1
SŁAWOMIR KRZYŚKA
UAM Poznań
EMOCJE I UTWORY POETYCKIE KIEROWANE
DO DZIECI W WIEKU WCZESNOSZKOLNYM - MODELE
MATEMATYCZNE
Postawienie hipotezy, że utwory poetyckie dedykowane do dzieci edukacji
wczesnoszkolnej nie są przez nie odrzucane spełniając określone wymogi
wersyfikacyjne skutkuje i akceptacją tekstów, i wywoływaniem określonych reakcji
emocjonalnych. Biorąc jako klasyfikację reakcji emocjonalnych cztery: strach,
gniew, smutek i radość, najchętniej, a co za tym idzie najczęściej przez dzieci
wskazywana była ta ostatnia.
Na ogółem 2070 wskazań reakcji emocjonalnych, 1210 razy wskazywali
chłopcy i 860 dziewczynki. Reakcja emocjonalna „strach” pojawiła się w wywiadzie
86 razy, „gniew” - 198, „smutek” - 289 i „radość” - 1497.
Zweryfikowanie hipotez, że dzieci w wieku wczesnoszkolnym nie odrzucają
wierszy z przeciętna liczbą 120 wyrazów oraz z przeciętną liczbą części mowy:
rzeczowników – 30, czasowników – 20, przymiotników – 5, oznacza, że powinniśmy
śmiało postawić hipotezę, że teksty poetyckie dla dzieci, w których liczba elementów
mierzalnych jest taka, jak w udowodnionych hipotezach, to cechują się one
emocjonalnie dodatnio. Jest, to ważne, a nawet bardzo ważne, zważywszy, że cechą
emocji jest między innymi intensywność, czyli biegun (+ radość, - zniechęcenie).
2
58,45%
41,55%
REAKCJE EMOCJONALNE
PŁEĆ
CHŁOPCY
DZIEWCZYNKI
4,15
9,57
13,96
72,32
EMOCJE OGÓŁEM (%)
ST RACH [% ]
GNIEW [% ]
SMUT EK [% ]
RADOŚĆ [%]
Nie ulega wątpliwości, że cechy jakościowe utworów poetyckich są
najważniejsze. Jednak, czy tylko one wpływają na ich recepcję? Czy tylko treść,
metafora, przesłanie? Pewne wyniki badań dotyczących wpływu elementów
ilościowych utworów poetyckich na ich odbiór przez dzieci w wieku
wczesnoszkolnym (por. S. Krzyśka, 2006) zostały już zaprezentowane. Modelowanie
matematyczne cech mierzalnych utworów poetyckich kierowanych do dzieci 7.-10.
letnich powiązano z reakcjami emocjonalnymi, jakie te utwory wywołują (por.
S.Krzyśka 2007). Pokazano przy pomocy modeli matematycznych cech ilościowych,
że dziecko nie odrzuca tekstu do niego kierowanego, kiedy jest on radosny, wesoły,
a nie straszny i smutny.
Na ogółem 2070 wskazań reakcji emocjonalnych, 1210 razy wskazywali
chłopcy i 860 dziewczynki. Reakcja emocjonalna „strach” pojawiła się w wywiadzie
86 razy, „gniew” - 198, „smutek” - 289 i „radość” - 1497.
Postawiono hipotezę, że wiersze dedykowane do dzieci w wieku 7-10 letnich
z przeciętną liczbą 120 wyrazów, 30 rzeczowników, 20 czasowników i 5
przymiotników nie są przez nie odrzucane i wywołują radość u 72% dzieci.
Sformułowanie hipotezy konkurencyjnej względem powyższej hipotezy
pozwoliło, testem statystycznym weryfikacji hipotez dotyczących wartości
przeciętnej, zweryfikować postawioną hipotezę i podjąć odpowiednią decyzję:
przyjąć lub odrzucić sprawdzaną hipotezę.
Hipoteza alternatywna zakłada, że u liczby różnej niż 72% dzieci w wieku
wczesnoszkolnym wiersze dedykowane do nich, z przeciętną liczbą 120 wyrazów,
30 rzeczowników, 20 czasowników i 5 przymiotników, nie są przez nie odrzucane
3
i wywołują u nich radość.
