wpływającym na sku-

teczność działania NSR jest fakt, że żołnierze pełniący ochotniczą służbę mają mo-

tywację do działania i chęć niesienia bezinteresownej pomocy zgodnie z ideą „pro

publico bono”. Świadczyć może o tym wzorowy przykład postawy pewnego mło-

dego człowieka z Giżycka, który nie będąc jeszcze żołnierzem NSR, a udając się do

Wojskowej Komendy Uzupełnień, był świadkiem wypadku i zaryzykował własne

życie ratując ludzi z tonącego samochodu

186

. Jego bohaterska postawa wynagro-

dzona została bezpośrednio przez samego Ministra Obrony Narodowej, a dzielny

elew z Giżycka stał się „ikoną” Narodowych Sił Rezerwowych

187

Na temat wykorzystania NSR w zarządzaniu kryzysowym, wypowiedział się

na łamach Przeglądu Obrony Cywilnej Szef Biura Bezpieczeństwa Narodowego

minister Stanisław Koziej, który powiedział: „To, że o NSR nie ma mowy w usta-

wie o zarządzaniu kryzysowym wynika z prostego faktu, że ustawa ta była napisana

w 2007 r. Natomiast uruchomienie procesu tworzenia Narodowych Sił Rezerwo-

wych związane było z wejściem w życie 1 stycznia 2010 r. nowelizacji ustawy

o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej. W ustawie

o zarządzaniu kryzysowym jest odpowiednia część poświęcona wykonywaniu za-

dań przez Siły Zbrojne z zakresu zarządzania kryzysowego. I w tym względzie nic

się nie zmienia. Żołnierze Narodowych Sił Rezerwowych jako część Sił Zbrojnych

na podstawie tych zapisów będą brali udział w takich działaniach”

188

Jak można zauważyć, minister Koziej w swojej wypowiedzi utwierdza nas

w przekonaniu, że żołnierze Narodowych Sił Rezerwowych powinni być i będą

wykorzystywani do pomocy w przypadku wystąpienia sytuacji kryzysowych.

185

Tamże, s. 13.

186

Szerzej,

http://gizycko.wm.pl/27490,Volvo-wpadlo-do-kanalu-Dwie-kobiety-cudem-uratowane.html,

(03.07.2012r., 22:49).

187

Szerzej, http://promilitaria21.org/fresh/showpage.php?pageID=252&idgtxe10=5783, (03.07.2012r., 22:56).

188

T. Mitek, Przeprowadzimy audyt bezpieczeństwa „Przegląd Obrony Cywilnej” 2011, nr 2, s. 2-8.

Szkolenie elewów na potrzeby NSR wypełniło lukę w szkoleniu rezerw, jaka

powstała po zawieszeniu powszechnego obowiązku odbywania zasadniczej służby

wojskowej. W przypadku, gdy w czasie zaistnienia kryzysu etatowa liczba żołnie-

rzy niosących pomoc okaże się niewystarczająca, wykorzystanie żołnierzy posiada-

jących przydziały kryzysowe jawi się jako bardzo dobre rozwiązanie. Elewi szko-

leni specjalnie w tym celu posiadają odpowiednie umiejętności i, co najważniejsze,

motywację do niesienia pomocy w czasie kryzysu.

4.2.

Planowanie wspólnych działań w zakresie rozwiązywania sytuacji kryzy-

sowych

Planowanie jest jedną z funkcji procesu zarządzania

189

. Zdaniem Ricky’ego

W. Griffin’a, „w najprostszej formie planowanie oznacza wytyczanie celów organiza-

cji i określanie sposobów ich najlepszej realizacji”

190

. Bez planów nie byłoby możliwe

skuteczne organizowanie zasobów, w tym także zasobów ludzkich

191

. Jego istota

sprowadza się do określenia kierunków działania w przyszłości, możliwych sposobów

oraz potrzebnych środków działania.

Planowanie jest działalnością uniwersalną, która jednak nie przebiega w taki

sam sposób w przypadku każdej organizacji. Według Amitai’a Etzioni’ego, „organiza-

cje są jednostkami społecznymi (lub grupami ludzi), rozmyślnie tworzonymi i prze-

kształcanymi dla realizacji określonych celów. (…) charakteryzują się:



podziałem pracy, władzy i przepływu informacji, który nie jest przypadko-

wy ani tradycyjny, lecz rozmyślnie zaplanowany, aby służył realizacji okre-

ślonych celów;



obecnością jednego lub więcej ośrodków władzy;



substytucyjnością personelu”

192

189

Zdaniem Henry’ego Fayola wyróżniamy cztery funkcje zarządzania: planowanie, organizowanie, pobudzanie

do działania oraz kontrolowanie.

190

R. W. Griffin, Podstawy zarządzania organizacjami, PWN, Warszawa 1998, s. 40.

191

J. A. F. Stoner, R. E. Freeman, D. R. Gilbert jr., Kierowanie, PWE, Warszawa 2001, s. 263.

192

A. Etzioni, Modern organizations, Prentice-Hall, Engelwood Cliffs NJ 1964, s. 3, [za:] M. Bielski, Podstawy

teorii organizacji i zarządzania, C. H. Beck, Warszawa 2002, s. 31.

Swego rodzaju organizacją jest „twór” złożony cywilnych i wojskowych

uczestników działania mającego na celu zażegnanie pojawiającej się sytuacji kryzy-

sowej. Charakteryzuje go bowiem podział pracy pomiędzy poszczególnych uczestni-

ków, który powinien być zaplanowany i służy konkretnemu celowi – likwidacji zaist-

niałej sytuacji kryzysowej. Ponadto – konkretny organ kieruje podejmowanymi dzia-

łaniami. Występuje również substytucyjność uczestników tych działań – w momencie,

gdy siły i środki cywilne okazują się niewystarczające, są zastępowane przez siły

i środki wojskowe.

Planowanie nie jest działalnością łatwą. Przyszłość bowiem obarczona jest zaw-

sze niepewnością. W przypadku planowania działań na wypadek wystąpienia sytuacji

kryzysowych niepewność ta związana jest nie tylko z trudnością określenia czasu, kie-

dy trzeba będzie wdrożyć plan w życie, ale także tego, jaki charakter czy zasięg będzie

miała zaistniała sytuacja, co ją spowoduje, jak długo będzie trwała, jakie siły i środki

trzeba będzie uruchomić, a przede wszystkim – ile i jakiej jakości informacji posiadać

będzie decydent odpowiedzialny za kierowanie działalnością mającą na celu zapobie-

gnięcie eskalacji zagrożenia bądź zagrożeń. To tylko niektóre z trudności, jakie stoją

przed osobami odpowiedzialnymi za opracowanie planów związanych z zarządzaniem

kryzysowym, w tym także tych, które dotyczą współpracy z siłami zbrojnymi, dlatego

też warto wskazać cechy, jakimi powinien charakteryzować się dobry plan. Powinien

być on:



celowy – doprowadzający do realizacji zamierzonego celu. W przypadku za-

rządzania kryzysowego celem podstawowym jest zapobiegnięcie eskalacji

sytuacji kryzysowej, likwidacja zagrożeń, które ją wywołały, minimalizacja

ich negatywnego wpływu na życie i zdrowie ludzi, mienie i środowisko;



wykonalny – możliwy do realizacji. Wszystkie zaplanowane zadania są

możliwe do wykonania z wykorzystaniem dostępnych sił i środków;



niesprzeczny – każda czynność wcześniejsza umożliwia wykonanie czyn-

ności następnej;



operatywny – łatwy w zrozumieniu. Wszyscy uczestnicy działań w zarządza-

niu kryzysowym powinni rozumieć zadania, jakie zostały na nich nałożone;



racjonalny – oparty na rzetelnej wiedzy. W przypadku działalności plani-

stycznej w zarządzaniu kryzysowym wiedza ta pochodzi z dokładnej anali-

zy własnego położenia, zagrożeń, z jakimi organizacja może mieć do czy-

nienia oraz sił i środków, jakimi ona dysponuje. Analizę tę powinni prze-

prowadzać eksperci;



elastyczny – możliwy do zmian w trakcie realizacji działań. W przypadku

zaistnienia sytuacji kryzysowej nigdy nie wiadomo na pewno, jak będzie

ona przebiegała, dlatego też plany powinny zawierać możliwie jak najwię-

cej rozwiązań;



optymalnie szczegółowy – w zarządzaniu kryzysowym dbałość o szczegóły

jest pożądana, gdyż tutaj mały szczegół może zaważyć na powodzeniu ca-

łego planu;



odpowiednio długodystansowy – obejmujący taki przedział czasu, jaki jest

możliwy;



terminowy – zawierający datę, po której stanie się nieważny. W ustawie

o zarządzaniu kryzysowym ustalono, iż cykl planowania nie może być dłuż-

szy niż dwa lata

193

, co w praktyce oznacza, że co najmniej raz na dwa lata

plan powinien być aktualizowany;



kompletny – obejmujący wszystkie istotne względy.

Podstawowym, konstytucyjnym zadaniem sił zbrojnych jest ochrona niepodle-

głości państwa i niepodzielności jego terytorium oraz zapewnienia bezpieczeństwa

i nienaruszalności jego granic

194

. Jak już zostało niejednokrotnie wcześniej wspomnia-

ne, mogą one zostać użyte do wsparcia sektora cywilnego w sytuacjach kryzysowych.

W tym celu jednak wskazane jest, aby potrzeby w tym zakresie zostały wcześniej

skalkulowane i uzgodnione, jak również – aby zostały postawione konkretne zadania

poszczególnym pododdziałom i oddziałom sił zbrojnych, które ewentualnie miałyby

zostać użyte, gdy sytuacja kryzysowa wystąpi.

Potrzeby w zakresie udziału sił zbrojnych w zwalczaniu sytuacji kryzysowych

powinno zostać określone na każdym szczeblu administracji i znaleźć swój wyraz

193

Ustawa z dnia 26 kwietnia 2007 r. o zarządzaniu kryzysowym, art. 5 ust. 3.

194

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r., DzU z 1997 r., nr 78, poz. 483 z późn. zm.,

art. 16 ust. 1.

w konkretnych planach. Określenie zapotrzebowania odbywa się od szczebla najniż-

szego, a więc gminy, a następnie jest przesyłane na szczeble wyższe, gdzie następuje

scalenie pozyskanych danych. Gdy do wojewody spłynie zapotrzebowanie z terenu

całego województwa, dane te są scalane i następnie przekazywane szefowi wojewódz-

kiego sztabu wojskowego i wówczas planowanie użycia wojska odbywa się w ramach

resortu obrony narodowej

195

. Zaakceptowane siły uwzględniane są w planach zarzą-

dzania kryzysowego.

Podstawowym planem jest plan zarządzania kryzysowego. Zgodnie z ustawą

o zarządzaniu kryzysowym, podstawowe znaczenie ma wojewódzki plan zarządzania

kryzysowego

196

. W planach tych bowiem powinny się znaleźć informacje, między in-

nymi, o zasadach pozyskiwania pomocy w momencie, gdy posiadane na danym szcze-

blu administracji siły i środki okażą się niewystarczające, a więc także informacje,

w jakim momencie potrzebne będzie wsparcie sił zbrojnych. W części dotyczącej pro-

cedur reagowania kryzysowego, określających sposoby postępowania w sytuacjach

kryzysowych, pożądanym byłoby zamieszczenie procedury aktywacji wsparcia woj-

skowego w sytuacjach kryzysowych – wskazującej okoliczności uzasadniające ko-

nieczność uzyskania pomocy ze strony sił zbrojnych oraz tryb pozyskiwania takiej

pomocy

197

. Wszystkie zapisy, które znajdą miejsce w planie zarządzania kryzysowego

powinny jednak być wcześniej uzgodnione. Zgodnie z rozporządzeniem Rady Mini-

strów w sprawie szczegółowych zasad użycia pododdziałów i oddziałów Sił Zbrojnych

Rzeczypospolitej Polskiej w zapobieganiu skutkom klęski żywiołowej lub ich usuwaniu,

uzgodnieniu z Ministrem Obrony Narodowej podlegają takie elementy, jak:



warunki użycia pododdziałów lub oddziałów sił zbrojnych w działaniach

ratowniczych i prewencyjnych

198

;

195

W. Lidwa, W. Krzeszowski, W. Więcek, Zarządzanie w sytuacjach kryzysowych…, wyd. cyt., s. 107.

196

Ustawa z dnia 26 kwietnia 2007 r. o zarządzaniu kryzysowym, art. 25 ust. 2. Por. Rozporządzanie Rady

Ministrów z dnia 20 lutego 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad użycia pododdziałów i oddziałów Sił
Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej w zapobieganiu skutkom klęski żywiołowej lub ich usuwaniu, DzU
z 2003 r., nr 41, poz. 347, § 3 ust. 1.

197

N. Moch, Charakterystyka przedsięwzięć na wypadek sytuacji kryzysowych, [w:] Planowanie cywilne

w Polsce na rzecz osiągania gotowości do działania w sytuacjach kryzysowych, praca naukowo-badawcza, pod
kier. nauk. W. Kitlera, AON, Warszawa 2011, s. 161.

198

W rozporządzeniu wskazuje się na następujące przedsięwzięcia: współudział w monitorowaniu zagrożeń;

wykonywanie zadań związanych z oceną skutków zjawisk zaistniałych na obszarze występowania zagrożeń;
wykonywanie zadań poszukiwawczo-ratowniczych; ewakuowanie poszkodowanej ludności i mienia; wyko-
nywanie zadań mających na celu przygotowanie warunków do czasowego przebywania ewakuowanej ludności



skład i wyposażenie pododdziałów i oddziałów sił zbrojnych, a także za-

bezpieczenia logistycznego wymaganego do realizacji powierzonych zadań;



przedsięwzięcia realizowane przez działające na terenie województwa jed-

nostki organizacyjne, których celem będzie zabezpieczenie logistyczne

pododdziałów i oddziałów sił zbrojnych, w tym w zakresie zakwaterowa-

nia, wyżywienia, pomocy medycznej, zabezpieczenia materiałowo-

technicznego i łączności;



korzystanie przez pododdziały i oddziały sił zbrojnych z elementów infra-

struktury technicznej w czasie realizacji powierzonych zadań

199

Nie należy bowiem zapominać, że „współdziałanie rozpoczyna się już na etapie pla-

nowania, w którym określa się, między innymi, kto?, z kim?, na jakim etapie?, w jaki

sposób? i kiedy? będzie zadania realizował”

200

. Zasady i formy współdziałania z siła-

mi zbrojnymi, ze względu na swoją specyfikę, powinny być bardziej skonkretyzowane

i uszczegółowione.

