DETERMINANTY AKTYWNOŚCI ZAWODOWEJ OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH ZAMIESZKAŁYCH NA OBSZARACH WIEJSKICH

Raport powstał na podstawie wyników badań w ramach projektu finansowanego

ze środków Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych

w latach 2008-2012 jako projekt badawczy:

„Determinanty aktywności zawodowej osób niepełnosprawnych zamieszkałych

na obszarach wiejskich”. Umowa nr 3/4/WRP/B/08

Merytoryczne opracowanie projektu badawczego DAZON

Jarosław Żbikowski – (kierownik projektu)
Marek Kuźmicki
Dominik Dąbrowski
Tomasz Grudniewski
Elżbieta Szczygielska
Wiesław Denisiuk

Zespół redakcyjny

Joanna Bielecka – Prus
Marek Butrym
Dominik Dąbrowski
Tomasz Grudniewski
Witold Janocha
Marek Kuźmicki
Agnieszka Siedlecka
Agnieszka Smarzewska
Elżbieta Szczygielska
Jarosław Żbikowski

Recenzja

prof.. dr hab. Zofia Kawczyńska – Butrym
dr Paweł Rydzewski

Przygotowanie techniczne raportu

Marta Pietraszuk
Tomasz Grudniewski
Marek Kuźmicki

ISBN: 978-83-61044-50-5

Państwowa Szkoła Wyższa im. Papieża Jana Pawła II w Białej Podlaskiej

ul. Sidorska 95/97, 21-500 Biała Podlaska

http://www.pswbp.pl

Wstęp

Powszechnie uważa się, że niepełna sprawność jest jednym z głównych

problemów społecznych rozwiniętych krajów współczesnego świata. Według

Narodowego Spisu Powszechnego

w 2002 roku liczba osób niepełnosprawnych

wynosiła 5456,7 tys., co stanowiło 14,3% ogółu ludności kraju, a w 1988 r. 9,9%.

Oznacza to, że w 2002 roku, co siódmy mieszkaniec Polski był osobą niepełnosprawną

(w 1988 r. był co dziesiąty). Liczba osób niepełnosprawnych w ciągu 14 lat wzrosła

o 1721,2 tys. (tj. o 46,1%), przy czym osób niepełnosprawnych prawnie o 1191,7 tys.,

tj. o 31,5%, natomiast zbiorowość osób niepełnosprawnych tylko biologicznie wzrosła

ponad dwukrotnie - wzrost o 529,5 tys. Przyrost liczby osób niepełnosprawnych

w okresie ostatnich czternastu lat wynika głównie z procesu starzenia się

społeczeństwa.

Szczególny problem stanowi w Polsce niska aktywność zawodowa osób

niepełnosprawnych wynosząca 17,3%. W krajach UE wskaźnik ten wynosi średnio 40–

50% (22% w Hiszpanii, 39% w Wielkiej Brytanii, 40% w Holandii, 46% w Niemczech,

53% w Szwecji; w innych krajach OECD: 49% w USA, 58% w Kanadzie i 62%

w Szwajcarii).

Dane

statystyczne

potwierdzają

przypuszczenie,

że

sytuacja

osób

niepełnosprawnych na rynku pracy znacząco się różni od sytuacji osób pełnosprawnych,

z reguły na niekorzyść osób niepełnosprawnych. Od szeregu lat populację osób

niepełnosprawnych w Polsce cechuje rosnąca z roku na rok bierność zawodowa,

niestety dotyczy to także osób w wieku produkcyjnym. Objawia się to niskimi

wskaźnikami aktywności zawodowej.

Spadkowi współczynnika aktywności zawodowej osób niepełnosprawnych

towarzyszył spadek wskaźnika zatrudnienia, konsekwentnie utrzymując się na poziomie

niższym niż w przypadku osób pełnosprawnych.

Do 2003 r. stopa bezrobocia osób niepełnosprawnych utrzymywała się na

poziomie mniej więcej 17,0%. W 2004 r. nastąpił niestety jej wyraźny wzrost

(odmiennie niż u osób sprawnych). Niepokojąca jest przede wszystkim stopa

Osoby niepełnosprawne oraz ich gospodarstwa domowe. Część I Osoby niepełnosprawne. Narodowy

Spis Powszechny Ludności i Mieszkań. Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 2003.

bezrobocia osób niepełnosprawnych w wieku produkcyjnym, a w szczególności osób

w wieku 25-49 lat.

Skuteczna integracja społeczna i aktywizacja zawodowa osób niepełnosprawnych

stanowi istotne wyzwanie dla polityki społecznej w Polsce. Pomimo podejmowanych

od kilkunastu lat wysiłków, których celem jest ukształtowanie spójnego i kompletnego

systemu wsparcia dla społecznego włączenia osób niepełnosprawnych, nie można

uznać, że został on ustanowiony i działa w sposób efektywny. Najważniejszymi

determinantami położenia socjoekonomicznego osób niepełnosprawnych są; przemiany

gospodarcze – powstanie i rozwój gospodarki wolnorynkowej, w tym w szczególności

zderegulowanego rynku pracy, zmiana funkcji socjalnych i opiekuńczych państwa oraz

przekształcenia ustrojowe administracji publicznej (decentralizacja)

Niezadawalająca sytuacja na rynku pracy osób niepełnosprawnych zmusza do

wykrywania nieprawidłowości oraz sugerowania modelowych, wynikających z badań,

dostosowanych do realiów rozwiązań. Wskazane obszary stanowią treść niniejszego

opracowania.

Publikacja powstała w ramach projektu „Determinanty aktywności zawodowej

osób niepełnosprawnych zamieszkałych na obszarach wiejskich” finansowanego przez

Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych. Przedsięwzięcie

zrealizował w latach 2008-2012 zespół badawczy złożony z pracowników naukowych

Państwowej Szkoły Wyższej im. Papieża Jana Pawła II w Białej Podlaskiej oraz

lubelskich ekspertów funkcjonujących w ośrodkach uniwersyteckich. Projekt badawczy

koncentrował się na diagnozie sytuacji osób niepełnosprawnych zamieszkałych na

terenach wiejskich, ze szczególnym wyeksponowaniem ich sytuacji na rynku pracy oraz

określeniem czynników, które mają wpływ na ich aktywność lub bierność zawodową.

Badaniami objętych zostało 5000 osób niepełnosprawnych oraz 150 przedsiębiorstw na

terenie całego kraju w układzie wojewódzkim i regionalnym.

Raport obejmuje wstęp, dziewięć rozdziałów oraz aneks. Pierwszy rozdział opiera

się na najnowszej literaturze na temat niepełnosprawności i stanowi podłoże teoretyczne

dalszych rozważań w płaszczyźnie definiowania i klasyfikacji zagadnień dotyczących

poruszanej problematyki. Omawia też główne kierunki polityki społecznej w krajach

B. Gąciarz, B. Ostrowska, Wł. Pańków, Integracja społeczna i aktywizacja zawodowa osób

niepełnosprawnych zamieszkałych w małych miastach i na terenach wiejskich, uwarunkowania sukcesów
i niepowodzeń, IFiS PAN, Warszawa 2008.

Unii Europejskiej oraz najważniejsze regulacje prawne i działania na rzecz osób

niepełnosprawnych zalecane w Polsce.

Drugi rozdział to materiał prezentujący społeczno – ekonomiczną charakterystykę

obszarów wiejskich w Polsce, ze szczególnym uwzględnieniem specyfiki tych

obszarów w płaszczyznach: społecznej, demograficznej, instytucjonalno-politycznej,

ekonomicznej, ekologicznej i przestrzennej. Na tym tle przedstawione zostały różne

formy aktywności zawodowej i ekonomicznej mieszkańców terenów wiejskich,

z uwzględnieniem osób niepełnosprawnych.

rozdziałach,

których

zarysowano

problematykę

związaną

z niepełnosprawnością oraz charakterystykę terenów, na którym żyją osoby

niepełnosprawne, zamieszczono rozdział metodologiczny. W swojej strukturze zawiera

on cel, problemy i hipotezy badawcze. Dokonano tu charakterystyki stosowanych

metod i technik badawczych. Opisano przyjętą procedurę badań oraz metodę doboru

jednostek do próby badawczej. Ciekawy element rozdziału to charakterystyka działania

strony internetowej projektu stworzonej specjalnie do rejestracji elektronicznej

prowadzonych na terenie całego kraju badań.

Po rozdziale metodologicznym zamieszczonych zostało sześć rozdziałów

o charakterze empirycznym. W ich strukturze zawarte zostały wyniki badań własnych.

W rozdziale zatytułowanym „Osobowe aspekty aktywności zawodowej osób

niepełnosprawnych zamieszkałych na obszarach wiejskich” stworzono cztery profile

społeczno - demograficzne osób niepełnosprawnych, z odrębnym uwzględnieniem osób

pracujących, bezrobotnych zamierzających pracować, bezrobotnych nie planujących

w przyszłości zatrudnienia oraz osób biernych zawodowo. Profile te zostały

wzbogacone informacjami, dotyczącymi przykładowo umiejętności korzystania

z komputera i Internetu, gotowości osób niepełnosprawnych do poszukiwania

zatrudnienia poza miejscem zamieszkania, gotowości udziału w szkoleniach, kursach,

czy korzystania z doradztwa.

Kolejny rozdział koncentruje się na środowiskowych aspektach aktywności

zawodowej, związanych z otoczeniem bliższym osoby niepełnosprawnej (rodzina,

gospodarstwo domowe), a także dalszym (instytucje i organizacje lokalne). W tym

miejscu przedmiotem analizy stało się określenie stopnia wykorzystania pomocy

świadczonej przez otoczenie instytucjonalne osób niepełnosprawnych oraz przyczyn

niedostrzegania istniejących szans w tej płaszczyźnie. Poruszona została tu także

problematyka dyskryminacji osób niepełnosprawnych.

Rozdział „Lokalny rynek pracy w ocenie osób niepełnosprawnych” to ocena

lokalnego rynku pracy z perspektywy osób niepełnosprawnych zróżnicowanych pod

kątem cech demograficznych, dotyczących niepełnosprawności, sytuacji rodzinnej oraz

materialnej respondentów.

Kolejna część raportu koncentruje się na ocenie barier aktywności zawodowej

osób niepełnosprawnych zamieszkujących obszary wiejskie. Dokonana analiza badań

uwzględnia zróżnicowanie respondentów w układzie terytorialnym, ich cech

demograficznych oraz stopnia, rodzaju i etiologii niepełnosprawności. Istotny element

tej części opracowania to wskazanie czynników wykluczających osoby

niepełnosprawne z rynku pracy.

Dwa kolejne rozdziały mają charakter aplikacyjny i mogą przyczynić się do

poprawy funkcjonowania rynku pracy osób niepełnosprawnych, niosąc korzyści

pracodawcom oraz zatrudnianym pracownikom. Stworzony model lokalnego

przedsiębiorstwa zatrudniającego osoby niepełnosprawne zawiera w swojej strukturze

zalecane rozwiązania w płaszczyźnie ekonomicznej, społecznej oraz ekonomiczno-

społecznej, które mają wpłynąć na poprawę efektywności działania podmiotów

gospodarczych, a także zwiększyć poziom zatrudnienia osób niepełnosprawnych.

Kolejny element opracowania przybliża stosunkowo nowatorskie zagadnienie

programów e-learningowych, które stanowią szansę na podjęcie pracy przez osoby

niepełnosprawne, znajdujące się w różnej sytuacji społeczno-ekonomicznej.

Syntezą obszernych badań terenowych strony popytowej i podażowej rynku pracy

osób niepełnosprawnych zamieszkujących obszary wiejskie na terenie Polski jest

końcowa część raportu – „Podsumowania i wnioski”.

Niniejsze opracowanie obok walorów poznawczych ma szansę być podstawą

wielu praktycznych rozwiązań sprzyjających aktywizacji zawodowej osób

niepełnosprawnych zamieszkałych na obszarach wiejskich. Uzyskane wyniki badań

oraz wnioski z nich wynikające powinny być przesłanką działań pracodawców oraz

pracowników na rynku pracy przedsiębiorstw zatrudniających osoby niepełnosprawne

i prowadzić w efekcie do jego równowagi.

Rozdział I. Definiowanie i klasyfikacja niepełnosprawności

Niepełnosprawność jest funkcjonalnym ograniczeniem, które przeszkadza osobie

w sprawnym poruszaniu się, myśleniu, słyszeniu czy widzeniu. Różnicuje ona ludzi

podobnie jak kolor skóry, wzrost, czy słuch muzyczny. W różnych kulturach różnie jest

interpretowana i to właśnie reakcje społeczne sprzyjają bądź utrudniają osobie

niepełnosprawnej realizację wyznaczanych celów

Zagadnienie niepełnosprawności doczekało się już wielu teorii próbujących

wyjaśnić jej naturę oraz określić kierunki działania zmierzające do zminimalizowania

jej skutków. Teorie te w literaturze nazywane są modelami, a do najczęściej

wymienianych zalicza się indywidualny model niepełnosprawności oraz społeczny

model niepełnosprawności. Od przyjęcia jednego z tych modeli zależy miejsce, jakie

osoby niepełnosprawne otrzymają w przestrzeni społecznej

W niniejszym rozdziale ukazane zostaną wybrane definicje niepełnosprawności

i ich ewolucja, przybliżone zostaną główne nurty w polityce Unii Europejskiej na rzecz

osób niepełnosprawnych a szczególnie polityka zatrudnienia, komunikacja oraz nowa

strategia Unii wobec osób z niepełnosprawnością. W ostatnim punkcie tego rozdziału

ukazane zostaną najważniejsze akty prawa polskiego, regulujące udział osób

z niepełnosprawnością w przestrzeni życia społecznego.

1.1. Międzynarodowe ujęcie problemu niepełnosprawności

Przez większą część dwudziestego wieku teorie społeczne podążały za

ustaleniami medycznymi i określały mianem niepełnosprawnych osoby z fizycznymi,

sensorycznymi i poznawczymi zaburzeniami, lokując je w kategorii osób

„wybrakowanych”, co za tym idzie niezdolnych do pełnienia ważnych ról i funkcji

społecznych

. Takie podejście przyczyniło się do postrzegania niepełnosprawności, jako

indywidualnego problemu, osobistej tragedii, lokując ją wyłącznie w obrębie działań

H.C. Covey, Social perceptions of people with disabilities in history, Illinois 1998, s. 3.

K.W. Hammell, Perspectives on Disability and Rehabilitation. Contesting assumptions: challenging

practice. Edingurgh, London 2006, s. 55-79. Por. C. Barnes, G. Mercer. Niepełnosprawność. Tł. P.
Morawski. Warszawa 2008; J. Kirenko, Pojęcie i zakres niepełnosprawności, [w:] Niepełnosprawność.
Wybrane aspekty sytuacji osób niepełnosprawnych i ich rodzin W. Janocha(red.), Kielce 2006, s. 11-21.

J. Kirenko, Oblicza niepełnosprawności, Lublin 2006, s. 27-28.

medycznych zmierzających do „naprawy” osoby i przywrócenia jej pełnej sprawności

Medyczne i rehabilitacyjne działania są nakierowane na przezwyciężenie

funkcjonalnych ograniczeń i deficytów jednostki oraz doprowadzenie w największym

możliwym stopniu do „normalności”. W takiej medykalizacji osoba niepełnosprawna

staje się klientem dla specjalistów, całkowicie od nich uzależnionym, często odartym ze

swojej godności, pozbawionym jakiejkolwiek możliwości decydowania o sobie

. Wielu

przedstawicieli organizacji pozarządowych oraz same osoby niepełnosprawne

postulowały wprowadzenie odmiennego modelu niepełnosprawności, w którym

zostanie ujęta nie tylko rola jednostki, ale także społeczeństwa jako czynnika

upośledzającego. Krytyka tak zwanego „pełnosprawnego” społeczeństwa została

podniesiona w Wielkiej Brytanii przez Związek Niepełnosprawnych Fizycznie Przeciw

Segregacji. Manifest Związku zawierał fundamentalne stwierdzenie, iż to

społeczeństwo upośledza ludzi niepełnosprawnych. Podnoszono także wpływ

społecznych i środowiskowych barier w funkcjonowaniu osób niepełnosprawnych:

„Z naszej perspektywy, to społeczeństwo upośledza osoby niepełnosprawne fizycznie.

Niepełnosprawność jest czymś nadbudowanym nad naszymi ułomnościami przez fakt,

że jesteśmy niepotrzebnie izolowani i wykluczeni z pełnego uczestnictwa w życiu

społecznym. Niepełnosprawni są zatem dyskryminowaną grupą w społeczeństwie”

Nowe spojrzenie na rolę społeczeństwa w niepełnosprawności oparte jest na

rozróżnieniu pomiędzy uszkodzeniem a niepełnosprawnością. Uszkodzenie

(upośledzenie), to całkowity albo częściowy brak kończyny lub ułomność kończyny,

narządu lub funkcjonowania organizmu. Niepełnosprawność dotyczy ograniczenia

aktywności spowodowanej współczesną organizacją społeczeństwa, które nie bierze

pod uwagę ludzi z dysfunkcjami, wykluczając ich z udziału w głównym nurcie życia

społecznego

Takie rozróżnienie pozwoliło na zbudowanie, przez znanego działacza

i naukowca Mika Olivera, modelu barier społecznych, czy też „społecznego modelu

niepełnosprawności”. Przeniesiono tu akcenty jeśli chodzi o związek przyczynowy.

O ile w modelu indywidualnym niepełnosprawność była traktowana jako problem

C. Barnes, G. Mercer. Niepełnosprawność, Warszawa 2008, s. 8-9.

W. Janocha, Religijność osób niepełnosprawnych i ich rodzin. Studium socjologiczno-pastoralne, Lublin

2011, s. 22-25.

UPIAS, Fundamental Principles of Disability, London 1976, s. 14. Podaję za: C. Barnes, G. Mercer.

Niepełnosprawno, Warszawa 2008, s. 18.

Tamże, s. 3-4.

jednostki, która była upośledzona, to w modelu społecznym niepełnosprawność jest

bardziej rezultatem funkcjonowania barier społecznych niż uwarunkowań

biologicznych

W ślad za tym ujęciem idzie program Unii Europejskiej HELIOS, w ramach

którego ustalono nowy model definicji osoby niepełnosprawnej:

„Niepełnosprawną jest jednostka w pełni swych praw, znajdująca się w sytuacji

upośledzającej ją, tworzonej przez bariery środowiskowe, ekonomiczne i społeczne,

których nie może, tak jak inni ludzie przezwyciężyć, wskutek występujących u niej

uszkodzeń”.

W dalszym ciągu omawiana definicja zaznacza, iż:

„Do społeczeństwa należy eliminowanie, zmniejszanie lub kompensowanie tych barier,

aby każdej jednostce umożliwić cieszenie się pełnią przywilejów obywatelskich,

respektując jej prawa i obowiązki”

Niepełnosprawność jest więc problemem całego społeczeństwa, a skoro tak, to

społeczeństwo jest zobowiązane do udzielania pomocy osobom niepełnosprawnym,

choćby przez likwidowanie barier architektonicznych, ekonomicznych i prawnych.

Osoby niepełnosprawne są w stanie, przy odpowiednim przystosowaniu środowiska, do

samodzielnego funkcjonowania i pełnienia różnych ról społecznych.

Duży wkład w uporządkowanie terminologii i definicji niepełnosprawności należy

przypisać Światowej Organizacji Zdrowia, która w 1980 roku przyjęła

Międzynarodową Klasyfikację Uszkodzeń, Niepełnosprawności i Upośledzeń

W rozumieniu wspomnianej Klasyfikacji: uszkodzenie (impairement) pojmowane jest

w kategoriach biomedycznych i oznacza „wszelką utratę lub wadę struktury

anatomicznej narządów i (lub) czynności fizycznych czy psychicznych”;

niepełnosprawność (disability) rozumiana jest jako „wszelkie, wynikające

z uszkodzenia ograniczenia lub brak zdolności wykonywania czynności na poziomie

uważanym za normalny dla człowieka”; upośledzenie (handicap) oznacza „niekorzystną

(gorszą) sytuację osoby, będącą wynikiem uszkodzenia lub niepełnosprawności,

polegającą na ograniczeniu lub uniemożliwieniu wypełniania ról, które uważane są za

normalne pod względem płci, wieku, czynników kulturowych i społecznych”

C. Thomas, Disability theory. Key ideas, issues and thinkers, [in:] N. Watson. Disability. Major

Themes in Health and Social Welfare. London, New York 2008, s. 361.

Podaję za: J. Kirenko, Oblicza niepełnosprawności, s. 28.

W. Janocha, Poczucie sensu życia osób z niepełnosprawnością, Kielce 2008, s. 17-19.

C. Barnes, G. Mercer, Niepełnosprawność, Warszawa 2008, s. 21-23.

Ewaluacja terminologii niepełnosprawności zmierza do wskazania jednostce

zadań do spełnienia, określenia obszarów jej autonomii oraz faktycznych możliwości,

co z kolei prowadzi do jej godnego funkcjonowania mimo niepełnosprawności.

Akcentuje się podmiotowy charakter definicji, wyrazem czego była przedstawiona

w roku 1997 Międzynarodowa Klasyfikacja Uszkodzeń, Działań i Uczestnictwa,

starająca się połączyć biologiczną i społeczną koncepcję niepełnosprawności.

Klasyfikacja ta została zatwierdzona w 2001 roku przez Światową Organizację Zdrowia

w kolejnej wersji pod nazwą Międzynarodowej Klasyfikacji Funkcjonowania,

Niepełnosprawności i Zdrowia i jest uznawana obecnie za wzorzec problematyki

niepełnosprawności i pojęć z nią zawiązanych. Przyjęto w niej, że człowiek jest istotą

biologiczną, a stanowi ją organizm o określonej strukturze i spełniający określone

funkcje. Jest określoną osobą, działającą i wypełniającą określone zadania oraz jest

członkiem określonej grupy społecznej, do której przynależy i w życiu której

uczestniczy

Zmodyfikowana Klasyfikacja jest nie tylko systematyzacją samego pojęcia

niepełnosprawności, ale także funkcjonowania i uczestnictwa w przypadku choroby,

zaburzenia czy urazu. Termin funkcjonowanie obejmuje trzy poziomy bytowania

człowieka: biologiczny, osobisty i społeczny. Niepełnosprawność wiąże się

z konsekwencjami w funkcjonowaniu człowieka na tych trzech poziomach. Nowa

Klasyfikacja nasuwa konieczność zrewidowania obecnych formalnych standardów

i poglądów, zwłaszcza jeśli chodzi o diagnozowanie i ustalanie stopnia

niepełnosprawności

Wprowadzenie klasyfikacji działania i uczestnictwa jest istotną nowością

rozszerzającą pojęcie niepełnosprawności. To one stają się wyznacznikiem

poszukiwania kryteriów niepełnosprawności. Nowa Klasyfikacja tak przedstawia

poszczególne jej elementy: Uszkodzenie rozumiane jest jako uszkodzenie funkcji i/lub

struktury organizmu, z uwzględnieniem poziomu ich uszkodzeń. Wymienia się tu

funkcje: psychiczne, wzrokowe, sensoryczne, sercowo-naczyniowe i oddechowe,

nerwowo-mięśniowo-szkieletowe i inne

Działanie w szerokim rozumieniu oznacza

wszystko, co człowiek robi, od wykonywania bardzo prostych czynności do złożonych

J. Kirenko, Indywidualna i społeczna percepcja niepełnosprawności, Lublin 2007, s. 18.

Tamże, s. 18-19.

Z. Kawczyńska-Butrym, Wyzwania rodziny: zdrowie, choroba, niepełnosprawność, starość, Lublin

2008,
s. 122.

i skomplikowanych zadań. Wymienia się łącznie 617 różnych aktywności człowieka,

takich między innymi jak: patrzenie, słuchanie, rozpoznawanie, komunikowanie się

z innymi osobami, poruszanie się w przestrzeni, prowadzenie gospodarstwa domowego

i wiele innych. Stopień trudności działania ocenia się na 5-punktowej skali: od

wykonywania bez trudności do niemożności wykonania w ogóle. Uczestnictwo, według

Klasyfikacji, jest to „rodzaj i zakres zaangażowania się osoby w sytuacje życiowe w

środowisku, w którym żyje”. Tak szerokie pojęcie obejmuje bardzo złożony związek

pomiędzy możliwościami działania człowieka a jego środowiskiem społecznym

i fizycznym. Klasyfikacja wyodrębnia siedem ogólnych dziedzin i 106 różnych sytuacji,

w których człowiek zwykle uczestniczy w środowisku: czynności samoobsługowe,

poruszanie się w przestrzeni, wymiana informacji, kontakty społeczne, edukacja, praca

zawodowa, zajęcia w czasie wolnym, praktyki religijne, życie ekonomiczne, życie

obywatelskie i życie środowiska lokalnego. Celem Klasyfikacji jest określenie dziedzin

życia, w których dana osoba jest ograniczona i stosuje się tutaj termin: „ograniczenie

uczestnictwa”. Termin ten ma zastąpić pojęcie upośledzenia, zamieszczonego

w klasyfikacji z 1980 roku

Jak podkreśla Janusz Kirenko, podane kryteria Klasyfikacji mają bardziej wymiar

obiektywny niż subiektywny, zwłaszcza w obszarach refleksyjnych ocen stopnia

zadowolenia. Interesujące jest wprowadzenie precyzyjnie ujętych pojęć działania

i uczestnictwa w codziennych zadaniach życiowych i w życiu społecznym osoby

niepełnosprawnej. Niepełnosprawność była i jest postrzegana jako stan niekorzystny dla

człowieka. „Dogłębne spojrzenie na istotę niepełnosprawności przez pryzmat

ograniczenia działania i uczestnictwa w życiu społecznym daje podstawę do

odpowiednich interwencji, mających na celu zmniejszenie tych ograniczeń”

1.2. Wybrane

polityki Unii Europejskiej na rzecz osób

niepełnosprawnych

Jedna na sześć osób w Unii Europejskiej jest niepełnosprawna w stopniu od

lekkiego do znacznego, co oznacza, że około 80 mln Europejczyków często nie ma

możliwości pełnego uczestniczenia w życiu społecznym i gospodarczym z powodu

J. Kirenko, Oblicza niepełnosprawności, Lublin 2006, s. 21-23.

J. Kirenko, Indywidualna i społeczna, s. 21.

barier związanych ze środowiskiem i z postawami ich otoczenia

. Wskaźnik ubóstwa

osób niepełnosprawnych jest o 70% wyższy od średniej

, a wynika to także z faktu

ograniczonego dostępu do zatrudnienia. Ponad jedna trzecia osób w wieku powyżej 75

lat dotknięta jest niepełnosprawnością ograniczającą w pewnym stopniu ich

możliwości, a w przypadku ponad 20% ograniczenia te są znaczne. Ponadto liczba tych

osób zwiększy się wraz ze starzeniem się społeczeństw.

Na Unii Europejskiej i państwach członkowskich spoczywa odpowiedzialność

za poprawę społecznej i ekonomicznej sytuacji osób niepełnosprawnych. Artykuł

1 Karty Praw Podstawowych UE stanowi, że: „Godność człowieka jest nienaruszalna.

Musi być szanowana i chroniona.” Natomiast w artykule 26 czytamy: „Unia uznaje

i szanuje prawo osób niepełnosprawnych do korzystania ze środków mających

zapewnić im samodzielność, integrację społeczną i zawodową oraz udział w życiu

społeczności.” Ponadto art. 21 zakazuje wszelkiej dyskryminacji ze względu na

niepełnosprawność.

W traktacie o funkcjonowaniu Unii Europejskiej zawarty został wymóg

zwalczania przez Unię, przy określaniu i realizacji jej polityk i działań, wszelkiej

dyskryminacji ze względu na niepełnosprawność (art. 10) oraz możliwość

dostosowywania w tym celu prawodawstwa Unii (art. 19)

Do zagadnień bardziej szczegółowych, mocno akcentowanym w polityce Unii

Europejskiej, jest problem zatrudnienia osób niepełnosprawnych

. Już 24 lipca 1986 r.

Rada Wspólnot Europejskich przyjęła Zalecenie w sprawie Zatrudnienia Osób

Niepełnosprawnych we Wspólnocie. Jako najważniejszy aspekt tego dokumentu

wskazano na tworzenie nowych miejsc pracy. W tym celu zaproponowano

umożliwienie pełnego korzystania przez osoby niepełnosprawne w sposób

sprawiedliwy z regionalnych projektów rozwoju, lokalnych inicjatyw w zakresie

zatrudnienia, działań zmierzających do wspierania tworzenia spółdzielni lub mniejszych

i średnich przedsiębiorstw. Wskazano na wykorzystanie nowych technologii do

stworzenia nowych możliwości zatrudnienia osób niepełnosprawnych, w tym

Moduł ad hoc badania aktywności ekonomicznej ludności UE w zakresie zatrudnienia

osób niepełnosprawnych (EU Labour Force Survey ad hoc module on employment of disabled people -
LFS AHM). 2002.

Europejskie badanie warunków życia ludności (EU Statistics on Income and Living Conditions:

EU- SILC), 2004.

Europejska strategia w sprawie niepełnosprawności 2010-2020: Odnowione zobowiązanie do

budowania Europy bez barier, Bruksela, dnia 15.11.2010, KOM(2010) 636, s. 3.