H
0
:
= 0,72
H
1
:
0,72
H
0
– hipoteza zerowa – hipoteza sprawdzana (weryfikowana). Treścią hipotezy
zerowy zazwyczaj jest stwierdzenie o równości wartości hipotetycznej badanego
parametru (w naszym przypadku m
0
- średnia), a jego wartością (m) odnoszącą się do
całej zbiorowości generalnej (populacji);
H
1
– hipoteza alternatywna – hipoteza konkurencyjna względem hipotezy zerowej
H
0
. Hipotezę alternatywną formułuje się równocześnie z hipotezą zerową, a rozumie
się przez nią wszystkie inne przypuszczenia dotyczące wartości badanego parametru;
- badany parametr – w naszym przypadku średnia arytmetyczna; Średnia
arytmetyczna jest sumą wartości wszystkich wyników obserwacji statystycznej przez
całkowitą liczbę obserwacji.
Obliczamy wartość T sprawdzianu testu statystycznego weryfikacji hipotez
dotyczących wartości przeciętnej ze wzoru:
n
T
0
,
gdzie
- średnia arytmetyczna;
0
– hipotetyczna, podlegająca weryfikacji, wartość
parametru
;
- odchylenie standardowe; n – liczebność badanej zbiorowości
statystycznej.
Przyjmuje się, że zmienna losowa T będąca sprawdzianem testu hipotezy
H
0
:
=
0
ma rozkład normalny o
=0 i
=1 (N(0,1)).
4
Przypomnijmy, że testowanie hipotezy zerowej H
0
na ustalonym poziomie
istotności
przebiega następująco:
1) wybór sprawdzianu testu,
2) obliczenie wartości sprawdzianu testu,
3) ustalenie obszaru krytycznego, którego postać uzależniona jest od postaci
postawionej hipotezy alternatywnej,
4) sprawdzenie, czy obliczona wartość sprawdzianu leży w obszarze
krytycznym.
Oznaczając przez W obszar krytyczny, a więc zbiór wartości sprawdzianu
testu, określamy rodzaj podejmowanej decyzji:
a) jeżeli T
W, to hipotezę zerową H
0
odrzucamy na korzyść hipotezy
alternatywnej,
b) jeżeli T
W, to nie ma podstaw do odrzucenia hipotezy zerowej H
0
.
Dla obliczonej wartości
= 0,7232,
=6,3445 i n = 45 mamy
0248
,
0
7082
,
6
0037
,
0
7082
,
6
3445
,
6
0232
,
0
45
3445
,
6
7
,
0
7232
,
0
T
Jeżeli hipoteza alternatywna ma postać H
1
:
0
, to obszarem krytycznym
jest W = (-
, -u
]
[u
,+
).
H
1
:
0
W = (-
, -u
]
[u
,+
),
gdzie u
- wartość krytyczna odczytana z tablicy rozkładu normalnego N(
,
) przy
założonym
.
= 0,05
u
0,05
= 1,96
W = (-
, -1,96]
[1,96; +
)
T = 0,0248
W
5
= 0,1
u
0,1
= 1,6449
W = (-
, -1,6449]
[1,6449, +
)
T = 0,0248
W
Stwierdzamy, że wartość sprawdzianu testu T nie należy do obszaru
krytycznego W (T
W), a to oznacza, że nie ma podstaw do odrzucenia postawionej
hipotezy zerowej na poziomie istotności 0,05 i 0,1.
Poziom istotności
jest prawdopodobieństwem popełnienia błędu I rodzaju,
czyli błędu polegającego na odrzuceniu sprawdzanej hipotezy zerowej H
0
, gdy jest
ona prawdziwa.
Zastanówmy się, czy wynik weryfikacji możemy przenieść na całą
populację? Tak, gdyż liczba dzieci biorących udział w eksperymencie jest równa 45,
a więc zbiorowość próbna jest duża (n>30) i została dobrana w sposób losowy.