W resorcie obrony narodowej zasadniczym dokumentem jest natomiast „Plan za-

rządzania kryzysowego Ministerstwa Obrony Narodowej”. Został on wprowadzony do

użytku Rozkazem Nr Z-1125/Oper./P3 Szefa Sztabu Generalnego WP z dnia 20 grudnia

2010 roku. W planie określono specjalistyczne siły i środki, które mogą być wykorzy-

stane do realizacji zadań z zakresu zarządzania kryzysowego, wynikające z ustawy

o zarządzaniu kryzysowym, jak również gotowość sił i środków, procedury ich aktywa-

cji, organizację systemu dowodzenia i łączności, zasady koordynacji oraz organizację

zabezpieczenia logistycznego i medycznego.

w  wyznaczonych  miejscach;  współudział  w  ochronie  mienia  pozostawionego  na  obszarze  występowania  za-
grożeń; izolowanie obszaru występowania zagrożeń lub miejsca prowadzenia akcji ratowniczej; wykonywanie
prac zabezpieczających, ratowniczych i ewakuacyjnych przy zagrożonych obiektach budowlanych i zabytkach;
prowadzenie prac wymagających użycia specjalistycznego sprzętu technicznego lub materiałów wybuchowych
będących  w  zasobach  Sił  Zbrojnych  Rzeczypospolitej  Polskiej;  usuwanie  materiałów  niebezpiecznych  i  ich
unieszkodliwianie, z wykorzystaniem sił i środków będących na wyposażeniu Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej
Polskiej; likwidowanie skażeń chemicznych oraz skażeń i zakażeń biologicznych; usuwanie skażeń promienio-
twórczych;  wykonywanie  zadań  związanych  z  naprawą  i  odbudową  infrastruktury  technicznej;  współudział
w zapewnieniu przejezdności szlaków komunikacyjnych; udzielanie pomocy medycznej i wykonywanie zadań
sanitarnohigienicznych i przeciwepidemicznych. Ustawa z dnia 26 kwietnia 2007 r. o zarządzaniu kryzysowym,
art. 25 ust. 3.

199

Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 20 lutego 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad użycia

pododdziałów i oddziałów…, § 3 ust. 2.

200

Tamże, s. 162.

Siły zbrojne mogą zostać użyte do wsparcia organów administracji publicznej

w ramach realizacji innych zadań, jak:



działania antyterrorystycznych i utrzymania porządku publicznego;



izolowanie zagrożonego obszaru oraz w działaniach zabezpieczających, ra-

towniczych i ewakuacyjnych przy zagrożonych obiektach budowlanych i za-

bytkach;



działania w ramach akcji poszukiwawczo-ratowniczych;



użycie specjalistycznego sprzętu, a także oczyszczanie terenu z przedmiotów

wybuchowych i niebezpiecznych pochodzenia wojskowego oraz ich uniesz-

kodliwianiu;



monitorowanie i ocena zagrożeń niemilitarnych;



likwidacja skażeń chemicznych i promieniotwórczych;



naprawa i odbudowa zniszczonej infrastruktury technicznej oraz zapewnienie

przejezdności szlaków komunikacyjnych;



działanie przeciwepidemiczne, sanitarnohigieniczne, udzielanie pomocy me-

dycznej oraz likwidowanie skażeń i zakażeń biologicznych;



ewakuacja ludności i mienia oraz ochrona terenu podczas zagrożeń niemili-

tarnych.

Ponadto, w ramach resortu obrony narodowej opracowuje się również „Plan uży-

cia oddziałów i pododdziałów Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej w przypadku

wystąpienia sytuacji kryzysowych”, który opracowywany jest w Sztabie Generalnym

Wojska Polskiego

201

. Zawiera on procedury, organizację łączności oraz zasady aktywa-

cji wojska

202

. Załącznikiem do wspomnianego planu jest „Rejestr zagrożeń oraz proce-

dury podejmowane przez Siły Zbrojne Rzeczypospolitej Polskiej w przypadkach wystą-

pienia sytuacji kryzysowych”. Wyróżniono w nim trzy rodzaje zagrożeń:



pierwsza grupa – zagrożenia terrorystyczne, w tym zagrożenia siłowe, bio-

logiczne, chemiczne i radiologiczne;



druga grupa – zagrożenia spowodowane działaniem sił przyrody oraz awa-

rie techniczne;

201

W. Lidwa, W. Krzeszowski, W. Więcek, Zarządzanie w sytuacjach kryzysowych…, op. cit., s. 87.

202

Tamże



trzecia grupa - zagrożenia związane z niepokojami społecznymi oraz nega-

tywną sytuacją polityczną, zarówno na terytorium Rzeczypospolitej Pol-

skiej lub poza jej granicami

203

Jako załączniki do „Planu udziału…” dołączone zostały:



„Plan udziału SZ RP w działaniach antyterrorystycznych”;



„Plan udziału SZ RP w zwalczaniu powodzi i zjawisk lodowych”;



„Plan udziału SZ RP w akcji odśnieżania”



„Plan udziału SZ RP w akcjach ratowniczo-gaśniczych i usuwaniu skutków

pożarów przestrzennych”;



„Plan udziału SZ RP w likwidacji skutków awarii technicznych z toksycz-

nymi środkami przemysłowymi (TŚP) i wypadków radiacyjnych”



„Plan udziału SZ RP w oczyszczaniu terenu z przedmiotów wybuchowych

i niebezpiecznych”;



„Plan udziału SZ RP w akcjach poszukiwawczo-ratowniczych”;



„Plan działań przeciwepidemicznych”.

Każdy z wymienionych planów szczegółowych jest opracowywany w odniesie-

niu do konkretnych zagrożeń według ściśle określonego schematu:



umocowania prawne w zakresie udziału SZ RP w przeciwdziałaniu zagrożeniu;



szczegółową charakterystykę zagrożenia;



wykaz zadań realizowanych w sytuacji wystąpienia zagrożenia;



szczegółowe procedury aktywacji sił i środków;



zabezpieczenie działań sił i środków w sytuacji kryzysowej;



zakres współdziałania z układem militarnym;



szczegółowe wykazy sił i środków wydzielanych do działań kryzysowych;



czasy gotowości do użycia wydzielanych sił i środków

204

Na podstawie wskazanych planów, jak również bieżącej analizy i diagnozy za-

istniałej sytuacji, podejmowane do tej pory były decyzje o udzieleniu wsparcia sekto-

rowi cywilnemu. W nowym cyklu planistycznym na lata 2012-2013 nastąpią jednak

203

A. Skrabacz, Udział oddziałów i pododdziałów Sił Zbrojnych RP w reagowaniu kryzysowym,

[w:] Zarządzanie kryzysowe w sytuacji klęski żywiołowej, red. E. Nowak, „Zeszyt problemowy Towarzystwa
Wiedzy Obronnej” nr 1 (45)/2006, s. 152-153.

204

W. Lidwa, W. Krzeszowski, W. Więcek, Zarządzanie w sytuacjach kryzysowych…, op. cit., s. 88.

zmiany w tym zakresie. Przyjęte bowiem w „Planie zarządzania kryzysowego Mini-

sterstwa Obrony Narodowej” podejście zadaniowe dotyczące użycia sił zbrojnych

w sytuacjach kryzysowych, pomimo iż jest w pełni zgodnie z założeniami ustawy

o zarządzaniu kryzysowym, nie zapewnia pełnego pokrycia istniejących potrzeb. Ana-

lizując doświadczenia w tym zakresie można wysnuć wniosek, iż zakres zadań, do

jakich w rzeczywistości muszą być przygotowane siły zbrojne, znacznie przekracza

zapisy zawarte w ustawie i planie. Ponadto, przyjęte podejście zadaniowe powoduje

utrudnienia w zakresie wydzielania sił i środków wojska w odniesieniu do zaistniałych

sytuacji. W praktyce wiązało się to z koniecznością analizy zadań, do jakich zapotrze-

bowane było wojsko, aby następnie wyszukać jednostki, które przypisane były do ich

realizacji w załącznikach do planu. W konsekwencji działanie takie znacznie wydłuża-

ło proces wydzielania niezbędnych sił i środków oraz kierowania wojska do wsparcia

władz cywilnych. Ponadto, w „Planie zarządzania kryzysowego Ministerstwa Obrony

Narodowej” nie uwzględniono także udziału sił zbrojnych w akcji przeciwpowodzio-

wej, przeciwlodowej czy odśnieżania. Te zagrożenia są jednak najpowszechniej wy-

stępującymi w Polsce.

W związku z powyższym, lepszym rozwiązaniem byłaby zmiana podejścia

z zadaniowego na sytuacyjny, w odniesieniu do konkretnych zagrożeń. Działanie takie

znacznie usprawniłoby proces wyznaczania i aktywizowania sił i środków przezna-

czonych do wsparcia władz cywilnych i społeczeństwa w sytuacjach kryzysowych.

Funkcjonujące do tej pory w ramach resortu obrony narodowej plany dotyczące udzie-

lenia wsparcia władzom cywilnym i społeczeństwu w sytuacjach kryzysowych na wy-

padek wystąpienia konkretnych sytuacji niebezpiecznych, które zostały wymienione

powyżej, nie obejmują całego spektrum możliwych zagrożeń. Proponuje się więc, aby

opracowane zostały nowe plany użycia sił zbrojnych dla wsparcia władz cywilnych

i społeczeństwa w wymiarze narodowym. Propozycję nowego wykazu planów zawiera

załącznik nr 2. W odniesieniu do przedstawionych tam planów należy zaznaczyć, że

tak opracowane plany zarządzania kryzysowego na wypadek wystąpienia konkretnych

zagrożeń powinny być podstawą do określenia zdolności sił zbrojnych do działania

w celu wsparcia władz cywilnych i społeczeństwa.

4.3.

Procedury użycia SZ do działań w ramach zarządzania kryzysowego

Tryb użycia sił zbrojnych w sytuacji kryzysowej, na podstawie omówionych

wyżej planów zarządzania kryzysowego, nie zawsze jest taki sam. Decyzje o udziale

wojska do działań w tych sytuacjach podejmowane mogą być w trzech trybach: pod-

stawowym, alarmowym oraz nakazowym

205

Najczęściej wykorzystywanym trybem jest tryb podstawowy (rysunek 8). Jest

on jednak najbardziej czasochłonny, dlatego też można go stosować jedynie w sytua-

cjach, gdy zagrożenie stopniowo narasta, w związku z czym siły i środki wprowadzane

są stopniowo. Polega na tym, iż organ administracji publicznej, na którego terenie wy-

stąpiło zagrożenie będące przyczyną powstania sytuacji kryzysowej, zwraca się do

organu nadrzędnego.

Rys. 8. Uruchomienie sił zbrojnych do pomocy sektorowi cywilnemu – tryb podstawowy

Źródło: opracowanie własne.

W praktyce więc wójt, burmistrz lub prezydent miast będzie zwracał się do starosty,

który z kolei zwróci się do wojewody. Organ ten następnie, za pośrednictwem szefa

wojewódzkiego sztabu wojskowego powiadamia właściwe dowództwo rodzaju sił

zbrojnych lub Komendanta Głównego Żandarmerii Wojskowej (gdy zapotrzebowanie

dotyczy udziału pododdziałów lub oddziałów Żandarmerii Wojskowej), którzy zarzą-

dzają przystąpienie do akcji określonych jednostek wojskowych. Każdorazowo oma-

205

A. Skrabacz, Udział oddziałów i pododdziałów…, op. cit., s. 153.

wiane powiadomienie powinno być poparte wnioskiem wojewody o udzielenie wspar-

cia wojskowego do zwalczania zaistniałej sytuacji kryzysowej.

Rys. 9. Uruchomienie sił zbrojnych do pomocy sektorowi cywilnemu – tryb alarmowy

Źródło: opracowanie własne.

W trybie alarmowym (rysunek 9) organ zarządzania kryzysowego, właściwy ze

względu na zasięg sytuacji kryzysowej, zwraca się bezpośrednio do dowódcy jednost-

ki wojskowej z prośbą o udzielenie wsparcia. Nie może być to jednak jednostka przy-

padkowa. Wybiera się bowiem tą, która zgodnie z wcześniejszymi uzgodnieniami,

ujęta została w planach zarządzania kryzysowego. W takim też wypadku dowódca

takiej jednostki wojskowej zobowiązany jest do udzielenia wsparcia organowi, który

poprosi o pomoc, jednocześnie informując o swoim działaniu swojego przełożonego.

Tryb ten stosowany jest wówczas, gdy konieczna jest szybka reakcja. Stąd wynika

także jego prostota.

W sytuacjach o nadzwyczajnym, wyjątkowym charakterze uruchamiany jest

tryb nakazowy (rysunek 10). Decyzję o włączeniu się sił zbrojnych do działań mają-

cych na celu opanowanie zaistniałej sytuacji kryzysowej podejmuje wówczas Minister

Obrony Narodowej, Szef Sztabu Generalnego Wojska Polskiego (w formie rozkazu)

lub ewentualnie dowódca rodzaju sił zbrojnych czy Komendant Główny Żandarmerii

Wojskowej (forma rozkazu). Na dowódcy zgrupowania wojsk, które zostało włączone

do działania, ciąży natomiast obowiązek nawiązania kontaktu z tym organem zarzą-

dzania kryzysowego, który kieruje działaniami, a w dalszej kolejności – przystąpienie

do działania zgodnie z poleceniami organu kierującego.

Rys. 10. Uruchomienie sił zbrojnych do pomocy sektorowi cywilnemu – tryb nakazowy

Źródło: opracowanie własne.

Na najbardziej racjonalne wykorzystanie wydzielonych do działania w zwal-

czaniu sytuacji kryzysowych sił i środków sił zbrojnych pozwala zastosowanie trybu

podstawowego. Pozwala on bowiem na działanie zgodne z wcześniej ustalonym pla-

nem. Nie zawsze jednak będzie to możliwe. Wtedy należy zastosować tryb alarmowy

lub tryb nakazowy, co wiąże się z niebezpieczeństwem nieracjonalnego wykorzystania

zasobów wojskowych wydzielonych do działania w ramach zarządzania kryzysowego.