Osoby z niepełnosprawnością w Unii Europejskiej Szanse i Zagrożenia, M. Piasecki, M. Stępniak,

(red.) Norbertinum Fundacja Fuga Mundii, Lublin 2003, s. 9.

wspieranie projektów, które stwarzają możliwość telepracy. Przyjęty dokument

wskazuje na upowszechnianie i wspieranie projektów, które przewidują szkolenie

i przygotowanie osób niepełnosprawnych do utworzenia ich własnych przedsiębiorstw

oraz identyfikacji nowych możliwości zatrudnienia w środkach masowego przekazu lub

w służbach powołanych na rzecz innych osób niepełnosprawnych. W omawianym

dokumencie zaznaczono, iż konieczne jest ustanowienie wyspecjalizowanej krajowej

polityki, w celu umożliwienia powtórnego zatrudnienia pracowników dotkniętych

niepełnosprawnością psychiczną, którzy tracą pracę z powodu zmian zachodzących na

rynku pracy, jak również tworzenie szerszych możliwości zatrudniania osób

niepełnosprawnych w niepełnym wymiarze czasu pracy

Inną ważną inicjatywą Unii Europejskiej jest strategia zatrudnienia osób

niepełnosprawnych, zawarta w dokumencie „Upowszechnienie niepełnosprawności we

wspólnotowej polityce społecznej i zatrudnieniu, na lata 1998-2000”. Strategia ma

wiele do zaoferowania osobom, które narażone są na wysokie ryzyko zostania

bezrobotnymi

. W filarze 1 Wytycznych polityki zatrudnienia – „zdolności zawodowe”

– znajduje się odniesienie do potrzeb osób z niepełnosprawnością. Wytyczna 9 mówi,

że Państwa Członkowskie zwrócą szczególną uwagę na potrzeby osób

z niepełnosprawnością, grup etnicznych oraz innych grup zmarginalizowanych.

Rozwiną także odpowiednie formy prewencyjnych i aktywnych działań, które promują

ich integrację na rynku pracy. Wytyczna ta ma bezpośrednie odniesienie do

uczestnictwa osób z niepełnosprawnością na otwartym rynku pracy. Wytyczne 1, 2 i 3

podkreślają prewencyjny charakter całej strategii zatrudnienia, a wraz z Wytyczną

9 tworzą one wzajemnie wspierający się zwrot w polityce zatrudnienia, który

zapowiada więcej miejsc pracy dla osób niepełnosprawnych.

Zgodnie ze strategią problemy z zatrudnieniem osób z niepełnosprawnością będą

rozwiązywane poprzez zintegrowanie ich z szerokim zakresem programów

zatrudnienia. Należy dołożyć wszelkich starań, aby w trakcie tych procesów nie

nastąpiło stygmatyzowanie osób z niepełnosprawnością. Stąd niesienie pomocy nie

powinno opierać się na tradycyjnych założeniach i stereotypach przypisywanych

osobom niepełnosprawnym, ale na konkretnych potrzebach jednostki

K. Kurowskiego, Regulacje Unii Europejskiej, „Euroniepełnosprawni” Nr 1:2009, s. 5.

M. Piasecki, M. Stępniak, Osoby z niepełnosprawnością w Unii Europejskiej, Lublin 2000, s. 56.

Tamże.

Na zagadnienie pracy wskazuje również Dyrektywa Rady Unii Europejskiej

2000/78/WE z 27 listopada 2000 r. ustanawiająca ogólne warunki ramowe równego

traktowania w zakresie zatrudnienia i pracy. Nakłada ona na prawodawcę obowiązek

podjęcia odpowiednich środków umożliwiających osobie niepełnosprawnej dostęp do

zatrudnienia, wykonywania pracy i awansu, podnoszenia kwalifikacji, chyba że takie

środki nakładałyby nieproporcjonalnie duże obciążenie na pracodawcę

Aby wesprzeć proces aktywizacji zawodowej osób niepełnosprawnych Komisja

Europejska, 5 grudnia 2002 r., wydała Rozporządzenie 2004/2002 w sprawie

stosowania art. 87 i 88 Traktatu ustanawiającego Wspólnotę Europejską, w odniesieniu

do pomocy państwa w zatrudnieniu. W rozporządzeniu określono możliwy rozmiar

wsparcia Państw Członkowskich w realizacji programów, mających na celu pomoc

w tworzeniu miejsc pracy, rekrutacji pracowników zmarginalizowanych i pracowników

niepełnosprawnych

oraz

pokrywanie

dodatkowych

kosztów

związanych

z zatrudnianiem pracowników niepełnosprawnych. Wielkość wszelkiej pomocy brutto,

stosunku

do miejsc pracy osób zmarginalizowanych, pracowników

niepełnosprawnych, wyliczona jako procent kosztów pracy w okresie jednego roku po

rekrutacji, nie może przekroczyć 50% dla pracowników zmarginalizowanych lub 60%

dla pracowników niepełnosprawnych. Ograniczono możliwość stosowania tej pomocy

tylko do przypadków, w których następuje wzrost pracowników w danym podmiocie

albo, gdy stanowisko lub stanowiska pracy są zwolnione w wyniku dobrowolnego

odejścia, przejścia na emeryturę związaną z wiekiem, dobrowolnego ograniczenia czasu

pracy lub prawomocnego zwolnienia za złe zachowanie

Walka z dyskryminacją w zatrudnieniu osób niepełnosprawnych: Wspólnotowa

strategia niepełnosprawności osadzona jest na głębokim przekonaniu, iż osoby

z niepełnosprawnością posiadają te same fundamentalne prawa co inni obywatele

Dlatego też jedną z najważniejszych kwestii w polityce Unii Europejskiej wobec

niepełnosprawności jest przeciwdziałanie dyskryminacji osób niepełnosprawnych.

Podstawą prawną do przeciwdziałania dyskryminacji jest Traktat amsterdamski, na

mocy którego do Traktatu ustanawiającego Europejską Wspólnotę Gospodarczą został

wprowadzony artykuł 13, będący dla Unii Europejskiej narzędziem w zwalczaniu

dyskryminacji osób z niepełnosprawnością. Chociaż w Traktacie została ustanowiona

K. Kurowski, Regulacje Unii Europejskie.j, s. 5.

Tamże.

M. Piasecki, M. Stępniak, Osoby z niepełnosprawnością w Unii Europejskiej, s. 56.

zasada niedyskryminacji, to konieczne jest wprowadzenie przepisów, które spowodują,

że nie będzie to jedynie martwy zapis

. Pierwszym krokiem w tworzeniu

ustawodawstwa antydyskryminacyjnego w Unii Europejskiej jest Dyrektywa Rady Unii

Europejskiej z 27 listopada 2000 roku w sprawie ustanowienia ogólnych ram dla

równego traktowania w zatrudnieniu i wykonywaniu zawodu (2000/78/WE). Stanowi

ona ramy dla prawodawstwa przyjaznego ludziom niepełnosprawnym, włączając

rozwiązania dotyczące kluczowych zagadnień, takich jak zabezpieczenie przed

prześladowaniami czy nałożenie na pracodawcę obowiązku brania pod uwagę potrzeb

niepełnosprawnych

pracowników.

Jako

kontynuację

tego

pakietu

antydyskryminacyjnego zaplanowano na lata 2001-2006 program powołany do życia na

mocy Decyzji Rady Europy i mający na celu walkę z dyskryminacją o rozmaitym

podłożu – rasowym lub etnicznym, religijnym, związanym z wiekiem, orientacją

seksualną, a co najważniejsze – z niepełnosprawnością

. Dyrektywa Rady odnosi się

do trzech rodzajów dyskryminacji: pośredniej, bezpośredniej i molestowania

(szykanowania). O dyskryminacji bezpośredniej mówimy wtedy, gdy człowiek jest

traktowany w sposób mniej korzystny tylko z powodu swojej niepełnosprawności.

Dyskryminacja pośrednia występuje, gdy pozornie neutralne przepisy, postanowienie

czy praktyka mogą spowodować znalezienie się osoby, posiadającej jakiś szczególny

rodzaj niepełnosprawności, w niekorzystnej sytuacji w porównaniu z innymi ludźmi.

Natomiast molestowanie (szykanowanie) oznacza każde niepożądane zachowanie, które

w zamiarze lub w skutku narusza godność osoby niepełnosprawnej lub stwarza

zastraszające, wrogie, poniżające, upokarzające lub obraźliwe sytuacje

Obecnie ofiary dyskryminacji mają możliwość dochodzenia swych praw

z pomocą organizacji: związków, stowarzyszeń itp. Dyrektywa „Przeciw dyskryminacji

w miejscu pracy” znacznie ułatwia dochodzenie tychże praw, gdyż nakłada na

pracodawcę obowiązek udowodnienia, że decyzja o przyjęciu lub nieprzyjęciu

kandydata do pracy bądź o daniu awansu wybranemu pracownikowi nie nosi śladów

dyskryminacji, tzn. nie ma związku z ewentualną niepełnosprawnością, wyznawaną

religią, poglądami, wiekiem lub orientacją seksualną

E. Wapiennik, R. Piotrowicz, Niepełnosprawny – pełnosprawny obywatel Europy, UKIE 2002, s. 45

www.niepelnosprawni.pl/ledge/x/1418 [dostęp: 27.05.2012].

R. Piotrowicz, E. Wapiennik, Osoby Niepełnosprawne w Unii Europejskiej, UKIE 2002, s. 24.

www.niepelnosprawni.pl/ledge/x/1418 [dostęp: 27.05.2012].

Środki transportu: Kolejnym ważnym zagadnieniem, z punktu widzenia polityki Unii

Europejskiej

krajów

członkowskich,

jest

poprawa

dostępności

osób

niepełnosprawnych do środków transportu. Działania podejmowane w tym zakresie

dotyczą obecnie przede wszystkim dostępności komunikacji autobusowej, kolejowej,

lotniczej i morskiej.

W maju 2000 r. Komisja Europejska przyjęła dokument, noszący nazwę „Europa

bez barier dla niepełnosprawnych” (Barriers Free Europe). Skupia się on na zagadnieniu

tworzenia „społeczeństwa bez barier”. Bierze pod uwagę nie tylko oczywiste

zagadnienia dostępu do edukacji czy zatrudnienia ale także inne, pokrewne dziedziny,

takie jak transport, mechanizmy rynkowe czy nowe technologie. Podkreśla, jak ważne

jest zapewnienie niepełnosprawnym udziału zarówno w życiu ekonomicznym, jak

i społecznym; zwraca uwagę, że zmiany na lepsze w jakiejkolwiek dziedzinie – czy to

w transporcie, czy w dostępności budynków – od razu wpływają na polepszenie sytuacji

w innych, zdawałoby się – dość odległych dziedzinach. Dokument zwraca także uwagę

na potencjał nowoczesnej techniki, otwierający nowe możliwości radzenia sobie

z ograniczeniami w funkcjonowaniu osób niepełnosprawnych33.

Niejako konsekwencją wspomnianego wyżej dokumentu jest przyjęta dnia 20

listopada 2001 roku dyrektywa dotycząca specjalnych warunków dla pojazdów

używanych do przewozu pasażerów, które zawierają więcej niż osiem miejsc

siedzących oprócz miejsca dla kierowcy, zwana często dyrektywą „Autobusy

i autokary” („Buses and Couches”). Przyjęcie jej oznacza, że wszystkie autobusy

w Unii

Europejskiej

będą musiały być w pełni dostępne dla osób

z niepełnosprawnością. Z regulacji wprowadzonych na mocy dyrektywy skorzystają nie

tylko osoby z niepełnosprawnością, ale także osoby z czasowo ograniczoną

możliwością poruszania się, np. osoby z dziećmi, ludzie starsi, osoby podróżujące

z dużym bagażem

. Dyrektywa gwarantuje m.in. dostęp do wszystkich nowych

autobusów w obszarach miejskich osobom o ograniczonej możliwości poruszania się,

w tym poruszającym się na wózkach inwalidzkich. Nakłada też wymóg, by we

wszystkich autobusach miejskich były zamontowane specjalne podjazdy lub

podnośniki, wydzielone miejsca siedzące dla osób o ograniczonych możliwościach

http://europa.eu/legislation_summaries/employment_and_social_policy/disability_and_old_age/c11415_i
t.htm [dostęp: 28.05.2012].

www.zsa.tcz.pl/unia/dyskr.html [dostęp: 16.05.2012].

poruszania się, miejsce dla psa przewodnika oraz specjalne wyróżniki kolorystyczne dla

osób niedowidzących

. Kraje członkowskie Unii Europejskiej do 13 sierpnia 2003 roku

miały czas na przyjęcie i opublikowanie nowego prawa, a także wszelkich krajowych

przepisów niezbędnych do jego wypełnienia. Po przystąpieniu Polski do Unii

Europejskiej także nasz kraj został zobowiązany do dostosowania przepisów, zgodnie z

regulacjami zawartymi w omawianej dyrektywie

Nowa strategia Unii Europejskiej wobec osób niepełnosprawnych jako

odnowienie przyjętych wcześniej zobowiązań: Najnowszym i niezwykle ważnym

dokumentem

przygotowanym

przez

Unię

Europejską

rzecz

osób

z niepełnosprawnością jest Europejska strategia w sprawie niepełnosprawności 2010-

2020: Odnowione zobowiązanie do budowania Europy bez barier.

Dokument ten zawiera plan nakreślający, w jaki sposób Unia Europejska i rządy

krajowe mogą wzmocnić pozycję osób z niepełnosprawnością, by umożliwić im

korzystanie z ich praw. W najbliższym dziesięcioleciu zostanie w tym celu zastosowany

szeroki wachlarz środków – od wzajemnego uznawania krajowych zaświadczeń

o niepełnosprawności, przez propagowanie normalizacji, po lepiej ukierunkowane

korzystanie z zamówień publicznych i przepisów o pomocy państwa

W centrum Europejskiej strategii 2010-2020 znajduje się eliminowanie

wszelkiego rodzaju barier uniemożliwiających osobom niepełnosprawnym pełne

uczestnictwo w życiu społecznym. W tym celu Komisja określiła osiem podstawowych

obszarów działania, które mieszczą się pod hasłami: dostępność, uczestnictwo,

równość, zatrudnienie, kształcenie i szkolenie, ochrona socjalna, zdrowie i działania

zewnętrzne. Powyższe obszary wybrano ze względu na ich potencjał dla osiągnięcia

ogólnych celów strategii

Dostępność oznacza, że osoby niepełnosprawne mają dostęp, na równych

prawach z innymi, do środowiska fizycznego, transportu, technologii i systemów

informacyjno-komunikacyjnych oraz pozostałych obiektów i usług. We wszystkich

tych obszarach nadal istnieją znaczne bariery. Dla przykładu,we wszystkich krajach

Unii Europejskiej jedynie 5% stron internetowych w pełni odpowiada standardom

Tamże.

www.zsa.tcz.pl/unia/dyskr.html [dostęp: 16.05.2012].

www.niepelnosprawni.pl/ledge/x/1418 [dostęp: 16.05.2012].

Komunikat Komisji do Parlamentu Europejskiego, Rady, Europejskiego Komitetu Ekonomicznego,

Komitetu  Ekonomiczno-społecznego  i  Komitetu  Regionów.  Europejska  strategia  w  sprawie
niepełnosprawności  2010-2020:  Odnowione  zobowiązanie  do  budowania  Europy  bez  barier,  Bruksela
2010, s. 4.

dostępności sieci, nieco więcej jest dostępnych częściowo. Wielu nadawców

telewizyjnych nadal emituje jedynie niewiele programów opatrzonych napisami lub

komentarzem dla niesłyszących. Komisja zaznacza, że dostępność jest warunkiem

wstępnym uczestniczenia w życiu społecznym i gospodarczym, stąd przed Unią

Europejską nadal długa droga do jej osiągnięcia. Komisja proponuje zastosowanie

instrumentów prawnych i innych, takich jak standaryzacja, w celu zwiększenia

dostępności budynków, transportu, zgodnie z projektami przewodnimi: Europejską

agendą cyfrową i Unią innowacji

Uczestnictwo: Nadal wiele przeszkód uniemożliwia osobom niepełnosprawnym

pełne korzystanie z praw podstawowych – w tym praw obywateli Unii – i ogranicza

ich udział w życiu społecznym na równych z innymi prawach. Do praw tych należy

prawo do swobodnego przemieszczania się, wyboru miejsca i stylu życia oraz pełnego

dostępu do kultury, rekreacji i sportu. Na przykład, osoba o stwierdzonej

niepełnosprawności przeprowadzająca się do innego państwa UE może stracić dostęp

do krajowych świadczeń, takich, jak bezpłatne lub ulgowe korzystanie z komunikacji

publicznej

Równość: Omawiana strategia zaznacza, że ponad połowa Europejczyków

uważa, i ż dyskryminacja, ze względu na niepełnosprawność lub wiek, jest

powszechnie obecna w Unii Europejskiej. Zgodnie z art. 1, 21 i 26 Karty UE oraz art.

10 i 19. traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej Komisja będzie działać na

rzecz równego traktowania osób niepełnosprawnych z wykorzystaniem dwutorowego

podejścia. Obejmie ono wykorzystanie istniejących przepisów Unii Europejskiej, aby

zapewnić ochronę przed dyskryminacją, oraz wprowadzenie w życie aktywnej

polityki zwalczania dyskryminacji i promowanie w polityce Unii Europejskiej

równości szans. Komisja będzie także zwracać uwagę na skumulowany wpływ

dyskryminacji, której osoby niepełnosprawne doświadczać mogą z innych względów,

takich jak narodowość, wiek, rasa lub przynależność etniczna, płeć, religia lub

przekonania oraz orientacja seksualna. Komisja zagwarantuje także pełne

wprowadzenie w życie dyrektywy 2000/78/WE zakazującej dyskryminacji w dziedzinie

zatrudnienia. Poprzez kampanie informacyjne, na poziomie Unii Europejskiej

i krajowym, Komisja będzie działać na rzecz różnorodności i zwalczania dyskryminacji,

Tamże s. 6.

Tamże s. 6-7.

a także wspierać działania organizacji pozarządowych aktywnych w tej dziedzinie

Zatrudnienie: Dobra praca gwarantuje niezależność ekonomiczną, pobudza do

osobistych osiągnięć i stanowi najlepszą ochronę przed biedą. Poziom zatrudnienia

osób niepełnosprawnych wynosi jednak tylko około 50%. Komisja zaznacza, iż aby

osiągnąć cele Unii Europejskiej w zakresie wzrostu gospodarczego więcej osób

niepełnosprawnych musi pracować w ramach wolnego rynku pracy i uzyskiwać

dochody. Komisja wykorzysta pełny potencjał strategii „Europa 2020” i Programu na

rzecz nowych umiejętności i zatrudnienia, oferując państwom członkowskim analizy,

wytyczne polityczne, wymianę informacji i inne wsparcie. Poprawi ona stan wiedzy

na temat sytuacji zatrudnienia niepełnosprawnych kobiet i mężczyzn, określi istniejące

wyzwania i zaproponuje rozwiązania. Komisja zwróci szczególną uwagę na sytuację

młodych osób niepełnosprawnych w momencie ich przechodzenia od kształcenia do

zatrudnienia. Zajmie się kwestią mobilności w ramach tego samego zawodu, na

wolnym rynku pracy oraz w warsztatach pracy chronionej, poprzez wymianę

informacji i wzajemne uczenie się

Kształcenie i szkolenie: W grupie wiekowej 16-19 lat nie kształci się 37% osób

o znacznie ograniczonych możliwościach i 25% ograniczonych w pewnym stopniu,

wobec 17% osób w pełni sprawnych. Dostęp do głównego nurtu edukacji dla dzieci

o znacznym stopniu niepełnosprawności jest trudny i często podlegają one segregacji.

Osoby niepełnosprawne, a w szczególności dzieci, muszą być w odpowiedni sposób

integrowane w ogólnym systemie edukacyjnym i w ich najlepszym interesie leży

zapewnienie im indywidualnego wsparcia. Komisja wspierać będzie dążenie do

osiągnięcia wysokiej jakości kształcenia i szkolenia zapewniającego włączenie

społeczne w ramach inicjatywy „Mobilna młodzież”. Komisja zwiększać będzie

wiedzę o poziomach kształcenia i możliwościach dla osób niepełnosprawnych oraz

mobilność tych osób, ułatwiając im uczestnictwo w programie „Uczenie się przez całe

życie”

Ochrona socjalna: Mniejsze uczestnictwo w ogólnym kształceniu oraz

w rynku pracy doprowadziło do nierówności w poziomie dochodów oraz do zjawisk

takich jak, bieda osób niepełnosprawnych, wykluczenie społeczne i izolacja. Osoby

z niepełnosprawnością muszą mieć możliwość korzystania z systemów ochrony

Tamże s. 8.

Tamże s. 8-9.

Tamże s. 9.

socjalnej i programów ograniczania ubóstwa, do pomocy w obszarach

niepełnosprawności, mieszkalnictwa socjalnego i innych usług zwiększających ich

możliwości, a także programów emerytalnych i rentowych

Zdrowie: Osoby niepełnosprawne mają ograniczony dostęp do świadczeń

zdrowotnych, w tym do rutynowego leczenia, co prowadzi do niezwiązanych

z niepełnosprawnością nierówności dotyczących zdrowia. Osoby niepełnosprawne

mają prawo do równego dostępu do opieki zdrowotnej, w tym do prewencji, oraz

do specjalnych świadczeń zdrowotnych i rehabilitacyjnych wysokiej jakości

i w dostępnych cenach, w których uwzględniane są ich potrzeby, także te związane

z płcią. Zapewnienie dostępu jest przede wszystkim zadaniem państw członkowskich,

które są odpowiedzialne za organizowanie i zapewnianie świadczeń zdrowotnych

i opieki medycznej

Działania zewnętrzne: Unia Europejska i państwa członkowskie powinny

promować prawa osób niepełnosprawnych w ramach swoich działań zewnętrznych,

w tym rozszerzania Unii Europejskiej oraz programów sąsiedztwa i rozwoju.

W odpowiednich obszarach, Komisja podkreślać będzie w działaniach zewnętrznych

Unii Europejskiej, że zagadnienie niepełnosprawności jest zagadnieniem z obszaru

praw człowieka; doskonalić będzie sieć korespondentów ds. niepełnosprawności,

zwiększając

świadomość

zagadnień

związanych

niepełnosprawnością

w delegaturach Unii Europejskiej, a także będzie oddziaływać, by kraje kandydujące

i potencjalne kraje kandydujące dokonywały postępów w upowszechnianiu praw

osób niepełnosprawnych, a instrumenty finansowe pomocy przedakcesyjnej używane

były do poprawy ich sytuacji

Wspólnota Europejska oraz jej kraje członkowskie podjęły wiele działań, które

powinny się przyczynić do poprawy dostępności do szeroko pojętego otoczenia dla

osób z niepełnosprawnością. Dotyczą one nie tylko rynku pracy, wszelkiego rodzaju

środków transportu i znoszenia barier architektonicznych, ale także dostępu do in-

formacji, szkolnictwa i nowych technologii. Unia Europejska stara się pamiętać

o interesach osób z niepełnosprawnością we wszystkich swoich inicjatywach, o czym

świadczy wielość opracowanych dekretów, rezolucji i strategii. Należy tylko wierzyć,

Tamże s. 9-10.

Tamże s. 10.

Tamże s. 10-11.

że ich treści znajdą szerokie zastosowanie w codziennym życiu osób

z niepełnosprawnością.

1.3. Najważniejsze regulacje prawne dotyczące niepełnosprawności

w Polsce

W poprzednim punkcie ukazana została strategia Unii Europejskiej na rzecz

pełnego uczestnictwa osób niepełnosprawnych w życiu społecznym. Jak na tym tle jawi

się polskie prawodawstwo, w jakim kierunku poszły zmiany i czy Polska staje się

miejscem przyjaznym dla osób z niepełnosprawnością? Na te pytania będziemy

poszukiwać odpowiedzi w niniejszej części.

W Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z 2 kwietnia 1997 r. (Dz.U. Nr 78, poz.

483) zapisano, iż osoby z niepełnosprawnością mają prawo do niezależnego życia

i realizacji siebie we wszystkich obszarach, w których uczestniczą osoby pełnosprawne.

Wskazuje na to artykuł 32 pkt. 2. który stanowi, iż nikt nie może być dyskryminowany

w życiu politycznym, społecznym lub gospodarczym z jakiejkolwiek przyczyny.

Ustawa zasadnicza nakłada na władze publiczne obowiązek zapewnienia szczególnej

opieki zdrowotnej osobom niepełnosprawnym (art. 68), a także obowiązek pomocy tym

osobom w zabezpieczeniu egzystencji, przysposobieniu do pracy oraz komunikacji

społecznej (art. 69).

Ważnym dokumentem z punktu wiedzenia zakresu problematyki oraz doniosłości

jest Karta Praw Osób Niepełnosprawnych (KPON) uchwalona przez Sejm

Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 1 sierpnia 1997 r. Wskazuje ona, iż osoby

z niepełnosprawnością mają takie samo prawo jak inni do dostępu do dóbr i usług

umożliwiających pełne uczestnictwo w życiu społecznym; do leczenia i opieki

medycznej, wczesnej diagnostyki, rehabilitacji i edukacji leczniczej, a także do

świadczeń zdrowotnych uwzględniających rodzaj i stopień niepełnosprawności, w tym

do zaopatrzenia w przedmioty ortopedyczne, środki pomocnicze, sprzęt rehabilitacyjny,

do wszechstronnej rehabilitacji mającej na celu adaptację społeczną. Karta zaznacza, iż

osoby niepełnosprawne powinny mieć dostęp do nauki w szkołach wspólnie ze swymi

pełnosprawnymi rówieśnikami, jak również do korzystania ze szkolnictwa specjalnego

lub edukacji indywidualnej, pomocy psychologicznej, pedagogicznej i innej pomocy

specjalistycznej umożliwiającej rozwój, zdobycie lub podniesienie kwalifikacji

ogólnych i zawodowych. KPON wskazuje na prawo do pracy na otwartym rynku

zgodnie z kwalifikacjami, wykształceniem i możliwościami oraz korzystania

z doradztwa zawodowego i pośrednictwa, a gdy niepełnosprawność i stan zdrowia tego

wymaga – prawo do pracy w warunkach dostosowanych do potrzeb niepełnosprawnych.

Osoby z niepełnosprawnością mają prawo do zabezpieczenia społecznego

uwzględniającego konieczność ponoszenia zwiększonych kosztów wynikających

z niepełnosprawności, jak również uwzględnienia tych kosztów w systemie

podatkowym; do życia w środowisku wolnym od barier funkcjonalnych, w tym dostępu

do urzędów, punktów wyborczych i obiektów użyteczności publicznej, swobodnego

przemieszczania się i powszechnego korzystania ze środków transportu, dostępu do

informacji, możliwości komunikacji międzyludzkiej; do posiadania samorządnej

reprezentacji swego środowiska oraz do konsultowania z nim wszelkich projektów

aktów prawnych dotyczących osób niepełnosprawnych oraz do pełnego uczestnictwa

w życiu publicznym, społecznym, kulturalnym, artystycznym, sportowym oraz rekreacji

i turystyce odpowiednio do swych zainteresowań i potrzeb

Dokumentem regulującym udział osób z niepełnosprawnością w życiu

społecznym jest Ustawa z dnia 3 grudnia 2010 r. o wdrożeniu niektórych przepisów

Unii Europejskiej, w zakresie równego traktowania. Ustawa, która weszła w życie

z dniem 1 stycznia 2011, określa obszary i sposoby przeciwdziałania naruszeniom

zasady równego traktowania, ze względu na płeć, rasę, pochodzenie etniczne,

narodowość, religię, wyznanie, światopogląd, niepełnosprawność, wiek lub orientację

seksualną oraz organy właściwe w tym zakresie.

Każdy, wobec kogo zasada równego traktowania została naruszona, ma prawo do

odszkodowania. Ponadto, zgodnie z Ustawą, postawienie zarzutu naruszenia zasady

równego traktowania uprawdopodobnia fakt jej naruszenia i ten, któremu zarzucono

naruszenie tej zasady, jest obowiązany wykazać, że nie dopuścił się jej naruszenia. Nie

ma tu więc zastosowania zasada domniemania niewinności

Szczegółowemu uregulowaniu funkcjonowania osób niepełnosprawnych służy

ustawa z dn. 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz

zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz.U. z 2008 r. Nr 14, poz. 92). Ustawa

definiuje osoby niepełnosprawne, jako osoby, których stan fizyczny, psychiczny lub

www.idn.org.pl/sonnszz/prawa_niepelnosprawn1.htm [dostęp: 28.05.2012].

Ustawa z dnia 3 grudnia 2010 r. o wdrożeniu niektórych przepisów Unii Europejskiej w zakresie

równego traktowania; http://rownetraktowanie.gov.pl [dostęp: 28.05.2012].

umysłowy trwale lub okresowo utrudnia, ogranicza bądź uniemożliwia wypełnianie ról

społecznych, a w szczególności zdolności do wykonywania pracy zawodowej, jeżeli

uzyskały odpowiednie orzeczenie: o zakwalifikowaniu przez organy orzekające do

jednego z trzech stopni niepełnosprawności; o całkowitej lub częściowej niezdolności

do pracy – na podstawie odrębnych przepisów; o niepełnosprawności przed

ukończeniem 16 roku życia. Ustawa o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz

zatrudnianiu osób niepełnosprawnych wprowadziła trzy stopnie niepełnosprawności:

znaczny, umiarkowany, lekki.

Nowelizacja wspomnianej wyżej ustawy dokonała się 29 października 2010

(Ustawa o zmianie ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu

osób niepełnosprawnych oraz niektórych innych ustaw (DzU nr 226, poz. 1475)).

Nowelizacja ta wprowadziła wiele istotnych zmian, a głównie chodzi o zagadnienia

dotyczące zatrudniania osób niepełnosprawnych, uprawnień pracowniczych oraz

pomocy publicznej uzyskiwanej przez pracodawców zatrudniających osoby

z niepełnosprawnością. Większość zmian zaczęła obowiązywać w roku 2011.