Postawmy jeszcze inne hipotezy, w których postaramy się zweryfikować, czy
wiersze, dedykowane do dzieci 7-10 letnich, z przeciętną liczbą 120 wyrazów, 30
rzeczowników, 20 czasowników i 5 przymiotników nie są przez nie odrzucane
i wywołują strach u 4%, gniew u 10%, a smutek u 14% badanych.
II. STRACH
Hipoteza zerowa
H
0
: Wiersze dedykowane do dzieci 7-10 letnich z przeciętną liczbą 120
wyrazów, 30 rzeczowników, 20 czasowników i 5 przymiotników nie są przez
nie odrzucane i wywołują strach u 4% dzieci.
H
0
:
= 0,04
Hipoteza alternatywna
H
1
:
0,04
6
Korzystamy z tego samego testu, z którego korzystaliśmy przy weryfikacji
wcześniej postawionej hipotezy:
n
T
0
, gdzie
- średnia arytmetyczna;
0
– hipotetyczna,
podlegająca weryfikacji, wartość parametru
;
- odchylenie standardowe; n –
liczebność badanej zbiorowości statystycznej.
= 0,0415
0
= 0,04
=2,4
004
,
0
7082
,
6
0006
,
0
7082
,
6
4
,
2
0015
,
0
45
4
,
2
04
,
0
0415
,
0
T
H
1
:
0
W = (-
, -u
]
[u
,+
),
= 0,05
u
0,05
= 1,96
W = (-
, -1,96]
[1,96, +
)
T = 0,004
W
= 0,1
u
0,1
= 1,6449
W = (-
, -1,6449]
[1,6449, +
)
T = 0,004
W
Mamy T
W, a to oznacza, że nie ma podstaw do odrzucenia hipotezy
zerowej H
0
na poziomie istotności 0,05 i 0,1.
Zastanówmy się również i w tym przypadku, czy wynik weryfikacji możemy
przenieść na całą populację? Tak, gdyż liczba dzieci biorących udział w
eksperymencie jest równa 45, a więc zbiorowość próbna jest duża (n>30) i została
dobrana w sposób losowy.
7
III. GNIEW
Hipoteza zerowa
H
0
: Wiersze dedykowane do dzieci 7-10 letnich, z przeciętną liczbą 120
wyrazów, 30 rzeczowników, 20 czasowników i 5 przymiotników, nie są
przez nie odrzucane i wywołują gniew u 9% dzieci.
Hipoteza alternatywna
H
1
:
0,09
Korzystamy z testu jak wyżej.
n
T
0
, gdzie
- średnia arytmetyczna;
0
– hipotetyczna,
podlegająca weryfikacji, wartość parametru
;
- odchylenie standardowe; n –
liczebność badanej zbiorowości statystycznej.
= 0,0957
0
= 0,09
=3,2651
0121
,
0
7082
,
6
0018
,
0
7082
,
6
2651
,
3
0057
,
0
45
2651
,
3
09
,
0
0957
,
0
T
H
1
:
0
W = (-
, -u
]
[u
,+
),
= 0,05
u
0,05
= 1,96
W = (-
, -1,96]
[1,96, +
)
T = 0,0121
W
= 0,1
u
0,1
= 1,6449
W = (-
, -1,6449]
[1,6449, +
)
T = 0,0121
W
8
T
W, a więc nie ma podstaw do odrzucenia hipotezy na poziomie istotności
0,05 i 0,1.
I tak, jak w poprzednich dwóch przypadkach, wynik weryfikacji możemy
przenieść na całą populację.
IV. SMUTEK
Hipoteza zerowa
H
0
: Wiersze dedykowane do dzieci 7-10 letnich z przeciętną liczbą 120
wyrazów, 30 rzeczowników, 20 czasowników i 5 przymiotników nie są przez
nie odrzucane i wywołują smutek u 13% dzieci.
Hipoteza alternatywna
H
1
:
0,13
Korzystamy z testu jak wyżej.
n
T
0
, gdzie
- średnia arytmetyczna;
0
– hipotetyczna,
podlegająca weryfikacji, wartość parametru
;
- odchylenie standardowe; n –
liczebność badanej zbiorowości statystycznej.