Po zastosowaniu każdego z wskazanych wcześniej trybów pododdziały oddzia-

ły sił zbrojnych pozostają pod dowództwem swoich przełożonych. Organy administra-

cji publicznej właściwe w sprawach zarządzania kryzysowego natomiast określają za-

dania do realizacji (zgodne z zapisami w planach zarządzania kryzysowego) i przeka-

zują je wyłącznie ich dowódcom. Preferowaną formą stawiania zadań jest forma pi-

semna. Ze względu na specyfikę sytuacji kryzysowej i konieczność natychmiastowego

podejmowania działań, dopuszczalna jest forma ustna, która jednak w najkrótszym

możliwym czasie powinna być potwierdzona na piśmie. Obligatoryjna forma pisemna

wymagana jest do realizacji zadań z użyciem materiałów wybuchowych oraz zadań

realizowanych w warunkach zagrożenia życia i zdrowia żołnierzy.

4.4.

Tworzenie zgrupowań na potrzeby zarządzania kryzysowego

Po wyczerpaniu możliwości cywilnego sektora systemu zarządzania kryzyso-

wego (gdy użycie podstawowych sił i środków jest niemożliwe lub też może okazać

się niewystarczające w obliczu zaistniałej sytuacji kryzysowej), w celu zapobiegania,

zwalczania i usuwania skutków sytuacji kryzysowej, organy władzy państwowej mogą

zwrócić się o niezbędną pomoc do wojska. Pododdziały lub oddziały Sił Zbrojnych

Rzeczypospolitej Polskiej mogą zostać skierowane do wykonywania zadań z zakresu

zarządzania kryzysowego przez Ministra Obrony Narodowej na wniosek właściwego

miejscowo wojewody, na terenie działania którego wystąpiła sytuacja kryzysowa.

W realizacji zadań z zakresu zarządzania kryzysowego mogą uczestniczyć pododdziały

lub oddziały sił zbrojnych stosownie do ich przygotowania specjalistycznego i posiada-

nego wyposażenia, zgodnie z wojewódzkim planem zarządzania kryzysowego, uzgod-

nionym przez organy wskazane przez Ministra Obrony Narodowej

206

. Wojewoda prze-

kazane przez Ministra Obrony Narodowej oddziały sił zbrojnych może otrzymać

207

w składzie etatowym lub jako tworzone doraźnie zgrupowania zadaniowe.

Sięgając do teorii organizacji i zarządzania, w odniesieniu do zespołów zada-

niowych, warto przytoczyć słowa Marka Strzody, który stwierdza, że „Funkcjonowa-

nie danej struktury organizacji w turbulentnych warunkach środowiska powoduje po-

trzebę ciągłego jej dostosowania do identyfikowanych zmiennych oraz wynikających

z nich problemów. Konieczność rozwiązania kolejnych sytuacji problemowych nie

zawsze jednak musi powodować przeprowadzenie zmiany struktury organizacji. Sytu-

acjom takim wychodzą naprzeciw założenia teorii organizowania i funkcjonowania

zespołów zadaniowych”

208

. W literaturze przedmiotu zespoły te zamiennie nazywane

są problemowymi lub projektowymi i według założeń najczęściej powoływane są do

rozwiązywania nowych i niestandardowych problemów, jakie napotyka organizacja.

Istnienie zespołów zadaniowych podyktowane jest w dużej mierze względami ekono-

micznymi (powołanie zespołu zadaniowego jest o wiele mniej kosztowne niż stała

zmiana struktury całej organizacji w celu rozwiązania danego problemu) oraz po-

206

Zob. ustawa z dnia 26 kwietnia 2007 r. o zarządzaniu kryzysowym…, art. 25.

207

Zob. tamże, art. 25. ust. 5.

208

M. Strzoda, Zespoły zadaniowe w organizacji, Akademia Obrony Narodowej, Warszawa 2004, s. 5.

100

wszechnie i daleko idącą specjalizacją różnych grup w poszczególnych dziedzinach.

Jak zauważa Marek Strzoda „Współczesne zespoły zadaniowe są niejako panaceum na

brak elastyczności oraz ociężałość organizacji. Jednocześnie mają zapewnić większą

skuteczność i efektywność poprzez uzyskanie synergii działań ich członków, bez po-

noszenia dodatkowych i zbędnych nakładów”

209

. Jednak należy pamiętać, że ich po-

wołanie powinno być przemyślane, bowiem „Decyzja o utworzeniu i funkcjonowaniu

zespołu zadaniowego wynikać powinna z głębokiego przekonania, że zespół ten wpły-

nie na efektywność organizacji. Nie powinna to być jednak jedynie moda czy rozpacz-

liwe poszukiwanie rozwiązania trudnych problemów”

210

Wojskowe zgrupowania zadaniowe, nazywane również wojskowymi zgrupo-

waniami ratowniczymi, są wydzielonymi ze struktury sił zbrojnych samodzielnymi

zespołami tworzonymi ad hoc, w zależności od rodzaju sytuacji kryzysowej oraz zapo-

trzebowania sektora cywilnego, do realizacji unikalnej misji, np. w celu przeciwdzia-

łania danej sytuacji kryzysowej i likwidacji jej skutków bądź przywrócenia stanu

pierwotnego i odtworzenia zniszczonej infrastruktury, z czym stałe siły nie są sobie

w stanie poradzić. Grupy zadaniowe przewidziane są do prowadzenia działań ade-

kwatnie do warunków środowiska w ramach ich przygotowania specjalistycznego

i posiadanego równie specjalistycznego wyposażenia. Na czas prowadzenia zadań

członkowie zgrupowań są niejako wyłączeni ze swoich dotychczasowych komórek. Po

wypełnieniu swojej misji zgrupowania zadaniowe są rozwiązywane.

Warto zauważyć, że zespoły zadaniowe mogą występować na wszystkich

szczeblach organizacji wojskowej. Mogą się one składać zarówno z grupy osób, jak

i całych jednostek wojskowych lub wydzielonych komponentów. Mogą być tworzone

na bazie istniejących jednostek lub zupełnie od nowa. Zespoły realizują zadania, z któ-

rymi stałe struktury sobie nie radzą, zadania, które wykraczają poza możliwości tych

struktur. Jak zauważą Andrzej Polak „Organizowanie zgrupowań zadaniowych defi-

niowane jest często, jako tworzenie, w zależności od treści otrzymanego zadania, od-

powiednich struktur organizacyjnych wojsk […]”

211

209

Tamże, s. 11.

210

Tamże, s. 18.

211

A. Polak, Zgrupowania zadaniowe, [w:] Tworzenie zgrupowań zadaniowych w procesie rozwijania operacyj-

nego Wojsk Lądowych, praca naukowo-badawcza pod kryptonimem „Rozwinięcie”, red. A. Czupryński,
A. Polak, Akademia Obrony Narodowej, Warszawa 2007, s. 95.

101

Przygotowanie zgrupowania zadaniowego do realizacji powierzonych mu za-

dań, jego wielkość, wyposażenie , a także ilość zapasów materiałowych zależy od spe-

cyfiki danej sytuacji kryzysowej oraz posiadanych przez sektor cywilny, możliwych

do zastosowania, sił i środków. Uruchomienia sił i środków wojska w ramach tworzo-

nych doraźne zgrupowań zadaniowych musi spełniać pewne zasady:



zespoły zadaniowe muszą być tworzone we właściwym czasie;



zespoły zadaniowe muszą być powoływane we właściwych ilościach, adekwat-

nie do potrzeb sektora cywilnego w związku z zaistniałą sytuacją kryzysową;



zespoły zadaniowe powstają na bazie struktur sił zbrojnych stosownie do

specjalistycznego przygotowania (to znaczy odpowiedniego wyposażenia

i wyszkolenia);



zespoły zadaniowe powinny być formowane we właściwym miejscu, czyli

w taki sposób, aby możliwe było użycie posiadanego specjalistycznego

sprzętu i zapewnienie im odpowiedniej bazy logistycznej.

Dlatego też tworząc zgrupowanie zadaniowe należy brać pod uwagę taką jednostkę

wojskową, która znajduje się w pobliżu rejonu dotkniętego sytuacją kryzysową. Jed-

nostka ta staje się wówczas tymczasową bazą dla doraźnie utworzonego zgrupowania

zadaniowego, czy też innymi słowy zapleczem dla tych wojsk, zarówno pod wzglę-

dem zabezpieczenia logistycznego, jak i wsparcia dowodzenia prowadzonych przez

nich działań w ramach zarządzania kryzysowego. Tworząc wojskowe zgrupowania

zadaniowe należy mieć ponadto na uwadze, przede wszystkim, takie czynniki, jak

212



rodzaj sytuacji kryzysowej;



intensywność sytuacji kryzysowej;



prognozę rozwoju sytuacji kryzysowej;



zaistniałe dotychczas oraz przewidywane skutki sytuacji kryzysowej;



charakter przewidywanych zadań.

212

Zob. R. Alijewicz, Zasady użycia sił zbrojnych do prowadzenia działań ratowniczych, Wojewódzki

Sztab Wojskowy w Białymstoku, Augustów 2007 (prezentacja podczas Wspólnego Międzynarodowego Semi-
narium Ratowniczego Bezpieczeństwo Transgraniczne, Augustów, 25 – 27 września 2007, dostęp:
http://www.straz.bialystok.pl/pliki/augustow2007/15.pdf).

102

W ramach tworzonych doraźnie wojskowych zgrupowań zadaniowych wyróż-

nić można zespoły funkcjonalne takie, jak

213

: zespół rozpoznania (rekonesansowy);

zespół ewakuacji; zespół ratownictwa; zespół prewencji; zespół zabezpieczenia logi-

stycznego. Ich przeznaczenie zawiera tabela 3.

Tabela 3. Zadania zespołów funkcjonalnych wojskowych zgrupowań zadaniowych

ZESPOŁY

FUNKCJONALNE

ZADANIA PRZEWIDZIANE DO REALIZOWANIA

W RAMACH ZARZĄDZANIA KRYZYSOWEGO

zespół

rozpoznania



prowadzenie rekonesansu rejonów zagrożonych



przedstawianie danych o rozwoju sytuacji w rejonach zagrożonych i objętych

sytuacją kryzysową



poznanie terenu w zagrożonym rejonie



współpraca z przedstawicielami administracji państwowej w danym rejonie

zespół

ratownictwa



ratowanie ludzi i mienia z rejonu objętego zagrożeniem



udzielanie niezbędnej pomocy medycznej ewakuowanym



dowóz podstawowych środków do życia dla ludności na terenie objętym za-
grożeniem



współpraca z przedstawicielami administracji państwowej w danym rejonie

zespół

ewakuacji



ewakuacja ludzi, mienia oraz inwentarza z zagrożonego rejonu



udzielanie niezbędnej pomocy medycznej ewakuowanym



współpraca z innymi grupami zadaniowymi podczas działań



współpraca z przedstawicielami administracji państwowej w danym rejonie

zespół

prewencji



doraźna odbudowa zniszczonej infrastruktury technicznej



ochrona obiektów przed skutkami sytuacji kryzysowej



współpraca z innymi grupami zadaniowymi podczas działań



współpraca z przedstawicielami administracji państwowej w danym rejonie

zespół

zabezpieczenia

logistycznego



realizacja zadań związanych z dostarczaniem środków materiałowych do

zespołów działających w rejonie zagrożenia



organizowanie podstawowych usług socjalno-bytowych podczas akcji ratow-
niczej



realizacja zadań związanych z obsługiwaniem, naprawą i ewakuacją uszko-
dzonego sprzętu wojskowego



współorganizowanie transportu dla ratowanej ludności



współpraca z przedstawicielami administracji państwowej w danym rejonie

Źródło: opracowanie własne na podstawie R. Alijewicz, Zasady użycia sił zbrojnych do prowadzenia
działań ratowniczych, Wojewódzki Sztab Wojskowy w Białymstoku, Augustów 2007 (prezentacja
podczas Wspólnego Międzynarodowego Seminarium Ratowniczego Bezpieczeństwo Transgraniczne,
Augustów, 25 – 27 września 2007, dostęp: http://www.straz.bialystok.pl/pliki/augustow2007/15.pdf).

213

Tamże.

103

Analiza procesu tworzenia i funkcjonowania wojskowych zgrupowań zadanio-

wych pozwala wyciągnąć pewne wnioski:



w przypadku sytuacji kryzysowych użycie Sił Zbrojnych RP w postaci jed-

norodnych oddziałów z reguły może okazać się mało zasadne (ze względu

na poniesione koszty i otrzymane efekty działań). W tego typu sytuacjach

występuje potrzeba specjalizacji, przez co rozumieć należy konieczność

wykorzystania specjalistycznych oddziałów wraz z niezbędnym specjali-

stycznym sprzętem;



proces tworzenia wojskowych zgrupowań zadaniowych realizowany jest

w warunkach zagrożenia (zaistnienia sytuacji kryzysowej i niedoboru pod-

stawowych sił i środków zarządzania kryzysowego), jednak nie może być

pozbawiony przemyślanych działań, w odniesieniu do składu oraz wyposa-

żenia zgrupowań zadaniowych;



proces tworzenia wojskowych zgrupowań zadaniowych polega na doborze

odpowiednich sił dla potrzeb wykonania określonego zadania;



tworzenie wojskowych zgrupowań zadaniowych do wykonywania działań

w ramach zarządzania kryzysowego odzwierciedla aktualne potrzeby władz

cywilnych i społeczeństwa w obliczu zaistniałej sytuacji kryzysowej;



celem tworzenia wojskowych zgrupowań zadaniowych jest uzyskanie efek-

tu synergii przy wykonywaniu określonego zadania. Integracja i zespolenie

wysiłków członków zgrupowania są w tym wypadku niezwykle istotne dla

powodzenia całości;



wojskowe zgrupowania zadaniowe przeznaczone są do wykonania jednego

określonego zadania w wydzielonym rejonie odpowiedzialności (lub jedne-

go określonego typu zadań) w związku z czym szybka adaptacja do wyko-

nania konkretnego zadania świadczy o sprawności powołanego zespołu za-

daniowego;



szczególne znaczenie przy tworzeniu i wykorzystaniu wojskowych zespo-

łów zadaniowych do wsparcia działań sektora niemilitarnego ma współ-

działanie ich dowódców z organami władz cywilnych i społeczeństwem.