Natomiast część z nich weszła w życie od 1 stycznia 2012. Dotyczą one: czasu pracy

osób niepełnosprawnych, wysokości kwot dofinansowania wynagrodzeń, spełniania

warunków uprawniających do posiadania statusu zakładu pracy chronionej

. Zgodnie

z art. 15 ust. 1 ustawy o rehabilitacji, czas pracy osoby niepełnosprawnej nie może

przekraczać ośmiu godzin na dobę oraz 40 godzin tygodniowo. Natomiast zgodnie z art.

15 ust. 2 ustawy o rehabilitacji prawo do skróconego czasu pracy w wymiarze siedmiu

godzin na dobę oraz 35 godzin tygodniowo przysługuje osobom ze znacznym lub

umiarkowanym stopniem niepełnosprawności. Te normy czasu pracy obowiązują

pracownika od dnia następnego po przedstawieniu pracodawcy orzeczenia

o niepełnosprawności. Na podstawie art. 1 pkt 4 nowelizacji od 1 stycznia 2012

skrócony czas pracy przysługuje osobom zaliczonym do znacznego lub umiarkowanego

stopnia niepełnosprawności, jedynie na podstawie zaświadczenia o celowości

stosowania skróconej normy czasu pracy, wystawionego przez lekarza

przeprowadzającego badania profilaktyczne pracowników lub w razie jego braku

lekarza sprawującego opiekę nad tą osobą niepełnosprawną. Aby więc korzystać ze

skróconego czasu pracy, osoba niepełnosprawna musi spełnić łącznie dwa warunki:

M. Brząkowski, Pracodawcy niepełnosprawnych pracowników muszą się przygotować na to, że w

przyszłym roku nie będą działali w takich samych warunkach, Rzeczpospolita. Prawo [dostęp:
30.05.2012].

przedstawić pracodawcy orzeczenie o zaliczeniu jej do znacznego lub umiarkowanego

stopnia niepełnosprawności, uzyskać zaświadczenie od lekarza o celowości stosowania

skróconej normy czasu pracy

Zmiany prawa dotyczące zatrudniania osób niepełnosprawnych, wprowadzone

ustawą z 29 października 2010 r. znacznie zmniejszają korzyści, które uzyskiwali

pracodawcy zatrudniający osoby niepełnosprawne. Od 1 stycznia 2011 r. zamrożono

wskaźnik brany pod uwagę przy obliczaniu dofinansowania do wynagrodzeń osób

niepełnosprawnych. Dofinansowanie to jest uzależnione od minimalnego

wynagrodzenia. Dotychczas było to wynagrodzenia z grudnia roku poprzedniego. Teraz

zostało na dwa lata zamrożone na poziomie najniższego wynagrodzenia z grudnia 2009

r. Oznacza to, że dofinansowania do wynagrodzeń osób niepełnosprawnych zostały już

od 1 stycznia 2011 r. zmniejszone w porównaniu z tymi, jakie gwarantowała ustawa

przed nowelizacją. Od 1 marca 2011 r. nie przysługują dofinansowania do

wynagrodzenia pracownika o umiarkowanym lub lekkim stopniu niepełnosprawności,

którzy mają ustalone prawo do emerytury. A od 1 czerwca 2011 r. tylko osoby

niepełnosprawne, o znacznym stopniu niepełnosprawności, prowadzące działalność

gospodarczą, będą miały prawo do całkowitej refundacji obowiązkowych składek

emerytalnych i rentowych. Osoby z umiarkowanym stopniem otrzymają zwrot 60%, zaś

z lekkim stopniem – 30% składek

Ważnym krokiem w wyrównywaniu szans osób z niepełnosprawnością jest

przyjęta ustawa z dnia 19 sierpnia 2011 r. o języku migowym i innych środkach

komunikowania się (Dz. U. z 2011 r. nr 209, poz. 1243), która weszła w życie 1

kwietnia 2012 roku. Ustawa dotyczy 3 zagadnień: języka migowego, technik wspierania

osób głuchoniewidomych oraz innych środków komunikowania się.

Nowe prawo przewiduje, że organy administracji publicznej będą musiały

zapewnić osobom niesłyszącym tłumacza języka migowego. Osoby potrzebujące

powinny zgłosić chęć skorzystania z takiej pomocy, co najmniej trzy dni robocze

wcześniej. Wyjątkiem są sytuacje nagłe. Regulacja przewiduje również, że osoba

głucha w kontaktach z organami administracji publicznej, policją, strażą pożarną

i strażami gminnymi będzie mogła korzystać z pomocy wyznaczonej przez siebie

Tamże.

Z.M. Miszczak, Prawa osób niepełnosprawnych w najważniejszych aktach prawa wewnętrznego i

międzynarodowego; http://niepelnosprawni.lublin.pl/prawa-osob-niepelnosprawnych-w-najwazniejszych-
aktach-prawa-wewnetrznego-i-miedzynarodowego-2/ [dostęp: 01.04.2012].

osoby. Utworzony ma zostać także rejestr tłumaczy języka migowego prowadzony

przez wojewodów w formie elektronicznej

W ustawie znalazł się także katalog środków wspierania komunikowania się,

takich jak użycie komunikatorów internetowych, SMS-ów, e-maili, faksów i stron

WWW, które mają osobom głuchym i głuchoniewidomym ułatwić załatwienie sprawy

w urzędzie bez przychodzenia do niego. Osoby głuche i głuchoniewidome będące

rodzicami mają prawo do żądania usługi tłumacza w kontaktach ze szkołą, do której

uczęszcza ich dziecko.

Wszystkie osoby głuche i głuchoniewidome mają prawo żądać od urzędu

przekazania dokumentów związanych z załatwianą w urzędzie sprawą w formie

dostępnej. Oznacza to, że można żądać tych dokumentów w wersji migowej – np.

nagrania tłumaczenia na nośniku elektronicznym

Ustawa tworzy Radę Języka Migowego, która ma się składać z przedstawicieli

środowiska – osób głuchych, głuchoniewidomych, specjalistów zajmujących się

problematyką języka migowego i technik wspierania osób głuchoniewidomych, oraz

urzędników z kilku ministerstw oraz z Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji. Rada ma

promować i upowszechniać użycie języka migowego oraz monitorować wdrażanie

ustawy

Wymienione w tym punkcie akty prawne, regulujące aktywność osób

z niepełnosprawnością w polskiej przestrzeni publicznej, to tylko wybrane dokumenty,

będące odpowiedzią zarówno na Konwencję ONZ jak i przyjętą przez Unię Europejską

Strategię 2020. Trudno nie zauważyć postępu legislacyjnego i otwartości społeczeństwa

polskiego na osoby z niepełnosprawnością. Oczywiście jeżeli odniesiemy ów postęp do

sytuacji osób niepełnosprawnych w innych krajach Unii Europejskiej, to okazuje się, że

w Polsce jest jeszcze bardzo wiele do zrobienie. Należy jednak zaznaczyć, iż

w ostatnich dziesięcioleciach dokonały się bardzo duże zmiany, zarówno w wymiarze

legislacyjnym jak i w postawach społecznych wobec osób niepełnosprawnych.

Odpowiedzialni za stanowienie prawa nie mogą jednak zatrzymać się w pół drogi,

potrzebne są dalsze wysiłki, by prawo w Polsce dawało osobom niepełnosprawnym

możliwość godnego życia i równych szans na realizacje swoich planów.

J. Dudek, Wchodzi w życie ustawa o języku migowym, Rzeczpospolita. Prawo. [dostęp: 01.04.2012].

Ustawa z dnia 19 sierpnia 2011 r. o języku migowym i innych środkach komunikowania się (Dz. U. z

2011 r. nr 209, poz. 1243); http://wiadomosci.onsi.pl/info,2717.html [dostęp: 29.05.2012].

Tamże.

Rozdział II. Charakterystyka

społeczno-ekonomiczna

polskich obszarów wiejskich

Obszary wiejskie w Polsce zajmują 93,2%

powierzchni kraju i spełniają

podstawowe funkcje środowiskowe dla społeczeństwa. Dominacja obszarów wiejskich

decyduje o ich ogromnym znaczeniu dla jakości życia całego społeczeństwa. Obszary te

kumulują wiele dóbr publicznych, które są bardzo cenne społecznie, ekonomicznie

i przyrodniczo. Należy też wskazać na ich genetyczne zróżnicowanie, pod względem

potencjału

rozwojowego,

które

wynika

uwarunkowań

historycznych

i środowiskowych.

Warunkiem rozwoju obszarów wiejskich, w długookresowej perspektywie, jest

podjęcie działań w zakresie przekształcenia struktury społeczno-ekonomicznej

obszarów niezurbanizowanych

z wykorzystaniem lokalnych zasobów naturalnych

i materialnych oraz cech społeczności, a rezultaty tych zmian posłużą efektywniejszemu

zaspokajaniu potrzeb mieszkańców i powiększaniu ich dobrobytu.

Należy jednak

uwzględnić strefowe oddziaływanie miast na obszary wiejskie, które słabnie w miarę

oddalania się ośrodka miejskiego.

Jak zauważa M. Adamowicz, rozwój obszarów wiejskich opiera się na pięciu

poziomach, które determinują ten rozwój:



poziom pierwszy to ogólne relacje między rolnictwem i społeczeństwem, które

uwzględniają sposoby dostosowania się rolnictwa do szybko zmieniających się

potrzeb społecznych,

H. Dmochowska (red.), Obszary wiejskie w Polsce, Główny Urząd Statystyczny, Urząd Statystyczny w

Olsztynie, Studia i analizy statystyczne, Zakład Wydawnictw Statystycznych, Warszawa – Olsztyn 2011,
s. 93.

K. Heffner, A. Rosner, Wybrane koncepcje i możliwości rozwoju obszarów wiejskich po dekadzie

transformacji w Polsce, [w:] Wieś i rolnictwo w procesie zmian. Problemy rozwoju obszarów wiejskich,
S. Sokołowska (red.), Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego, Opole 2006, s. 10.

G. Spychalski, Wielofunkcyjność jako czynnik rozwoju obszarów wiejskich, [w:] Wiejskie gospodarstwa

domowe w obliczu problemów transformacji, integracji i globalizacji, M. Adamowicz (red.),
Wydawnictwo SGGW, Warszawa 2004, s. 43.

A. Potoczek, Polityka regionalna i gospodarka przestrzenna, Wydawnictwo Agencja TNOIK i

Centrum Kształcenia i Doskonalenia Kujawscy, Toruń 2003, s. 152-154.

J. Rakowska, A. Wojewódzka - Wiewiórska: Zróżnicowanie przestrzenne obszarów wiejskich w Polsce

– stan i perspektywy rozwoju w kontekście powiązań funkcjonalnych, Ekspertyza wykonana na
zamówienie Ministerstwa Rozwoju Regionalnego, Warszawa 2010, s. 1.

M. Adamowicz, Wielofunkcyjne gospodarstwa rolne jako podmiot w rozwoju wsi i rolnictwa, [w:]

Wiejskie gospodarstwa domowe w obliczu problemów transformacji, integracji i globalizacji, M.
Adamowicz (red.), Wydawnictwo SGGW, Warszawa 2004, s. 39-41.



poziom drugi odnosi się do nowego modelu rozwoju rolnictwa, jako sektora

produkcyjnego, który buduje płaszczyznę spójności i synergii między różnymi

formami działalności podmiotów w skali lokalnej i regionalnej,



poziom trzeci opiera się na rolniczym gospodarstwie domowym, jego miejscu

w układzie stosunków i więzi z innymi podmiotami oraz alokacji zasobów pracy

pomiędzy różne formy rolniczej i nierolniczej aktywności,



poziom czwarty zlokalizowany został w sferze przedsiębiorczości wiejskiej, która

może być źródłem współpracy między różnymi formami działalności

użytkowników przestrzeni wiejskiej,



poziom piąty to sfera polityki i instytucji, którego rola opiera się na koordynacji

różnych aspektów polityki, mających wpływ na obszary wiejskie, zapewnieniu

powiązań przestrzennych i strukturalnych w zakresie stymulacji procesu rozwoju

wiejskiego.

Rozwój obszarów wiejskich jest procesem przebiegającym na wielu poziomach,

angażującym wiele podmiotów oraz posiadającym wiele działań i form aktywności.

Złożoność tego rozwoju pozwala na budowanie kapitału społecznego (podążanie

w kierunku społeczeństwa informacyjnego, opartego na umiejętnościach kreatywnych

i innowacyjnych, co stwarza szansę na dywersyfikację aktywności ekonomicznej

poprzez różnorodne formy działalności gospodarczej i poszukiwanie nisz

rynkowych

)

oraz wzrost aktywności społeczności wiejskiej w kontaktach lokalnych

i ponadlokalnych, również ze społecznościami miejskimi.

Cechą charakterystyczną obszarów wiejskich jest znaczne zróżnicowanie pod

względem poziomu rozwoju społeczno-gospodarczego, wynikające z licznych

uwarunkowań. Różnice w poziomie rozwoju determinowane są, między innymi, takimi

czynnikami jak lokalizacja, stan infrastruktury, gęstość zaludnienia, czy istniejące

Por. G. Spychalski, Mezoekonomiczne aspekty kształtowania rozwoju obszarów wiejskich, IRWiR PAN,

Warszawa 2005.

G. Spychalski, Regionalny model rozwoju obszarów wiejskich, [w:] Rolnictwo a rozwój obszarów

wiejskich, M. Kłodziński, W. Dzun (red.), IRWiR PAN, Wydział Ekonomiki i Organizacji Gospodarki
Żywnościowej AR w Szczecinie, Warszawa 2005, s. 204.

Por. J. Wilkin, U. Budzich-Szukała, J. Saloni, Wizja rozwoju polskiej wsi-elementy wspólne i

różnicujące. Próba syntezy, [w:] Polska wieś 2025. Wizja rozwoju, J. Wilkin (red.), Warszawa 2005, s.
15 i nast. (autorzy wskazują nowe technologie jako czynnik pozarolniczej aktywizacji wiejskich zasobów
pracy).

M.Adamowicz, A.Smarzewska, Obszary wiejskie województwa mazowieckiego i lubelskiego w

kontekście rozwoju zrównoważonego, [w:] System środowiskowego i rolniczego modelowania w skali
lokalnej, M. Adamowicz (red.), Wydawnictwo SGGW, Warszawa 2009, s. 136.

struktury społeczno-gospodarcze.

Dlatego też, należy pamiętać, iż złożoność procesu

rozwoju obszarów wiejskich wynika ze skomplikowanej struktury tych obszarów i ich

niejednorodnego

charakteru

oraz

wielości

zróżnicowania

czynników

oddziaływujących na obszary wiejskie.

Charakterystykę obszarów wiejskich w Polsce przedstawiono w oparciu

o koncepcję rozwoju zrównoważonego, z uwzględnieniem wymiaru zintegrowanego,

opierającego się na trzech wymiarach głównych (społecznym, ekonomicznym oraz

przyrodniczym) oraz dwóch wymiarach szczegółowych, wyodrębnionych z wymiarów

głównych (instytucjonalno-polityczny z wymiaru społecznego oraz przestrzenny

z wymiaru przyrodniczego).

2.1. Wymiar społeczny

2.1.1. Sytuacja demograficzna obszarów wiejskich

Obszary wiejskie w 2009 r. zamieszkiwało 14,9 mln mieszkańców, tj. 39,0%

ludności Polski.

W porównaniu z 2003 r., na obszarach wiejskich przybyło 212 tys.

osób.

Gęstość zaludnienia na tych obszarach w 2009 r. wynosiła średnio 51 osób/km².

Wskaźnik gęstości zaludnienia był silnie zdywersyfikowany podregionalnie: od 19

osób/km² w podregionie ełckim do 191 osób/km² w podregionie tyskim.

Poszczególne wartości wskaźnika gęstości zaludnienia wynikały z tego, iż dużą

gęstością zaludnienia charakteryzowały się głównie gminy o rozdrobnionym rolnictwie,

położone wokół większych miast oraz intensywnych dojazdach do pracy w mieście,

Charakterystyka obszarów wiejskich w 2005 r., GUS, Urząd Statystyczny w Olsztynie, Olsztyn 2006, s.

40.

H. Dmochowska (red.), Obszary wiejskie w Polsce, Główny Urząd Statystyczny, Urząd Statystyczny w

Olsztynie, Studia i analizy statystyczne, Zakład Wydawnictw Statystycznych, Warszawa – Olsztyn 2011,
s.134.

Tamże, s. 134.

natomiast niska gęstość zaludnienia występowała na obszarach wiejskich

o korzystniejszej strukturze agrarnej oraz położonych dalej od ośrodków miejskich.

W Polsce przeważają wsie o małej liczbie ludności – średnio na 1 miejscowość

wiejską w 2009 r. przypadało 276 osób (w przekroju województw liczba ta waha się od

120 osób w województwie podlaskim do 842 osób w województwie małopolskim)

Większe wsie występują głównie w południowej części kraju oraz wokół aglomeracji

miejskich, mniejsze natomiast w województwach północno-wschodnich i zachodnich

oraz w wielu gminach centralnej Polski.

W populacji ludności zamieszkującej obszary wiejskie w 2009 r. nieznacznie

przeważały kobiety (o 0,3 % więcej niż mężczyzn), co wpłynęło na wartość

współczynnika feminizacji

. Na 100 mężczyzn na obszarach wiejskich przypadało 101

kobiet (wobec 111 na obszarach miejskich oraz 107 ogółem w kraju). W skali

województw, najwyższym współczynnikiem feminizacji na obszarach wiejskich

charakteryzowały się województwa śląskie (103,8) i opolskie (103,6), najniższym zaś –

podlaskie (98,0) i warmińsko-mazurskie (98,1).

Przyrost naturalny

na 1000 ludności na obszarach wiejskich w 2009 r. był

dodatni i wynosił 1,2 (w kraju ogółem odnotowano 0,9), to jednak należy zauważyć, iż

w porównaniu z rokiem 2005 (0,3), był znacznie wyższy.

Statystyki zgonów na obszarach wiejskich nie odbiegają znacząco od danych dla

pozostałej części kraju. W 2009 r. na wsi odnotowano 10,3 zgonów na 1000 ludności,

natomiast na obszarach miejskich – 10,0. W porównaniu do w 2003 r., różnica w liczbie

zgonów między miastem a wsią zmniejszyła się. W skali kraju liczba zgonów na 1000

Polska wieś po wejściu do Unii Europejskiej, Fundacja na Rzecz Rozwoju Polskiego Rolnictwa,

Warszawa 2004, s. 124.

H. Dmochowska (red.), Obszary wiejskie w Polsce, Główny Urząd Statystyczny, Urząd Statystyczny w

Olsztynie, Studia i analizy statystyczne, Zakład Wydawnictw Statystycznych, Warszawa – Olsztyn 2011,
s.135.

Współczynnik feminizacji to liczba kobiet przypadająca na 100 mężczyzn.

H. Dmochowska (red.), Obszary wiejskie w Polsce, Główny Urząd Statystyczny, Urząd Statystyczny w

Olsztynie, Studia i analizy statystyczne, Zakład Wydawnictw Statystycznych, Warszawa – Olsztyn 2011,
s.136.

Różnica między liczbą urodzeń żywych i zgonów w danym okresie.

H. Dmochowska (red.), Obszary wiejskie w Polsce, Główny Urząd Statystyczny, Urząd Statystyczny w

Olsztynie, Studia i analizy statystyczne, Zakład Wydawnictw Statystycznych, Warszawa – Olsztyn 2011,
Tabela I, s.92.

ludności wzrosła w ciągu 6 lat z 9,6 do 10,1. Najmniejszy wskaźnik zgonów

odnotowano w województwach południowej Polski – małopolskim (8,8) oraz

podkarpackim (9,3), najwyższy zaś – w pomorskim (14,2) i podlaskim (13,2). Liczba

zgonów niemowląt przypadających na 1000 urodzeń żywych jest bardzo zbliżona na

wsi (5,5) oraz w miastach (5,6). W skali całego kraju liczba ta spadła od 2003 r. z 7,0 do

5,6, co świadczy o wyższej jakości opieki medycznej w czasie porodów i okresie

bezpośrednio po narodzeniu dziecka.

Zmiany liczby ludności wiejskiej kształtowały się pod wpływem zmian

administracyjnych, przyrostu naturalnego oraz migracji. Urodzenia i migracje

wewnętrzne (saldo migracji wewnętrznych zarówno w roku 2005, jak i 2009 r.

osiągnęło wartości dodatnie i wynosiło odpowiednio 2,2 i 2,7) miały największy wpływ

na liczbę ludności obszarów wiejskich.

W skali całego kraju w 2009 r. roku przeprowadziło się z miasta na wieś ponad 41

tys. osób. Największy napływ ludności na obszary wiejskie miał miejsce

w województwach dolnośląskim i pomorskim (po 0,6% ludności wiejskiej w 2009 r.)

oraz śląskim i wielkopolskim (po 0,5%). Porównując z 2003 r., saldo migracji na

obszarach wiejskich w kraju wzrosło o prawie 11 tys. (z 30,4 tys.). Województwami,

w których wzrost był najbardziej widoczny, są województwa dolnośląskie (o 61,7%),

wielkopolskie (o 50,0%) oraz łódzkie (o 46,9%). Warto zwrócić uwagę, że

województwa wschodniej Polski, tj. lubelskie, warmińsko-mazurskie oraz podlaskie,

wciąż charakteryzują się ujemnym saldem migracji, aczkolwiek w ciągu 6 lat tempo

odpływu ludności z obszarów wiejskich w tych województwach zmniejszyło się.

Przeciętne trwanie życia na obszarach wiejskich wyniosło w 2009 r. dla mężczyzn

71,0 lat, a dla kobiet – 80,2 lat. Przewidywana długość życia mężczyzn na obszarach

wiejskich była niższa niż na obszarach miejskich oraz dla całego kraju (odpowiednio

71,9 i 71,5), a kobiet – wyższa (odpowiednio 80,0 i 80,1). Od 2003 r. przeciętne trwanie

życia na obszarach wiejskich wzrosło o 1 rok (zarówno dla mężczyzn, jak i kobiet).

Najwyższą przeciętną długością życia ludności na obszarach wiejskich charakteryzują

Tamże, s.140.

Tamże, tabela I, str. 92.

Tamże, s. 142.

się województwa małopolskie (81,2 dla kobiet oraz 72,9 dla mężczyzn) oraz

podkarpackie (odpowiednio 81,2 oraz 72,7).

Mężczyźni mieszkający na wsi byli w 2009 r. średnio o prawie 2 lata młodsi od

mężczyzn mieszkających w miastach (mediana

wieku mężczyzn na obszarach

wiejskich wynosiła 34,7 lat wobec 36,3 dla obszarów miejskich oraz średniej dla Polski

wynoszącej 35,6). Wśród kobiet różnica ta była jeszcze większa na korzyść obszarów

wiejskich i wynosiła 4,3 roku. Mediana wieku kobiet mieszkających na wsi wynosiła

37,3 lat w porównaniu z 41,6 dla miast. Od 2003 r. mediana wieku dla obszarów

wiejskich wzrosła o 1,5 roku (mężczyźni) oraz 1,4 lat (kobiety), zaś dla obszarów

miejskich – analogicznie o 1,3 (mężczyźni) oraz 1,7 (kobiety).

Od 2001 r. coraz więcej kobiet wiejskich decyduje się na rodzenie dzieci

w późniejszym wieku, tj. 25-29 lat (wcześniej 20-24 lat), średni wiek kobiet wiejskich

rodzących dzieci wzrósł z 25,9 roku (1990 r.) do 27,3 roku (2003 r.).

Pomimo, iż

płodność kobiet

wiejskich w roku 2009 w porównaniu z rokiem 2003 wzrosła (z 41,5

do 45,7), to i tak ten wskaźnik osiągnął wartość korzystniejszą, niż wskaźnik płodności

dla Polski ogółem (43,6 w 2009 r. oraz 35,1 w 2003 r.).

Na obszarach wiejskich rodzi się więcej dzieci w przeliczeniu na 1000 ludności

niż w miastach – w 2009 r. było to 11,4 urodzeń żywych (wzrost z 10,3 w 2003 r.)

wobec 10,6 na obszarach miejskich (znaczny wzrost z 8,5). Najwyższą wartością

wskaźnika na obszarach wiejskich charakteryzowało się województwo pomorskie (14,2

na 1000 ludności), najniższą zaś – opolskie (9,0). Współczynnik dzietności ogólnej był

na obszarach wiejskich w 2009 r. wyższy niż na obszarach miejskich (1,50 wobec 1,33).

Tamże, s. 141.

Mediana wieku wskazuje przeciętny wiek osób w danej zbiorowości (np. zamieszkującej

określone terytorium). Wartość mediany wyznacza granicę wieku, którą połowa osób w danej
zbiorowości już przekroczyła, a druga połowa jeszcze nie osiągnęła.

H. Dmochowska (red.), Obszary wiejskie w Polsce, Główny Urząd Statystyczny, Urząd Statystyczny w

Olsztynie, Studia i analizy statystyczne, Zakład Wydawnictw Statystycznych, Warszawa – Olsztyn 2011,
s.137.

Polska Wieś 2006, Raport o stanie wsi, Fundacja na Rzecz Rozwoju Polskiego Rolnictwa, Warszawa

2006, s. 65-66.

Płodność kobiet mierzy się współczynnikiem obliczonym jako iloraz liczby urodzeń żywych i liczby

kobiet w wieku rozrodczym (15-49 lat). Urodzenia z matek w wieku poniżej 15 lat zalicza się do grupy
15-19 lat, urodzenia z matek powyżej 50 lat zalicza się do grupy 45-49 lat.

H. Dmochowska (red.), Obszary wiejskie w Polsce, Główny Urząd Statystyczny, Urząd Statystyczny w

Olsztynie, Studia i analizy statystyczne, Zakład Wydawnictw Statystycznych, Warszawa – Olsztyn 2011,
Tabela II, s.98.

Wartość współczynnika dzietności ogólnej sugeruje brak prostej zastępowalności

pokoleń na obszarach wiejskich. Wysokim współczynnikiem wyróżniały się

województwa pomorskie (1,75), mazowieckie (1,58) oraz warmińsko-mazurskie (1,58),

niskim zaś – opolskie (1,14) oraz śląskie (1,37).

Poziom wykształcenia ludności wiejskiej był znacznie niższy niż mieszkańców

miast, to jednak można zauważyć wyraźną tendencję rosnącą w tym zakresie.

Obserwuje się zdecydowany wzrost osób w wieku 15 lat i więcej posiadających

wykształcenie średnie lub wyższe (wg NSP: w 1988 r. 14,9% oraz w 2002 r. 26,7%,

w miastach odpowiednio 41,2% oraz 52,3%). Natomiast w przypadku osób pracujących

najniższy poziom wykształcenia posiadali mieszkańcy wsi pracujący w rolnictwie

(wykształcenie wyższe posiadało 1,5% pracujących, średnie 20,0%, podstawowe lub

niższe – 42,0%. W 2002 r. wg NSP mieszkańcy wsi z wykształceniem wyższym

stanowili 7,7% pracujących (24,5% mieszkańcy miast), ze średnim lub policealnym

około 30% ( w mieście 45,5%).

Na obszarach wiejskich w 2009 r. udział ludności z wyższym wykształceniem

w liczbie ludności ogółem w wieku ponad 13 lat był prawie trzykrotnie niższy niż

w miastach (8,1% wobec 24,0%). Zgodnie z ogólnopolską tendencją, wyższe

wykształcenie na wsi częściej posiadają kobiety niż mężczyźni (9,4% wobec 6,5%).

Obszary wiejskie charakteryzują się dużym udziałem ludności z wykształceniem

zasadniczym zawodowym (29,0% wobec 20,0% w miastach) oraz podstawowym

(26,5% wobec 13,1% w miastach).

Na mniej korzystną strukturę poziomu wykształcenia mieszkańców wsi wpłynęło

wiele czynników takich jak, odległość od placówek oświatowych, koszty kształcenia,

niskie dochody rolników, zły stan wiejskiej oświaty, powszechne wykorzystywanie

Tamże, s. 140.

Polska Wieś 2006, Raport o stanie wsi, Fundacja na Rzecz Rozwoju Polskiego Rolnictwa, Warszawa

2006, s. 72.

H. Dmochowska (red.), Obszary wiejskie w Polsce, Główny Urząd Statystyczny, Urząd Statystyczny w

Olsztynie, Studia i analizy statystyczne, Zakład Wydawnictw Statystycznych, Warszawa – Olsztyn 2011,
s.138.

pracy dzieci chłopskich w gospodarstwach rolnych oraz niska podaż szkół

ponadpodstawowych na obszarach wiejskich.

Na obszarach wiejskich w 2009 r. zawierano blisko 7 małżeństw na 1000 ludności

(wzrost z ponad 5 w 2003 r.). Podobne wartości notuje się na obszarach miejskich.

Znaczne różnice zanotowano natomiast w liczbie rozwodów na 1000 ludności – na

obszarach wiejskich w 2009 r. był to prawie 1, a na obszarach miejskich – ponad 2.

Ludność zamieszkująca na wsi wstępuje w związki małżeńskie wcześniej niż ludność

miejska. Mediana wieku nowożeńców na obszarach wiejskich wyniosła w 2009 r. 24,8

lat (kobiety) oraz 27,0 lat (mężczyźni) wobec odpowiednio 26,5 lat oraz 28,4 lat

w miastach.