= 0,1396
0
= 0,13
=5,6359
0114
,
0
7082
,
6
0017
,
0
7082
,
6
6359
,
5
0096
,
0
45
6359
,
5
13
,
0
1396
,
0
T
H
1
:
0
W = (-
, -u
]
[u
,+
),
9
= 0,05
u
0,05
= 1,96
W = (-
, -1,96]
[1,96, +
)
T = 0,0114
W
= 0,1
u
0,1
= 1,6449
W = (-
, -1,6449]
[1,6449, +
)
T = 0,0114
W
T
W, czyli nie ma podstaw do odrzucenia hipotezy na poziomie istotności
0,05 i 0,1.
Podobnie, jak w poprzednich trzech przypadkach, wynik weryfikacji możemy
przenieść na całą populację.
Obliczone prawdopodobieństwo jest równe dla poszczególnych emocji
odpowiednio 0,7714160; 0,530457; 0,735365 oraz 0,564155 i jest ono większe od
zadanego poziomu istotności α=0,05 i 0,1, a więc w każdym z powyższych
przypadków nie ma podstaw do odrzucenia hipotezy H
0
.
10
Powróćmy do cech jakościowych. Są one ważne, jak nie najważniejsze, ale
jak widać nie jedyne. I czy nie powinno się przy doborze tekstów do terapii brać
jedne i drugie? Czy tylko jedne są ważne, a drugie mniej lub wcale nie są ważne?
Czy przy budowie modelu tekstu terapeutycznego uwzględnione cechy ilościowe
i jakościowe dadzą model tekstu doskonałego w rozumieniu terapii? Na te i inne
pytania związane z doborem tekstów do terapii odpowiedź na pewno da przyszłość.
Wiersze dla dzieci, które zostały poddane analizie statystycznej napisane są
prostym językiem, zawierają słownictwo łatwe i „niewyszukane” (por. S. Krzyśka,
2006). Skądinąd wiemy, że najłatwiej docierają do dzieci wiersze rytmiczne i jest ich
dużo wśród analizowanych wierszy. Większość wierszy jest wesołych. Są też
wiersze, które zawierają jakieś konkretne przesłanie dla młodego czytelnika. W
wielu wierszach występują zwierzęta. Zwierzęta są obdarzone cechami ludzkimi, a
więc został tutaj zastosowany środek stylistyczny nazywany personifikacją. Jeśli
mowa o środkach stylistycznych, to inne występują rzadko. Autorzy nie stosują
raczej wyszukanych środków stylistycznych. Oprócz personifikacji, występują też
epitety. W kilku wierszach zauważona została animizacja. Większość wierszy jest
rymowanych, a jeśli dziecko słyszy rymy, łatwiej przyswaja takie teksty.
Występowanie rymów jest różne. W analizowanych wierszach bardzo wiele posiada
rymy parzyste, w rzadszych przypadkach występują rymy przeplatane,
a sporadycznie okalające. Czasem w jednym wierszu występuje kilka rodzajów
rymów. Rymy są zazwyczaj dokładne i żeńskie, rymów niedokładnych jest niewiele.
Moim zdaniem rymy dokładne łatwiej wykryć i młody czytelnik łatwiej je zauważy.
Jeśli chodzi o rymy jednosylabowe (męskie) to takie też się pojawiają. Z części
mowy najrzadziej występują przymiotniki. Być może dlatego, że poetom nie zależy
na dokładnym opisywaniu cech. Młody czytelnik też na to nie zwraca uwagi.
Większość stanowią rzeczowniki, które potrzebne są poetom dla wymieniania
bohaterów. Wiersze, które zawierają więcej czasowników są bardziej dynamiczne,
mają szybsze tempo.