104

4.5.

Szkolenia i ćwiczenia

Dla powodzenia współdziałania sektora cywilnego z siłami zbrojnymi w zwal-

czaniu sytuacji kryzysowych oraz minimalizacji ich negatywnych skutków nie wystar-

czy samo przygotowanie planów. Konieczne jest także przeprowadzenie szeregu szko-

leń i ćwiczeń z udziałem obu podmiotów.

Szkolenie jest to „cykl wykładów z jakiegoś przedmiotu, zorganizowanych

w celu uzupełnienia czyjegoś wykształcenia lub czyichś wiadomości z jakiejś dziedzi-

ny”

214

. Odbywa się ono zazwyczaj podczas kursów lub poprzez cykl wykładów. Ćwi-

czenie natomiast to „czynność wykonywana i powtarzana w celu opanowania jakiejś

umiejętności”

215

. Ćwiczenia umożliwiają kompleksowe opanowanie i utrzymanie wy-

sokiego poziomu wiedzy i praktycznych umiejętności szkolonych. Mają one na celu

wyrabianie, utrwalanie i doskonalenie nawyków niezbędnych w późniejszym działa-

niu. Ponadto, stwarzają warunki do trafnego wyboru skutecznych form i metod działa-

nia w różnorodnych sytuacjach, które opracowuje się biorąc pod uwagę prawdopo-

dobne sytuacje. Z punktu widzenia zarządzania kryzysowego zarówno szkolenia, jak

i ćwiczenia mają ogromne znaczenie.

Zgodnie z ustawą o zarządzaniu kryzysowym za organizowanie, prowadzenie

i koordynację szkoleń i ćwiczeń z zakresu zarządzania kryzysowego na poziomie kra-

jowym odpowiada Rządowe Centrum Bezpieczeństwa

216

. Na szczeblu województwa

za zarządzanie, organizowanie i prowadzenie szkoleń, ćwiczeń i treningów z zakresu

zarządzania kryzysowego odpowiedzialny jest wojewoda

217

. W powiecie za powyższe

działania odpowiada starosta

218

, w gminie natomiast wójt, burmistrz lub prezydent

miasta

219

W praktyce przeprowadzanych jest wiele szkoleń i ćwiczeń z zakresu zarządza-

nia kryzysowego w sytuacjach o charakterze niemilitarnym, w których udział biorą

przedstawiciele sektora cywilnego oraz sił zbrojnych. Dla przykładu, Rządowe Cen-

214

http://sjp.pwn.pl/szukaj/szkolenie, [7 lutego 2012 r.].

215

http://sjp.pwn.pl/szukaj/%C4%87wiczenie, [7 lutego 2012 r.].

216

Ustawa z dnia 26 kwietnia 2007 r. o zarządzaniu kryzysowym, art. 11 ust. 2 pkt 7.

217

Tamże, art. 14 ust. 2 pkt 3.

218

Tamże, art. 17 ust. 2 pkt 3.

219

Tamże, art. 19 ust. 2 pkt 3.

105

trum Bezpieczeństwa, aby zrealizować swój ustawowy obowiązek, przygotowuje kra-

jowy plan szkoleń i ćwiczeń. W tym celu pozyskuje informacje od instytucji central-

nych oraz administracji rządowej i terenowej informacje, dotyczące planów przepro-

wadzenia ćwiczeń, konferencji, seminariów, szkoleń i warsztatów w zakresie zarzą-

dzania kryzysowego, reagowania kryzysowego, ochrony infrastruktury krytycznej,

ratownictwa, ochrony ludności, Obrony Cywilnej, przeciwdziałania zagrożeniom ter-

rorystycznym, pomocy humanitarnej (na poziomie resortowym, regionalnym, ogólno-

krajowym i międzynarodowym). Pozyskane w ten sposób dane służą do analizy po-

trzeb szkoleniowych administracji państwowej oraz pozwalają na aktywne włączenie

się Rządowego Centrum Bezpieczeństwa w proces przygotowania oraz organizowania

szkoleń i ćwiczeń

220

Poniżej omówiono kilka przykładowych ćwiczeń z zakresu zarządzania kryzy-

sowego, w których udział brali przedstawiciele sektora cywilnego oraz wojska.

W dniach 23-24 października 2008 roku, w Ośrodku Szkolenia Ochotniczych

Straży Pożarnych Powiatu Poznańskiego na terenie Jednostki Ratowniczo-Gaśniczej

nr 8 w Bolechowie, przeprowadzone zostały ćwiczenia zespołu zarządzania kryzyso-

wego powiatu poznańskiego oraz ćwiczenia obronne „Bolechowo 2008”. Oprócz

członków zarządu powiatu poznańskiego wzięli w nich udział komendanci oraz kie-

rownicy służb inspekcji i straży, w tym policji, straży pożarnej, pogotowia ratunkowe-

go, sanepidu, weterynarii, straży granicznej oraz wojska. Celem ćwiczeń było omó-

wienie katalogu zagrożeń mogących wywołać sytuację kryzysową, ocena ryzyka ich

wystąpienia, przedstawienie procedur reagowania kryzysowego dla poszczególnych

służb, inspekcji i straży oraz dopracowanie procedur przepływu informacji na potrzeby

reagowania kryzysowego i osiągania wyższych stanów gotowości państwa

221

Jednym z ćwiczeń zorganizowanym w celu sprawdzenia działania wybranych

elementów Krajowego Systemu Wykrywania Skażeń i Alarmowania było ćwiczenie

„Patrol 09”. Odbyło się ono w dniach 27-29 października 2009 roku. Organizatorzy

ćwiczenia postawili sobie za cel sprawdzenie, na ile służby cywilne i wojskowe są

przygotowane do współdziałania w warunkach zagrożenia skażeniami lub ich wystą-

220

http://rcb.gov.pl/?p=1575#more-1575, [10 lutego 2012 r.].

221

http://wzk.poznan.uw.gov.pl/?q=node/409, [12 lutego 2012 r.].

106

pienia. W scenariuszu ćwiczenia przewidziano pięć sytuacji kryzysowych, które mo-

głyby wystąpić w rzeczywistości, a mianowicie:



w 1 Brygadzie Pancernej w Warszawie – Wesoła wystąpiło podejrzenie

epidemii nieznanej choroby;



w pobliżu krajowego składowiska odpadów promieniotwórczych w Róża-

nie (droga nr 61) zdarzył się wypadek drogowy ze skażeniem promienio-

twórczym terenu i ludzi;



w rejonie Portu Wojennego Świnoujście miało miejsce zderzenie statku

handlowego z kutrem rybackim, co spowodowało wybuchł pożaru na statku

i w rezultacie skażenie chemiczne;



na stacji kolejowej w Brodnicy miał miejsce wyciek substancji ciekłej

przewożonej cysterną kolejową, w wyniku czego doszło do skażenia che-

micznego;



w warszawskim metrze na stacji Młociny wagony kolejki metra zostały

skażone wysokotoksyczną substancją.

Ćwiczenie „Patrol 09” było pierwszym ćwiczeniem ogólnokrajowym, podczas którego

ćwiczyły struktury cywilne oraz wojskowe n różnych poziomach organizacji – od

gminnego, poprzez powiatowy, wojewódzki, na poziomie krajowym kończąc. Wzięło

w nich udział ponad 1600 osób – reprezentantów resortów: obrony narodowej, spraw

wewnętrznych i administracji, zdrowia, środowiska oraz infrastruktury

222

Dnia 14 września 2010 roku w Warszawie na stadionie piłkarskim Polonii War-

szawa odbyły się ćwiczenia „POLONIA 2010”. Ich zasadniczym celem było spraw-

dzenie procedur uruchamiania odpowiednich sił i środków oraz obiegu informacji

w sytuacji kryzysowej związanej ze zdarzeniem o charakterze terrorystycznym. Scena-

riusz ćwiczeń zakładał odbicie zakładników przetrzymywanych przez terrorystów na

trybunie stadionu. Ich organizatorem było Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Ad-

ministracji. Wzięły w nich udział, między innymi, Policja, Agencja Bezpieczeństwa

Wewnętrznego, Państwowa Straż Pożarna, Państwowa Agencja Atomistyki, Straż

Graniczna, służby wojewody mazowieckiego i prezydenta Miasta Stołecznego War-

222

http://rcb.gov.pl/?p=1619#more-1619, [9 lutego 2012 r.] oraz http://www.mazowieckie.pl/portal/pl/

290/7640/Grozna_substancja_rozpylona_w_warszawskim_metrze.html, [9 lutego 2012 r.].

107

szawy oraz Rządowe Centrum Bezpieczeństwa, jak również Siły Zbrojne Rzeczypo-

spolitej Polskiej. Wspólne ćwiczenia umożliwiły wymianę doświadczeń pomiędzy

służbami oraz instytucjami z zakresu reagowania w sytuacji zagrożeń. Jak również

pozwoliły na zweryfikowanie ustalonych wcześniej, a zapisanych w planach zarządza-

nia kryzysowego, procedur współdziałania pomiędzy siłami i środkami cywilnymi

oraz wojskowymi. Zdobyte w ten sposób doświadczenia zostaną wykorzystane w pla-

nowaniu działań na rzecz zapewnienia bezpieczeństwa Mistrzostw Europy w Piłce

Nożnej EURO 2012

223

Kolejne ćwiczenia zorganizowane przez Ministerstwo Spraw Wewnętrznych

i Administracji pod nazwą „EPIFAKTOR 2011” odbyły się w dniach 21-25 maja 2011

roku. Ćwiczenia składały się z dwóch części – sztabowej i polowej, podzielone, na

dwa epizody, które przeprowadzone zostały na różnych obiektach, w różnych termi-

nach i. Epizod pierwszy miał miejsce w dniu 21 maja na terenie Portu Lotniczego im.

Fryderyka Chopina w Warszawie. Według scenariusza ćwiczeń w Warszawie ląduje

samolot rejsowy z Dangaroo, na pokładzie którego znajduje się 176 osób, w tym

trzech podróżnych z objawami chorobowymi z podejrzeniem choroby szczególnie

niebezpiecznej i wysoce zakaźnej. Epizod drugi odbył się w dniu 23 maja na terenie

stadionu Legii Warszawa. Według scenariusza ćwiczeń przed rozpoczęciem meczu

służba ochrony stadionu otrzymała informacje o znalezieniu w koszu cylindra z ozna-

czeniem materiału promieniotwórczego. Ponadto ustalono, że grupa terrorystyczna,

która przyznała się do rozpylenia czynnika biologicznego na konferencji w Dangaroo,

której uczestnicy wracali do Warszawy w dniu 21maja (zgodnie ze scenariuszem epi-

zodu pierwszego ćwiczeń „EPIFAKTOR 2011”) zaplanował kolejny zamach. Praw-

dopodobne jest, że może on być przeprowadzony podczas meczu piłki nożnej. W ćwi-

czeniach „EPIFAKTOR 2011” wzięli udział przedstawiciele, między innymi, Agencji

Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Policji, Państwowej Straży Pożarnej, resortu zdrowia

i obrony narodowej, Gwardia Narodowa USA („EPIFAKTOR 2011” to wspólne

przedsięwzięcia polsko-amerykańskie w obszarze zarządzania kryzysowego), Grupa

223

http://rcb.gov.pl/?cat=14&paged=9, [10 lutego 2012 r.]; http://warszawa-straz.kei.pl/nowa/index.php?

option=com_content&task=view&id=468&Itemid=1, [14 lutego 2012 r.]; http://www.antyterroryzm.gov.pl/
palm/CAT/256/609/Cwiczenia_przed_EURO_2012.html, [14 lutego 2012 r.]; P. Michajski, Ćwiczenia przed
Euro 2012: Zamach brudną bombą , http://warszawa.gazeta.pl/warszawa/1,34889,8373577,Cwiczenia_przed_
Euro_2012__Zamach_brudna_bomba.html, [14 lutego 2012 r.].

108

Ratownictwa Medycznego Polskiego Czerwonego Krzyża "Wrocław" jako jedyna

jednostka ochotnicza. Głównym celem projektu było sprawdzenie współdziałania

służb w sytuacji kryzysowej (polegającej na nieadekwatności posiadanych sił i środ-

ków w stosunku do skali reagowania). W oparciu o praktyczne scenariusze, ćwiczone

były procedury reagowania, umiejętność pracy zespołowej zaangażowanych służb,

w tym współpracy cywilno-wojskowej oraz obieg informacji i przekazywania da-

nych

224

Projekt „EPIFAKTOR 2011” nie obejmował jedynie ćwiczeń. W jego ramach

zaplanowano również warsztaty, które zostały zorganizowane przez Ministerstwo

Spraw Wewnętrznych w grudniu 2011 roku. Wzięło w nich udział siedemnaście insty-

tucji i służb wchodzących w skład systemu zarządzania kryzysowego, w tym, między

innymi, przedstawiciele resortów: zdrowia, obrony narodowej oraz spraw wewnętrz-

nych: Policji, Państwowej Straży Pożarnej, Straży Granicznej, a także Agencji Bezpie-

czeństwa Wewnętrznego oraz przedstawiciele Urzędu Miasta Bydgoszczy oraz Ku-

jawsko-Pomorskiego Urzędu Wojewódzkiego

225

Wnioskiem wynikającym z dotychczas przeprowadzonych szkoleń i ćwiczeń

z zakresu zarządzania kryzysowego, w których udział brały siły i środki będące

w dyspozycji resortu obrony narodowej jest konieczność integracji działań podejmo-

wanych przez wszystkie podmioty. Obecnie jednak brak jednego podmiotu, który

przejąłby funkcje kierowania w resorcie w zakresie działania w ramach zarządzania

kryzysowego. Uważa się, że funkcja ta powinna być powierzona Centrum Zarządzania

Kryzysowego Ministerstwa Obrony Narodowej. Ponadto, wspomniane centrum po-

winno zająć się również organizacją i udziałem całego resortu w szkoleniach i ćwicze-

niach z zakresu zarządzania kryzysowego na szczeblach resortowym i krajowym.