Na podstawie opracowania Obszary wiejskie w Polsce pod redakcją

H. Dmochowskiej w zakresie sytuacji demograficznej obszarów wiejskich można

wskazać następujące wnioski:



na wsi żyją ludzie młodsi oraz rodzi się więcej dzieci,



struktura wiekowa na wsi jest mniej korzystna niż w miastach,



zdecydowanie liczniej zamieszkane są obszary wiejskie w południowej części kraju

– w szczególności w województwach śląskim i małopolskim, najmniejszą gęstością

zaludnienia cechuje się północno-wschodnia część kraju, czyli województwa

podlaskie i warmińsko- -mazurskie,



niekorzystna sytuacja demograficzna (wysoka mediana wieku, niski współczynnik

feminizacji, niekorzystna struktura wiekowa) charakteryzuje województwa

wschodniej i środkowo-wschodniej Polski (podlaskie, lubelskie, warmińsko- -

mazurskie, mazowieckie oraz łódzkie), zaś wśród nich zdecydowanie najmniej

korzystnie prezentują się województwa podlaskie oraz lubelskie.



kondycja obszarów wiejskich jest uzależniona od odległości od miasta

wojewódzkiego oraz jego siły - zdecydowanie korzystniej prezentują się

Polska wieś po wejściu do Unii Europejskiej, Fundacja na Rzecz Rozwoju Polskiego Rolnictwa,

Warszawa 2004, s. 82.

H. Dmochowska (red.), Obszary wiejskie w Polsce, Główny Urząd Statystyczny, Urząd Statystyczny w

Olsztynie, Studia i analizy statystyczne, Zakład Wydawnictw Statystycznych, Warszawa – Olsztyn 2011,
s.140.

Tamże, s. 144.

podregiony stanowiące bezpośrednie zaplecze ośrodków metropolitalnych,

funkcjonalnie z nimi powiązane,



problemem związanym ze stanem ludności na obszarach wiejskich jest powszechne

starzenie się społeczeństwa, skutkujące znacznym wzrostem wskaźnika obciążenia

demograficznego (najtrudniejszą sytuację pod tym względem prognozuje się

w województwach wschodniej Polski oraz opolskim, na tle kraju najlepiej

wypadają zaś województwa pomorskie, wielkopolskie oraz kujawsko-pomorskie),



obserwuje się pogłębiającą peryferyzację całych regionów wywołaną znacznym

odpływem ludności.

W porównaniu z sytuacją w miastach, wieś charakteryzowała się wyższą

wartością współczynnika dzietności (1,496 wobec 1,330) oraz niższą medianą wieku

(36,0 wobec 38,9). Analiza potencjału demograficznego wskazuje na relatywnie

korzystną strukturę wiekową ludności wiejskiej – 44,5% ludności w wieku

przedprodukcyjnym mieszkało na wsi (co stanowiło 21,6% ogółu ludności wiejskiej).

2.1.2. Sytuacja ekonomiczna ludności

Prawie 6,6 mln osób (55,2%) spośród 12 mln ludności w wieku 15 lat i więcej

zamieszkującej na wsi w 2009 r. było aktywnych zawodowo. Współczynnik aktywności

zawodowej był zdecydowanie wyższy wśród mężczyzn (64,4%) niż wśród kobiet

(46,4%). Wskaźnik zatrudnienia wyniósł 50,8% dla ludności wiejskiej ogółem, przy

czym odnotowano znaczną różnicę pomiędzy wskaźnikiem zatrudnienia mężczyzn

(59,8%) a kobiet (42,2%). Wskaźnik ten w porównaniu z 2003 r. wzrósł o 4,9 pkt proc.

ogółem, o 6,7 pkt proc. dla mężczyzn i o 3,3 pkt proc. dla kobiet. Najwyższym

wskaźnikiem zatrudnienia charakteryzowało się województwo mazowieckie (53,9%),

najniższym zaś – zachodniopomorskie (42,4%).

Najwyższy współczynnik aktywności zawodowej na obszarach wiejskich

odnotowano w grupach wiekowych 45-49 lat (93,1%), 40-44 lata (92,3%) oraz 35-39 lat

(91,0%). Na nieco niższym poziomie utrzymywał się on w przedziałach 30-34 lata

(83,8%), 25-29 lat (80,6%). Dla grupy wiekowej wchodzącej na rynek pracy (20-24

Tamże, s. 216.

Tamże, s.146.

lata) współczynnik aktywności zawodowej wyniósł 64,2%. Znacznie mniejszy odsetek

ludności aktywnej zawodowo obserwuje się w przedziale wiekowym 55-59 lat (45,5%).

Spośród ludności w wieku 60-64 lata na obszarach wiejskich aktywnych zawodowo

było 20,3% osób, natomiast w grupie powyżej 65 lat – 6,4%.

Potencjalne zasoby pracy można określić poprzez ocenę stanu populacji

w zakresie procentowego udziału ludności w różnych kategoriach wiekowych: wiek

przedprodukcyjny, produkcyjny oraz poprodukcyjny. W roku 2009 udział ludności

w wieku produkcyjnym ogółem wzrósł w odniesieniu do 2003 r. o 1,6% (z 62,9% do

64,5%).

Zmiany liczby ludności w ekonomicznych grupach wiekowych przyczyniły się do

spadku wskaźnika obciążenia ekonomicznego

, który w 2009 r. dla obszarów wiejskich

wyniósł 59 osób (było to o 10 osób mniej niż w 2003 r. – 69).

W układzie

przestrzennym zróżnicowanie tego wskaźnika było najbardziej korzystne na obszarach

wiejskich województw zachodnich i południowo-zachodnich (w województwie

mazowieckim wskaźnik osiągnął wartość 67,3, w lubelskim zaś 72,0 i był drugim, co do

wielkości, po województwie podlaskim – 77,2).

Kolejnym istotnym wskaźnikiem informującym o żywotności obszaru jest

stosunek w populacji osób w wieku powyżej 64 lat do grupy poniżej 15 roku życia. Im

wyższe wartości tego wskaźnika tym starzenie społeczeństwa jest bardziej wyraźne.

Wartość tego wskaźnika na obszarach wiejskich w Polsce w 2005 r. wynosiła 71,6

osoby, a w całym kraju 82,0 osoby. Tylko w województwie podlaskim osiągnął on

poziom 102,5 osoby, co oznacza, iż na 100 osób w wieku do 15 lat przypadało 102,5

osoby w wieku powyżej 64 lat.

Liczba osób pracujących na obszarach wiejskich w roku 2009 wynosiła 1459,8

tys. osób, co stanowiło 17,2% ogółu pracujących w Polsce. Wartość wskaźnika

zatrudnienia, wyrażającego się udziałem ludności pracującej, w ogólnej liczbie ludności

Tamże, s. 147.

Tamże, Tabela II, s. 106.

Wskaźnik obciążenia ekonomicznego jest to liczba osób w wieku nieprodukcyjnym przypadająca na

100 osób w wieku produkcyjnym.

H. Dmochowska (red.), Obszary wiejskie w Polsce, Główny Urząd Statystyczny, Urząd Statystyczny w

Olsztynie, Studia i analizy statystyczne, Zakład Wydawnictw Statystycznych, Warszawa – Olsztyn
2011,Tabela II, s.102.

w wieku 15 lat i więcej, była korzystniejsza na obszarach wiejskich (wyniosła w 2009 r.

50,8%) niż miejskich – 50,2% (średnia dla kraju to 50,4%). Jest to bardzo pozytywne

zjawisko, szczególnie ze względu na to, iż im wyższa wartość tego wskaźnika, tym

wyższy poziom gospodarczy.

Na podstawie badań BAEL określone zostały kierunki zmian struktury

zatrudnienia na wsi w latach 1998-2005. Stwierdzono, iż ilość osób pracujących

w rolnictwie

w okresie 1998-2002 była na zbliżonym poziomie (ok. 19,0%, na wsi –

ok. 46,0%), dopiero rok 2005 przyniósł spadek wartości procentowej wskaźnika do ok.

17,0%, a na obszarach wiejskich do ok. 41,0%. Osoby pracujące w rolnictwie na własny

rachunek

stanowiły ok. 91,5% ogółu pracujących w rolnictwie (na wsi ok. 93,5%),

natomiast ilość osób pracujących na rachunek własny poza rolnictwem wykazywała

trend stabilny i utrzymywała się na poziomie ok. 14,0% (na wsi ok. 11%). Na obszarach

wiejskich najliczniejszą grupę pracujących poza rolnictwem (wg NSP z

2002 r.)

stanowiły osoby zatrudnione w obszarze

„przetwórstwa przemysłowego”–29,0%,

„handlu i napraw”–ok. 17,0% oraz „budownictwa”–ok. 9,0%.

W 2009 r. stopa bezrobocia na obszarach wiejskich wyniosła 8,0%. Warto

odnotować znaczny spadek tego wskaźnika w porównaniu z 2003 r. (o 9,8 pkt proc.).

Stopa bezrobocia była wyższa w przypadku kobiet niż mężczyzn (9,1% wobec 7,2%).

W 2009 r. osiągnęła wartości od 13,2% w województwie zachodniopomorskim do 4,7%

w województwie podlaskim. Rozpiętość stopy bezrobocia między wartościami

skrajnymi zmniejszyła się ponad dwukrotnie w porównaniu z 2003 r. (8,5 pkt proc.

wobec 20,6 pkt proc.). Zdecydowanie najwyższa stopa bezrobocia na obszarach

wiejskich dotyczyła ludności w wieku 20-24 lata (20,1%). W pięcioletnich grupach

wiekowych z przedziału 30-65 lat wartości wskaźnika wynosiły od 3,7 do 6,5%. Stopa

bezrobocia wśród ludności związanej z rolnictwem była dla każdej grupy wiekowej

niższa niż wśród ludności bezrolnej. Najwyższa stopa bezrobocia wśród ludności

związanej z rolnictwem wynosiła 17,0% (20-24 lata). Bezrobocie wśród ludności

Tamże, Tabela II, s.106.

Dane obejmują rolnictwo, leśnictwo i łowiectwo.

Osoby prowadzące własną działalność gospodarczą i nie zatrudniające pracowników, pracodawców i

pomagających członków rodziny.

wg Polskiej Klasyfikacji Działalności.

Polska wieś po wejściu do Unii Europejskiej, Fundacja na Rzecz Rozwoju Polskiego Rolnictwa,

Warszawa 2004, s. 71.

powyżej 30 roku życia było notowane na bardzo niskim poziomie (maksymalnie 3,3%

w przedziale 30-34 lata).

100

Spośród 833 tys. zarejestrowanych bezrobotnych na obszarach wiejskich w 2009

r. bez prawa do zasiłku pozostawało 670 tys. osób (80,4%). W miastach wskaźnik ten

osiągnął podobne wartości. Tak duży udział bezrobotnych bez prawa do zasiłku

świadczy o wieloletnim charakterze bezrobocia zarówno na wsi, jak i w miastach.

Najtrudniejszą sytuację pod tym względem odnotowano w województwach lubelskim

(88,3%) oraz podlaskim (88,2%).

101

Dynamika bezrobocia wiejskiego uwarunkowana była takimi czynnikami jak

wzrost gospodarczy, procesy restrukturyzacyjne w gospodarce, przemiany agrarne

w rolnictwie, czy podaż siły roboczej.

102

Na podstawie przeprowadzonego w 2002 r. NSP ustalono, iż na obszarach

wiejskich występowały najliczniej gospodarstwa domowe

103

składające się z dwóch

osób (20,2%) oraz częściej niż w miastach odnotowano udział gospodarstw

czteroosobowych i większych. Stanowiły one ok. 44,0% ogółu gospodarstw ( w tym ok.

12,0% było gospodarstw o 6- osobowym składzie i większym). Dominujący typ rodziny

wiejskiej to małżeństwo z dziećmi, stanowiące 61,0% wszystkich rodzin oraz

małżeństwa bez dzieci (małżeństwa starsze, po usamodzielnieniu się dzieci oraz młode

małżeństwa, nie posiadające jeszcze potomstwa), których było 21,0 %.

Większość gospodarstw domowych użytkowało działki rolne o niewielkiej

powierzchni, do 1 ha użytków rolnych (UR) – 28,0%, natomiast gospodarstwa rolne

o powierzchni 1-5 ha UR – 40,0%.

104

Przeciętna ilość osób przypadająca na jedno wiejskie gospodarstwo domowe

w 2002 r. (NSP) wynosiła 3,8 osoby w gospodarstwach domowych związanych

100

H. Dmochowska (red.), Obszary wiejskie w Polsce, Główny Urząd Statystyczny, Urząd Statystyczny w

Olsztynie, Studia i analizy statystyczne, Zakład Wydawnictw Statystycznych, Warszawa – Olsztyn 2011, s.
146.

101

Tamże, s. 147.

102

Polska wieś po wejściu do Unii Europejskiej, Fundacja na Rzecz Rozwoju Polskiego Rolnictwa,

Warszawa 2004, s. 149-150.

103

Definiowane jako zespół osób mieszkających razem i wspólnie utrzymujących się.

104

Polska wieś po wejściu do Unii Europejskiej, Fundacja na Rzecz Rozwoju Polskiego Rolnictwa,

Warszawa 2004, s. 137-139.

z rolnictwem oraz 2,8 osoby w bezrolnych gospodarstwach domowych (średnio 3,3

osoby na gospodarstwo). Dlatego też, odsetek ludności związanej z rolnictwem był

wyższy niż liczba gospodarstw domowych związanych z rolnictwem i wynosił na

obszarach wiejskich ok. 60% ogółu ludności w gospodarstwach domowych.

105

Standard i jakość życia mieszkańców obszarów wiejskich w bardzo wysokim

stopniu zależą od poziomu infrastruktury. Słabo rozwinięta infrastruktura techniczna na

wsi jest poważną barierą rozwoju obszarów wiejskich. Zasoby mieszkaniowe na 1000

ludności na wsi w 2009 r. wyniosły 291,7 mieszkań, to jednak były niższe od wskaźnika

miejskiego (384,9 mieszkania). Odnotowano wzrost wskaźnika przyrostu liczby

mieszkań w przeliczeniu na 1000 mieszkańców (w 2009 r. do użytkowania oddano 3,3

mieszkania). Wskaźnikami, które pozwalają określić warunki mieszkaniowe w kraju są

także przeciętna powierzchnia użytkowa mieszkań ogółem i przypadająca na jedną

osobę. Wskaźniki te korzystniej kształtowały się na wsi, niż w skali kraju. Powierzchnia

użytkowa mieszkania na wsi wyniosła w 2009 r. 140,3 m², ogółem zaś 99,6 m².

Wynikało to z dominującej na obszarach wiejskich zabudowy wolno stojącej.

106

W przekroju terytorialnym na obszarach wiejskich udział mieszkań

wyposażonych w podstawowe instalacje, takie jak wodociąg, ustęp spłukiwany,

centralne ogrzewanie, czy gaz z sieci wzrósł na przestrzeni lat 2000-2005. Blisko 90,0%

mieszkań na wsi posiadało wodociąg, ustępem spłukiwanym dysponowało 73,5%

mieszkań, centralne ogrzewanie było dostępne w 63,5% mieszkań, gaz z sieci

natomiast

w ok. 18,0% podmiotów.

107

Należy jednak zwrócić uwagę na dysproporcje między

stopniem zwodociągowania a stopniem skanalizowania. Gęstość sieci wodociągowej

i kanalizacyjnej na obszarach wiejskich (2009 r.) była niższa niż w Polsce ogółem,

odpowiednio 71,2 km/100 km² i 17,3 km/100 km² (w kraju odpowiednio 85,5 km/100

km² oraz 32,0 km/100 km²), to jednak odnotowano wzrost tych wskaźników od 2000 r.

Podobne relacje dotyczyły gęstości sieci gazowej, która wyniosła w 2009 r. 21,0

105

Tamże, s. 140.

106

H. Dmochowska (red.), Obszary wiejskie w Polsce, Główny Urząd Statystyczny, Urząd Statystyczny w

Olsztynie, Studia i analizy statystyczne, Zakład Wydawnictw Statystycznych, Warszawa – Olsztyn 2011,
Tabela I, s. 97.

107

Tamże, Wykres 4, s. 64.

km/100 km² ( ogółem 35,9 km/100 km²) i była większa o 3,1 km/100 km² od gęstości

sieci gazowej w 2000 r.

108

109

Od kilkunastu lat systematycznie zmniejsza się liczba bibliotek publicznych

i punktów bibliotecznych. Biblioteki publiczne finansowane przez samorządy

terytorialne były często likwidowane lub łączone z innymi instytucjami kultury

110

Jednocześnie obserwuje się od roku 1993 podobny poziom liczby zarejestrowanych

czytelników.

Z badań Głównego Urzędu Statystycznego wynika, że liczba placówek

bibliotecznych w sieci bibliotek publicznych zmniejsza się (w porównaniu z rokiem

2003, z 5799 placówek na obszarach wiejskich do 5504 w 2009r.). W dalszym ciągu

likwidowane były też punkty biblioteczne. Liczba ich zmniejszyła się w 2009 r. o 350,

tj. o 27,1% w stosunku do 2003 r. Większość punktów bibliotecznych (64,2%)

znajdowało się na wsi, były one najczęściej prowadzone społecznie. Działały w oparciu

o księgozbiór bibliotek macierzystych oraz były organizowane na potrzeby czytelnicze

środowiska w rejonach, gdzie jest trudny dostęp potencjalnego czytelnika do biblioteki

lub jej filii. W układzie terytorialnym sieć punktów bibliotecznych była bardzo

zróżnicowana pod względem ilościowym, m.in. w zależności od wielkości

województwa, liczby istniejących bibliotek i ich filii, natężenia czytelnictwa, liczby

ludności czy atrakcyjności turystycznej regionu. Wraz ze zmniejszeniem się

zbiorowości czytelników bibliotek publicznych, zmniejszyła się również liczba

wypożyczeń zbiorów na zewnątrz w przeliczeniu na 1 czytelnika (o 1,1 wolumin

w stosunku do 2003 r.). Liczba czytelników i liczba wypożyczeń zmniejszyła się

zarówno w mieście, jak i na wsi. W porównaniu z rokiem 2003, liczba czytelników na

wsi na 1000 ludności spadła o 21 (tj. o 15,8%). Warto tu wspomnieć o wzrastających

możliwościach korzystania z różnorodnych wydawnictw i wiedzy oferowanej drogą

elektroniczną – w bibliotekach internetowych oraz zamieszczonych w sieci licznych

encyklopediach, leksykonach i opracowaniach. Liczba korzystających z bibliotek

publicznych to blisko 1/5 populacji. Czytelnicy sięgają nie tylko po książki

108

Tamże, Wykres 5, s. 66.

109

H. Dmochowska (red.), Obszary wiejskie w Polsce, Główny Urząd Statystyczny, Urząd Statystyczny w

Olsztynie, Studia i analizy statystyczne, Zakład Wydawnictw Statystycznych, Warszawa – Olsztyn
2011,Tabela I, s.96-97.

110

W 2001 r. wprowadzono zmianę w ustawie o bibliotekach, która nie pozwala łączyć bibliotek

publicznych z innymi instytucjami – Dz. U. z 2001 r., Nr 129, poz. 1440.

i czasopisma, lecz w coraz większym stopniu korzystają z osiągnięć postępu

technicznego. Coraz powszechniej dokonują wypożyczeń kaset audio i wideo, płyt

DVD oraz korzystają – tam, gdzie jest to możliwe – z techniki komputerowej.

111

112

Domy i ośrodki kultury oraz kluby i świetlice, rozumiane jako instytucje kultury,

na obszarach wiejskich w 2009 r. odnotowały wzrost placówek o 180 podmiotów,

w stosunku do 2003 r. (2195 podmiotów).

W 2009 r. mieszkańcy wsi korzystali z oferty

ponad 2 tys. kursów zorganizowanych przez domy i ośrodki kultury, w tym prawie 60%

zajęć dotyczyło nauki gry na instrumentach, tańca i obsługi komputerów. Wśród 29,0

tys. absolwentów kursów w omawianym roku, 17,0 tys. stanowiły dzieci i młodzież.

W ośrodkach kultury działało 5,6 tys. zespołów artystycznych. Spośród nich największą

popularnością cieszyły się: zespoły folklorystyczne, taneczne, muzyczno-

instrumentalne, wokalne i chóry oraz teatralne, w których swoje zainteresowania

rozwijało 85,8 tys. dzieci, młodzieży i dorosłych.

113

W 2009 r. odnotowano w Polsce 16,3 tys. zakładów opieki zdrowotnej

(przychodni, ośrodków zdrowia i poradni). Na terenach wiejskich zlokalizowana była

co czwarta taka placówka, a ich liczba w czasie sześciu lat zwiększyła się o 35,3%

i o 8,6% od 2008 r. W 2009 r. na wsi zarejestrowanych było trzykrotnie mniej praktyk

lekarskich i stomatologicznych niż w miastach. Na jednego mieszkańca wsi

w omawianym roku przypadało 3,2 porad lekarskich (wobec 10,5 w mieście), których

udzielono łącznie 48,0 tys. i było to podobnie jak w 2003 r. pięciokrotnie mniej niż

w miastach. W kraju w 2009 r. funkcjonowało 10,8 tys. aptek i 1,2 tys. punktów

aptecznych. Na wsi zlokalizowanych było 16,6% ogólnej liczby aptek oraz 98,1%

punktów aptecznych. Na jedną aptekę i punkt apteczny przypadało 5,1 tys.

mieszkańców wsi, a w miastach 2,6 tys. Od 2003 r. zwiększyła się liczba aptek

i punktów aptecznych na wsi (o 694), w związku z czym na jeden taki obiekt w 2009 r.

przypadało mniej mieszkańców niż przed sześciu laty.

114

Społeczności wiejskie cały czas podlegają procesowi zmian w sferze

dywersyfikacji źródeł utrzymania, stylów życia i obyczajów oraz urbanizacji, czy

111

www.stat.gov.pl, [dostęp: 23.04.2012].

112

H. Dmochowska (red.), Obszary wiejskie w Polsce, Główny Urząd Statystyczny, Urząd Statystyczny w

Olsztynie, Studia i analizy statystyczne, Zakład Wydawnictw Statystycznych, Warszawa – Olsztyn 2011,
Tabela II, s.114-115.

113

Tamże, s. 183.

114

Tamże, s. 183-184.

industrializacji. Ważnym źródłem rozwoju obszarów wiejskich staje się kapitał

społeczny, czyli więzi zaufania, lojalności i solidarności budujące samorządność

i samoorganizowanie się oraz kapitał ludzki, odnoszący się do wiedzy, umiejętności,

doświadczenia czy predyspozycji jednostek. Kapitały te tworzą podstawę społeczeństwa

obywatelskiego, poprzez używanie i wykorzystywanie właściwie i efektywnie zasobów

społecznych.

2.2. Wymiar instytucjonalno-polityczny

Elementem przemian polskiego rolnictwa i obszarów wiejskich są instytucje

i organizacje, które pełnią istotną rolę i ważne funkcje jako instrumenty polityki

rolnej.

115

Udział instytucji w przemianach rynkowych w polskim rolnictwie w Polsce

Ludowej, III Rzeczypospolitej i okresie transformacji systemowej, zdaniem

J. Siekierskiego, miał charakter regresywny w latach 1950-1955 oraz stagnacyjny

w okresie długotrwałej dekoniunktury w rolnictwie w latach 90-tych. Nie doszło do

przełomu w rekonstrukcji sektora rolno-żywnościowego, nie rozwiązano żadnego ze

strategicznych problemów rolnictwa i obszarów wiejskich, pozostała trudna sytuacja

materialna ludności rolniczej i wiejskiej w wyniku niskiej konkurencyjności rolnictwa

w urynkowionej gospodarce.

116

Dlatego też, członkostwo Polski w strukturach Unii Europejskiej stworzyło

perspektywy dla korzystnych przemian agrarnych. Pozwoliło z jednej strony, na

uzyskanie swobodnego dostępu do jednolitego rynku wspólnotowego, z drugiej zaś,

nasz kraj poddany został zasadom konkurencji wspólnym dla całej Unii.

Gospodarstwa rolne mają możliwość skorzystania z wielu form wsparcia

unijnego. Jednak w celu zapewnienia właściwego poziomu efektywności tej pomocy

należało w Polsce zbudować stosowne podstawy instytucjonalne dla realizacji Wspólnej

115

Polityka rolna definiowana jest jako „system oddziaływania państwa na rozwój wsi i rolnictwa”- B.

Kożuch, Polityka rolna, Wydawnictwo Uniwersytetu Białostockiego, Białystok 1997, s. 11, „umiejetność
podejmowania racjonalnych decyzji w sprawie rozwoju wsi i rolnictwa – A. Woś, Podstawy nauki o
polityce rolnej, PWRiL, Warszawa 1987, s. 7.

116

J. Siekierski, Wpływ instytucji na przemiany agrarne w Polsce, [w:] Kwestia Agrarna w Polsce i na

świecie, Prace Naukowe Nr 36, Wydział Ekonomiczno-Rolniczy, SGGW w Warszawie, Warszawa 2005,
s. 526.

Polityki Rolnej. Wspólna organizacja rynków oraz płatności bezpośrednie to

najważniejsze instrumenty WPR, mające wpływ na kształtowanie sytuacji dochodowej

rolników.

Dodatkowo polskie gospodarstwa rolne i społeczności wiejskie mogą

uczestniczyć w działaniach Planu Rozwoju Obszarów Wiejskich oraz Sektorowego

Programu Operacyjnego (do końca 2006 r. dodatkowo realizowane były działania

w ramach SAPARD-u).

117

Obecność środków unijnych w sferze modernizacji i rozwoju rolnictwa oraz

obszarów wiejskich wpłynęły na powstanie stosownego systemu wdrażania,

zarządzania i kontroli wydatkowania funduszy unijnych, które zaliczone zostały do

środków publicznych.

118

Wieloletnie programy pomocy unijnej charakteryzują się

skomplikowanym systemem finansowo-administracyjnym, dlatego też, by sprostać tym

operacjom należało stworzyć nową obudowę instytucjonalną. W zakresie rolnictwa

i wsi odpowiedzialność za zarządzanie programami i funduszami unijnymi powierzono

Ministerstwu Rolnictwa i Rozwoju Wsi, które odpowiada za realizowanie celów

polityki wspólnotowej i rozwoju obszarów wiejskich. Z kolei Agencji Restrukturyzacji

i Modernizacji Rolnictwa powierzono funkcje wdrożeniowe Sektorowych Programów

Operacyjnych (Rolnego oraz Restrukturyzacji i przetwórstwa ryb) oraz Planu Rozwoju

Obszarów Wiejskich (tzw. PROW, odpowiedzialny za realizację celów, priorytetów

i zasad, opartych na zrównoważonym rozwoju obszarów wiejskich oraz poprawie

konkurencyjności gospodarki rolno-żywnościowej

119

), a także rolę akredytowanej

agencji płatniczej, realizującej płatności, związane z wdrażaniem głównych

instrumentów WPR. Za interwencję rynkową oraz wsparcie rynków rolnych i eksportu

odpowiada Agencja Rynku Rolnego.

120

Udział polskich rolników w przepływach systemu WPR miał wpływ na zmianę

stosunków między rolnikami a instytucjami doradczymi i finansowymi. Korzystanie

z unijnych programów pomocowych w wielu przypadkach wymaga posiadania znacznej

117

Polska Wieś 2006, Raport o stanie wsi, Fundacja na Rzecz Rozwoju Polskiego Rolnictwa, Warszawa

2006, s. 16.

118

Ustawa o finansach publicznych z dnia 30 czerwca 2005 r., (Dz.U. Nr 249, poz. 2104, art. 5, ust. 1,

pkt. 2).

119

www.minrol.gov.pl [dostęp: 23.04.2012].

120

Polska Wieś 2006, Raport o stanie wsi, Fundacja na Rzecz Rozwoju Polskiego Rolnictwa, Warszawa

2006, s. 28.

wiedzy technicznej, prawniczej, ekonomicznej czy produkcyjnej. Dlatego też, należało

zwrócić szczególną uwagę na system doradztwa

121

w tych zakresach, tj. umiejętności

budowania biznesplanu, znajomości kodeksu dobrej praktyki rolniczej, standardów

ekologicznych prowadzonych inwestycji czy produkcji oraz dobrostanu zwierząt.

By rolnicy mogli korzystać z płatności bezpośrednich oraz innych form wsparcia

unijnego, a także kredytów pomostowych i uzupełniających musieli posiadać konta

bankowe. Najważniejszym pośrednikiem finansowym dla rolników i mieszkańców wsi

były banki spółdzielcze. Było to wynikiem ich lokalizacji na obszarach wiejskich oraz

dostępności (3500 placówek). Bliskość jednostek banków spółdzielczych oraz ich

powiązanie z lokalną gospodarką predestynowało banki jako partnerów w absorpcji

funduszy unijnych. W Polsce działa obecnie 590 banków spółdzielczych, jeden

niezrzeszony (Krakowski Bank Spółdzielczy), pozostałe (589 banków) zrzeszone

w trzech grupach (Bank Polskiej Spółdzielczości – ok. 60,0% ogólnej liczby banków

spółdzielczych, Spółdzielcza Grupa Bankowa i Gospodarczy Bank Wielkopolski – ok.

26,0% banków oraz Mazowiecki Bank Regionalny – ok. 14,0% ogółu).

122

Banki

spółdzielcze oprócz udziału w finansowej realizacji instrumentów WPR dodatkowo

postawiły sobie cel, jakim było stworzenie struktur wsparcia, które pomagają rolnikom i

innym mieszkańcom wsi uzyskać informację i poradę w zakresie możliwości

skorzystania z różnych instrumentów i funduszy unijnych.