11
Miary położenia i zróżnicowania
Korpus wierszy
1. ADAM ASNYK – „SIEDZI PTASZEK NA DRZEWIE” (1)
2. ADAM MICKIEWICZ – „LIS I KOZIOŁ”, „ZAJ ĄC I ŻABA” (2)
3. ALEKSANDER FREDRO – „MAŁPA W KAPIELI”, „PAWEŁ I GAWEŁ” (2)
4. ANTONI MARIANOWICZ – „DZIEWIĘCIORO MURZYNIĄTEK” (1)
5. CZESŁAW JANCZARSKI – „SEN ZAJĄCZKA” (1)
6. HANNA OŻOGOWSKA – „ŻUCZEK I ŻABKI” (1)
7. IGNACY KRASICKI – „DZIECI I ŻABY”, „KRUK I LIS”, „LEW I ZWIERZĘTA”, „MĄDRY I
GŁUPI”, „MYSZ I KOT”, „PTASZKI W KLATCE”, „ŻÓŁW I MYSZ” (7)
8. JAN BRZECHWA - „ARBUZ”, „ATRAMENT”, „BABULEJ I BABULEJKA”, „BRUDAS”,
„CHRZAN”, „CHRZĄSZCZ”, „CIAPTAK”, „CIOTKA DANUTA”, „ĆWIKŁA”, „DWIE
GADUŁY”, „DWIE KRAWCOWE”, „ENTLICZEK PENTLICZEK”, „FOKA”, „GLOBUS”,
„GŁOWA W PIASKU”, „GRZEBIEŃ I SZCZOTKA”, „GRZYBY”, „HIPOPOTAM”, ”INDYK”,
„JAJKO”, „JAK ROZMAWIAĆ TRZEBA Z PSEM”, „JASNE JAK SŁOŃCE”, „JEŻ”, „KACZKA
DZIWACZKA”,
„KACZKI”,
„KATAR”,
„KLEJ”,
„KŁAMCZUCHA”,
„KOKOSZKA-
SMAKOSZKA”, „KONIK POLNY I BOŻA KRÓWKA”, „KOZIOŁECZEK”, „KRASNOLUDKI”,
„KRÓL I BŁAZEN”, „KSIĘŻYC”, „KTO Z KIM PRZESTAJE”, „KWOKA”, „LEŃ”, „LIS I
JASKÓŁKA”, „MUŁ”, „NA STRAGANIE”, „NA WYSPACH BERGAMUTACH”, „NATKA
SZCZERBATKA”, „POMIDOR”, „PSIE SMUTKI”, „PTASI MÓZG”, „PYTALSKI”,
„ROZMAWIAŁA GĘŚ Z PROSIĘCIEM”, „RYBY, ŻABY I RAKI”, „RZEPA I MIÓD”,
„SAMOCHWAŁA”, „SIEDMIOMILOWE BUTY”, „SKARŻYPYTA”, „SMOK”, „SOWA”,
„SÓJKA”, „STONOGA”, „STRYJEK”, „SUM”, „SZPAK I SOWA”, „ŚLEDŹ PO OBIEDZIE”,
„ŚLIMAK”, „ŚPIOCH”, „TAŃCOWAŁA IGŁA Z NITKĄ”, „TYDZIEŃ”, „WIELBŁĄD I HIENA”,
„WIOSENNE PORZĄDKI”, „WRONA I SER”, „WYSSANE Z PALCA”, „ZAPAŁKA”, „ŻABA”,
„ŻOŁĄDEK”, „ŻUK”, „ŻURAW I CZAPLA” (73)
9. JANINA PORAZIŃSKA – „BAJKA ISKIERKA” (1)
ŚREDNIA
MEDIANA
DOMINANTA
ODCH.