Obecnie kompetencje z zakresu planowania udziału w szkoleniach i ćwiczeniach po-

wierzono jednocześnie Departamentowi Strategii i Planowania Obronnego oraz Cen-

224

http://msw.gov.pl/portal/pl/2/9526/Epifaktor_2011__o_zarzadzaniu_kryzysowym.html?search=4446,

[13

lutego

2012

r.];

http://msw.gov.pl/portal/pl/2/9148/Epifaktor_2011_cwiczenia_sluzb_kryzysowych.html

?search=4446,  [13  lutego  2012  r.];  http://lotniczapolska.pl/Epifaktor-2011-na-lotnisku-Chopina,19651,  [13
lutego  2012  r.];  http://www.warszawa.pl/Bezpieczenstwo/1178,7169,2,1,0,0-%C4%86wiczenia_s%C5%
82u%C5%BCb_kryzysowych.html,  [13  lutego  2012  r.];  http://www.straz.gov.pl/page/index.php?str=19&
id=39384, [13 lutego 2012 r.].

225

http://msw.gov.pl/portal/pl/2/9526/Epifaktor_2011__o_zarzadzaniu_kryzysowym.html?search=4446,

[13

lutego 2012 r.]

109

trum Zarządzania Kryzysowego Ministerstwa Obrony Narodowej, co jest przyczyną

powstawania niejasnych sytuacji. Powyższe stwierdzenia potwierdziły, między inny-

mi, wspomniane wcześniej ćwiczenia „EPIFAKTOR 2011”, w których rola departa-

mentu ograniczała się jedynie do wydania decyzji Ministra Obrony Narodowej. Całość

koordynacji przygotowania ćwiczenia w ramach resortu spoczęła natomiast na cen-

trum. W związku z powyższym, powierzenie centrum pełnej koordynacji w zakresie

organizacji i koordynacji ćwiczeń i szkoleń z zakresu zarządzania kryzysowego jest

w pełni uzasadnione.

4.6.

Prognozy rozwoju wsparcia władz cywilnych i społeczeństwa przez SZ RP

Z dotychczasowych rozważań wyłania się koncepcja możliwego rozwoju

wsparcia przez Siły Zbrojne RP władz cywilnych i społeczeństwa w niemilitarnych

sytuacjach kryzysowych, przystosowana do obecnych i przewidywanych uwarunko-

wań. Koncepcja ta opiera się na pewnych założeniach, a mianowicie:



współcześnie siły zbrojne muszą wypełniać szerokie spektrum zadań niemi-

litarnych, mimo to jednak nadal pozostają najważniejszym narzędziem pań-

stwa w zapewnieniu bezpieczeństwa narodowego, a także w ramach umac-

niania bezpieczeństwa w sojuszu;



wsparcie wojskowe władz i społeczeństwa w niemilitarnych sytuacjach

kryzysowych (czasu pokoju oraz w okresie kryzysu i wojny) jest konieczne

ze względu na wciąż wzrastającą skalę zagrożeń niemilitarnych, a przy tym

częstą niewydolność stałych służb cywilnych do sprostania nagłemu wzro-

stowi potrzeb ratowniczych w natychmiastowym trybie;



zauważalne jest wzrastające zapotrzebowanie sektora cywilnego na pomoc

udzielaną przez wojsko;



sprawna realizacja wsparcia władz cywilnych i społeczeństwa przez wojsko

możliwa będzie dzięki odpowiedniemu przygotowaniu sił zbrojnych (pod

względem funkcjonalnym i sprzętowym) do wypełniania tej funkcji;

110



niezbędna jest koordynacja działań sił zbrojnych oraz stałych służb cywil-

nych w celu sprawnego reagowania na zaistniałe zagrożenia.

Warto w tym miejscu wskazać obszary problemowe w ramach wojskowego

wsparcia władz cywilnych i społeczeństwa w rozwiązywaniu sytuacji kryzysowych,

wymagające poprawy w celu usprawnienia tego procesu. Zaliczyć do nich można takie

kwestie, jak:



zadania przewidziane dla wojska w sytuacjach wymagających włączenia się

sił zbrojnych w pomoc organom władzy cywilnej i społeczeństwu określone

zostały w wielu aktach prawnych od rangi ustawowej, poprzez rozporzą-

dzenia, kończąc na dokumentach obowiązujących w resorcie obrony naro-

dowej, jak zarządzenia i decyzje Ministra Obrony Narodowej, czy rozkazy

Szefa Sztabu Generalnego WP. Prawo powinno regulować to zagadnienie

w sposób przejrzysty, natomiast obecna sytuacja może wprowadzać zamie-

szanie w tej materii;



ustawa o zarządzaniu kryzysowym w swej treści odniosła się do zagadnie-

nia współdziałania wojska z sektorem cywilnym w sytuacjach kryzysowych

poprzez wskazanie szeregu obszarów, w których Siły Zbrojne RP mogą

wspomóc administrację rządową i samorządową oraz społeczeństwo w ak-

cjach i operacjach kryzysowych. Jednak w sposób lakoniczny odnosi się

ona do kwestii współdziałania omawianych organów w sytuacjach kryzy-

sowych;



sytuacje kryzysowe przyjmują różny charakter, wobec czego rodzą potrzebę

angażowania każdorazowo zróżnicowanych sił wojskowych (w wypadku

zaistnienia takiej potrzeby), które, z uwagi na ich dyslokację i ograniczenia

związane z transportem, nie zawsze są łatwo dostępne;



Narodowe Siły Rezerwowe, utworzone w głównej mierze w celu pomocy

w sytuacjach kryzysowych, nie spełniają na chwilę obecną pokładanych

w nich nadziei;



jednym z podstawowych problemów w organizowaniu wsparcia wojskowe-

go jest także koordynacja działań wojsk z działaniami sektora cywilnego;

111



brak jest systemowych rozwiązań w zakresie stałej wymiany informacji

pomiędzy Rządowym Centrum Bezpieczeństwa oraz centrami zarządzania kry-

zysowego resortów i urzędów centralnych, w tym Centrum Zarządzania Kryzy-

sowego MON;



złe rozmieszczenie sił zbrojnych na terytorium kraju w stosunku do obsza-

rów ich prawdopodobnego użycia (ze względu na częste – niekiedy wręcz

cykliczne – występowanie tam sytuacji kryzysowych, z którymi stałe służ-

by ratownicze sobie nie radzą). Skutkuje to negatywnym wpływem na dys-

pozycyjność jednostek wojskowych, szybkość reakcji na zagrożenie oraz

utrudnia wykorzystanie specjalistycznego sprzętu, jaki znajduje się w po-

siadaniu wojska;



zauważalna tendencja do traktowania wydzielonych pododdziałów i oddzia-

łów sił zbrojnych do pomocy organom władz cywilnych i społeczeństwu

w sytuacjach kryzysowych, jako tzw. taniej siły roboczej z przeznaczeniem

do prac mało skomplikowanych, a nie jako specjalistycznie wyszkolonych

i wyposażonych sił zadaniowych;



problemy z finansowaniem udziału sił zbrojnych w ramach zarządzania

kryzysowego.

W celu usprawnienia wsparcia wojskowego władz cywilnych i społeczeństwa

należy, przede wszystkim, podjąć następujące działania naprawcze:



uporządkować i zaktualizować, do obecnych i przewidywanych uwarunko-

wań, podstawy prawne wsparcia wojskowego władz cywilnych i społeczeń-

stwa. Powinny one w sposób jasny i precyzyjny określać zasady wsparcia

wojskowego, jego zakres, ogólne i szczegółowe zadania dla sił zbroj-

nych, itp.;



określić przejrzyste zasady współpracy wojska i stałych służb ratowniczych

w celu lepszej koordynacji ich połączonych cywilno-wojskowych działań;



przeprowadzać wspólne cywilno-wojskowe ćwiczenia i szkolenia w zakre-

sie zarządzania kryzysowego, w tym także o zasięgu międzynarodowym

(przede wszystkim dla obszarów przygranicznych);

112



przekształcić Narodowe Siły Rezerwowe z pojedynczych wakatów w jed-

nostkach wojskowych na rozwijane w czasie kryzysu specjalistyczne pod-

oddziały NSR;



usprawnić struktury kierowania wsparciem wojskowym;



stworzyć nowe plany użycia SZ RP w rozmaitych niemilitarnych sytuacjach

kryzysowych dostosowane do wymogów stawianych przez obecne zagro-

żenia;



zapewnić większą mobilność wykorzystywanych pododdziałów i oddzia-

łów sił zbrojnych w sytuacjach kryzysowych oraz zabezpieczenie logi-

styczne w miejscu tymczasowej dyslokacji.

Podsumowując należy zaznaczyć, że istota usprawnienia wsparcia wojskowego

władz cywilnych i społeczeństwa w niemilitarnych sytuacjach kryzysowych sprowa-

dza się, w głównej mierze, do takiego jego zorganizowania, które będzie zapewniało

skuteczność, korzystność, ekonomiczność, niezawodność, dokładność i racjonalność

tego procesu. Oznacza to dobór takich działań, które w razie konieczności przyczynią

się do sprawnego i racjonalnego wydzielenia pododdziałów i oddziałów sił zbrojnych,

a w dalszej kolejności ich skutecznego działania na rzecz podmiotów cywilnych i spo-

łeczeństwa przy uwzględnieniu minimalnych, ale koniecznych, nakładów finansowych

i organizacyjnych w ramach obowiązującego prawa.

113

ZAKOŃCZENIE

Natura zagrożeń obecnych czasów powoduje, że zadaniem współczesnych sił

zbrojnych jest nie tylko reagowanie na zagrożenia o charakterze militarnym, ale także

gotowość do reagowania na różnorodne zagrożenia o charakterze niemilitarnym.

Z uwagi na wciąż wzrastającą skalę zagrożeń niemilitarnych, a także zacieranie się

tradycyjnych granic pomiędzy zagrożeniami militarnymi a niemilitarnymi, zauważalna

jest częsta bezradność i niewydolność organizacyjna cywilnych służb powołanych

ustawowo do wypełniania zadań w ramach zarządzania kryzysowego. Wobec tego,

w sytuacji nagłego wzrostu potrzeb ratowniczych, ochronnych, logistycznych, inżynie-

ryjnych i innych, niezbędna jest pomoc wszystkich dostępnych sił, jakie znajdują się

w dyspozycji państwa, w tym sił zbrojnych. Polskie prawodawstwo określa, że użycie

pododdziałów i oddziałów Sił Zbrojnych RP może mieć miejsce w sytuacji, gdy uży-

cie innych sił i środków jest niemożliwe lub niewystarczające, a także wskazane jest,

gdy zajdzie potrzeba użycia specjalistycznego sprzętu, którego jedynym dysponentem

są Siły Zbrojne RP. Jednak nie może ono zagrozić ich zdolności do realizacji zadań

wynikających z Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej i ratyfikowanych umów mię-

dzynarodowych, które utożsamiać należy z funkcją militarną sił zbrojnych.

Celem niniejszego opracowania jest zaprezentowanie wyników badań w obsza-

rze organizacji wsparcia wojskowego władz cywilnych i społeczeństwa w niemilitar-

nych sytuacjach kryzysowych, w którym Zespół dostrzegł wiele obszarów problemo-

wych. Dochodzenie do ostatecznego rezultatu badań wymagało określenia roli jaką

Siły Zbrojne RP pełnią w obliczu obecnych i przewidywanych, wewnętrznych i ze-

wnętrznych, uwarunkowań bezpieczeństwa. W zamyśle Autorów było poznanie istoty

przedmiotowej problematyki oraz dotarcie do aktualnych i istotnych dla opisywanych

treści źródeł wiedzy. Uogólniając należy stwierdzić, że przedstawione w opracowaniu

wyniki badań, oparte na podstawie identyfikacji obszarów problemowych i obecnego

stanu wiedzy teoretycznej na ten temat oraz prognoz Autorów, pozwoliły na wysunię-

cie wniosków, co do pożądanego stanu organizacji wsparcia wojskowego władz cy-

wilnych i społeczeństwa w niemilitarnych sytuacjach kryzysowych. W odczuciu Ze-

114

społu, przeprowadzone badania pozwalają przypuszczać, co jest zgodne z początko-

wymi założeniami, że właściwie zorganizowane, wyposażone i wyszkolone wydzielo-

ne do likwidacji zagrożeń w sytuacjach kryzysowych jednostki SZ RP, działając

w oparciu o czytelne, jednolite procedury wynikające z uaktualnionych przepisów

prawa i opracowywane wspólnie z przedstawicielami terenowych organów admini-

stracji wojskowej i cywilnej oraz innymi zaangażowanymi podmiotami (służbami)

uprzednio zgranymi w ramach stosownych ćwiczeń z wojskiem, powinny zapewnić co

najmniej wysoki stopień skuteczności rozwiązywania sytuacji kryzysowych w różnych

uwarunkowaniach.

Autorzy niniejszego opracowania mają nadzieję, że wyniki przeprowadzonych

badań przyczynią się do pogłębionej dyskusji i dalszych badań nad problematyką

wsparcia wojskowego władz cywilnych i społeczeństwa w niemilitarnych sytuacjach

kryzysowych.

115

BIBLIOGRAFIA

A. Wydawnictwa zwarte

1. Balcerowicz B., Siły zbrojne w państwie i stosunkach międzynarodowych,

Wyd. Scholar, Warszawa 2006.

2. Banasik M., Kierunki zmian w zarządzaniu kryzysowym w resorcie obrony naro-

dowej, [w:] Zarządzanie kryzysowe w systemie bezpieczeństwa narodowego, red.

G. Sobolewski, D. Majchrzak, Akademia Obrony Narodowej, Warszawa 2011.

3. Bielski M., Podstawy teorii organizacji i zarządzania, C. H. Beck, Warszawa

2002.

4. Bloch N., Rola mediów w zarządzaniu kryzysowym, „Zeszyt problemowy Towa-

rzystwa Wiedzy Obronnej” nr 4 (64)/2010.

5. Chojnacki W., Profesjonalizacja wojska w teorii i badaniach socjologicznych,

AON, Warszawa 2008.

6. Dworecki S., Zagrożenia bezpieczeństwa państwa (wybrane problemy), Akademia

Obrony Narodowej, Warszawa 1994.

7. Fehler W., Zagrożenie – kluczowa kategoria teorii bezpieczeństwa, [w:] Współcze-

sne postrzeganie bezpieczeństwa, red. K. Jałoszyński, B. Wiśniewski, T. Wojtu-

szek, Materiały z konferencji zorganizowanej przez Wyższą Szkołę Administracji

w Bielsku-Białej 23 listopada 2006 r., Bielsko-Biała 2007.