Pomoc unijna zachęca rolników i społeczności wiejskie do współdziałania

i budowania nowych obszarów aktywności obywatelskiej, współpracy, samorządności

i zaufania do bliższych i dalszych podmiotów, osób oraz instytucji. Poparcie rolników

i mieszkańców wsi dla członkostwa Polski w strukturach Unii Europejskiej w 2005 r.

wynosiło 72,0% wśród badanych w tej grupie i było o blisko 50,0% wyższe niż w 1999

r. (wynosiło wówczas 23,0%).

123

Otwarcie się społeczności wiejskich na nowe idee i możliwości oraz chęć

skorzystania z propozycji, które przyniosła gospodarka rynkowa i integracja europejska

121

System doradztwa rolniczego w Polsce opiera się na dualnej strukturze, opartej na Centrum Doradztwa

Rolniczego w Brwinowie (podległe MRiRW) z trzema oddziałami (Kraków, Poznań, Radom) oraz 16
wojewódzkich ośrodków doradztwa rolniczego, których terytorialny zasięg działania obejmuje obszar
województwa właściwego ze względu na siedzibę tego ośrodka (Dz.U. z 2004 r. Nr 251, poz. 2507).

122

Polska Wieś 2006, Raport o stanie wsi, Fundacja na Rzecz Rozwoju Polskiego Rolnictwa, Warszawa

2006, s. 29.

123

Dane uzyskane na podstawie badania Instytutu Spraw Publicznych (1999 r.) oraz CBOS (2005 r.).

umożliwiły wdrażanie na obszarach wiejskich programów wspierania rozwoju

obszarów wiejskich, a także tworzenie kapitału społecznego przy mobilizacji

i współudziale lokalnych zasobów. Prawdopodobnie największe znaczenie w tej

dziedzinie odegra program LEADER, który był realizowany w Polsce w wymiarze

pilotażowym w okresie 2004-2006, a w latach 2007-2013 jego realizacja odbywa się

w wielokrotnie większej skali. Warto też zwrócić uwagę na możliwości, które niesie

program unijny, rozwijający współdziałanie społeczności wiejskich, jakim jest

„Odnowa wsi i ochrona dziedzictwa kulturowego”, szczególnie w zakresie poprawy

społeczno-ekonomicznej żywotności jednostek lokalnych i działania na rzecz

zahamowania procesu degradacji substancji architektoniczno-kulturowej wsi.

124

Innym programem unijnym, który rozwija obszar współpracy rolniczej jest

program pomocy unijnej dla grup producentów rolnych, szczególnie istotny

w warunkach polskich, gdzie gospodarstwa rolne są w większości małe,

a współdziałanie między rolnikami słabo rozwinięte.

125

Wśród lokalnych instytucji

126

wspierających wykorzystanie funduszy unijnych na

obszarach wiejskich należy uwzględnić również organizacje pozarządowe, których stan

ilościowy w bazie danych Agro-info zarejestrowano na poziomie 31 fundacji, 32

stowarzyszeń, 21 Ośrodków Doradztwa Rolniczego oraz 18 Izb Rolniczych

124

Polska Wieś 2006, Raport o stanie wsi, Fundacja na Rzecz Rozwoju Polskiego Rolnictwa, Warszawa

2006, s. 18.

125

W listopadzie 2005 roku Krajowa Rada Spółdzielcza podjęła się realizacji projektu „Promocja

Tworzenia Grup Producentów Rolnych”. Krajowa Rada Spółdzielcza uznała, że dla osiągnięcia sukcesu w
organizowaniu się w Polsce grup producentów rolnych, konieczne jest rzetelne opracowanie i skuteczne
przeprowadzenie akcji promocyjnej. Projekt ruszył w listopadzie 2005 r., a zakończy się w czerwcu 2007
roku. KRS przejęła na siebie obsługę organizacyjną i finansową. Jej partnerami zpostały związki rewizyjne
kółek  rolniczych,  izby  rolnicze,  związki  branżowe,  doradztwo  rolnicze,  Krajowy  Związek  Grup
Producentów  Rolnych,  samorządy  różnych  szczebli  oraz  organizacje  działające  w  terenie;
www.cdr.gov.pl [dostęp: 23.04.2012].

126

Jednym z zadań Biura Programów Wiejskich jest zbieranie i udostępnianie informacji o wszelkiego

typu działaniach - przede wszystkim informacyjnych - pomagających rolnikom i mieszkańcom
wsi dostosowanie się do funkcjonowania w warunkach członkostwa Polski w Unii
Europejskiej.  Informacje są zbierane i udostępniane za pośrednictwem tworzonej od 2002 roku (w
ramach działań Programu Agro-Info) Bazy danych, która zawiera obecnie informacje o ponad 1350
organizacji i  ponad 4000 projektów. Opisy w bazie danych składają się z przedstawienia organizacji oraz
opisów poszczególnych rodzajów prowadzonej działalności (projektów); www.agro-info.org.pl [dostęp:
23.04.2012].

i Gospodarczych.

127

Pola aktywności instytucji działających na rzecz wsi

koncentrowały się przede wszystkim na szkoleniach, doradztwie oraz publikacjach.

Warto nadmienić, iż ODR oddziaływają na rolników i ich rodziny w wymiarze

organizacyjnym, edukacyjnym oraz informacyjnym, w celu rozwiązywania ich

problemów ekonomiczno – społecznych.

128

Cele doradztwa rolniczego na szczeblu

krajowym wynikają z obowiązku realizacji makroekonomicznej polityki rolnej, na

szczeblu regionalnym wynikają z uwarunkowań regionalnych, natomiast na szczeblu

lokalnym związane są z uwarunkowaniami lokalnymi. Na poszczególnych szczeblach

prowadzona jest realizacja następujących funkcji:

129



edukacyjnej, poprzez realizowanie różnorodnych edukacyjnych programów

doradczych w formie doradztwa indywidualnego i grupowego, spotkań wiejskich,

kursów, szkoleń, seminariów, wykładów, wyjazdów studyjnych czy dystrybucji

wydawnictw fachowych,



wdrożeniowo – upowszechnieniowej, poprzez promowanie i zachęcanie do

stosowania nowych rozwiązań technicznych, technologicznych, organizacyjnych

i ekonomicznych,



informacyjnej, realizowanej poprzez zbieranie, przetwarzanie i dystrybucję wśród

rolników informacji, w tym przede wszystkim rynkowej, dostępnej w formie

wkładek do prasy lokalnej, biuletynów, ulotek, audycji radiowych i telewizyjnych.

Należy podkreślić, iż postrzeganie obszarów wiejskich w wymiarze

wielofunkcyjnym wskazuje doradztwu rolniczemu nowe obszary działań, w zakresie

poszukiwania dodatkowych lub alternatywnych źródeł dochodu rodzin rolniczych,

rozwoju pozarolniczej przedsiębiorczości na terenach wiejskich, ochrony środowiska

naturalnego oraz rozwiązywania problemów socjalno – bytowych. Tym samym

prowadzi to do przekształceń w sferze doradztwa rolniczego do zakresu doradztwa

wiejskiego.

130

127

Stan z dnia 23 kwietnia 2012 r.

128

A.P. Wiatrak, Instytucje doradztwa rolniczego a rozwój przedsiębiorczości na terenach wiejskich, [w:]

Kierunki rozwoju obszaru rolniczego w Polsce na tle tendencji światowych, M. Dygas, J. Kania, A.P.
Wiatrak (red.), Wydawnictwo IRWiR, Warszawa 2001, s. 157 – autor przypisuje Ośrodkom Doradztwa
Rolniczego istotną rolę w budowaniu działań przedsiębiorczych na terenach wiejskich.

129

E. Gurgul (red.), Kompendium wiedzy o agrobiznesie, Wyd. Wydziału Zarządzania Politechniki

Częstochowskiej, Częstochowa 2004, s. 81-82.

130

I. Sikorska-Wolak, Doradztwo rolnicze w stymulowaniu rozwoju agroturystyki, [w:] Kwestia agrarna

w Polsce i na świecie, Prace Naukowe Nr 36 Wydział Ekonomiczno-Rolniczy, SGGW w Warszawie,
Warszawa 2005, s. 791.

Działania w wymiarze instytucjonalno-politycznym stworzyły zatem płaszczyznę

rozwoju, dzięki której rolnicy i cała społeczność wiejska dostali możliwość uczenia się

wykorzystywania nowoczesnych instytucji finansowych i doradczych oraz udziału w

procesach ekonomicznych i produkcyjnych, przy świadomym poszanowaniu

środowiska przyrodniczego.

2.3. Wymiar ekonomiczny

W efekcie funkcjonowania wymiaru społecznego oraz instytucjonalno-

politycznego obszary wiejskie doświadczają przełomu w skali i sposobie finansowania

rozwoju infrastruktury (społecznej i technicznej), rozwoju kapitału ludzkiego

i zachowania dziedzictwa kulturowego. Instrumenty WPR wpływają na przyspieszenie

modernizacji gospodarstw rolnych, przemiany agrarne oraz strukturę zawodową

ludności wsi poprzez dotacje obszarowe, dopłaty z tytułu gospodarowania w trudnych

warunkach, wsparcie produkcji niektórych produktów, ochronę polskiego rynku rolnego

(np. interwencja rynkowa), a także bezpośrednie dofinansowanie inwestycji zarówno

w gospodarstwach rolnych i tych związanych z aktywnością pozarolniczą.

131

Rolnictwo jest znaczącym sektorem gospodarki narodowej, a jego rola po

procesie integracyjnym z Unią Europejską uległa wzmocnieniu. Obserwuje się wzrost

udziału rolnictwa w nakładach inwestycyjnych oraz wyhamowanie spadku udziału

rolnictwa w tworzeniu produktu globalnego i PKB, co jest efektem poprawy warunków

ekonomicznych dla sektora rolnego i dobrych wyników produkcyjnych.

Wyniki PSR 2010 wskazują na znaczne zmiany zachodzące w strukturze

użytkowania gruntów, zarówno według kierunków użytkowania, jak i według

użytkowników. Zmniejszyła się powierzchnia gruntów należących do gospodarstw

131

Polska Wieś 2006, Raport o stanie wsi, Fundacja na Rzecz Rozwoju Polskiego Rolnictwa, Warszawa

2006,

s. 22.

rolnych. Powierzchnia gospodarstw rolnych w 2010 r. wyniosła 18,3 mln ha

i w porównaniu z danymi z 2002 r. była mniejsza o ok. 1 mln ha, tj. o 5,5%.

132

W 2010 r. struktura użytkowania ziemi w gospodarstwach rolnych różniła się

dość znacznie od spisanej w 2002 r.: udział powierzchni użytków rolnych

w powierzchni ogólnej zmniejszył się o 2,3 pkt. procentowego, natomiast zwiększył się

udział lasów o 1,3 pkt. procentowego oraz pozostałych gruntów o 1,1 pkt.

procentowego. Wzrost powierzchni lasów i gruntów leśnych nastąpił w wyniku zalesień

związanych z realizacją Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007-2013 –

działanie „Zalesianie gruntów rolnych oraz zalesiania gruntów innych niż rolne”.

133

Areał użytków rolnych w gospodarstwach rolnych w 2010 r. wyniósł 15,5 mln ha

i w porównaniu z 2002 r. zmniejszył się o 1,4 mln ha, tj. o 8,1%. Udział powierzchni

użytków rolnych pozostających w użytkowaniu gospodarstw indywidualnych

w porównaniu do ogólnej powierzchni użytków rolnych w gospodarstwach rolnych

w 2010 r. wyniósł 88,1%, natomiast gospodarstwa indywidualne posiadające

powierzchnię użytków rolnych powyżej 1 ha stanowiły 86,6% w ogólnej powierzchni

użytków rolnych.

134

Według wyników Powszechnego Spisu Rolnego z 2010 r., liczba gospodarstw

rolnych ogółem wynosiła 2278 tys. Spośród 1563 tys. gospodarstw rolnych

o powierzchni powyżej 1 ha użytków rolnych (UR) – 1559 tys. stanowiły gospodarstwa

indywidualne. W porównaniu z wynikami PSR 2002, w 2010 r., liczba gospodarstw

rolnych ogółem zmniejszyła się o 656 tys., tj. o 22,4%, w tym gospodarstw

o powierzchni użytków rolnych powyżej 1 ha – o 393 tys. ( o 20,1%).

135

Największą dynamikę spadku w odniesieniu do 2002 r. odnotowano wśród

gospodarstw najmniejszych w grupie obszarowej do 1 ha i 1-5 ha UR, gdzie liczba

gospodarstw zmniejszyła się odpowiednio o 26,8% oraz o 24,8%. Zmniejszyła się także

liczba gospodarstw o powierzchni 5-20 ha UR (o 17%). Liczba jednostek o powierzchni

20-50 ha utrzymała się na zbliżonym poziomie (z tendencją do niewielkiego wzrostu

o 0,8%). Znacząco wzrosła natomiast liczba gospodarstw największych, o powierzchni

50 ha i więcej UR – o 34,4%. W omawianym okresie poprawie uległa struktura

132

Raport z wyników Powszechny Spis Rolny 2010, GUS, Warszawa 2011, s. 31.

133

Tamże, s.31.

134

Tamże, s.31.

135

Tamże, s.27.

gospodarstw rolnych. Udział gospodarstw najmniejszych w ogólnej liczbie gospodarstw

rolnych, zmniejszył się w przypadku grupy obszarowej do 1 ha – z 33,3% w 2002 r. do

31,4% w 2010 r., a w odniesieniu do gospodarstw o powierzchni 1-5 ha – odpowiednio

z 39,1% do 37,9%. W porównaniu z poprzednim spisem, zwiększył się udział

gospodarstw największych, choć nadal pozostaje on niewielki. Odsetek gospodarstw

o powierzchni użytków rolnych 20 ha i więcej zwiększył się z 4,0% w 2002 r. do 5,4%

w 2010 r., w tym gospodarstw o powierzchni 50 ha i więcej, odpowiednio z 0,7% do

1,2%.

136

W ponad połowie (54,1%) ogółu gospodarstw z działalnością rolniczą

prowadzona była zarówno produkcja roślinna, jak i zwierzęca, w 44,7% – tylko

produkcja roślinna, a w 1,2% – wyłącznie produkcja zwierzęca. Gospodarstwa

o powierzchni powyżej 1 ha UR najczęściej prowadziły produkcję roślinną i zwierzęcą

łącznie (61,0% ogółu gospodarstw z działalnością rolniczą o powierzchni powyżej 1 ha

UR) oraz produkcję wyłącznie roślinną (38,7%). Pomimo posiadanej powierzchni

użytków rolnych, 0,4% omawianych jednostek prowadziło wyłącznie produkcję

zwierzęcą (ok. 90% z nich posiadało powierzchnię od 1 do 10 ha UR).

137

W 2010 r. średnia wielkość gospodarstwa rolnego wyniosła 6,82 ha użytków

rolnych (co oznacza jej zwiększenie o 18,4% w stosunku do 2002 r.), w tym

gospodarstwa o powierzchni powyżej 1 ha UR – 9,79 ha (wzrost o 16%). Średnia

powierzchnia użytków rolnych w gospodarstwie prowadzącym działalność rolniczą

wzrosła w ciągu 8 lat z 6,98 ha do 7,92 ha, tj. o 13,5%, w tym w gospodarstwie

o powierzchni powyżej 1 ha UR z 9,23 ha do 9,96 ha, tj. o 7,9%. Największe

gospodarstwa prowadziły zarówno produkcję roślinną jak i zwierzęcą. Ich średnia

powierzchnia wynosiła 9,73 ha użytków rolnych. W gospodarstwach rolnych

prowadzących wyłącznie produkcję roślinną oraz prowadzących wyłącznie produkcję

zwierzęcą średnia powierzchnia użytków rolnych wynosiła odpowiednio 5,89 i 1,53 ha.

W 2010 r. najwięcej gospodarstw rolnych odnotowano w województwach: małopolskim

(12,4% ogółu gospodarstw w kraju), mazowieckim (12,2%), podkarpackim (11,5%)

i lubelskim (11,3%), a najmniej w województwach: lubuskim (1,9%), opolskim (2,0%)

zachodniopomorskim (2,1%) oraz pomorskim (2,7%). Największe gospodarstwa rolne

znajdowały się na północy kraju, gdzie średnia wielkość użytków rolnych

136

Tamże, s.27-28.

137

Tamże, s. 28.

w gospodarstwie rolnym ogółem oraz w gospodarstwie prowadzącym działalność

rolniczą wynosiła odpowiednio: w zachodniopomorskim – 19,50 ha i 23,36 ha,

warmińsko-mazurskim – 15,97 ha i 18,94 ha oraz w pomorskim – 14,91 ha i 15,87 ha.

Najmniejsze gospodarstwa rolne odnotowano w pasie województw południowych,

gdzie omawiane średnie powierzchnie wynosiły odpowiednio: w małopolskim – 2,31 ha

i 2,80 ha, podkarpackim – 2,63 ha i 2,88 ha oraz śląskim – 2,94 ha i 4,23 ha użytków

rolnych.

138

Dochody gospodarstw domowych ludności wiejskiej można podzielić na trzy

kategorie

139

: dochody osiągane z pracy w gospodarstwie rolnym, dochody z pracy poza

gospodarstwem rolnym oraz dochody niezarobkowe (świadczenia socjalne, darowizny).

Przeciętne gospodarstwo domowe w kraju w 2009 r. składało się z 2,8 osób.

Najliczniejsze były gospodarstwa domowe rolników (4,3 osoby), następnie

gospodarstwa pracowników na stanowiskach robotniczych (3,7). Najmniej liczne były

gospodarstwa domowe emerytów i rencistów (1,9). Mimo, iż na obszarach wiejskich

zamieszkiwało 39% Polaków, to tworzyli oni tylko 1/3 gospodarstw domowych

w kraju. Przeciętny miesięczny dochód rozporządzalny w gospodarstwie domowym

w 2009 r. wynosił 3153 zł. Najwyższy był w gospodarstwach pracujących na własny

rachunek (4718 zł), gospodarstwach pracowników na stanowiskach nierobotniczych

(4468 zł) oraz w gospodarstwach rolników (3809 zł). Zdecydowanie najniższym

dochodem dysponowały gospodarstwa emerytów i rencistów (2104 zł).

140

Zaobserwowano dużą dysproporcję w relacjach miasto-wieś w dochodzie

rozporządzalnym na 1 osobę w gospodarstwach domowych. Na obszarach wiejskich

wynosił on 889 zł, minimalnie więcej niż w gospodarstwach rolniczych, zaś w miastach

– 1255 zł (o 41,1% więcej niż na wsi). Warto zauważyć, że przeciętne miesięczne

wydatki w gospodarstwach domowych rolników są o 7,6% wyższe od dochodu

rozporządzalnego, co świadczy o finansowaniu części wydatków z innych źródeł.

Głównymi składnikami dochodu rozporządzalnego gospodarstw domowych na

obszarach wiejskich były dochody z pracy najemnej (46,8%, w miastach – 56,1%), ze

138

Tamże, s. 29.

139

wg definicji GUS.

140

H. Dmochowska (red.), Obszary wiejskie w Polsce, Główny Urząd Statystyczny, Urząd Statystyczny

w Olsztynie, Studia i analizy statystyczne, Zakład Wydawnictw Statystycznych, Warszawa – Olsztyn
2011, s. 149.

świadczeń z ubezpieczeń społecznych (25,8%, w miastach – 25,6%) oraz emerytury

(18,7%, w miastach – 20,6%). Dochód z gospodarstwa indywidualnego w rolnictwie

stanowił 11,9%.

141

W 2009 r. na 1 osobę w gospodarstwie domowym rolników przypadało 884 zł.

W porównaniu z 2006 r. kwota ta wzrosła o 28,2%. Wzrost ten w największym stopniu

dotyczył dochodów z pracy najemnej (o 56,4%) oraz pracy na własny rachunek

(o 35,4%).

Głównymi

składnikami

dochodu

rozporządzalnego

ogółem

w gospodarstwach domowych rolników były: dochód z gospodarstwa indywidualnego

w rolnictwie (68,0%), dochód ze świadczeń z ubezpieczeń społecznych (13,0%), w tym

emerytury i renty z tytułu niezdolności do pracy (11,3% dochodu ogółem), dochód

z pracy najemnej (11,8%) oraz dochód ze świadczeń pomocy społecznej (3,3%).

142

Powody podejmowania działalności pozarolniczej związane były z koniecznością

uzyskania dodatkowego dochodu, ustabilizowaniem przychodów w rolnictwie oraz

zmniejszeniem wahań dochodów z rolnictwa. Z kolei do barier ograniczających rozwój

działalności pozarolniczej zaliczono niektóre uwarunkowania makroekonomiczne

(m.in. niski popyt na określone dobra lub usługi czy polityka podatkowa), niższy

poziom wykształcenia mieszkańców wsi, rozproszona sieć osadnicza oraz niski poziom

infrastruktury społecznej i instytucjonalnej.

Według danych Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (ZUS) i Kasy Rolniczego

Ubezpieczenia Społecznego (KRUS), w 2009 r. w Polsce było 9,3 mln emerytów

i rencistów. Rolnicy indywidualni stanowili 15% tej liczby (1,4 mln). Spośród nich

66,3% pobierało świadczenia rolnicze, 32,9% – świadczenia z tytułu przekazania

gospodarstwa rolnego, natomiast pozostałe 0,8% – świadczenia niezwiązane

z przekazaniem gospodarstwa rolnego. W porównaniu z 2003 r., liczba rolników

indywidualnych pobierających emerytury i renty spadła o 18,7% przy jednoczesnym

wzroście o 1,4% liczby emerytów i rencistów ogółem. Odnotowano wzrost udziału osób

pobierających świadczenia rolnicze (z 55,0% do 66,3%) oraz spadek udziału rolników

pobierających świadczenia z tytułu przekazania gospodarstwa rolnego (z 43,8% do

32,9%).

143

141

Tamże, s.149.

142

Tamże, s.149.

143

Tamże, s.149.

W 2009 r. na obszarach wiejskich na towary i usługi konsumpcyjne, na 1 osobę

w gospodarstwie domowym, przeciętnie miesięcznie wydawano 775 zł (w miastach –

1070 zł). W gospodarstwie domowym rolników kwota ta wyniosła 685 zł.

W gospodarstwach domowych na wsi większy był udział wydatków przeznaczanych na

żywność i napoje bezalkoholowe (29,4% wobec 23,1% w miastach) oraz odzież

i obuwie (5,0% wobec 2,7%), natomiast zauważalnie mniejszą część dochodów

przeznaczano na restauracje i hotele (1,2% wobec 2,6%), edukację (0,9% wobec 1,3%),

rekreację i kulturę (6,3% wobec 8,7%). Analiza wydatków gospodarstw domowych

rolników wskazuje na przeznaczanie większych sum na produkty podstawowe, tj.

pieczywo, mąkę, mięso surowe, mleko, jaja, ziemniaki, cukier, a mniejszych sum na

towary „luksusowe”, jak wyroby ciastkarskie, jogurty i napoje mleczne, sery, owoce

południowe, wyroby cukiernicze, wody mineralne i źródlane, soki owocowe, piwo.

Widać wyraźną tendencję do ograniczania zakupów produktów przetworzonych

(gotowych do spożycia).

144

Rozwój obszarów wiejskich będzie zależał od dostępu do taniego kapitału.

Dlatego też bardzo istotną kwestią jest podjęcie działań w zakresie tworzenia nowych

źródeł dochodu w gospodarstwach rolnych poprzez umożliwienie im odchodzenia od

działalności rolniczej oraz różnicowanie działalności gospodarczej na obszarach

wiejskich w ramach unijnej polityki rolnej. Funkcje pozarolnicze mogą być opisywane

i realizowane w ramach wielofunkcyjności (rozumianej jako różnicowanie działalności

rolniczych i pozarolniczych gospodarstw, spełniających różne funkcje społeczne),

dywersyfikacji (oznaczającej poszerzanie zakresu produkcji w celu zwiększenia jej

potencjału lub zmniejszenia ryzyka) i pluri-activity (postrzeganej w sferze

wprowadzania dodatkowych aktywności nierolniczych i tworzenia tym samym

pozarolniczych źródeł dochodu dla gospodarstwa).

145

144

Tamże, s. 150.

145

Polska Wieś 2006, Raport o stanie wsi, Fundacja na Rzecz Rozwoju Polskiego Rolnictwa, Warszawa

2006,
s. 76.

2.4. Wymiar przyrodniczy

Obecność Polski w strukturach Unii Europejskiej przyczynia się do poprawy

stanu środowiska na terenie obszarów wiejskich, upowszechnienia dobrych praktyk

rolniczych oraz wrażliwości mieszkańców wsi na problemy ekologiczne, a także

ukierunkowuje rozwój rolnictwa na technologie sprzyjające zachowaniu walorów

przyrodniczych.

Analizując warunki przyrodniczo-glebowe w Polsce należy zauważyć ich niższą

jakość w stosunku do przeciętnych warunków glebowych w Europie. Gleby posiadają

niższą zdolność retencyjną, co ma niekorzystny wpływ na stosunki wodne w okresie

wegetacyjnym, który jest krótszy w kraju w porównaniu z innymi państwami

europejskimi. Mniej korzystne warunki do produkcji rolnej wpływają na osiąganie

niższych plonów niż w krajach zachodnich Unii Europejskiej. Dlatego też w Polsce

wyróżniono trzy kategorie obszarów o niekorzystnych warunkach gospodarowania, tzw.

ONW, do których zaliczono obszary górskie (gminy, w których więcej niż połowa

użytków rolnych znajduje się na wysokości powyżej 500 m n.p.m.), obszary nizinne

(tereny, gdzie występują ograniczenia produktywności rolnictwa związane z niską

jakością gleb, niekorzystnymi warunkami klimatycznymi, niekorzystnymi warunkami

wodnymi, niesprzyjającą rzeźbą terenu, niskim wskaźnikiem zaludnienia i znacznym

udziałem ludności związanej z rolnictwem) oraz obszary ze specyficznymi naturalnymi

utrudnieniami (obejmują gminy i obręby geodezyjne rejonów podgórskich gdzie, co

najmniej 50% całkowitej powierzchni znajduje się powyżej 350 m n.p.m. i które

spełniają przynajmniej dwa z podanych kryteriów: średnia wielkość gospodarstwa

wynosi mniej niż 7,5 ha; występują gleby zagrożone erozją wodną; zaprzestano

prowadzenia działalności rolniczej w co najmniej 25 % ogólnej liczby gospodarstw

rolnych; udział trwałych użytków zielonych w strukturze użytków rolnych jest wyższy

niż 40%).

146

Dla obszarów ONW ustalono, iż udział gruntów odłogowanych jest od 2

do 7 razy wyższy niż poza obszarami ONW, udział trwałych użytków zielonych jest

blisko 5 razy wyższy niż na pozostałych obszarach oraz wartość produkcji rolniczej

146

www. arimr.gov.pl z dnia [dostęp: 21.04.2012].

wyrażona w dochodach uzyskiwanych z 1 ha jest prawie 20,0% mniejsza od średniej

wartości krajowej.

147

Stan środowiska na obszarach wiejskich w Polsce determinowany jest również

poprzez stopień wyposażenia terenów wiejskich w urządzenia oraz obiekty ochrony

środowiska i gospodarki wodnej, takich jak zbiorcze oczyszczalnie ścieków, stacje

uzdatniania wody, wodociągi zbiorowe oraz kanalizację zbiorczą.

Łączna długość sieci wodociągowej rozdzielczej na obszarach wiejskich w 2009

r. wynosiła 207,4 tys. km i w porównaniu do 2003 r. była dłuższa o 27,8 tys. km (tj.

o 15,5%, w miastach o 13,6%). Sieć wodociągowa przebiegająca przez tereny wiejskie

stanowiła prawie 78% ogólnej długości sieci wodociągowej w kraju. Z sieci

wodociągowej w 2009 r. korzystało średnio 74,7% mieszkańców wsi i 95,2%

mieszkańców miast. W stosunku do 2003 r. był to wzrost odpowiednio o 4,3 pkt proc.

i 0,9 pkt proc. Rozpatrując zużycie wody w gospodarstwach domowych na obszarach

wiejskich należy zauważyć, że coraz większe zagęszczenie sieci wodociągowej

spowodowało wzrost zużycia wody z sieci w przeliczeniu na mieszkańca. W 2003 r.

mieszkaniec wsi zużywał średnio 23,0 m3, a w 2009 r. – 25,0 m3. Podczas gdy

w miastach, mimo wzrostu dostępności sieci wodociągowej, zużycie wody

w przeliczeniu na mieszkańca spadło.

148

Łączna długość sieci kanalizacyjnej w 2009 r. na obszarach wiejskich wynosiła

50,5 tys. km i w porównaniu do 2003 r. zwiększyła się o prawie 75% (w miastach

o 24,3%). Przez tereny wiejskie w 2009 r. przebiegało 50,4% ogólnej długości sieci

kanalizacyjnej w kraju, a jej zagęszczenie wynosiło 17,3 km na 100 km2 (w miastach –

232,4). Z sieci kanalizacyjnej w 2009 r. korzystało łącznie 3,5 mln mieszkańców wsi,

co stanowiło 23,5% ogółu ludności tych obszarów. Wzrost liczby mieszkańców

korzystających z sieci kanalizacyjnej był znacznie większy na wsi niż w miastach.

147

Polska wieś po wejściu do Unii Europejskiej, Fundacja na Rzecz Rozwoju Polskiego Rolnictwa,

Warszawa 2004, s. 109.

148

H. Dmochowska (red.), Obszary wiejskie w Polsce, Główny Urząd Statystyczny, Urząd Statystyczny

w Olsztynie, Studia i analizy statystyczne, Zakład Wydawnictw Statystycznych, Warszawa – Olsztyn
2011, s. 191-192.

