AKSJOLOGIA 

GENEZA I PRZEDMIOT BADAŃ  AKSJOLOGII 
 JAKO  NAUKI  O  WARTOŚCIACH 
 
 
 
 
 

(16) 

  
AKSJOLOGIA 



Przyjmuje się że myśl aksjologiczna narodziła się w 
starożytnej Grecji, na przełomie VII/VI wieku p.n.e. 



Największe zasługi w tym zakresie przypisuje się 
trzecim filozofom starożytnym klasycznego okresu 
greckiej filozofii: Sokratesowi, Platonowi i 
Arystotelesowi. 



Aksjologia - ogólna filozofia wartości.  

 



gr. aχia - cenność w ogóle, 



gr. axsios - wartościowy , godny, cenny. 



gr. logos - nauka. 

 



teoria wartości (theory of value) 

 



Wartościami interesowano się już w 
Starożytności, ale jako nauka aksjologia 
powstała dopiero w II połowie XIX wieku. 
Zajmowali się nią wtedy m.in. między  
Hermann Lotze,  Fryderyk Nietzsche i inni. 

Nazwy „aksjologia” w XX wieku użyli jako 

pierwsi: 



 Paul Lapie - Logique de la volonté (1902)  



Eduard von  Hartmann - Grundriss der 
Axiologie (1908). 
 



W filozofii amerykańskiej i angielskiej wywodzącej 
się z tradycji brytyjskiego empiryzmu , aksjologia jest 
traktowana odmiennie niż w tradycji europejskiej. 



Różnica  dotyczy np. wiązania problematyki 
aksjologicznej z analizą aktów wartościowania oraz z 
rozważaniami na temat logicznej struktury ocen. 



Tradycja anglosaska ma związek z rozważaniami 
takich myślicieli Oświecenia z  XVIII wieku, jak Lord 
Shaftesbury,  Francis Hutcheson, David Hume oraz 
Edmund Burke, którzy traktowali wartościowanie i 
wartości jako zjawiska życia psychicznego człowieka, 
wynikające z biologicznej budowy człowieka, 
niepoddające się do końca analizie czysto 
rozumowej. 

 

 

Współczesna anglosaska (angielska i amerykańska) filozofia 

wartości 

mająca swoje źródła w filozofii empiryzmu  

brytyjskiego (szczególnie Oświecenia brytyjskiego z  XVIII 
wieku, reprezentowanego przez myślicieli takich jak: 
Shaftesbury,  Hutcheson, Hume i inni), różni się od 
aksjologii europejskiej (kontynentalnej). 



łączy problemy teorii wartości z analizą wartościowania,  



bada logiczne aspekty wypowiedzi wartościujących 
(ocen). 



ujmuje wartościowanie i wartości jak zjawiska psychiczne. 



Rozważania badaczy z XVIII i XIX wieku doprowadziły do 
powstawania w XX wieku dociekań logicznych w zakresie 

metaaksjologii 

(metaetyka, 

metaestetyka

), zajmującej się 

badaniem logicznej struktury teorii normatywnych oraz 
wypowiedzi oceniających. 



W połowie XIX wieku, posługiwano się terminem teoria 
wartości, a w pierwszym dziesięcioleciu XX wieku stworzono 
dwie nazwy: „aksjologia” i „filozofia wartości” (których 
używano były zamiennie). 



Wcześniej zastępowano termin „ wartość” słowem ”dobro”. 



Aksjologia w XX wieku: 



Neokantyzm (W. Windelband, H. Rickert) 



Fenomenologia (M. Scheler, N. Hartmann) 
 

idiografizm 



Niemiecki neokantysta  W. Windelband (1848-1915) 
sformułował ogólną teorię wartości,  



uznał on wartości  za główny przedmiot badań nauk 
humanistycznych, czym dał początek teorii 
idiografizmu, dzieląc nauki na nomotetyczne i 
idiograficzne . 



Nauki nomotetyczne 

– miały wyjaśniać zjawiska 

odwołując się do praw (nomos), 



Nauki idiograficzne 

– miały opisywały pojedyncze, 

niepowtarzalne zjawiska (np. historyczne, 
kulturowe). 

 

wartość 



Zajmowano się kwestiami rozumienia tego 
pojęcia, jego ontologicznym statusem, 
zwłaszcza w aspekcie obiektywizmu i 
subiektywizmu aksjologicznego 

 



W polskiej aksjologii 

w  XX wieku nastąpił 

rozwój filozoficznej myśli o wychowaniu i 
zarazem rozwój wyspecjalizowanych 
dyscyplin pedagogicznych.  

 

Aksjologia

  



obejmuje badania teoretyczne dotyczące pojęcia  
wartości, a wywodzące sie  z etycznych koncepcji 
dobra,  



bada naturę wartości, ustala podstawy, normy i 
kryteria wartościowania oraz hierarchię wartości  



W zakres aksjologii wchodzą dwa działy filozofii 
ważne dla nauk o wychowaniu: etyka i estetyka . 

 
 

Pytania aksjologiczne: 



Czym jest wartość? 



Czy mówienie o wartości zakłada istnienie rzeczy 
i ludzi? 



Co to znaczy, że coś cenimy bardziej, uważamy 
za interesujące i wartościowe? 



Czy my wartości odkrywamy, czy tworzymy, 
akceptujemy czy urzeczywistniamy? 



Na czym polega i skąd się bierze wartość rzeczy? 



Na czym polega i skąd się bierze wartość 
człowieka? 

 

Wychowanie etyczne (moralne): 

Uczenie i propagowanie  
 przez wychowawców i 

nauczycieli:  



podstaw etyki, 



zachowań moralnych, 



 akceptacji istotnych 
wartości.