8. Ficoń K., Inżynieria zarządzania kryzysowego. Podejście systemowe, Bel Studio,

Warszawa 2007.

9. Frączek A., Kofta M., Frustracja i stres psychologiczny, [w:] Psychologia,

red. T. Tomaszewski, PWN, Warszawa 1976.

10. Jarzębińska T., Zagrożenie powodziowe, [w:] S. Bednarczyk, T. Jarzębińska,

S. Mackiewicz, E. Wołoszyn, Vademecum ochrony przeciwpowodziowej, Gdańsk

2006.

11. Kieżun W., Sprawne zarządzanie organizacją, wyd. SGH, Warszawa 1997.

12. Kitler W., Bezpieczeństwo narodowe. Podstawowe kategorie, dylematy pojęciowe

i próba systematyzacji, „Zeszyt Problemowy”, Towarzystwo Wiedzy Obronnej,

nr 1 (61), Warszawa 2010.

116

13. Kitler W., Istota zarządzania kryzysowego, [w:] System reagowania kryzysowego,

red. J. Gryz, W. Kitler, wyd. Adam Marszałek, Toruń 2007.

14. Kitler W., Podstawowa terminologia zarządzania kryzysowego, [w:] Zarządza-

nie kryzysowe w sytuacji klęski żywiołowej, „Zeszyt Problemowy TWO” 2006,

nr 1 (45).

15. Kitler W., Zarządzanie kryzysowe w Polsce, stan obecny i perspektywy,

[w:] Zarządzanie

kryzysowe

systemie

bezpieczeństwa

narodowego,

red. G. Sobolewski, D. Majchrzak, Akademia Obrony Narodowej, Warszawa

2011.

16. Konieczny J., Zarządzanie w sytuacjach kryzysowych, wypadkach i katastrofach,

GARMOND Oficyna Wydawnicza, Poznań 2001.

17. Kotarbiński T., Abecadło praktyczności, Wiedza Powszechna, Warszawa 1972.

18. Krzeszowski W. S., Istota niemilitarnej sytuacji kryzysowej, [w:] Wojsko w niemi-

litarnych sytuacjach kryzysowych, red. W. S. Krzeszowski, materiały z sympo-

zjum naukowego 16-17.06.2008 r., AON, Warszawa 2008.

19. Lidwa W., Krzeszowski W., Więcek W., Zarządzanie w sytuacjach kryzysowych,

AON, Warszawa 2010.

20. Metodyka opracowania planu zarządzania kryzysowego, red. G. Sobolewski, pra-

ca naukowo-badawcza, Akademia Obrony Narodowej, Warszawa 2011.

21. Millar D. P., Exposing the errors: an examination of the nature of organizational

crises, [w:] Responding to crisis. A rhetorical approach to crisis communication,

red. D. P. Millar, R. L. Heath, wyd. Lawrence Erlbaum Associates, Inc., New Jer-

sey 2004.

22. Moch N., Charakterystyka przedsięwzięć na wypadek sytuacji kryzysowych,

[w:] Planowanie cywilne w Polsce na rzecz osiągania gotowości do działania

w sytuacjach kryzysowych, praca naukowo-badawcza, pod kier. nauk. W. Kitlera,

AON, Warszawa 2011.

23. Narodowe Siły Rezerwowe Vademecum, Ministerstwo Obrony Narodowej, War-

szawa 2010.

24. Nowak E., Logistyka w sytuacjach kryzysowych, wyd. AON, Warszawa 2005.

117

25. Nowak E., Zarządzanie logistyczne w sytuacjach kryzysowych, AON, Warszawa

2008.

26. Obrona narodowa w tworzeniu bezpieczeństwa Polski w XXI wieku. Podręcznik do

przysposobienia obronnego dla studentek i studentów, red. K. Gąsiorek, R. Jakub-

czak, A. Skrabacz, Bellona, Warszawa 2008.

27. Obronność i siły zbrojne w Europie, A. Ciupiński, K. Malak (red.), Warszawa

2005.

28. Polak A., Zgrupowania zadaniowe, [w:] Tworzenie zgrupowań zadaniowych

w procesie rozwijania operacyjnego Wojsk Lądowych, praca naukowo-badawcza

pod kryptonimem „Rozwinięcie”, red. A. Czupryński, A. Polak, Akademia Obro-

ny Narodowej, Warszawa 2007.

29. Powódź w województwie małopolskim w 2010 roku, Małopolski Ośrodek Badań

Regionalnych, Kraków 2011.

30. Prońko J., Wiśniewski B., Wojtuszek T., Kryzys i zarządzanie, wyd. Wyższej

Szkoły Administracji w Bielsku-Białej, Bielsko-Biała 2006.

31. Pszczołowski T., Mała encyklopedia prakseologii i teorii organizacji, wyd. Osso-

lińskich, Wrocław 1978.

32. Sienkiewicz-Małyjurek K., Krynojewski F. R., Zarządzanie kryzysowe

w administracji publicznej. Zarządzanie bezpieczeństwem, Difin, Warszawa 2010.

33. Sienkiewicz-Małyjurek K., Krynojewski F., Zarządzanie kryzysowe w administra-

cji publicznej, wyd. Difin, Warszawa 2010.

34. Skomra W., Zarządzanie kryzysowe – praktyczny przewodnik po nowelizacji

ustawy, Wyd. Presscom, Wrocław 2010.

35. Skrabacz A., Udział oddziałów i pododdziałów Sił Zbrojnych RP w reagowaniu

kryzysowym, [w:] Zarządzanie kryzysowe w sytuacji klęski żywiołowej, red.

E. Nowak, „Zeszyt problemowy Towarzystwa Wiedzy Obronnej” nr 1 (45)/2006.

36. Słownik terminów z zakresu bezpieczeństwa narodowego, wyd. AON, Warszawa

2002.

37. Sobolewski G., Zarządzanie kryzysowe jako system przeciwdziałania zagroże-

niom, [w:] Współczesne zagrożenia w środowisku miejskim, red.nauk. G., Sobo-

lewski, AON, Warszawa 2011.

118

38. Sobolewski G. Ewolucja systemu zarządzania kryzysowego w Polsce, Zeszyt Nau-

kowy AON, Warszawa 2011.

39. Sobolewski G., Współczesna funkcja zarządzania kryzysowego w systemie bezpie-

czeństwa narodowego, [w]: Metodologia badań bezpieczeństwa narodowego, red.

nauk. P. Sienkiewicz, M. Marszałek, H. Świeboda, Warszawa 2010.

40. Stoner J. A. F., Freeman R. E., Gilbert jr. D. R., Kierowanie, PWE, Warszawa

2001.

41. Strzoda M., Zespoły zadaniowe w organizacji, Akademia Obrony Narodowej,

Warszawa 2004.

42. Szmidtka T., Charakterystyka zagrożeń mogących powodować zaistnienie sytuacji

kryzysowych (zagrożenia niemilitarnej), [w:] Łączność w sytuacjach kryzysowych

o charakterze niemilitarnym na obszarze kraju, materiały z konferencji Zakładu

Systemów Łączności i Informatyki, AON, Warszawa 2004.

43. Szopa T., Wprowadzenie w problematykę bezpieczeństwa, [w:] Bezpieczeństwo

człowieka we współczesnym świecie, Instytut Problemów Współczesnej Cywiliza-

cji, Warszawa 1998.

44. Tomaszewski A., System reagowania kryzysowego, AON, Warszawa 2003.

45. Uniwersalny słownik języka polskiego, red. S. Dubisz, tom 2, wyd. PWN, War-

szawa 2003.

46. Więcek M., Podstawy zarządzania w sytuacjach kryzysowych, [w:] W. Lidwa,

W. Krzeszowski, W. Więcek, Zarządzanie w sytuacjach kryzysowych, Akademia

Obrony Narodowej, Warszawa 2010.

47. Więcek W., Struktura zarządzania kryzysowego, [w:] Zarządzanie w sytuacjach

kryzysowych, W. Lidwa, W. Krzeszowski, W. Więcek, Akademia Obrony Naro-

dowej, Warszawa 2010.

48. Wojskowe wsparcie władz cywilnych i społeczeństwa red. K. Gąsiorek, W. Kitler,

Akademia Obrony Narodowej, Warszawa 2005.

49. Wróblewski R., Zarys teorii kryzysu, zagadnienia prewencji i zarządzania kryzy-

sami (crisis prevention, crisis management), wyd. AON, Warszawa 1996.

119

50. Zadania wojsk lądowych w sytuacjach nadzwyczajnych, praca naukowo-badawcza

pod krypt. „ZADNADZW”, red. M. Kubinski, G. Sobolewski, Z. Mazurek, AON,

Warszawa 2008.

51. Zagrożenia kryzysowe, red. nauk. Grzegorz Sobolewski, Warszawa AON, 2011.

52. Zarządzanie kryzysowe w sytuacjach zagrożeń niemilitarnych, red. E. Nowak,

Akademia Obrony Narodowej, Warszawa 2007.

53. Zięba R., Zając J., Budowa zintegrowanego systemu bezpieczeństwa narodowego

Polski. Ekspertyza, Warszawa, październik 2008 r.

B. Artykuły naukowe i inne

1. Czupryński A., Operacje czy działania połączone?, „Przegląd Wojsk Lądowych”

2008, nr 1 (007).

2. Kolejny deszczowy lipiec, „Rzeczypospolita” nr 157 (4714)/1997.

3. Leszczyński T., Kierowanie reagowaniem kryzysowym w państwie. Podstawowe

pojęcia i definicje, „Myśl Wojskowa” 2004, nr 1.

4. Mitek T., Przeprowadzimy audyt bezpieczeństwa „Przegląd Obrony Cywilnej”

2011, nr 2.

5. Sienkiewicz P., Górny P., Analiza systemowa sytuacji kryzysowych, [w:] „Zeszyty

naukowe AON” 2001, nr 4 (45).

6. Świderski K., Zmiany zawodów w Polsce w kontekście przemian ustrojowych na

przykładzie oficerów zawodowych Wojska Polskiego, „Socjologia” nr XLV, Wro-

cław 2009.

C. Akty prawne, dokumenty doktrynalne i projekty ustaw

1. Decyzja Nr 245/MON Ministra Obrony Narodowej z dnia 7 lipca 2010 r.

w sprawie utworzenia Centrum Zarządzania Kryzysowego Ministerstwa Obrony

Narodowej (Dz. Urz. MON z 2010 Nr 14, poz. 183).

2. Decyzja Rady z dnia 5 marca 2007 r. ustanawiająca Instrument Finansowy

Ochrony Ludności (2007/162/WE, Euratom).

3. Decyzja Rady z dnia 8 listopada 2007 r. ustanawiająca wspólnotowy mechanizm

ochrony ludności (przekształcenie) (2007/779/WE, Euratom).

120

4. Konstytucja Rzeczpospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r., DzU z 1997 r.,

nr 78, poz. 483 z późn. zm.

5. Rozporządzanie Rady Ministrów z dnia 20 lutego 2003 r. w sprawie szczegóło-

wych zasad użycia pododdziałów i oddziałów Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Pol-

skiej w zapobieganiu skutkom klęski żywiołowej lub ich usuwaniu, DzU z 2003 r.,

nr 41, poz. 347.

6. Rozporządzenie Ministra Obrony Narodowej z dnia 14 listopada 2000 r.

w sprawie szczegółowych warunków i trybu zakwaterowania wojsk obcych i ich

personelu cywilnego, przebywających na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej

(Dz. U. z 2000 r. Nr 107, poz. 1137).

7. Rozporządzenie Ministra Obrony Narodowej z dnia 24 sierpnia 1992 r. w sprawie

zasad i trybu wykonywania zadań przez Wojskową Ochronę Przeciwpożarową

(Dz. U. z 1992 r. Nr 66, poz. 334 z późn. zm.).

8. Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady nr 1717/2006 (WE)

z 15 listopada 2006 r. ustanawiające Instrument na rzecz Stabilności

(Dz. U. L 327 z 24.11.2006).

9. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 15 grudnia 2009 r. w sprawie określenia

organów administracji rządowej, które utworzą centra zarządzania kryzysowego,

oraz sposobu ich funkcjonowania (Dz. U. z 2009 Nr 226, poz. 1810).

10. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 19 lipca 2005 r. w sprawie szczegółowych

warunków i sposobu użycia oddziałów i pododdziałów Policji oraz Sił Zbrojnych

Rzeczypospolitej Polskiej w razie zagrożenia bezpieczeństwa publicznego lub

zakłócenia porządku publicznego (Dz. U. z 2005 r. Nr 135, poz. 1134).

11. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 20 lutego 2003 r. w sprawie szczegóło-

wych zasad użycia oddziałów i pododdziałów Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Pol-

skiej w zapobieganiu skutkom klęski żywiołowej lub ich usuwaniu (Dz. U. z 2003

Nr. 41, poz. 437).

12. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 6 maja 2003 r. w sprawie szczegółowych

zasad użycia oddziałów i pododdziałów Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej

w czasie stanu wyjątkowego (Dz. U. z 2003 Nr. 89, poz. 821).

121

13. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 9 sierpnia 2010 r. w sprawie trybu postę-

powania i sposobu współdziałania organów w celu zapobieżenia niebezpieczeń-

stwu grożącemu statkom, obiektom portowym i portom oraz związanej z nimi in-

frastrukturze, powstałego na skutek użycia statku lub obiektu pływającego jako

środka ataku terrorystycznego (Dz. U. z 2010 r. Nr 163, poz. 1096).

14. Strategia bezpieczeństwa narodowego Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 2007.

15. Strategia obronności Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 2009.

16. Traktat o Unii Europejskiej (Dz. Urz. C 83 z 30.3.2010).

17. Traktat z Lizbony zmieniający Traktat o Unii Europejskiej i Traktat ustanawiający

Wspólnotę Europejską, sporządzony w Lizbonie dnia 13 grudnia 2007 r.

(Dz. U. 2009 nr 203 poz. 1569).

18. Umowa między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Rządem Republiki

Federalnej Niemiec sporządzona w Warszawie dnia 23 sierpnia 2000 r.

o czasowym pobycie członków sił zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej i członków

sił zbrojnych Republiki Federalnej Niemiec na terytorium drugiego państwa

(Dz. U. z 2002 r. Nr 206, poz. 1750).