W porównaniu do 2003 r. odsetek osób korzystających z sieci kanalizacyjnej w 2009 r.

wzrósł o 7,6 pkt proc., zaś w miastach o 2,4 pkt proc.

149

W objętym analizą okresie sześciu lat wzrosła również długość sieci gazowej

rozdzielczej na obszarach wiejskich. W 2009 r. miała ona 61,1 tys. km i w porównaniu

do 2003 r. była o 6,2 tys. km dłuższa (tj. o 11,2%). W 2009 r. na obszarach wiejskich

znajdowało się 54,4% ogólnej długości sieci gazowej. Gęstość sieci gazowej na

obszarach wiejskich (21,0 km na 100 km2) była znacznie mniejsza niż w miastach.

Z sieci gazowej w 2009 r. korzystało jedynie 20,6% mieszkańców wsi (o 1,4 pkt proc.

więcej niż w 2003 r.) i było to o 52,5 pkt proc. mniej niż w miastach. W odniesieniu do

danych z lat 2003 i 2009 średnie zużycie gazu z sieci na 1 mieszkańca na obszarach

wiejskich wzrosło o 4,3 m³, zaś w miastach obniżyło się o 1,8 m³.

150

W 2009 r. na obszarach wiejskich 89,0% mieszkań było wyposażonych

w wodociąg (wzrost o 1,0 pkt proc. w porównaniu do 2003 r.), 74,8% posiadało ustęp

(wzrost o 1,7 pkt proc.), 76,1% dysponowało łazienką (wzrost o 1,6 pkt proc.), 20,3%

mieszkań było podłączonych do gazu z sieci (wzrost o 2,9 pkt proc.), a 64,8% posiadało

centralne ogrzewanie (wzrost o 1,7 pkt proc.).

151

Nakłady inwestycyjne ponoszone na ochronę środowiska i gospodarkę wodną na

obszarach wiejskich związane były przede wszystkim z inwestycjami w zakresie

zbiorczych sieci wodociągowych, stacji uzdatniania wody, kanalizacji zbiorczej,

oczyszczalni ścieków oraz wysypisk odpadów. Całość nakładów na środki trwałe

służące ochronie środowiska w 2009 r., skierowanych na obszary wiejskie oszacowano

na 7639,1 mln zł i były one wyższe od łącznych nakładów w 2003 r. o 5745,9 mln zł.

W przeliczeniu na 1 mieszkańca poziom nakładów w 2009 r. był o 385,1 zł wyższy niż

2003 r.( 129,0 zł).

152

W celu szeroko zakrojonych działań na rzecz ochrony przyrody, zachowania

dobrego stanu wód, zmniejszenia degradacji gleb, ochrony rodzimych zasobów

różnorodności ras zwierząt gospodarskich i odmian roślin oraz promocji metod

produkcji rolniczej bezpiecznej dla środowiska wprowadzono w Polsce od 2005 r.

obowiązkowy instrument rozwoju obszarów wiejskich, jakim jest program

149

Tamże, s.193.

150

Tamże, s.193.

151

Tamże, s. 193.

152

Tamże, Tabela II, s. 130.

rolnośrodowiskowy. W ramach tego programu zostały podjęte działania zachęcające

rolników do dobrowolnego świadczenia usług na rzecz środowiska, wykraczające poza

normy obowiązującego prawa i dobrych praktyk. W latach 2004-2006 w naszym kraju

program rolnośrodowiskowy funkcjonował w siedmiu pakietach: rolnictwo

zrównoważone (ograniczenie nawożenia, zbilansowanie gospodarki nawozowej,

przestrzeganie odpowiedniego następstwa roślin), rolnictwo ekologiczne (stosowanie

metod rolnictwa ekologicznego w rozumieniu Rozporządzenia Rady WE 2092/91

i 1804/99

153

oraz ustawy o rolnictwie ekologicznym

154

), ochrona wód i gleb

(stosowanie międzyplonów, w celu zwiększenia udziału gleb z okrywą roślinną

w okresie jesienno-zimowym), zachowanie lokalnych ras zwierząt gospodarskich

(utrzymywanie hodowli ras bydła, koni i owiec zagrożonych wyginięciem), strefy

buforowe (tworzenie nowych 2- lub 5-metrowych pasów zadawnionych na granicy

gruntów rolnych z wodami powierzchniowymi lub terenami intensywnie użytkowanymi

rolniczo, w celu ograniczenia negatywnego oddziaływania rolnictwa i ochrony siedlisk

wrażliwych), utrzymanie łąk i pastwisk ekstensywnych (przywrócenie lub kontynuacja

wykaszania traw w terminie od 1 lipca włącznie, na łąkach jednokośnych o wysokich

walorach przyrodniczych zagrożonych degradacją oraz przywrócenie lub zachowanie

ekstensywnych wypasów na półnaturalnych pastwiskach w sposób gwarantujący

utrzymanie walorów folklorystycznych i miejsc przebywania gatunków zagrożonych

wyginięciem). W kolejnej edycji programu zaplanowano realizację dziesięciu pakietów

w zakresie ochrony mozaiki gruntów ornych, zachowania lokalnych odmian roślin

uprawnych, użytków przyrodniczych i realizację inwestycji nieprodukcyjnych typu

zadrzewienia śródpolne, grodzenia, zabezpieczenia przed bobrami i innymi

chronionymi gatunkami. Należy zaznaczyć, iż pomimo, że realizacja programu

napotkała trudności, wynikające z niedostatecznej liczby doradców oraz niewydolności

systemu wdrożeniowego, to miał on znaczenie edukacyjne i doradcze (przeszkolono

doradców

rolnośrodowiskowych

oraz

rolników

tematyce

standardów

środowiskowych i zrównoważonej gospodarki). Najwięcej beneficjentów odnotowano

w pakietach wysokopłatnych (ochrona wód i gleb, rolnictwo ekologiczne, utrzymanie

ekstensywnych łąk), co uwypukliło wiązanie poziomu wysokości płatności z wartością

przyrodniczą poszczególnych pakietów. Działania rolnośrodowiskowe w sferze

153

Polska wieś po wejściu do Unii Europejskiej, Fundacja na Rzecz Rozwoju Polskiego Rolnictwa,

Warszawa 2004, s. 114.

154

Ustawa z dnia 20 kwietnia 2004 r. o rolnictwie ekologicznym (dz. U. z 2004 r., Nr 93, poz. 898).

trwałych użytków zielonych zostały podzielone na dwa typy, z których pierwszy, tzw.

ogólnokrajowy o niższej płatności, odnosi się do wszystkich siedlisk ekstensywnych

oraz drugi, o wyższej płatności ukierunkowany na specyficzne, cenne siedliska, będące

w zakresie ochrony utworzonej sieci Natura 2000.

155

2.5. Wymiar przestrzenny

Poziom rozwoju lokalnego na obszarach wiejskich cechuje dysproporcja,

wynikająca z różnic pomiędzy wartościami wielu czynników, służących do określania

poziomu rozwoju (np. poziom infrastruktury, gęstość zaludnienia czy zasoby). Wpływa

to na trudność w zakresie klasyfikacji i charakterystyki obszarów wiejskich, co skutkuje

obecnością kilku typologii identyfikowania i diagnozowania tych obszarów. Należą do

nich kryteria OECD, Eurostatu oraz rejestr TERYT.

Sposoby identyfikowania obszarów wiejskich koncentrują się na poszukiwaniu

zróżnicowania między wsią a miastem, poprzez wskazywanie tych różnic, jako

kryteriów identyfikacyjnych, opartych między innymi na aktywności gospodarczej,

związkach z przyrodniczymi podstawami życia społeczno-ekonomicznego, stylach

i sposobie życia, czy formach skupienia ludności.

156

Wiodącym elementem programu wyróżniania i delimitacji obszarów wiejskich

w krajach OECD w zakresie zbudowania powszechnie akceptowalnej definicji terenów

wiejskich były działania ukierunkowane na ocenę poziomu rozwoju tych obszarów.

W roku 1994 zostały ustalone tzw. kryteria OECD, obejmujące identyfikację i podział

obszarów oraz regionów zgodnie ze stopniem ich zurbanizowania na dwóch poziomach:

lokalnym i regionalnym.

Poziom lokalny klasyfikował obszar wiejski, jako obszar, gdzie gęstość

zaludnienia nie przekraczała 150 osób/km², natomiast obszar miejski posiadał gęstość

zaludnienia 150 lub więcej osób/km².

155

Polska Wieś 2006, Raport o stanie wsi, Fundacja na Rzecz Rozwoju Polskiego Rolnictwa, Warszawa

2006,
s. 150-151.

156

Charakterystyka obszarów wiejskich w 2005 r., GUS, Urząd Statystyczny w Olsztynie, Olsztyn 2006,

s. 26.

Poziom regionalny wyróżnił trzy typy regionów, oparte na gradacji wiejskości

i miejskości: region w przeważającym stopniu wiejski (więcej niż 50,0% jego

mieszkańców zamieszkuje obszary lokalne sklasyfikowane jako wiejskie, według

kryteriów poziomu lokalnego), region w znacznym stopniu wiejski (udział procentowy

mieszkańców zamieszkujących obszary lokalne sklasyfikowane jako wiejskie wynosi

15,0 – 50,0%) oraz region w przeważającym stopniu miejski (mniej niż 15,0% jego

mieszkańców zamieszkuje obszary lokalne sklasyfikowane jako wiejskie).

W następnych latach kryteria OECD były rozbudowywane o kolejne wskaźniki,

służące do bardziej szczegółowej oceny poziomu rozwoju obszarów wiejskich, które

grupowano tematycznie (w zakresie populacji i migracji, dobrostanu społecznego,

poziomu konkurencyjności obszarów wiejskich, dywersyfikacji ekonomicznej oraz

struktury ekonomicznej i wyników w sektorze podstawowym).

157

Unia Europejska w celu klasyfikacji jednostek terytorialnych do celów

statystycznych posługuje się Nomenklaturą Jednostek Terytorialnych do Celów

Statystycznych – NTS, która odpowiada za zbieranie, opracowywanie i udostępnianie

danych dla określonych statystyk regionalnych państw członkowskich. W Polsce

obowiązuje podział terytorialny w systemie hierarchicznym, oparty na pięciu

poziomach (poziom 1 – NTS 1- regiony, poziom 2 – NTS 2 – województwa, poziom 3

– NTS 3 – podregiony, poziom 4 – LAU 1

158

- powiaty i miasta na prawach powiatu,

poziom 5 – LAU 2

159

- gminy, w tym gminy miejskie będące miastami na prawach

powiatu).

160

Zatem państwa członkowskie Wspólnoty wyodrębniają jednostki

terytorialne jako wiejskie na poziomie LAU. Dodatkowo kraje unijne posługują się

kryterium Eurostatu, którego celem jest określenie charakteru obszaru, na którym

mieszka respondent w trzech kategoriach (wywodzących się z koncepcji urbanizacji):

obszary gęsto zaludnione (skupisko przylegających do siebie gmin, z których każda

charakteryzuje się gęstością zaludnienia większą niż 500 mieszkańców/ km²,

a całkowita liczba mieszkańców skupiska wynosi, co najmniej 50 tys.), obszary średnio

zaludnione (skupisko przylegających do siebie gmin, nie zaliczających się do obszarów

157

Tamże, s. 29-33.

158

Local Administrative Unit, wcześniej NTS 4.

159

Local Administrative Unit, wcześniej NTS 5.

160

Charakterystyka obszarów wiejskich w 2005 r., GUS, Urząd Statystyczny w Olsztynie, Olsztyn 2006,

s. 12.

gęsto zaludnionych, z których każda ma gęstość zaludnienia większą niż 100

mieszkańców/ km² oraz przy spełnieniu jednego z warunków: całkowita liczba

mieszkańców skupiska wynosi nie mniej niż 50 tys. lub skupisko przylega do obszaru

gęsto zaludnionego) oraz obszary słabo zaludnione (skupisko przylegających do siebie

gmin, nie zaliczających się do obszarów gęsto zaludnionych, ani obszarów średnio

zaludnionych; skupisko o powierzchni mniejszej niż 100 km², nie posiadające

wymaganej gęstości zaludnienia i całkowicie zamknięte w obrębie obszaru gęsto

zaludnionego lub średnio zaludnionego).

161

Na podstawie tych kryteriów obszary

wiejskie według Eurostatu można sklasyfikować, jako te, których gęstość zaludnienia

nie przekracza 100 osób/km².

162

W Polsce można dodatkowo obszary wiejskie wyróżnić na podstawie podziału

terytorialnego, zgodnie z rejestrem TERYT, w którym za obszary wiejskie uznaje się

gminy wiejskie i część wiejską gminy miejsko-wiejskiej.

Na dzień 01 stycznia 2011 r. w Polsce istniało 379 powiatów oraz 2479 gmin.

Gminy wiejskie stanowiły ponad 63,0% ogółu gmin w Polsce (1571 gmin), gminy

miejsko-wiejskie ponad 24,0% (602 gmin), natomiast gminy miejskie stanowiły 12,3%

ogółu gmin w Polsce (306 gmin).

163

Wykorzystując kategorie OECD oraz Eurostatu, a także rejestr TERYT można

dokonać zestawienia powierzchni obszarów wiejskich w Polsce, które zajmowały

odpowiednio 91,0%, 85,7% oraz 93,2% powierzchni kraju.

164

Polityka przestrzenna Polski opiera się na ustawowym dokumencie

programowym, określonym jako „Koncepcja Przestrzennego Zagospodarowania

Kraju”

165

, który został pod koniec 2005 r. zaktualizowany do warunków i zasad polityki

spójności Wspólnoty i jej terytorialnego wymiaru oraz cech krajowej przestrzeni

w perspektywie do 2025 r. Zadania Koncepcji, opracowanej przez Rządowe Centrum

Studiów Strategicznych dotyczyły stworzenia ram działań i dokumentów w zakresie

161

Tamże, s. 34-35.

162

J. Por. Rakowska, A. Wojewódzka – Wiewiórska, Zróżnicowanie przestrzenne obszarów wiejskich w

Polsce – stan i perspektywy rozwoju w kontekście powiązań funkcjonalnych, Ekspertyza wykonana na
zamówienie Ministerstwa Rozwoju Regionalnego, Warszawa 2010, s. 5.

163

www.ksng.gugik.gov.pl/pliki/podzial_administracyjny_polski_2011.pdf [dostęp: 23.04.2012].

164

Charakterystyka obszarów wiejskich w 2005 r., GUS, Urząd Statystyczny w Olsztynie, Olsztyn 2006,

rys. 5, 6, 7, s. 45-46.

165

Monitor Polski z 2001 r., Nr 26, poz. 432.

polityki przestrzennej państwa, określenia uwarunkowań, celów i kierunków rozwoju

zrównoważonego kraju, sformułowania zasad opracowania studium uwarunkowania

i kierunków zagospodarowania przestrzennego gmin oraz określenia konkretnych

elementów struktury przestrzennej (obszary metropolitalne, rozmieszczenie

infrastruktury społecznej, technicznej oraz obszarów problemowych). Z zadań

Koncepcji określonych w ustawie wynikało, że powinna ona ograniczać się do

zagadnień przestrzennych i nie dublować się z innymi dokumentami strategicznymi,

opracowanymi na szczeblu ogólnokrajowym (NPR czy strategie rozwoju regionalnego).

Koncepcja zakładała zgodność z tymi dokumentami i selektywnie ograniczała się do

polityki przestrzennej.

166

Jednak na skutek zmian decyzji administracyjnych,

167

stworzono nową Koncepcję

Przestrzenną Zagospodarowania Kraju 2030, która stanowi podsumowanie wszystkich

166

Zaktualizowana Koncepcja Przestrzennego Zagospodarowania Kraju, Rządowe Centrum Studiów

Strategicznych, Warszawa 2005, s. 8 i nast.; www.funduszestrukturalne.gov.pl [dostęp: 23.04.2012].

167

Sejm nie podjął prac nad Aktualizacją KPZK i 9 października 2006 r. na wniosek Ministra Rozwoju

Regionalnego,  Rada  Ministrów  postanowiła  o  wycofaniu  z  Sejmu  RP  projektu  „Zaktualizowanej
Koncepcji  Przestrzennego  Zagospodarowania  Kraju”.  Jednocześnie  Rada  Ministrów  podjęła
postanowienie  o  rozpoczęciu  przez  Ministerstwo  Rozwoju  Regionalnego  prac  nad  nową  koncepcją
przestrzennego  zagospodarowania  kraju,  zgodnie  z  zaproponowanym  przez  Ministra  Rozwoju
Regionalnego  harmonogramem.  Pierwszym  etapem  prac  nad  nowym  dokumentem  jest  sformułowanie
Tez i Założeń do koncepcji przestrzennego zagospodarowania kraju. W tym celu został powołany Zespół
roboczy  do  opracowania  Tez  i  Założeń  do  KPZK,  w  którego  skład  wchodzą  pracownicy  Ministerstwa
Rozwoju  Regionalnego  oraz  przedstawiciele  następujących  resortów,  których  działalność  w  sposób
znaczący  wpływa  bezpośrednio  na  zagospodarowanie  przestrzenne  kraju:  Spraw  Wewnętrznych  i
Administracji,  Budownictwa,  Transportu,  Obrony  Narodowej,  Środowiska,  Gospodarki  Morskiej,
Gospodarki  oraz  Rolnictwa  i  Rozwoju  Wsi.  Zakończenie  prac  nad  Tezami  i  Założeniami  do  KPZK
planowane  było  na  marzec  2007  r.;  projekt  tego  dokumentu  został  skierowany  do  Komitetu  Rady
Ministrów w kwietniu 2007 r., zaś w czerwcu 2007 r. projekt uzupełniony zgodnie z zaleceniami KRM
zostanie  skierowany pod obrady  Rady  Ministrów. Prace  organizacyjne  i analityczne  dla  potrzeb KPZK
trwają  nieprzerwanie  od  sierpnia  2006  r.,  zaś  w  czerwcu  2007  r.  rozpoczęły się  właściwe  prace
merytoryczne. 29 stycznia 2007 r. Zarządzeniem Prezesa Rady Ministrów została powołana Państwowa
Rada  Gospodarki  Przestrzennej  (PRGP).  Podstawę  prawną  powołania  PRGP  stanowi  ust.  5  art.  47
Ustawy o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym (Dz. U. z 2003 r. nr 80 poz. 717): „Prezes Rady
Ministrów  może  powołać  Państwową  Radę  Gospodarki  Przestrzennej,  jako  organ  doradczy  w  sprawie
koncepcji  przestrzennego  zagospodarowania  kraju,  oraz  ustalić,  w  drodze  zarządzenia,  regulamin
określający  zadania,  organizację  i  tryb  jej  działania”.  Rozpoczęcie  debaty  nastąpiło  8  stycznia  2009  r.
podczas konferencji prezentującej Ekspercki Projekt KPZK. W ramach debaty w okresie luty  - kwiecień
2009 r. Ministerstwo Rozwoju Regionalnego przeprowadziło 16 indywidualnych spotkań eksperckich ze
wszystkimi Urzędami Marszałkowskimi/samorządami wojewódzkimi. W spotkaniach tych wzięły udział
departamenty  odpowiedzialne  za  planowanie  rozwoju  i  wojewódzkie  biura  planowania  przestrzennego,
jak  również  przedstawiciele  organizacji  samorządowych,  pozarządowych  oraz  biznesowych,
przedstawiciele środowiska naukowego i oświaty oraz lokalnych jednostek samorządu terytorialnego. W
ten sposób Ministerstwo Rozwoju Regionalnego zapewniło udział osób/organizacji po stronie każdego z
województw.; www.mrr.gov.pl [dostęp: 23.04.2012].

wcześniejszych działań w tym zakresie oraz wzoruje się na analogicznych dokumentach

planistycznych, obowiązujących w państwach członkowskich Unii Europejskiej

168

Kluczowe elementy nowej koncepcji opierają się o diagnozę zagospodarowania polskiej

przestrzeni, analizę trendów społecznych, demograficznych, gospodarczych oraz

środowiskowych, określenie zapotrzebowania na przestrzeń oraz potrzeb Polski

w zakresie współpracy w zagospodarowaniu przestrzeni europejskiej, kluczowe

wytyczne planistyczne, a także opis systemu planistycznego. Zgodnie z tym

dokumentem, rdzeniem krajowego systemu gospodarczego i ważnym elementem

systemu europejskiego stanie się współzależny otwarty układ obszarów funkcjonalnych

najważniejszych polskich miast, zintegrowanych w przestrzeni krajowej

i międzynarodowej. Jednocześnie na rozwoju największych miast skorzystają mniejsze

ośrodki i obszary wiejskie. Oznacza to, że podstawową cechą Polski 2030 r. będzie

spójność społeczna, gospodarcza i przestrzenna. Do jej poprawy przyczyni się

rozbudowa infrastruktury transportowej (autostrad, dróg ekspresowych i kolei) oraz

telekomunikacyjnej (przede wszystkim internetu szerokopasmowego), a także

zapewnienie dostępu do wysokiej jakości usług publicznych.

169

Obecnie w Polsce planowanie przestrzenne jest kompetencją gmin, i opiera się

o dokumenty planistyczne obligatoryjne i nieobligatoryjne. Aktem prawa miejscowego

jest miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego, który posiada ścisłą zgodność

programową ze Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego

gminy, które nie jest aktem prawa miejscowego, ale jego ustalenia są wiążące dla gminy

przy sporządzaniu planów miejscowych. Do dokumentów nieobligatoryjnych należy

strategia społeczno-gospodarczego rozwoju gminy, która staje się dokumentem

nadrzędnym do Studium, gdyż z zasady przyjmuje się, iż polityka przestrzenna opiera

się na strategicznych celach gminy.

170

168

Nowa KPZK ma wyeliminować brak koordynacji i racjonalizacji w planowaniu przestrzennym na

szczeblu lokalnym i ponadlokalnym z planowaniem społeczno-gospodarczym na poziomie mikro i
makro. Nowy dokument ma wiązać wszystkie aspekty planistyczne, z uwzględnieniem finansowania
przedsięwzięć z funduszy strukturalnych UE.

169

www.mrr.gov.pl [dostęp: 22.04.2012].

170

Polska Wieś 2006, Raport o stanie wsi, Fundacja na Rzecz Rozwoju Polskiego Rolnictwa, Warszawa

2006,

s. 142.

Przemiany społeczno-gospodarcze mające miejsce na obszarach wiejskich

potrzebują efektywnego i skoordynowanego planowania przestrzennego. Wagę polityki

przestrzennej podkreślają działania funduszy strukturalnych Unii Europejskiej, które

wspierają rozwój obszarów wiejskich. Posiadanie perspektywicznego spojrzenia na

programowanie przestrzenne jest nieodzownym warunkiem sprawnego i adekwatnego

wykorzystania tych funduszy oraz realizacji koncepcji rozwoju zrównoważonego

i trwałego na obszarach wiejskich.

2.6. Przedsiębiorczość mieszkańców obszarów wiejskich

Według Wortmana, przedsiębiorczość w kontekście obszarów wiejskich

utożsamiać można z tworzeniem nowych możliwości zatrudnienia poprzez kreowanie

nowych przedsięwzięć. Autor zdefiniował przedsiębiorczość wiejską stwierdzając, że

polega ona na kreowaniu nowej organizacji, która wprowadza nowy produkt, obsługuje

lub kreuje nowe rynki lub wykorzystuje nowe technologie w środowisku wiejskim.

171

Zdaniem I. Sikorskiej-Wolak,

172

przedsiębiorczość można rozpatrywać

w kontekście określonego sposobu zachowania polegającego na poszukiwaniu zmiany,

reagowaniu na nią i wykorzystywaniu jako okazji do innowacji. Związany jest on

z zespołem cech człowieka na który składa się kreatywność, otwartość na zmiany,

inicjatywa i pomysłowość, elastyczność, potrzeba osiągnięć, umiejętność radzenia sobie

w trudnych sytuacjach i wykorzystywania pojawiających się szans i posiadanych

zasobów a także ich pomnażania. W szerokim ujęciu przedsiębiorczość, według autorki,

oznacza całokształt indywidualnych lub zespołowych działań bądź predyspozycji do

działań, które przełamują istniejące wzorce. Jest to również specyficzne podejście do

zarządzania, które prowadzi do wykorzystywania szans. Innowacje są motywowane

przez czynniki ekonomiczne, ale także wewnętrzną potrzebę człowieka, wynikającą

z dążenia do polepszania warunków życia. W literaturze ekonomiczno-rolniczej pojęcie

przedsiębiorczości dotyczy przedsiębiorczości rolniczej i pozarolniczej, indywidualnej

i zespołowej czy też przedsiębiorczości małych i średnich firm.

171

Max S. Wortman, Jr., Rural entrepreneurship research: an integration into the entrepreneurship field,

[w:] Agribusiness, Vol. 6, No. 4, 1990, s. 330.

172

I. Sikorska-Wolak, Przedsiębiorczość w ujęciu normatywnym, funkcjonalnym i opisowym, [w:] I.

Sikorska-Wolak, K. Krzyżanowska (red.), Rola doradztwa rolniczego w rozwoju przedsiębiorczości
zespołowej rolników, Wyd. SGGW, Warszawa 2000, s. 24-25.

Postawę przedsiębiorczą mogą więc i powinny prezentować wszystkie podmioty

tworzące lokalne układy społeczno-ekonomiczne, a także te, pozostające w ich

otoczeniu, które jednocześnie mogą oddziaływać na lokalne procesy społeczno-

ekonomiczne.

Duczkowska-Małysz

zaproponowała

173

pojemne

ujęcie

terminu

przedsiębiorczość, który, jej zdaniem, oznacza zarówno cechę osobowości, skłonność,

zdolność do przejawiania ducha inicjatywy i zaradności, jak i proces polegający na

podejmowaniu wszechstronnych działań związanych z przystosowaniem się do reguł

i wymogów gospodarki rynkowej. Tak rozumiane pojęcie dotyczy zarówno osób

fizycznych jak i prawnych.

Nowe miejsca pracy, jako konsekwencja zachowań przedsiębiorczych, powinny

powstawać, według M. Kłodzińskiego,

174

w produkcyjnych usługach rolniczych,

w techniczno-handlowej obsłudze wsi, przetwórstwie rolno-spożywczym, przy

inwestycjach związanych z rozwojem infrastruktury, ochroną środowiska, rozwojem

turystyki, rzemiosła, przemysłu terenowego. Źródłem nowych dochodów mogą się

także stać działy specjalne w samym rolnictwie. Powiększenie dochodów rodzin

wiejskich może, zdaniem autora, odbywać się poprzez intensyfikację rolniczego

gospodarowania, najemną pracę poza gospodarstwem, a także pozarolnicze

wykorzystanie zasobów gospodarstwa rolnego. Wielofunkcyjność w związku z tym

autor sprowadza do praktycznego sposobu działania, poprzez właściwe, wielościeżkowe

wykorzystanie posiadanego potencjału w celu stworzenia dodatkowych miejsc pracy.

K. Safin proponuje

175

rozpatrywanie uwarunkowań przedsiębiorczości na trzech

poziomach – cech osobowościowych (wewnętrzne – podmiotowe), warunków

lokalnych oraz warunków makrootoczenia (zewnętrzne – przedmiotowe).

Uwarunkowania wewnętrzne są tym, co stanowi o treści przystosowania do

zmieniających się sytuacji i ogniskują się wokół cech indywidualnych, osobowych oraz

wyznawanych systemów wartości. Wyróżnia się tu m.in. wiedzę ogólną i zawodową,

173

K. Duczkowska-Małysz, Uwarunkowania rozwoju przedsiębiorczości, [w:] K. Duczkowska-Małysz,

M. Kłodziński (red.), Rozwój przedsiębiorczości na terenach wiejskich, Ogólnopolska konf. IRWiR PAN,
SGGW, 7-8 paź. 1993, Wyd. SGGW, Warszawa 1994, s. 14.

174

M. Kłodziński, Rozwój rolnictwa w powiązaniu z wielofunkcyjnością terenów wiejskich, [w:] M.

Kłodziński, A. Rosner (red.), Rolnictwo w gospodarce Opolszczyzny. Znaczenie, perspektywy,
zagrożenia,

materiały

z konferencji zorganizowanej przez Centrum Naukowo-Wdrożeniowe SGGW, Fundację im. F. Eberta i
Instytut Śląski w Opolu 9 listopada 1994 roku w Gliwicach, Wyd. SGGW, Warszawa 1995, s. 22-23.

175

K. Safin, Uwarunkowania rozwoju przedsiębiorczości – próba systematyzacji, [w:] K. Jaremczuk

(red.), Uwarunkowania przedsiębiorczości, Wyd. PWSZ im. Prof. S. Tarnowskiego w Tarnobrzegu,
Tarnobrzeg 2004, s. 45-55.

sprawność intelektualną, motywacje, poziom aspiracji, awersję bądź skłonność do

ryzyka, światopogląd, cechy osobowości, system wartości. Wśród uwarunkowań

lokalnych autor wskazuje przede wszystkim na politykę lokalną, mobilizację społeczną,

edukację oraz zespół czynników składających się na atrakcyjność lokalizacyjną danego

regionu. Do warunków makrootoczenia zalicza zaś: uwarunkowania polityczno-prawne,

ekonomiczne, społeczne, kulturowe i komunikacyjne. Autor podkreśla, że pomiędzy

uwarunkowaniami wewnętrznymi i zewnętrznymi występuje ścisły związek oraz, że na

rozwój przedsiębiorczości wpływa wiele czynników wzajemnie się przenikających.

W rozwoju przedsiębiorczości na obszarach wiejskich, zdaniem J. Sawickiej,

176

istotną rolę mogą odegrać kobiety realizujące dodatkowe funkcje w ramach

gospodarstwa domowego i rolnego.