STANDARDOWE
STRACH
1,86956522
1
0
2,400080514
GNIEW
4,30434783
4
4
3,265098707
SMUTEK
6,2826087
4
1
5,635849708
RADOŚĆ
32,5434783
32,5
25
6,344574311
12
10. JULIAN TUWIM - „KOTEK”, „LIST DO DZIECI”, „MRÓZ”, „NAUKA”, „OKULARY”, „O
GRZESIU KŁAMCZUCHU I JEGO CIOCI”, „PSTRYK”, „ROK I BIEDA”, „RYCERZ
KRZYKALSKI”, „SŁOŃ TRĄBALSKI”, „SŁÓWKA I SŁUFKA”, „SPÓŹNIONY SŁOWIK”,
„STÓŁ”, „TANIEC”, „TRUDNY RACHUNEK”, „W AEROPLANIE”, „WARZYWA”, „ZOSIA
SAMOSIA”, „KAPUŚNIACZEK”, „GORĄCE MLEKO”, „FIGIELEK”, „IDZIE GRZEŚ”,
„RZECZKA”, „GABRYŚ”, „DYZIO MARZYCIEL”, „WSZYSCY DLA WSZYSTKICH”, „DWA
WIATRY”, „CUDY I DZIWY”, „DWA MICHAŁY”, „MURZYNEK BAMBO”, „PTASIE
PLOTKI”, „ABECADŁO” (32)
11. MARIA KONOPNICKA - „MUCHY SAMOCHWAŁY”, „PARASOL”, „STEFEK
BURCZYMUCHA”, „ZAMIARY STASIA”, „A JAK POSZEDŁ KRÓL”, „ZŁA ZIMA”, „JAK
SZŁA WISŁA DO MORZA”, „NASZA CZARNA JASKÓŁECZKA” (8)
12. STANISŁAW BEŁZA – „ABECADŁO O CHLEBIE” (1)
13. STEFANIA SZUCHOWA – „KOTEK SIĘ UCZY” (1)
14. WANDA CHOTOMSKA – „DZIESIĘĆ BAŁWANKÓW”, „GDYBY TYGRYSY JADŁY
IRYSY” (2)
13
BIBLIOGRAFIA
1. Bralczyk J. (2005), Słownik 100 tysięcy potrzebnych słów, Wydawnictwo
Naukowe PWN, Warszawa.
2. Brzeziński J. (2003), Metodologia badań psychologicznych, Wydawnictwo
Naukowe PWN, Warszawa.
3. Chrząstowska B., Wysłouch S. (1987), Poetyka stosowana, WSiP, Warszawa.
4. Ferguson G.A., Takane Y. (2004), Analiza statystyczna w psychologii i
pedagogice, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa.
5. Francuz P., Mickiewicz R. (2005), Liczby nie wiedzą, skąd pochodzą.
Przewodnik po metodologii i statystyce nie tylko dla psychologów,
Wydawnictwo KUL, Lublin.
6. Górecka-Mostowicz B. (2005), Co dzieci wiedzą o emocjach, Wydawnictwo
Naukowe Akademii Pedagogicznej, Kraków.
7. Krzyśka S. (2005), Terapeutyczne aspekty poezji, książka festiwalowa
Wymiary ekspresji dziecięcej III Ogólnopolskiego Festiwalu Ekspresji
dziecięcej, Katowice.
8. Krzyśka S. (2007), Recepcja wierszy przez dzieci w wieku wczesnoszkolnym.
cechy
ilościowe
utworów
poetyckich.,
książka
festiwalowa
V
Ogólnopolskiego Festiwalu Ekspresji Dziecięcej, Katowice.
9. Krzyśka S. (2007), Poezjoterapia receptywna i emocje. Modelowanie
matematyczne, Sympozjum Międzynarodowe Wschód-Białoruś-Zachód
Współpraca w dziedzinie kształtowania zdrowia, Brześć Białoruś.
10. Schaffer H.R. (2005), Psychologia dziecka, Wydawnictwo Naukowe PWN,
Warszawa.
11. Szewczuk W. (1976), Atlas psychologiczny, PWN, Warszawa.
14
Sławomir Krzyśka – dr nauk matematycznych, pracownik Instytutu Filozofii
w Wydziale Nauk Społecznych UAM w Poznaniu; zajmuje się modelowaniem
matematycznym tekstów poetyckich dla dzieci w wieku wczesnoszkolnym;
poszukuje filozofii pisania tekstów dla dzieci; członek Stowarzyszenia
Arteterapeutów Polskich; prowadząc badania czyta wiersze i opowiadania dzieciom
przedszkolnym oraz z klas I-III; członek Wielkopolskiego Towarzystwa Przyjaciół
Książki w Poznaniu; propaguje czytanie;