19. Ustawa z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody, DzU z 2009 r., nr 151,

poz. 1220 z późn. zm.

20. Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o zasadach użycia lub pobytu Sił Zbrojnych

Rzeczypospolitej Polskiej poza granicami państwa (Dz. U. z 1998 r. Nr 162m poz.

1117 z późn. zm.).

21. Ustawa z dnia 17 lipca 2009 r. o zmianie ustawy o zarządzaniu kryzysowym, DzU

z 2009 r., nr 131, poz. 1076.

22. Ustawa z dnia 18 kwietnia 2002 r. o stanie klęski żywiołowej (Dz. U. z 2002 r. Nr

62, poz. 558 z późn. zm.).

23. Ustawa z dnia 21 czerwca 2002 r o stanie wyjątkowym (Dz. U. z 2002 Nr 113,

poz. 985 z późn zm.).

24. Ustawa z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypo-

spolitej Polskiej (Dz. U. z 1967 r. Nr 44, poz. 220).

122

25. Ustawa z dnia 23 września 1999 r. o zasadach pobytu wojsk obcych na terytorium

Rzeczypospolitej Polskiej oraz zasadach ich przemieszczania się przez to teryto-

rium (Dz. U. z 1999 r. Nr 93, poz. 1063 z późn. zm.).

26. Ustawa z dnia 24 sierpnia 2001 r. o Żandarmerii Wojskowej i wojskowych orga-

nach porządkowych (Dz. U. z 2001 Nr 123, poz. 1353 z póź. zm.).

27. Ustawa z dnia 26 kwietnia 2007 r o zarządzaniu kryzysowym (Dz. U. z 2009 Nr

131, poz. 1076).

28. Ustawa z dnia 26 kwietnia 2007 r. o zarządzaniu kryzysowym (Dz. U. z 2007 r., nr

89, poz. 590, z późn. zm).

29. Ustawa z dnia 27 sierpnia 2009 r. o zmianie ustawy o powszechnym obowiązku

obrony Rzeczypospolitej Polskiej oraz o zmianie niektórych innych ustaw, DzU

z 2009 r., nr 161, poz. 1278.

30. Ustawa z dnia 4 września 2008 r. o ochronie żeglugi i portów morskich

(Dz. U. z 2008 r. Nr171, poz. 1055).

31. Ustawa z dnia 6 kwietnia 1990 r o Policji (Dz. U. z 2011 Nr 287, poz. 1687).

32. Ustawa z dnia… o bezpieczeństwie obywateli i zarządzaniu kryzysowym, projekt

z dnia 20 kwietnia 2004 r.

33. Uzasadnienie do projektu ustawy o zmianie ustawy o powszechnym obowiązku

obrony Rzeczypospolitej Polskiej oraz o zmianie niektórych innych ustaw, druk nr

1921 z dnia 16 kwietnia 2009 r.

34. Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 kwietnia 2009 r., sygn. K50/07, DzU

z 2009 r., nr 65, poz. 553.

35. Zarządzenie Nr 29/MON Ministra Obrony Narodowej z dnia 3 października 2008

r. w sprawie organizacji, składu oraz miejsca i trybu pracy Zespołu Zarządzania

Kryzysowego w Ministerstwie Obrony Narodowej (Dz. Urz. MON z 2008 Nr 19,

poz. 250).

123

D. Źródła internetowe

1. http://gizycko.wm.pl/27490,Volvo-wpadlo-do-kanalu-Dwie-kobiety-cudem-

uratowane.html.

2. http://lotniczapolska.pl/Epifaktor-2011-na-lotnisku-Chopina,19651, [13 lutego

2012 r.].

3. http://mon.gov.pl/pl/artykul/8495, (19.02.2012 r., 20:50).

4. http://msw.gov.pl/portal/pl/2/9148/Epifaktor_2011_cwiczenia_sluzb_kryzysowyc

h.html?search=4446, [13 lutego 2012 r.].

5. http://msw.gov.pl/portal/pl/2/9526/Epifaktor_2011__o_zarzadzaniu_kryzysowym.

html?search=4446, [13 lutego 2012 r.].

6. http://msw.gov.pl/portal/pl/2/9526/Epifaktor_2011__o_zarzadzaniu_kryzysowym.

html?search=4446, [13 lutego 2012 r.].

7. http://pl.wikipedia.org/wiki/Polder_przeciwpowodziowy, [14 lutego 2012 r.].

8. http://portalwiedzy.onet.pl/68167,,,,kryzys,haslo.html, 16 lutego 2010 r.

9. http://promilitaria21.org/fresh/showpage.php?pageID=252&idgtxe10=5783.

10. http://rcb.gov.pl/?cat=14&paged=9, [10 lutego 2012 r.].

11. http://rcb.gov.pl/?p=1575#more-1575, [10 lutego 2012 r.].

12. http://rcb.gov.pl/?p=1619#more-1619, [9 lutego 2012 r.].

13. http://sjp.pwn.pl/szukaj/%C4%87wiczenie, [7 lutego 2012 r.].

14. http://sjp.pwn.pl/szukaj/szkolenie, [7 lutego 2012 r.].

15. http://warszawastraz.kei.pl/nowa/index.php?option=com_content&task=view&id=

468&Itemid=1, [14 lutego 2012 r.].

16. http://wiadomosci.gazeta.pl/wiadomosci/1,114873,5413830.html,

[15

lutego

2012 r.].

17. http://www.antyterroryzm.gov.pl/palm/CAT/256/609/Cwiczenia_przed_EURO_2

012.html, [14 lutego 2012 r.].

18. http://www.mazowieckie.pl/portal/pl/290/7640/Grozna_substancja_rozpylona_w_

warszawskim_metrze.html, [9 lutego 2012 r.].

19. http://www.straz.gov.pl/page/index.php?str=19&id=39384, [13 lutego 2012 r.].

20. http://www.tvn24.pl/0,9124,0,1,raport.html, [15 lutego 2012 r.].

124

21. http://www.warszawa.pl/Bezpieczenstwo/1178,7169,2,1,0,0%C4%86wiczenia_s%

C5%82u%C5%BCb_kryzysowych.html, [13 lutego 2012 r.].

22. http://wzk.poznan.uw.gov.pl/?q=node/409, [12 lutego 2012 r.].

23. Michajski P., Ćwiczenia przed Euro 2012: Zamach brudną bombą,

http://warszawa.gazeta.pl/warszawa/1,34889,8373577,Cwiczenia_przed_Euro_20

12__Zamach_brudna_bomba.html, [14 lutego 2012 r.].

E. Inne

1. Alijewicz R., Zasady użycia sił zbrojnych do prowadzenia działań ratowniczych,

Wojewódzki Sztab Wojskowy w Białymstoku, Augustów 2007 (prezentacja pod-

czas Wspólnego Międzynarodowego Seminarium Ratowniczego Bezpieczeństwo

Transgraniczne,

Augustów,

25–27

września

2007,

dostęp:

http://www.straz.bialystok.pl/pliki/augustow2007/15.pdf).

2. Bobiński E., Żelaziński J., Ocena przyczyn lipcowej powodzi. Wnioski do progra-

mu ochrony przeciwpowodziowej w przyszłości na Odrze, ekspertyza opracowana

dla Sejmowej Komisji Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa,

http://www.odra.pl/pl/dokumenty/962585850.shtml, [15 marca 2008 r.].

3. Juszczak A., Koncepcja strategiczna obrony i bezpieczeństwa członków Organiza-

cji Traktatu Północnoatlantyckiego, przyjęta przez szefów państw i rządów w Li-

zbonie,

tłumaczenie

robocze

BBN,

Warszawa

2011,

dostęp:

http://www.bbn.gov.pl/portal/pl/2/2694/Koncepcja_Strategiczna_NATO__tlumacz

enie.html.

4. Krzystek P., Katastrofa energetyczna, http://www.proinwestycje.pl/prezentacje/

bezpieczenstwometropolii/szczecinkatastrofaenergetyczna.pdf, [12 lutego 2010 r.].

5. Pismo Rzecznika Praw Obywatelskich do Wiceprezesa Rady Ministrów, Ministra

Gospodarki z dnia 8 maja 2008 r.. Sygn. akt RPO-586888—X/2008/PM.

http://www.rpo.gov.pl/pliki/12103357000.pdf, [15 lutego 2012 r.]

6. Program profesjonalizacji Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej na lata 2008-

2010.

7. Strategiczny Przegląd Obronny. Profesjonalne Siły Zbrojne RP w nowoczesnym

państwie. Raport, Ministerstwo Obrony Narodowej, Warszawa 2011.

126

ZAŁĄCZNIKI

Załącznik 1

Przegląd definicji zarządzania kryzysowego

AUTOR

DEFINICJA

Kitler

„Zarządzanie  kryzysowe  –  to  zarządzanie  organizacją  (systemem)  pod  presją,
realizowane  na  rzecz  rozwiązywania  napiętych  sytuacji,  którego  zadaniem  jest
przygotowanie  się  i działanie  mające  na  celu  zapobieganie,  przeciwdziałanie
i reagowanie w razie wystąpienia zakłóceń stabilności organizacji (systemu) oraz
przywrócenie normalnego stanu jego funkcjonowania”

226

Sło

ter

nó

esu

bez

piecz

eń

stwa

weg

„Zarządzanie w sytuacjach kryzysowych (kryzysowe) – reagowanie na nadciąga-
jący lub już trwający kryzys i usuwanie jego skutków w cyklu zdarzeń i czynno-
ści, od przewidywania i planowania antykryzysowego wraz z reagowaniem na
codzienne zdarzenia, aż po zakończenie odbudowy ze zniszczeń (przygotowanie,
reagowanie, odbudowa)”

227

. W

ró

blewsk

„[…] zarządzanie sytuacją kryzysową jest procesem kierowania w państwie ma-
jącym na celu zapobieganie sytuacjom kryzysowym, a w wypadku jej zaistnienia
– zwrócenie kierunku rozwoju nagłych i niebezpiecznych wydarzeń, zagrażają-
cych żywotnym interesom społeczeństwa, w szczególności mogącym do-
prowadzić do wojny”

228

Gó

Sien

iewicz

Zarządzanie kryzysowe to „[…] sposób zarządzania specyficznymi zasobami
systemu zapewniający powrót do stanu normalnego ze stanu kryzysu lub utrzy-
manie tego stanu mimo wystąpienia symptomów sytuacji kryzysowej”

229

226

Zarządzanie kryzysowe w sytuacji zagrożeń niemilitarnych, E. Nowak (red.), Akademia Obrony Narodowej,

Warszawa 2007, s. 43.

227

Słownik terminów z zakresu bezpieczeństwa narodowego, wydanie czwarte, Akademia Obrony Narodowej,

Warszawa 2009, s. 166.

228

R. Wróblewski, Zarys teorii kryzysu, zagadnienia prewencji i zarządzania kryzysami (crisis prevention, crisis

management), Akademia Obrony Narodowej, Warszawa 1996, s. 39.

229

P. Sienkiewicz, P. Górny, Analiza systemowa sytuacji kryzysowych, Zeszyty naukowe AON z 2001, nr 4 (45),

s. 33.

127

ieśl

riata

Zarządzanie kryzysowe to „[…] całokształt rozwiązań systemowych w zakresie
ochrony ludności, realizowanych przez władze publiczne wszystkich szczebli we
współdziałaniu z wyspecjalizowanymi organizacjami i instytucjami, celem zapo-
biegania sytuacjom trudnym, niebezpiecznym, stwarzającym zagrożenie dla ży-
cia, zdrowia, mienia, środowiska, infrastruktury, przygotowania systemu reago-
wania, a w razie wystąpienia zagrożeń, kształtowanie kontrolowanie ich przebie-
gu (reagowanie) w sposób zapewniający minimalizowanie strat, a także odbu-
dowy struktur po katastrofie”

230

str

Zarządzanie kryzysowe to „[…] proces rozwiązywania napiętych sytuacji w spo-
sób,  w którym  szereg  współzależnych  operacji  jest  planowany,  organizowany,
kierowany i kontrolowany. Wytyczany jest także kierunek procesu  decyzyjnego
dla osób odpowiedzialnych za podejmowanie decyzji w celu uzyskania szybkie-
go, lecz nie pochopnego rozwiązania problemu,  w obliczu którego znalazła się
organizacja.  W  ujęciu  prakseologicznym  zarządzanie  kryzysowe  to  nic  innego
jak dobre zarządzanie pod presją”

231

wsk

Zarządzanie kryzysowe to „[…] szczególne przedsięwzięcia organizacyjne
obejmujące: kierowanie, administrowanie i sprawowanie zarządu społeczeń-
stwem lub jego częścią w sytuacji kryzysowej. Występuje podczas klęsk żywio-
łowych, katastrof przemysłowych i technicznych”

232

230

M. Cieślarczyk, R. Kuriata, Kryzysy i sposoby radzenia sobie z nimi, Łódź 2005, s. 103, [za:] K. Cabaj,

M. Koziński, E. Bardadyn, Teoretyczny wyraz zarządzania kryzysowego, [w:] Zarządzanie kryzysowe a media
i granice państw w erze globalizacji, M. Koziński (red.), Fundacja Pro Pomerania, Słupsk 2010, s. 20.

231

M. Amstrong, Jak być dobrym menadżerem, Dom Wydawniczy ABC, Warszawa 1997, [w:] T. Szczurek,

Formalno-prawne  aspekty  podejmowania  decyzji  przez  Ministra  Obrony  Narodowej  w  sytuacjach
kryzysowych,  praca  dyplomowa,  Akademia  Obrony  Narodowej,  Warszawa  2005,  s.  19,  [za:]  W.  Kitler,
Podstawowa  terminologia  zarządzania  kryzysowego,  [w:]  Zarządzanie  kryzysowe  w  sytuacji  klęski
żywiołowej, „Zeszyt Problemowy TWO” nr 1 (45)/2006, s. 35-36.

232

J. Kunikowski, Wiedza i edukacja dla bezpieczeństwa, Warszawa 2002, s. 192, [za:] J. Walas-Trębacz, Istota

zarządzania kryzysowego – pojęcia podstawowe, [w:] J. Ziarko, J. Walas-Trębacz, Podstawy zarządzania
kryzysowego, Część 1 – Zarządzanie kryzysowe w administracji publicznej, Krakowska Akademia im. Frycza
Modrzewskiego, Kraków 2010, s. 96.