Z. Seręga wyprowadził

177

interesującą,

następującą typologię form

przedsiębiorczości nierolniczej w ramach gospodarstw rolnych, uwzględniając sposoby

jej powiązania z układem gospodarczym wsi i zasobami przyrodniczymi środowiska:



zespolenie strukturalne produkcji rolnej i przedsiębiorczości pozarolniczej –

przedsiębiorca wykorzystuje produkcyjnie i handlowe zasoby agrarne i płody rolne,

czerpiąc ze środków własnych i surowca skupowanego w okolicy. Jego działalność jest

zintegrowana z rolniczą gospodarką towarową (jest źródłem surowca). Do rolniczego

cyklu produkcyjnego zostaje dodane kolejne ogniwo – wstępne przetwórstwo płodów

a w wielu wypadkach wytwarzanie gotowych do konsumpcji produktów (mięso

i wyroby mięsne, mąka, masło, sery, przetwory owocowe itp.),



oparcie strukturalne – w działalności przedsiębiorczej wykorzystywane są zasoby

lokalnego środowiska przyrodniczego oraz terytorium i infrastruktura wsi, ale bez

powiązania z gospodarką rolną. Środowisko wsi jest warunkiem funkcjonowania

przedsiębiorstw, które nie mogłyby egzystować w sposób optymalny ekonomicznie

w innej lokalizacji (np. agroturystyka, pozyskiwanie i transport drewna, usługi

tartaczne, elektrownie wodne, żwirownie),



powiązanie formalne – przedsiębiorstwo zlokalizowane jest na wsi, chociaż jego

funkcjonowanie nie wymaga takiej lokalizacji, w przeciwieństwie do przedsiębiorstw

176

J. Sawicka, M. Długokęcka, I. Kurek, Przedsiębiorczość kobiet i jej znaczenie w wielofunkcyjnym

rozwoju obszarów wiejskich, Acta Scientiarum Polonorum, Oeconomia 2(1), 2003, s. 56.

177

Z. Seręga, Właściciele wielofunkcyjnych gospodarstw rolnych. Typowe formy przedsiębiorczości

polskich rolników, [w:] Wieś i Rolnictwo, Suplement do nr 3 (128), 2005, s. 100.

zespolonych ze wsią wyróżnionych wyżej, prosperując na wsi przynosi właścicielowi

określone korzyści (np. rzemiosło, handel, usługi).

L. Ostrowski wyróżnił

178

następujące grupy przedsiębiorczych rolników,

wykorzystujących zbędne zasoby pracy w gospodarstwie:



rolnicy zarobkujący sezonowo i dorywczo w pracy świadczonej odpłatnie sąsiadom

w zakresie usług rolniczych, transportowych, budowlanych i innych,



rodziny rolnicze zajmujące się rzemiosłem, handlem, usługami i wytwórczością

prowadzoną w formie rejestrowanych podmiotów gospodarczych, nie korzystające

z obcej siły roboczej,



przedsiębiorcy zatrudniający obcą siłę najemną, prowadzący większe firmy

handlowe, usługowe, produkcyjne i wytwórcze.

Zdaniem M. Strużyckiego

179

, małe i średnie przedsiębiorstwa integrujące lokalne

zasoby z małymi zespołami ludzkimi wyzwalają przedsiębiorczość, a ich

funkcjonowanie cechuje się sprawnością, wysoką efektywnością, mobilnością

i elastycznością rynkową. Dzięki swobodzie działania, skłonności i możliwości

wykorzystania lokalnych zasobów, wolności integrowania się powstają efektywne

procesy gospodarcze, wzrasta zamożność społeczeństwa w regionie, zmienia się styl

życia właścicieli i pracowników. Osiągane efekty gospodarcze tego sektora dotyczą

procesów produkcyjnych, rozwijających się możliwości zatrudnienia, absorpcji

i tworzenia własnych innowacji, przyczyniania się do lepszej mobilizacji rozproszonych

kapitałów wśród klasy średniej oraz do regionalnej decentralizacji procesów

zarządzania, a także skutecznie przybliżają małe i średnie firmy do rynków

geograficznych i właściwych. Dzięki sektorowi MSP w regionie następują zmiany

alokacyjne czynników wytwórczych jako efekt poszukiwania nisz rynkowych,

wzrastającej skali działalności gospodarczej i ciągłego dążenia sektora do przetrwania

na danym rynku i rozwoju.

B. Bojewska zaznacza

180

, że zasadą działania sprawnego małego i średniego

przedsiębiorstwa powinno być zorientowanie na przedsiębiorczość, które cechuje

178

L. Ostrowski, Przedsiębiorczość rodzin chłopskich nie związana z rolnictwem, IERiGŻ, Komunikaty,

Raporty, Ekspertyzy nr 452, Warszawa 1999, s. 4-6.

179

M. Strużycki, Znaczenie małych i średnich przedsiębiorstw w rozwoju regionu – nowe wyzwania,

[w:] M. Strużycki (red.), Małe i średnie przedsiębiorstwa w gospodarce regionu, PWE, Warszawa 2004,
s. 19-20.

180

B. Bojewska, Małe i średnie przedsiębiorstwa jako podmiot sprawczy przedsiębiorczości regionalnej,

[w:] M. Strużycki (red.), Małe i średnie przedsiębiorstwa w gospodarce regionu, PWE, Warszawa 2004,
s. 108-110.

myślenie perspektywiczne i postrzeganie zachodzących zmian na rynku nie jako

zagrożeń, lecz okazji do stworzenia nowych wartości. Istotne jest przy tym elastyczne

reagowanie na potrzeby rynku, działania konkurencji i zmiany w otoczeniu oraz

pozytywne nastawienie do kwestii społecznych i ekologicznych. Warunki konkurencji

sprawiają, że istnieje konieczność poszerzania wiedzy i nabycia umiejętności

podejmowania złożonych decyzji oraz wprowadzania przedsięwzięć innowacyjnych.

K. Kuciński podkreśla

181

,że otoczenie lokalne firm, od którego zależy ich rozwój,

jest kształtowane w dużej mierze przez społeczności lokalne, stąd istotne

uwarunkowanie dla rozwoju przedsiębiorczości tworzy społeczna akceptacja

przedsiębiorczości i konkretnych jej przejawów. Stosunek lokalnych społeczności

zależy natomiast w dużej mierze od stopnia jej uczestnictwa w procesach

ekonomicznych i odczuwania korzyści płynących z rozwoju przedsiębiorczości – stąd

potrzeba szerszego włączania lokalnych społeczności w procesy gospodarcze. Wydaje

się, że znaczną rolę w tym procesie odegrać mogą aktywni, uwzględniający w swojej

działalności ekonomicznej również aspekty społeczne i troskę o przyszłość swojej

jednostki

terytorialnej

przedstawiciele

lokalnej

sfery

biznesu.

Zdaniem

K. Kucińskiego,

182

sukces procesu włączania społeczności lokalnych w proces

aktywizacji gminy zależy w dużej mierze od istnienia lokalnych liderów

przedsiębiorczości wśród społeczeństwa oraz samych przedsiębiorców. Ważne jest

również, aby inicjatywy lokalnej społeczności spotkały się z aktywnością

dobrowolnych stowarzyszeń przedsiębiorców.

Jak podkreślają M. Kłodziński i B. Fedyszak-Radziejowska,

183

trudne warunki dla

rozwoju przedsiębiorczości na obszarach wiejskich wynikają ze znacznego rozproszenia

rynku i klientów, wysokich kosztów zaopatrzenia, dostaw, promocji, niskiej siły

nabywczej ludności wiejskiej, szczególnie rolników. Problem często stanowi zawężone

pole widzenia do własnej firmy i brak otwarcia na innych partnerów. W tej sytuacji

przedsiębiorstwa ukierunkowane na zaspokajanie popytu lokalnego mają często

niewielkie szanse na rozwój. Tereny wiejskie są zdominowane przez małe jednostki

gospodarcze, których prowadzenie nie wymaga dużych nakładów inwestycyjnych

181

K. Kuciński, Przestrzeń operacyjna firmy a jej otoczenie lokalne, Instytut Funkcjonowania Gospodarki

Narodowej SGH, Warszawa1998, s. 27-29.

182

Tamże, s. 30.

183

M. Kłodziński, B. Fedyszak-Radziejowska (red.), Przedsiębiorczość wiejska w Polsce i krajach Unii

Europejskiej, IRWiR PAN, Warszawa 2002, s. 32-34.

i kwalifikacji zawodowych, a właściciele nie mają na uwadze ekspansji gospodarczej

184

Ważne jest więc powstawanie firm większych, nowocześniejszych, dających pracę

większej liczbie osób podatnych na postęp techniczny, które będą miały szanse podjęcia

kooperacji z dużymi firmami miejskimi.

D. Smallbone i in. wymieniają

185

, takie czynniki wpływające na rozwój lokalnego

biznesu, jak rozmiar i właściwości lokalnego rynku, dostępność produktów niezbędnych

do realizacji procesów produkcyjnych, możliwości zlecania podwykonawstwa,

transport, infrastruktura komunikacyjna, dostępność instytucji finansowych. Jednym

z kluczowych czynników jest rozmiar, struktura oraz cechy wiejskiego rynku pracy, na

które składa się koszt pracy, stopień konkurencji między potencjalnymi pracownikami,

dostępność do pracowników o różnych umiejętnościach i kwalifikacjach, a także inne,

jakościowe cechy siły roboczej, takie, jak motywacja, solidność, elastyczność.

Z badań A. Rosnera wynika,

186

że w przypadku firm wiejskich ważny jest zasięg

ich działania. Występowanie w gminie kilku podmiotów korzystających z popytu

szerszego rynku niż lokalny sprzyja powstaniu nowych firm i miejsc pracy. W gminach,

w których brakuje firm działających na większą skalę, wykraczających ze swoją

działalnością poza układ lokalny nie dokonuje się rozwój a nawet obserwuje się

tendencję do słabnięcia funkcji pozarolniczych. W wyniku konkurencji o popyt lokalny

powstające firmy raczej wypierają z rynku już istniejących konkurentów niż tworzą

miejsce dla kolejnych firm. Kolejny ważny wniosek wynikający z badań dotyczy

stwierdzenia, że rozwój wielofunkcyjny obszarów wiejskich dokonuje się samoistnie,

jeżeli przekroczy w danym układzie lokalnym określony poziom. Jeżeli nie osiągnie

tego poziomu to bez bodźców pobudzających go wykazuje tendencję do cofania się.

W gminach, w których wystąpił wyraźny proces różnicowania się funkcji

gospodarczych, dalszy przebieg tego procesu dokonuje się niejako samoistnie,

ponieważ powstałe podmioty gospodarcze stwarzają zapotrzebowanie na różnego

rodzaju usługi, kooperację itp. tworząc nisze, w które wchodzić mogą kolejne firmy.

184

Autorzy zwracają jednak uwagę na fakt, że do opinii o firmach wiejskich jako małych, prymitywnie

wyposażonych, których właściciele stawiają na przetrwanie a nie na rozwój należy podchodzić ostrożnie,
tamże, s. 51, 224.

185

D. Smallbone, D. North, Ch. Kalantaridis, Adapting to peripherality: a study of small rural

manufacturing firms in northern England, [w:] Entrepreneurship & Regional Development, 11 (1999), s.
110.

186

A. Rosner, Przedsiębiorczość wiejska a lokalny rynek pracy, [w:] M. Kłodziński, B. Fedyszak-

Radziejowska (red.), Przedsiębiorczość wiejska w Polsce i w krajach Unii Europejskiej, PAN, IRWiR,
Warszawa 2002, s. 67-68.

W 2009 r. w kraju do rejestru REGON było wpisanych 3,7 mln podmiotów

gospodarki narodowej, z czego 25,0% (tj. 935,3 tys.) zarejestrowało działalność

gospodarczą na obszarach wiejskich. Ponad 96% podmiotów gospodarczych

prowadzących działalność na obszarach wiejskich to jednostki sektora prywatnego.

Analizując wskaźnik przedsiębiorczości

187

można wykazać, że na obszarach

wiejskich był on prawie dwukrotnie niższy niż w miastach (63 na wsi, 121

w miastach).

188

Wśród podmiotów gospodarczych zarejestrowanych na obszarach

wiejskich dominowały głównie podmioty zajmujące się: handlem; naprawą pojazdów

samochodowych; transportem i gospodarką magazynową; zakwaterowaniem

i gastronomią; informacją i komunikacją oraz przemysłem i budownictwem.

Charakteryzując rozkład przestrzenny według województw należy zaznaczyć, iż

najwięcej podmiotów wpisanych do rejestru REGON na obszarach wiejskich

zarejestrowano w województwie mazowieckim (13,3%), oraz małopolskim (11,5%)

i wielkopolskim

(11,5%).

Najmniejszy odsetek zarejestrowanych podmiotów

odnotowano na terenie województw: podlaskiego (2,4%), lubuskiego (2,6%) oraz

warmińsko-mazurskiego (3,2%) Analizując wskaźnik przedsiębiorczości w oparciu

o poszczególne województwa, najwięcej podmiotów wystąpiło w województwie

zachodniopomorskim (85), zaś najmniej w lubelskim i podlaskim (po 47).

189

Najbardziej powszechną formą prawną prowadzonej działalności w sektorze

prywatnym była działalność osób fizycznych – z formy tej korzystało 81,6% ogółu

podmiotów. Pozostałe formy to:



spółki (8,7%),



stowarzyszenia i organizacje społeczne (3,5%).

„W 2009 r. do rejestru REGON zarejestrowano na obszarach wiejskich 97,8 tys.

nowych podmiotów gospodarki narodowej, co stanowiło 28,0% ogółu nowo

zarejestrowanych podmiotów w kraju. Wśród podmiotów nowo zarejestrowanych

przeważały jednostki zajmujące się: handlem; naprawą pojazdów samochodowych;

transportem i gospodarką magazynową; zakwaterowaniem i gastronomią; informacją

i komunikacją (38,8 tys., tj. 39,6% ogółu podmiotów nowo zarejestrowanych na

187

Liczba podmiotów gospodarczych na 1000 mieszkańców.

188

Obszary wiejskie w Polsce, Główny Urząd Statystyczny, Urząd Statystyczny w Olsztynie, Warszawa-

Olsztyn 2011, s. 171.

189

Obszary wiejskie w Polsce, Główny Urząd Statystyczny, Urząd Statystyczny w Olsztynie, Warszawa,

Olsztyn 2011, s. 171.

obszarach wiejskich). Drugą, pod względem liczebności grupę podmiotów, stanowiły

podmioty zaliczane do sekcji przemysł i budownictwo.”

190

Między rokiem 2006 i 2010 nie zmieniła się struktura podmiotów gospodarczych

wg wielkości mierzonej liczbą pracujących w Polsce. Głównie dominowały

mikroprzedsiębiorstwa (95%), a liczony łącznie z mikroprzedsiębiorstwami udział

małych przedsiębiorstw przekraczał 99%. Przedsiębiorstwa średnie stanowiły 0,8%,

a duże – 0,1%. Znikomy (0,01%) był udział przedsiębiorstw największych, o liczbie

pracujących 1000 i więcej osób.

191

Małe i średniej wielkości przedsiębiorstwa zasługują na miano siły napędowej

polskiej gospodarki. Choć mają zazwyczaj niewielki zasięg działania i mały wpływ na

otoczenie, w którym funkcjonują, to ich ogromna liczba (wg GUS 99,8% z 1,67 mln

firm, czyli ok. 1,66 mln podmiotów) nadaje sektorowi MSP duże znaczenie

w kształtowaniu gospodarki. Wkład MSP w tworzenie wartości dodanej brutto wynosi

około 50%, zaś liczba pracujących w sektorze stanowi 2/3 ogółu pracujących. Ponadto

o znaczeniu mikro, małych i średnich firm dla gospodarki świadczy ich wysoki

potencjał dostosowawczy, elastyczność i mobilność, które są bardzo ważnymi

czynnikami stabilnego, równomiernego i szybkiego rozwoju gospodarki.

192

Rola ta

jednocześnie spełniana jest przez przedsiębiorstwa ulokowane na obszarach wiejskich.

2.7. Aktywność zawodowa ludności zamieszkałej na obszarach

wiejskich

Tereny wiejskie są miejscem występowania wielu negatywnych zjawisk

związanych z zatrudnieniem, między innymi występowaniem bezrobocia ukrytego,

nierejestrowanego, wyższego niż w miastach bezrobocia (w tym znacznego poziomu

bezrobocia ukrytego), niskiej aktywności zawodowej, niższej jakości kapitału ludzkiego

190

Obszary wiejskie w Polsce, Główny Urząd Statystyczny, Urząd Statystyczny w Olsztynie, Warszawa,

Olsztyn 2011, s. 172.

191

J. Chojna, Konkurencyjność Polskiej gospodarki w latach 2007-2010 w kontekście dotychczasowej

realizacji
strategii rozwoju kraju 2007-2015, Warszawa 2011, s. 2.

192

http://www.mrr.gov.pl/rozwoj_regionalny/Ewaluacja_i_analizy/Raporty_o_rozwoju/Raporty_krajowe/

Documents/Ekspertyza_Kokurencyjnosc_polskiej_gospodarki_w_latach_2007_2010_2007_2011.pdf
dostęp: [05.05.2012].

pod względem wykształcenia oraz mniej korzystnej struktury bezrobocia. Tereny

wiejskie cechują się również niskim stopniem aktywności w zakresie samoorganizacji

podejmowania oddolnych inicjatyw mających na celu rozwiązywanie problemów

społeczności wiejskich w obszarze zatrudnienia.

193

Ludność aktywna zawodowo to wszyscy pracujący zawodowo (pracodawcy,

pracownicy najemni, pracujący na własny rachunek, nieodpłatnie pomagający

członkowie rodzin) oraz zarejestrowani bezrobotni. Poziom aktywności zawodowej jest

wyrażony poprzez współczynnik aktywności zawodowej. Współczynnik aktywności

zawodowej jest to udział ludności aktywnej zawodowo w ogólnej liczbie ludności

w wieku 15 lat i więcej lub danej grupy.

194

Na podstawie oceny aktywności zawodowej określa się status ludności (w wieku

15 lat i więcej) na rynku pracy. Ludność w wieku 15 lat i więcej dzieli się - z punktu

widzenia aktywności ekonomicznej - na pracujących, bezrobotnych i biernych

zawodowo.

195

Do grupy osób pracujących, według metody Badania Aktywności Ekonomicznej

Ludności, zalicza się wszystkie osoby w wieku 15 lat i więcej, które w okresie

badanego tygodnia:



wykonywały przez co najmniej 1 godzinę pracę przynoszącą zarobek lub dochód tzn.

były zatrudnione w charakterze pracownika najemnego, pracowały we własnym (lub

dzierżawionym) gospodarstwie rolnym lub prowadziły własną działalność

gospodarczą poza rolnictwem, pomagały (bez wynagrodzenia) w prowadzeniu

rodzinnego gospodarstwa rolnego lub rodzinnej działalności gospodarczej poza

rolnictwem,



miały pracę, ale jej nie wykonywały:

z powodu choroby, urlopu macierzyńskiego lub wypoczynkowego,

z innych powodów, przy czym długość przerwy w pracy wynosiła:

– do 3 miesięcy,

193

http://www.granty.wup.torun.pl/pliki/pracujaca_wies.pdf dostęp: [05.05.2012].

194

http://www.stat.gov.pl/gus/definicje_PLK_HTML.htm?id=POJ-1057.htm dostęp: [05.05.2012].

195

http://www.stat.gov.pl/gus/definicje_PLK_HTML.htm?id=POJ-3547.htm dostęp: [05.05.2012].

– powyżej 3 miesięcy, ale osoby te były pracownikami najemnymi i w tym czasie

otrzymywały co najmniej 50 % dotychczasowego wynagrodzenia (od I kwartału 2006

r.).

196

Współczynnik aktywności zawodowej na przestrzeni ostatnich dziesięciu lat

zmieniał swoją wielkość. W czterech latach jego wielkość kształtuje się na poziomie

54-55%. W porównaniu do lat 2000-2005 możemy mówić o spadku tej wielkości –

rysunek 2.1.

Rys. 2.1. Współczynnik aktywności zawodowej w latach 1995, 2000-2010
Źródło: http://www.stat.gov.pl/gus/5840_11594_PLK_HTML.htm dostęp: [05.05.2012].

W roku 2009 obszary wiejskie zamieszkiwało 12 mln ludności w wieku 15 lat

i więcej, z grupy tej prawie 6,6 mln osób (55,2%) było aktywnych zawodowo.

Współczynnik aktywności zawodowej był zdecydowanie wyższy wśród mężczyzn

(64,4%) niż wśród kobiet (46,4%). Wskaźnik zatrudnienia wyniósł 50,8% dla ludności

wiejskiej ogółem, przy czym odnotowano znaczną różnicę pomiędzy wskaźnikiem

zatrudnienia mężczyzn (59,8%) a kobiet (42,2%). Najwyższym wskaźnikiem

196

Aktywność ekonomiczna ludności Polski IV kwartał 2010, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 2011,

s. 18.

1995

2000

2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009

2010

[%[

ogółem

na obszarach wiejskich

zatrudnienia charakteryzowało się województwo mazowieckie (53,9%), najniższym zaś

– zachodniopomorskie (42,4%).

197

Rys.2.2. Wskaźnik zatrudnienia w poszczególnych województwach Polski
Źródło: Obszary wiejskie w Polsce, Główny Urząd Statystyczny, Urząd Statystyczny

w Olsztynie, Warszawa, Olsztyn 2011, s. 14.

Można mówić i występowaniu różnic w aktywności ekonomicznej ludności

bezrolnej, a mieszkańców obszarów wiejskich związanych z gospodarstwem rolnym.

Wielkości współczynnika aktywności zawodowej oraz stopa bezrobocia dla tych dwóch

grup kształtowały się następująco:



współczynnik aktywności zawodowej:

ludność związana z gospodarstwem rolnym 66,1%,

ludność niezwiązana z gospodarstwem rolnym 47,3%.



Stopa bezrobocia:

ludność związana z gospodarstwem rolnym 4,5%,

ludność niezwiązana z gospodarstwem rolnym 11,4%.

197

Obszary wiejskie w Polsce, Główny Urząd Statystyczny, Urząd Statystyczny w Olsztynie, Warszawa,

Olsztyn 2011, s. 145.

Charakterystyczne dla obszarów wiejskich są wielkości charakteryzujące

bezrolne kobiety na rynku pracy, wskaźnik zatrudnienia wynosił 32,9%, współczynnik

aktywności zawodowej – 37,8%. Obszary wiejskie charakteryzują się znaczącą

wielkością bezrobocia ukrytego występującego na tym terenie, z tego mogą wynikać

różnice między ludnością związaną z gospodarstwem rolnym a ludnością bezrolną.

Analizując wielkość współczynnika aktywności zawodowej na obszarach

wiejskich dla grup wiekowych zaobserwować można, iż jest on największy dla osób

w wieku 35-49 lat. Dla poszczególnych grup jego wielkość kształtowała się

następująco:



45-49 lat - 93,1%,



40-44 lata - 92,3%,



35-39 lat - 91,0%.

Nieznacznie mniejsza wielkość współczynnika aktywności zawodowej wystąpiła

dla następujących grup: 30-34 lata (83,8%), 25-29 lat (80,6%).

Współczynnik aktywności zawodowej dla osób młodych, dopiero wchodzących

na rynek pracy (20-24 lata) wynosiło 64,2%. Znacznie mniejszy odsetek ludności

aktywnej zawodowo obserwuje się w przedziale wiekowym 55-59 lat (45,5%).

W przypadku osób starszych zbliżających się do wieku emerytalnego jego wielkość

wynosiła: w wieku 60-64 - 20,3% osób, w grupie powyżej 65 lat – 6,4%.

198

Dokonując klasyfikacji w obszarze osób związanych z rolnictwem i bezrolnej

ludności, można zaobserwować, iż w każdym przedziale wiekowym wskaźnik

zatrudnienia wśród ludności związanej z rolnictwem był wyższy niż wśród ludności

bezrolnej. Odnosząc się do najmniejszych różnic to wystąpiły one w przedziale

wiekowym 20-24 lata (9,0 pkt proc.). W kolejnych grupach wiekowych 30-34 oraz 35-

39 lat różnice wyniosły po 16,0 pkt proc. Natomiast w grupie 40-44 – 17,8 pkt proc.

Systematycznie wzrastały one w następnych grupach (21,0 pkt proc. w przedziale 45-49

lat, 24,9 pkt proc. w grupie 50-54). Wraz ze wzrostem wieku grupy różnice w poziomie

wskaźnika zatrudnienia zwiększały się (35,7 pkt proc. w przedziale wiekowym 55-59

lat). Wśród ludności bezrolnej powyżej 65 lat w 2009 r. współczynnik aktywności

zawodowej wyniósł 1,2%, wobec 16,5% wśród ludności związanej z gospodarstwem

rolnym.

199

198

Obszary wiejskie w Polsce, Główny Urząd Statystyczny, Urząd Statystyczny w Olsztynie, Warszawa,

Olsztyn 2011, s. 146.

199

Tamże, s. 146.

Kolejną zmienną opisującą aktywność na rynku pracy jest poziom bezrobocia.

W 2009 r. stopa bezrobocia na obszarach wiejskich wyniosła 8,0%. W porównaniu

z rokiem 2003 można mówić o znacznym spadku tego wskaźnika (o 9,8 pkt proc.).

Analizując wielkość stopy bezrobocia ze względu na płeć, należy zwrócić uwagę, iż

wskaźnik był wyższy w przypadku kobiet niż mężczyzn (9,1% wobec 7,2%).

Najwyższa stopa bezrobocia na obszarach wiejskich dotyczy ludności w wieku

20-24 lata (20,1%). W pięcioletnich grupach wiekowych z przedziału 30-65 lat wartości

wskaźnika wynosiły od 3,7 do 6,5%. Stopa bezrobocia wśród ludności związanej

z rolnictwem była dla każdej grupy wiekowej niższa niż wśród ludności bezrolnej.

Najwyższa stopa bezrobocia wśród ludności związanej z rolnictwem wynosiła 17,0%

(20-24 lata). Bezrobocie wśród ludności powyżej 30. roku życia było notowane na

bardzo niskim poziomie (maksymalnie 3,3% w przedziale 30-34 lata).

Rys. 2.3. Stopa bezrobocia w latach 1995, 2000-2011 [%].
Źródło: http://www.stat.gov.pl/gus/5840_11594_PLK_HTML.htm dostęp: [05.05.2012].

2.8. Aktywność

ekonomiczna

osób

niepełnosprawnych

zamieszkałych na obszarach wiejskich

Ostatnie pełne dane dotyczące liczby osób niepełnosprawnych w Polsce pochodzą

z Narodowego Spisu Powszechnego 2002. Według jego wyników w 2002 r. liczba osób

niepełnosprawnych ogółem wynosiła blisko 5,5 mln, w tym około 4,5 mln posiadało

prawne potwierdzenie faktu niepełnosprawności, a 4,3 mln były to osoby w wieku 15

13,3

16,1

18,2

19,9

19,6

17,7

13,8

9,6

7,1

8,2

12,5

13,3

11,9

14,6

16,4

17,7

17,8

17,6

16,1

9,2

1995

2000

2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009

2011 mar-12

ogółem

na obszarach
wiejskich

lat i więcej. Według wyników kwartalnego reprezentacyjnego Badania Aktywności

Ekonomicznej Ludności (BAEL), prowadzonego przez GUS liczba tych ostatnich od

tego czasu systematycznie spadała, głównie z powodu zmniejszania się liczby osób

orzekanych przez ZUS. Liczba osób niepełnosprawnych w IV kwartale 2010 r.

wyniosła około 3,387 mln osób.

W 2011 r. aktywnych zawodowo było 17,27% osób niepełnosprawnych prawnie

w wieku 16 lat i więcej, a 26,5% w wieku produkcyjnym.

Dla porównania współczynnik aktywności zawodowej osób sprawnych w wieku 16 lat,

w wieku produkcyjnym wynosił 72,8%. Współczynnik aktywności zawodowej osób

niepełnosprawnych w wieku produkcyjnym wzrósł w roku 2011 w stosunku do

ubiegłego roku o 0,4 pkt. proc. Kształtowanie współczynnika osób sprawnych

i niepełnosprawnych w wieku produkcyjnym w latach 2001-2008 przedstawia rysunek

2.4.

Rys. 2.4. Współczynnik aktywności zawodowej osób sprawnych i niepełnosprawnych w

wieku produkcyjnym w latach 2001-2011

Źródło: Badanie Aktywności Ekonomicznej Ludności, GUS.

W 2011 r. udział osób pracujących wśród osób niepełnosprawnych w wieku 16 lat

i więcej wynosił 14,6%, wśród osób w wieku produkcyjnym – 22,2%. Wskaźnik

zatrudnienia osób niepełnosprawnych w wieku produkcyjnym – trzeci rok od 2002 r. -

przekroczył 20%. W porównaniu z rokiem ubiegłym spadł o 0,1. proc. (osób sprawnych

– o 2,6 pkt. proc.).

26,1

25,8

23,7

23,4

23,9

22,1

23,9

24,5

26,1

26,5

77,3

75,9

75,2

74,9

74,2

74,7

72,8

2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009

2010

2011

[%]

osoby niepełnosprawne

osoby pełnosprawne

Rys. 2.5. Aktywność zawodowa osób niepełnosprawnych w wieku produkcyjnym w latach

2001 – 2011

Źródło: Badanie Aktywności Ekonomicznej Ludności, GUS.