128

Załącznik 2

Propozycja planów użycia SZ RP do wsparcia władz cywilnych i społeczeństwa

w niemilitarnych sytuacjach kryzysowych (wg M. Banasika)

LP.

NAZWA PLANU

Plan użycia SZ RP w działaniach antyterrorystycznych na obszarze kraju:



Wsparcie działań Policji;



Rozpoznawanie, przeciwdziałanie i zwalczanie zagrożeń terrorystycznych z powietrza –

RENEGADE;



Rozpoznawanie, przeciwdziałanie i zwalczanie zagrożeń terrorystycznych na polskich obsza-

rach morskich.

Plan użycia SZ RP w sytuacjach wystąpienia zagrożeń dla obywateli RP za granicą, w tym:



sytuacje zakładnicze;



akty piractwa morskiego;



ewakuacja z rejonów wystąpienia kryzysów polityczno-militarnych.

Plan użycia SZ RP w sytuacjach wystąpienia zagrożeń dla polskich przedstawicielstw za granicą,
w tym wzmocnienie ochrony oraz zabezpieczenie ewakuacji placówek dyplomatycznych.

Plan użycia SZ RP w sytuacjach porwania polskiego statku powietrznego, obiektu pływającego
lub pojazdu poza granicami RP.

Plan użycia SZ RP w międzynarodowych operacjach humanitarnych.

Plan użycia SZ RP w przeciwdziałaniu proliferacji broni masowego rażenia.

Plan użycia SZ RP w przeciwdziałaniu zagrożeniom w cyberprzestrzeni.

Plan użycia SZ RP w akcjach poszukiwawczo-ratowniczych.

Plan użycia SZ RP w zabezpieczeniu imprez masowych i porządku publicznego.

10.

Plan użycia SZ RP w ochronie infrastruktury krytycznej.

11.

Plan użycia SZ RP w neutralizacji materiałów niebezpiecznych pochodzenia wojskowego.

12.

Plan użycia SZ RP w awariach przemysłowych i katastrofach budowlanych.

13.

Plan użycia SZ RP w skażeniach chemicznych i promieniotwórczych.

14.

Plan użycia SZ RP w skażeniach biologicznych (chorobach zakaźnych, epidemiach, pandemiach,
plagach, skażeniach wody i żywności).

15.

Plan użycia SZ RP w ewakuacji ludności i mienia oraz ochronie terenu podczas zagrożeń niemili-
tarnych.

16.

Plan użycia SZ RP w katastrofach powodziowych i lodowych.

17.

Plan użycia SZ RP w katastrofach komunikacyjnych (morskich, lotniczych i kosmicznych).

18.

Plan użycia SZ RP w katastrofach geologicznych, tektonicznych (trzęsieniach ziemi, erupcjach
wulkanów, osuwiskach, lawinach skalnych, tsunami, zakłóceniach magnetyzmu ziemi).

19.

Plan użycia SZ RP w katastrofach klimatycznych (śnieżycach, lawinach, suszach, upałach, oblo-
dzeniach, huraganach, tornadach, cyklonach, burzach atmosferycznych, efekcie cieplarnianym).

20.

Plan użycia SZ RP w katastrofach pożarowych.

21.

Plan użycia SZ RP w monitorowaniu zagrożeń.

22.

Plan użycia SZ RP w przeciwdziałaniu masowej migracji ludności i przeciwdziałaniu przestęp-
czości transgranicznej.

Źródło: M. Banasik, Kierunki zmian w zarządzaniu kryzysowym w resorcie obrony narodowej,
[w:] Zarządzanie kryzysowe w systemie bezpieczeństwa narodowego, red. G. Sobolewski, D. Maj-
chrzak, Akademia Obrony Narodowej, Warszawa 2011, s. 197.

129

Załącznik 3

Wykaz najważniejszych dokumentów traktujących o współpracy transgranicznej

Europejska konwencja ramowa o współpracy transgranicznej między wspólnotami i władzami terytorial-
nymi, sporządzona w Madrycie dnia 21 maja 1980 r. (Dz. U. z 1993 r., Nr. 61, poz. 287).

Konwencja bazylejska o kontroli transgranicznego przemieszczania i usuwania odpadów niebezpiecznych,
sporządzona w Bazylei dnia 22 marca 1989 r. (Dz. U. z 1995 r., Nr. 19, poz. 88).

Konwencja o ocenach oddziaływania na środowisko w kontekście transgranicznym, sporządzona w Espoo
dnia 25 lutego 1991 r. (Dz. U. z 1999 r., Nr. 96, poz. 1110).

Konwencja o ochronie i użytkowaniu cieków transgranicznych i jezior międzynarodowych, sporządzona
w Helsinkach dnia 17 marca 1992 r. (Dz. U. z 2003 r., Nr. 78, poz. 702).

Konwencja w sprawie transgranicznych skutków awarii przemysłowych, sporządzona w Helsinkach dnia
17 marca 1992 r. (Dz. U. z 2004 r., Nr. 129, poz. 1352).

Porozumienie  między  Ministrem  Spraw  Wewnętrznych  i  Administracji  RP  a Ministerstwem  Spraw  We-
wnętrznych  Meklemburgii  -  Pomorza  Przedniego  o wzajemnej  pomocy  podczas  katastrof,  klęsk  żywioło-
wych i innych poważnych wypadków, sporządzone w Słubicach dnia 18 lipca 2002 r.

Porozumienie między Ministrem Spraw Wewnętrznych i Administracji RP a Ministerstwem Spraw We-
wnętrznych Brandenburgii o wzajemnej pomocy podczas katastrof, klęsk żywiołowych i innych poważnych
wypadków, sporządzone w Słubicach dnia 18 lipca 2002 r.

Porozumienie między Ministrem Spraw Wewnętrznych i Administracji RP a Saksońskim Ministerstwem
Spraw Wewnętrznych o wzajemnej pomocy podczas katastrof, klęsk żywiołowych i innych poważnych wy-
padków, sporządzone w Słubicach dnia 18 lipca 2002 r.

Porozumienie między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Rządem Federacji Rosyjskiej o współpracy
północno-wschodnich województw RP i Obwodu Kaliningradzkiego Federacji Rosyjskiej, sporządzone
w Moskwie dnia 22 maja 1992 r.

10. Porozumienie między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Rządem Federacji Rosyjskiej o współpracy

regionów RP z Regionem Sankt Petersburga, sporządzone w Warszawie dnia 2 października 1992 r.

11. Porozumienie między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Rządem Republiki Białoruś o głównych zasa-

dach współpracy transgranicznej, sporządzone w Warszawie dnia 24 kwietnia 1992 r.

12. Porozumienie między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Rządem Republiki Czeskiej o współpracy

transgranicznej, sporządzone w Warszawie dnia 8 września 1994 r.

13. Porozumienie między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Rządem Ukrainy o współpracy międzyregional-

nej, sporządzone w Kijowie dnia 24 maja 1993 r.

14. Porozumienie między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej i Rządem Federacji Rosyjskiej o wczesnym po-

wiadamianiu o awarii jądrowej, o wymianie informacji związanej z obiektami jądrowymi i o współpracy
w dziedzinie bezpieczeństwa jądrowego i ochrony radiologicznej, sporządzone w Warszawie dnia 18 lutego
1995 r.

15. Traktat między Rzecząpospolitą Polską a Federacją Rosyjską o przyjaznej i dobrosąsiedzkiej współpracy,

sporządzony w Moskwie dnia 22 maja 1992 r.

16. Traktat między Rzecząpospolitą Polską a Republiką Białoruś o dobrym sąsiedztwie i przyjaznej współpra-

cy, sporządzony w Warszawie dnia 23 czerwca 1992 r.

17. Traktat między Rzecząpospolitą Polską a Republiką Litewską o przyjaznych stosunkach i dobrosąsiedzkiej

współpracy, sporządzony w Wilnie dnia 26 kwietnia 1994 r.

18. Traktat między Rzecząpospolitą Polską a RFN o dobrym sąsiedztwie i przyjaznej współpracy, sporządzony

w Bonn dnia 17 czerwca 1991 r.

19. Traktat między Rzecząpospolitą Polską a Ukrainą o dobrym sąsiedztwie, przyjaznych stosunkach i współ-

pracy, sporządzony w Warszawie dnia 18 maja 1992 r.

20. Umowa między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Gabinetem Ministrów Ukrainy o współpracy i wza-

jemnej pomocy w dziedzinie zapobiegania katastrofom, klęskom żywiołowym i innych nadzwyczajnym wy-
darzeniom oraz usuwania ich następstw, sporządzona w Warszawie dnia 19 lipca 2002 r.

21. Umowa między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Rządem Federacji Rosyjskiej o współpracy transgra-

nicznej, sporządzona w Warszawie dnia 2 października 1992 r.

22. Umowa między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Rządem Federacji Rosyjskiej o współpracy w lotni-

czym i morskim poszukiwaniu i ratownictwie, sporządzona w Moskwie dnia 13 listopada 1996 r.

130

23. Umowa między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Rządem FR o współpracy w zwalczaniu zanieczysz-

czeń morza olejami i innymi substancjami szkodliwymi na obszarze Morza Bałtyckiego, włączając Zalew
Wiślany/Kaliningradzki, sporządzona w Warszawie dnia 6 grudnia 2010 r.

24. Umowa między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Rządem Republiki Litewskiej o współpracy

w dziedzinie użytkowania i ochrony wód granicznych, sporządzona w Białowieży dnia 7 czerwca 2005 r.

25. Umowa między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Rządem Republiki Litewskiej o realizacji Konwencji

o ocenach oddziaływania na środowisko w kontekście transgranicznym, sporządzona w Warszawie dnia 27
maja 2005 r.

26. Umowa między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Rządem Republiki Litewskiej o wczesnym powiada-

mianiu o awarii jądrowej oraz o współpracy w dziedzinie bezpieczeństwa jądrowego i ochrony radiolo-
gicznej, sporządzona w Warszawie dnia 2 czerwca 1995 r.

27. Umowa między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Rządem Republiki Litewskiej o współpracy transgra-

nicznej, sporządzona w Wilnie dnia 16 września 1995 r.

28. Umowa między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Rządem Republiki Litewskiej o współpracy

i wzajemnej pomocy w przypadku katastrof, klęsk żywiołowych i innych poważnych wypadków, sporządzona
w Warszawie dnia 4 kwietnia 2000 r.

29. Umowa między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Rządem Republiki Białoruś o wczesnym powiada-

mianiu o awariach jądrowych i o współpracy w dziedzinie bezpieczeństwa radiologicznego, sporządzona
w Mińsku dnia 26 października 1994 r.

30. Umowa między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Rządem Republiki Czeskiej o wczesnym powiada-

mianiu o awarii jądrowej oraz o wymianie informacji na temat pokojowego wykorzystania energii jądro-
wej, bezpieczeństwa jądrowego i ochrony radiologicznej, sporządzona w Wiedniu dnia 27 września 2005 r.

31. Umowa między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Rządem Republiki Słowackiej o wczesnym powiada-

mianiu o awariach jądrowych, o wymianie informacji oraz o współpracy w dziedzinie bezpieczeństwa ją-
drowego i ochrony radiologicznej, sporządzona w Bratysławie dnia 17 września 1996 r.

32. Umowa między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Rządem Republiki Słowackiej o współpracy i wza-

jemnej pomocy podczas katastrof, klęsk żywiołowych i innych poważnych wypadków, sporządzona w Braty-
sławie dnia 24 stycznia 2000 r.

33. Umowa między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Rządem RFN o realizacji Konwencji o ocenach od-

działywania na środowisko w kontekście transgranicznym z dnia 25 lutego 1991 r., sporządzona w Neuhar-
denberg dnia 11 kwietnia 2006 r.

34. Umowa między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Rządem RFN o wczesnym powiadamianiu o awarii

jądrowej, o wymianie informacji i doświadczeń oraz o współpracy w dziedzinie bezpieczeństwa jądrowego
i ochrony radiologicznej, sporządzona w Warszawie dnia 30 lipca 2009 r.

35. Umowa między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Rządem RFN o współpracy policji i straży granicz-

nych na terenach przygranicznych, sporządzona w Berlinie dnia 18 lutego 2002 r.

36. Umowa między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Rządem RFN w sprawie zapobiegania incydentom na

morzu poza wodami terytorialnymi, sporządzona w Bonn dnia 27 listopada 1990 r.

37. Umowa między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Rządem Ukrainy o wczesnym powiadamianiu o awa-

riach jądrowych, o wymianie informacji oraz o współpracy w dziedzinie bezpieczeństwa jądrowego
i ochrony radiologicznej, sporządzona w Kijowie dnia 24 maja 1993 r.

38. Umowa między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Rządem Ukrainy o współpracy w dziedzinie ochrony

środowiska, sporządzona w Warszawie dnia 24 stycznia 1994 r.

39. Umowa między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Rządem Ukrainy o współpracy w dziedzinie gospo-

darki wodnej na wodach granicznych, sporządzona w Kijowie dnia 10 października 1996 r.

40. Umowa między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej i Rządem Federacji. Rosyjskiej o współpracy w dzie-

dzinie zapobiegania awariom przemysłowym, klęskom żywiołowym i likwidacji ich skutków, sporządzona
w Warszawie dnia 25 sierpnia 1993 r.

41. Umowa między Rzecząpospolitą Polską a Republiką Czeską o współpracy w sprawach granicznych, spo-

rządzona w Pradze dnia 25 maja 1999 r.

42. Umowa między Rzecząpospolitą Polską a Republiką Czeską o współpracy i wzajemnej pomocy w przypad-

ku katastrof, klęsk żywiołowych i innych nadzwyczajnych wydarzeń, sporządzona w Warszawie dnia
8 czerwca 2000 r.

43. Umowa między Rzecząpospolitą Polską a RFN o wzajemnej pomocy podczas katastrof i klęsk żywiołowych

lub innych poważnych wypadków, sporządzona w Warszawie dnia 10 kwietnia 1997 r.

44. Umowa między Rzecząpospolitą Polską a Ukrainą o stosunkach prawnych na polsko-ukraińskiej granicy

państwowej oraz współpracy i wzajemnej pomocy w sprawach granicznych, sporządzona w Kijowie dnia
12 stycznia 1993 r.