Wskaźnik zatrudnienia osób niepełnosprawnych w wieku 16 lat i więcej w 2011 r.

był bardzo nieznacznie wyższy wśród mieszkańców wsi niż miast. W 2011 r. w miastach

wskaźnik ten wynosił 14,6%, zaś na obszarach wiejskich – 14,7%. Współczynnik

aktywności zawodowej wyższy jest w miastach 17,8% niż na obszarach wiejskich

16,3%.

2001 2002

2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009

2010

2011

26,

25,

23,

22,

23,

24,

26,

20,

19,

18,

19,

20,

21,

22,

19,

20,

19,

22,

21,

17,

14,

13,

11,

14,

16,

[%]

współczynnik aktywności zawodowej

wskaźnik zatrudnienia

stopa bezrobocia

Rys. 2.6. Wskaźniki aktywności zawodowej dla osób niepełnosprawnych prawnie w wieku

16 lat i więcej według miejsca zamieszkania w 2011 r.

Źródło: Badanie Aktywności Ekonomicznej Ludności, GUS.

Również stopa bezrobocia wyższa jest w miastach 17,8%, w porównaniu

z obszarami wiejskimi – 10,3%. Niższy poziom bezrobocia rejestrowanego na

obszarach wiejskich wynika z faktu, iż występuje tam wyższe bezrobocie ukryte.

Wśród osób niepełnosprawnych, zdecydowanie częściej pracują mężczyźni niż

kobiety. W 2011 r. wskaźnik zatrudnienia mężczyzn wynosił 17,4%, zaś kobiet –

11,9%. Spośród pracujących osób niepełnosprawnych w wieku 16 lat i więcej: 17%

miało wykształcenie wyższe, 32% – średnie, w tym 27% policealne i średnie zawodowe

i 51% poniżej średniego, z czego 36% – zasadnicze zawodowe i 15% – gimnazjalne

i niższe.

Stopień niepełnosprawności z natury rzeczy różnicuje aktywność zawodową osób

niepełnosprawnych. W 2011 r. spośród 495tys. osób niepełnosprawnych pracujących

pracowało 8% osób niepełnosprawnych ze znacznym stopniem niepełnosprawności,

42% z umiarkowanym i 50% z lekkim stopniem niepełnosprawności. Na obszarach

wiejskich wielkości te kształtowały się następująco: 7,5% pracujących osób

ogółem

miasto

wieś

współczynnik

aktywności

zawodowej

wskaźnik

zatrudnienia

stopa bezrobocia

17,

14,

15,

17,

14,

17,

16,

14,

10,

niepełnosprawnych miało orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności, 36,5%

orzeczenie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności a 56% o lekkim.

Znaczącą większość pracujących osób niepełnosprawnych stanowią pracownicy

najemni, w 2011 r. ich udział wynosił 58% (na obszarach wiejskich 40,5%) . Niższe

były udziały osób pracujących na własny rachunek (obszary wiejskie 7,2%).Wśród

pozostałych grup pracujących, grupa rolników 13,3%, oraz pracowników użytkujących

gospodarstwo rolne 10%.

Rys. 2.7. Struktura zatrudnienia osób niepełnosprawnych w 2011 r.
Źródło: Badanie Aktywności Ekonomicznej Ludności, GUS.

Wśród osób niepełnosprawnych mieszkających na obszarach wiejskich znaczącą

grupę stanowią osoby bierne zawodowo – 1044tys. W grupie tej można mówić

o różnych przyczynach bierności. Badania prowadzone w ramach Badań Aktywności

Ekonomicznej Ludności określają następujące powody:



obowiązki rodzinne i związane z prowadzeniem domu,



emerytura,



choroba niesprawność.

W poszczególnych, grupach ze względu, na stopień niepełnosprawności

wskazywane były w/w przyczyny.

ogółem

obszary wiejskie

58,64

40,56

5,35

13,33

4,53

10,56

7,61

7,22

23,87

28,33

pracownik

rolnik

pracownik użytkujący gospodarstwo rolne

pracujacy na własny rachunek

emeryt/rencista

Rys.2.8. Osoby niepełnosprawne bierne zawodowo według przyczyn bierności i stopnia

niepełnosprawności na obszarach wiejskich ( w tys.)

Źródło: Badanie Aktywności Ekonomicznej Ludności, GUS.

Dane zawarte na wykresie 5 wskazują, iż w przypadku wszystkich stopni

niepełnosprawności dominującą przyczyną bierności jest choroba i związana z nią

niesprawność. Przyczyny o charakterze obowiązków domowych wskazane są jedynie

w przypadku osób niepełnosprawnych o lekkim stopniu niepełnosprawności.

Pomimo zachodzących zmian w sytuacji osób niepełnosprawnych na rynku pracy

ich pozycja jest w dalszym ciągu bardzo niekorzystna. Wymagane są ciągłe zmiany

i prace zarówno nad pobudzaniem aktywności samych niepełnosprawnych, jak również

zainteresowania pracodawców zatrudnianiem osób o niepełnej sprawności.

Na podstawie danych statystycznych łatwo również zaobserwować, że

aktywność ekonomiczna, korzystna koniunktura gospodarcza ma bardzo duże

przełożenie w aspekcie aktywności zawodowej niepełnosprawnych. Wzrost

gospodarczy i poprawa ogólnych warunków makroekonomicznych w poszczególnych

latach wpływa na wzrost wskaźnika zatrudnienia osób niepełnosprawnych.

100

150

200

250

300

znaczny

umiarkowany

lekki

125

116

200

267

209

obowiązki rodzinne i zwiazane z prowadzeniem domu

emerytura

choroba, niesprawność

Rozdział III. Metodologia badań

3.1. Cel badań, pytania i hipotezy badawcze

Celem badań była próba wieloaspektowej analizy uwarunkowań aktywności

zawodowej osób niepełnosprawnych zamieszkałych na obszarach wiejskich. Badania

miały aspekt jakościowy i ilościowy. Badaniom ilościowym zostało poddanych 5000

respondentów. Uczestnikami badań były osoby niepełnosprawne w wieku

produkcyjnym. Przy doborze próby kierowano się danymi statystycznymi zawartymi

w opracowaniach GUS (Narodowy Spis Powszechny, Stan zdrowia ludności Polski za

rok 2004) oraz w opracowaniach BAEL i analizach regionalnych. Badania o charakterze

jakościowym przeprowadzone zostały na grupie 150 podmiotów gospodarczych

w większości zatrudniających osoby niepełnosprawne.

Badania ilościowe przeprowadzono we wszystkich szesnastu województwach na

terenie kraju, z uwzględnieniem specyfiki społeczno – ekonomicznej regionów, od

czerwca 2010 roku do czerwca 2011 roku. Badania jakościowe przedsiębiorców zostały

zrealizowano w okresie od lipca do października 2011 roku. Były one poprzedzone

badaniami pilotażowymi przeprowadzonymi w czerwcu.

Celem głównym projektu „Determinanty aktywności zawodowej osób

niepełnosprawnych zamieszkałych na obszarach wiejskich” jest identyfikacja oraz

charakterystyka czynników mających wpływ na podejmowanie aktywności zawodowej

przez osoby niepełnosprawne. Celami szczegółowymi i efektem końcowym są:

1. Charakterystyka

społeczno

–

demograficzna

osób

niepełnosprawnych

zamieszkałych na obszarach wiejskich.

2. Określenie stanu ekonomicznego i warunków bytowych gospodarstw domowych

osób niepełnosprawnych zamieszkałych na obszarach wiejskich.

3. Zbadanie otoczenia społecznego w odniesieniu do osób niepełnosprawnych.

4. Identyfikacja czynników determinujących decyzje osób niepełnosprawnych o ich

aktywności zawodowej.

5. Zbadanie roli organizacji i instytucji działających na rzecz osób niepełnosprawnych

w aktywizacji zawodowej badanej grupy.

6. Wyodrębnienie i charakterystyka istniejących barier utrudniających osobom

niepełnosprawnym podejmowanie aktywności zawodowej.

7. Opracowanie modelowych rozwiązań ukierunkowanych na aktywizację zawodową

osób niepełnosprawnych, uwzględniających doświadczenia państw UE,

a wychodzącym na przeciw potrzebom lokalnego rynku pracy.

8. Aktywizacja środowiska naukowo – badawczego do podejmowania kolejnych

szczegółowych badań dotyczących osób niepełnosprawnych.

Niezwykle istotnym aspektem badań jest analiza i określenie czynników

warunkujących zmiany w świadomości przedsiębiorców podejmujących decyzje

o zatrudnianiu osób niepełnosprawnych. Innowacyjność projektu polega na próbie

stworzenia

modelu

regionalnego

przedsiębiorstwa

zatrudniającego

osoby

niepełnosprawne z terenów wiejskich oraz opracowaniu programów e-learningowych

skierowanych do tej grupy społecznej, a mających na celu zwiększenie ich szans na

lokalnym rynku pracy.

Problemy badawcze identyfikowane są wokół:

Determinantów (czynników) związanych z sama osobą niepełnosprawną:



wiek,



płeć,



wykształcenie,



stopień i rodzaj niepełnosprawności,



aktywność zawodowa,



potrzeby i motywacje do podjęcia pracy.

II. Czynników związanych z otoczeniem osoby niepełnosprawnej:



rodzina,



środowisko (społeczność lokalna),



dostęp do edukacji i szkoleń,



przedsiębiorstwa (główne obszary aktywności gospodarczej),



instytucje, organizacje i stowarzyszenia,



samorząd terytorialny,



prawo.

Identyfikacja czynników determinujących aktywność zawodową osób

niepełnosprawnych zawarta jest w odpowiedziach na główne pytania badawcze:

1. Jaka jest struktura społeczno – demograficzna osób niepełnosprawnych na

badanym terenie?

2. Jaka jest gotowość osób niepełnosprawnych do podjęcia pracy?

3. Jaki charakter aktywności zawodowej dominuje wśród respondentów?

4. Jakie czynniki mają istotny wpływ na podejmowanie oraz brak podejmowania

decyzji o wejściu na rynek pracy?

5. W jakim stopniu rodzaj i stopień niepełnosprawności ma wpływ na aktywność

zawodową osób niepełnosprawnych?

6. W jakim stopniu wiek i wykształcenie mają wpływ na aktywność zawodową

respondentów?

7. Czy bezpośrednie otoczenie ma wpływ na aktywność zawodową osób

niepełnosprawnych?

8. Czy istnieje zależność między wykształceniem, aktywnością zawodową najbliższej

rodziny (otoczenia) a gotowością do podjęcia pracy przez ankietowanych?

9. W jakim wymiarze wielkość rodziny ma wpływ na aktywność zawodową osób

niepełnosprawnych?

10. Jaki wpływ na aktywność zawodową osób niepełnosprawnych mają działania

samorządu terytorialnego?

11. Czy osoby niepełnosprawne korzystają z pomocy instytucji, organizacji, placówek

stanowiących bliższe i dalsze otoczenie ?

12. Jak osoby niepełnosprawne oceniają działania instytucji, organizacji, placówek

stanowiących bliższe i dalsze otoczenie osób niepełnosprawnych ?

13. Jakie możliwości stwarza osobom niepełnosprawnym gmina, powiat, województwo

14. Czy i w jakim zakresie aktywność społeczna osób niepełnosprawnych –

działalność w organizacjach, stowarzyszeniach, fundacjach na rzecz osób

niepełnosprawnych, ma wpływ na ich aktywność zawodową?

15. Czy nowoczesne technologie, Internet oraz umiejętność posługiwania się nimi

zwiększają, zdaniem badanych, ich szanse na lokalnym rynku pracy?

16. Czy i gdzie osoby niepełnosprawne spotykają się z przejawami dyskryminacji

wobec nich.

17. Jakie organizacje, stowarzyszenia, instytucje i placówki zrzeszające osoby

niepełnosprawne istnieją na badanym terenie?

18. Jak osoby niepełnosprawne oceniają regionalne oferty pracy?

19. Jaka jest ocena badanych dostępności lokalnego rynku pracy dla osób o niepełnej

sprawności?

20. Czy kursy, szkolenia zawodowe organizowane w regionie przyczyniają się,

zdaniem

ankietowanych,

wzrostu

aktywności

zawodowej

osób

niepełnosprawnych i czy w tego typu szkoleniach kiedykolwiek uczestniczył?

21. Jaki

jest stosunek lokalnych przedsiębiorców do zatrudniania osób

niepełnosprawnych?

22. Czy pracodawcy orientują się i w jakim stopniu o uwarunkowaniach prawnych

związanych z zatrudnianiem osób niepełnosprawnych?

23. Jakie są główne przyczyny niezatrudniania osób niepełnosprawnych na lokalnym

rynku pracy?

Identyfikacja szczegółowych pytań badawczych pozwoliła na opracowanie narzędzia

badawczego w formie kwestionariusza ankiety.

Analiza literatury przedmiotu, ocena danych statystycznych oraz raportów

i opracowań na temat sytuacji osób niepełnosprawnych, w tym ich aktywności

zawodowej, pozwoliła na postawienie następujących hipotez badawczych:

1. Aktywność zawodowa osób niepełnosprawnych zamieszkałych na obszarach

wiejskich zależna jest od uwarunkowań społeczno – kulturowych regionu.

2. Poziom rozwoju społeczno – gospodarczego bezpośredniego otoczenia osób

niepełnosprawnych (gminy, wsi) ma wpływ na ich aktywność zawodową.

3. Istnienie organizacji, stowarzyszeń i instytucji zrzeszających i działających na rzecz

osób niepełnosprawnych zwiększa szanse zatrudnienia osób niepełnosprawnych.

4. Lokalni pracodawcy, w większości, nie są zainteresowani zatrudnianiem osób

niepełnosprawnych?

5. Do znacznej części osób niepełnosprawnych z terenów wiejskich nie dociera

atrakcyjna oferta, dotycząca szkoleń i kursów podnoszących lub zmieniających ich

kwalifikacje zawodowe.

6. Niski poziom zainteresowania osób niepełnosprawnych podnoszeniem kwalifikacji

zawodowych ma również istotny wpływ na ich możliwości zatrudniania na

lokalnym rynku pracy.

7. Wiek, płeć, wykształcenie w sposób istotny determinują aktywność zawodową

osób niepełnosprawnych.

8. Rodzina, jej status ekonomiczny (sytuacja materialna), poziom wykształcenia

członków rodziny, aktywność zawodowa, charakter pracy maja również znaczący

wpływ na podejmowanie przez osoby niepełnosprawne działań zmierzających do

podnoszenia swoich kwalifikacji zawodowych.

9. Nowoczesne metody zatrudniania, organizacji pracy, w tym tworzenie stanowisk

dostosowanych do rodzaju niepełnosprawności, wpływają pozytywnie na

podejmowanie aktywności zawodowej przez respondentów.

3.2. Metody i techniki badań

W celu realizacji przyjętych założeń badawczych przeprowadzono badania

kwestionariuszowe, w których wykorzystano dwie techniki badawcze: technikę

wywiadu i technikę ankietową. Jako uzupełnienie wykorzystano obserwację i analizę

dokumentów.

Na potrzeby analizy wyników badań został stworzony program komputerowy

przez pracowników naukowo – dydaktycznych Instytutu Informatyki PSW w Białej

Podlaskiej zatrudnionych w projekcie.

Ankieterzy przeprowadzali badania wpisując bezpośrednio dane i odpowiedzi do

przygotowanego programu. Dane z każdego badania były przekazywane on-line

bezpośrednio do działu przetwarzania danych.

System obsługujący projekt został skonstruowany jako CMS, który pozwalał na

konstrukcję dowolnej ankiety i jest zintegrowany z systemem zarządzania treścią strony

www projektu. Program podzielony był na dwa współpracujące ze sobą moduły:

- moduł do obsługi ankiet,

- moduł do administracji ankietami (tworzenie, kontrola, raporty, eksport danych).

System oparty był o zestaw kont i uprawnień, z podziałem na klasy

użytkowników: administrator, webadmininistrator, koordynator, ankieter, gość.

Podstawowy wygląd strony zawiera wyłącznie treści udostępnione dla klasy gość.

Część A – Obsługa ankiet – ankieter/koordynator

W module dostępne były funkcje pozwalające na rejestrację ankiet. Każda ankieta

posiadała nagłówek, który tworzony był w momencie wybrania funkcji „Nowa

ankieta”. Umożliwiała ona zarejestrowanie tzw. nagłówka ankiety, zawierającego

podstawowe dane o ankiecie – kod ankietera (wypełniany automatycznie), numer

ankiety, województwo, powiat, gminę i typ gminy. Na tym etapie ankieta otrzymywała

swój własny unikalny numer, niezmienny do końca przetwarzania danych. Praca

odbywała się zawsze w kontekście konkretnego numeru ankiety. W tym celu należało

ten numer ustawić - umożliwiała to funkcja „Lista moich ankiet”, która zawierała

listę zarejestrowanych nagłówków ankiet i umożliwiała wybranie ankiety, która była

ankietą bieżącą, aktualnie rejestrowaną. Sama ankieta podzielona była na „sekcje”,

których ilość i nazewnictwo tworzone było na etapie definicji ankiety w module

administracyjnym. Każda z sekcji była rejestrowana osobno, a ich lista ukazywała się

w osobnej ramce z lewej strony wraz z ilością zarejestrowanych. Sekcje były oznaczane

literami, a odpowiednie strony ankiety generowały się po kliknięciu w odpowiednie

linki panelu ‘Wprowadzanie ankiety’. W trakcie rejestracji widoczne były również

informacje kontrolne, określające jakość danych – ilość zarejestrowanych odpowiedzi

w stosunku do zdefiniowanych minimalnych ilości odpowiedzi. Ponadto rejestrujący

widział na bieżąco, które pytania zostały pominięte w trakcie rejestracji i powinny być

uzupełnione. Mechanizm kontrolny korzystał z logiki wbudowanej w ankietę, która

uwzględniała bloki pytań pomijane, w zależności od zdefiniowanych w module

administracyjnym reguł testujących odpowiedzi kluczowe, decydujące o pomijaniu

pytań.

Funkcje automatycznej kontroli pozwalały wykryć jedynie naruszenie reguł

formalnych - rolą koordynatora było sprawdzenie merytoryczne ankiety – zgodności

wersji papierowej z zarejestrowaną wersją elektroniczną. Do tego celu koordynator

otrzymał zestaw dodatkowych funkcji, które miały mu ułatwić to zadanie.

module

administracji zdefiniowana została podległość ankieterów

poszczególnych koordynatorom i na tej podstawie filtrowano ankiety. Za to działanie

odpowiedzialna była funkcja „Ankiety osób podległych”. Dzięki niej koordynator miał

możliwość wyboru ankiety do pracy kontekstowej i przeprowadzenia kontroli ankiet,

które zarejestrowały osoby mu podległe. Funkcja „Korekta nagłówków”, pozwalała

natomiast na skorygowanie nieprawidłowych danych zarejestrowanych w nagłówku

przez ankietera. Wybranie numeru ankiety pozwalało na odczytanie strona po stronie

zarejestrowanej ankiety i wprowadzanie ewentualnych poprawek, a następnie zapisanie

zmian. Jednym z zadań koordynatora była m.in. szczegółowa kontrola określonej liczby

ankiet – fakt oznaczenia ankiety jako skontrolowanej umożliwiało osobom

zarządzającym projektem śledzenie postępu tych prac. Po skontrolowaniu ankiety

koordynator oznaczał za pomocą funkcji „Kontrola ankiet” fakt przeprowadzenia

szczegółowej kontroli ankiety. Każdą otrzymaną ankietę z kolei, niezależnie od tego

czy koordynator prowadził szczegółową kontrolę czy nie, zatwierdzał funkcją

„Zatwierdzanie ankiet”, co blokowało możliwość nanoszenia poprawek zarówno

ankieterowi jak i koordynatorowi. Tylko zatwierdzone ankiety brały udział w dalszym

przetwarzaniu i były brane pod uwagę przy rozliczaniu pracy ankieterów

i koordynatorów. Dodatkowa funkcja „Weryfikacja telefoniczna” pozwalała na

oznaczenie w ankiecie faktu, że koordynator skontrolował u ankietowanego fakt

przeprowadzenia badania – informacja ta służyła do kontroli pracy koordynatora,

zgodnie z wytycznymi nadzoru projektu.

Część B – Przetwarzanie ankiet – zarządzanie projektem

Użytkownicy obsługujący projekt mieli do dyspozycji zestaw funkcji, które

pozwalały na kontrolę prowadzonych prac, śledzenie ich postępu oraz raportowanie i

eksport danych do programów przetwarzających dane (Excell, Statistica).

Najważniejszą funkcją była funkcja „Powtórna kontrola ankiety”, która pozwalała

oprócz standardowego przejrzenia i skorygowania znalezionych w poszczególnych

sekcjach błędów, również na oznaczenie szeregu parametrów ankiety takich jak:



oznaczenie ankiety jako powtórnie skontrolowanej (zgodnie z założeniami 20%

ankiet miało podlegać powtórnej dokładnej kontroli),



oznaczenie ankiety jako nieważnej - w celu wyłączenia z dalszego przetwarzania,



oznaczenie ankiety jako zawierającej poprawione w trakcie kontroli błędy – w celu

weryfikacji pracy ankieterów,



oznaczenie ankiety jako zapłaconej - w celu tworzenia raportów do rozliczeń

finansowych z ankieterami.

Automatyczny proces kontrolny pozwalał na sprawdzenie formalne ankiety - czy

wszystkie wymagane odpowiedzi zostały wprowadzone oraz czy w każdej z sekcji

została zarejestrowana minimalna wymagana ilość odpowiedzi. Rezultaty tej kontroli

wyświetlane były na bieżąco na ekranie i uwzględniały nanoszone w trakcie kontroli

poprawki.

Dodatkowo administrator dysponował funkcjami, które pozwalały w sposób

hurtowy dokonać sprawdzenia formalnego ankiet – odpowiednia funkcja nosiła nazwę

„Test ilości odpowiedzi”.

Kolejna funkcja która miała ułatwić rejestrację i kontrolę danych to „Test próby

statystycznej”. W systemie był zaimplementowany mechanizm określający, ile ankiet

zostało

przydzielonych

poszczególnych

grup

wiekowych,

stopnia

niepełnosprawności i płci. Operacja automatycznej kontroli zliczała ankiety na

podstawie zarejestrowanych danych, a następnie porównywała wyniki z limitami

i wyświetlała je w postaci raportu, na którym były oznaczone grupy poprawne,

z niedoborami i nadwyżkami.

Do celów rozliczeniowych utworzony został „Raport kontroli ankiety”, który

pozwalał podzielić zarejestrowane ankiety oznaczone jako zapłacone na okresy

rozliczeniowe – łącznie z ankieterami – właścicielami ankiet, ich ilością i numerami

poszczególnych ankiet. Dodatkową funkcją techniczną było „Usuwanie ankiet”, która

pozwalała usunąć z systemu niepotrzebne ankiety – była ona dostępna tylko dla

administratora. Finalny element systemu stanowiła funkcja eksportująca dane

w formacie pozwalającym na dalszą obróbkę w programach statystycznych.

Modułem wspólnym dla wymienionych wcześniej klas użytkowników był moduł

raportów, który umożliwiał tworzenie podstron zawierających raporty napisane

w języku SQL i php. Raporty te pozwalały ankieterom, koordynatorom a także osobom

zarządzającym projektem śledzenie postępu prac, pomagały w rozliczeniach

finansowych, a także umożliwiały tworzenie tabel prezentujących wyniki badań.

W czasie realizacji projektu korzystano z następujących źródeł wtórnych:



roczniki statystyczne (dane ogólnopolskie i dane wojewódzkie),



studia i analizy statystyczne (z instytutów badawczych i innych organizacji

i instytucji np. PFRON),



publikacje i opracowania statystyczne,



wyniki Narodowego Spisu Powszechnego z 2002 roku,



biuletyny, czasopisma, foldery, informatory, w tym opracowywane przez organizacje

zatrudniające osoby niepełnosprawne, takie jak:

-  Konfederacja Pracodawców Polskich,
-  Polskie Koleje Państwowe,
-  Inter Groclin Auto S.A.,

-  Polska Organizacja Pracodawców Osób Niepełnosprawnych,
-  Krajowy Związek Rewizyjny Spółdzielni Inwalidów i Spółdzielni Niewidomych,
-  Krajowa Izba Gospodarczo - Rehabilitacyjna,
-  Porozumienie Branżowe Związek Pracodawców,
-  Śląski Związek Pracodawców
-  Krajowa Rada Zatrudnienia Osób Niepełnosprawnych.

Cenne źródło informacji stanowił Internet.

3.3. Dobór próby i organizacja badań

Wyboru grupy reprezentatywnej do badań ilościowych dokonano przy pomocy

metody doboru losowo – warstwowego.

200

W badaniach warstwami były:



województwo;



powiat, gmina;



płeć;



stopień niepełnosprawności.

Wiek, jako bardzo istotny czynnik aktywności zawodowej, był ważony jako

odrębna warstwa. Respondenci losowani byli oddzielnie z każdej warstwy. Operatem

losowym

były

bazy

danych

Wojewódzkich

Zespołów

ds.

Orzekania

o Niepełnosprawności, Powiatowych Centrów Pomocy Rodzinie, Warsztatów Terapii

Zajęciowej lub/i bazy danych Biura Pełnomocnika Rządu ds. osób niepełnosprawnych.

W przypadku nie uzyskania zgody na wykorzystanie baz danych lub gdy bazy danych

nie były pełne, po wylosowaniu głównych warstw, jakimi są powiaty i gminy,

posłużono się przy doborze jednostek do badań (ze względu na wiek, płeć, stopień

200

Kryterium warstwowania może być tylko cecha, której rozkład w populacji znany jest przed

rozpoczęciem  badania.  Na  ogół  są  to  podstawowe  charakterystyki  społeczno  demograficzne  ludności
rejestrowane  w  standardowych  statystykach.  Najczęściej  stosowany  jest  warstwowy  dobór
proporcjonalny,  czyli  taki,  w  którym  udział  jednostek  wylosowanych  z  każdej  warstwy  jest
proporcjonalny do udziału tej warstwy w populacji. W pewnych sytuacjach korzystne jest zastosowanie
warstwowego  doboru  nieproporcjonalnego.  Ma  to  miejsce  wtedy,  gdy  niektóre,  szczególnie
interesujące  badacza  kategorie  mają  bardzo  mały  udział  w  populacji.  Aby  uzyskać  o  takiej  kategorii
wiarygodne  informacje  musi  być  ona  w  próbie  reprezentowana  dostatecznie  licznie.  Przy  losowaniu
proporcjonalnym powodowałoby to konieczność powiększenia całej próby, a więc zwiększenie kosztów
badania.  Ten  typ  doboru  nie  eliminuje  możliwości  wnioskowania  o  całej  populacji,  w  takiej  sytuacji
wymagane jest jedynie zastosowanie odpowiedniego systemu wag.

niepełnosprawności) metodą doboru kwotowego.

201

Metodę tą zastosowano

w przypadku 6% badanych tworzących próbę badawczą.

Teren badań objął obszary wiejskie 16 województw Polski, dla celów badań

pogrupowanych w 8 regionów.

Rys. 3.1. Przestrzenny zakres badań ilościowych
Źródło: opracowanie własne.

REGIONY:

I – woj. lubelskie i świętokrzyskie,

II – woj. podlaskie i warmińsko – mazurskie,

III – woj. podkarpackie i małopolskie,

IV – woj. mazowieckie i łódzkie,

V – woj. śląskie i opolskie,

VI – woj. wielkopolskie i kujawsko – pomorskie,

VII – woj. pomorskie i zachodniopomorskie,

VIII – woj. dolnośląskie i lubuskie.

201

Dobór kwotowy: w doborze próby możliwe jest określenie przez badacza, w sposób arbitralny, które z

jednostek  populacji  generalnej  znajdują  się  w  próbie.  Dobór  kwotowy  opiera  się  on  na  znajomości
struktury  populacji  generalnej.  Do  próby  dobiera  się  te  elementy,  które  spełniają  żądane  cechy  w  taki
sposób aby ich rozkład w próbie odpowiadał rozkładowi tych cech w populacji generalnej. Jest to jeden z
najbardziej  popularnych  doborów  próby  w  badaniach  marketingowych.  Stosujemy  następujące  typy
doboru kwotowego.
Mieszany  model  doboru  próby  (probabilistyczny  i  nieprobabilistyczny)  jest  powszechnie  stosowany  w
badaniach społecznych.

III

VII

VIII

Pracę w każdym regionie nadzorował i organizował koordynator regionalny.

Wybór koordynatorów regionalnych odbył się we wstępnej fazie opracowywania

koncepcji badań. W większości były to osoby stale pracujące na rzecz i z osobami

niepełnosprawnymi, posiadające wykształcenie wyższe i doświadczenie w prowadzeniu

tego typu pracy.

Wartością nadrzędną braną pod uwagę podczas obliczeń ilości ankiet i ankieterów

w poszczególnych regionach była ilość osób niepełnosprawnych w całej Polsce wg

danych przedstawionych przez Główny Urząd Statystyczny za 2002 rok. Wartość ta

wynosiła 5456711 osób. Zbiorcze dane GUS umożliwiają także odczytanie innych

istotnych, z punktu widzenia planowania, badań ankietowych danych. Szczególnie

ważne i wzięte pod uwagę okazały się dane dotyczące:



liczby osób niepełnosprawnych w poszczególnych województwach,



ilości osób niepełnosprawnych prawnie,



ilości osób niepełnosprawnych na wsi,



ilości osób niepełnosprawnych prawnie (mężczyzn i kobiet ) mających 16 lat

i więcej.

Na podstawie danych GUS stwierdzono, że liczba osób niepełnosprawnych

prawnie na wsi wynosi 1799568. Dane GUS umożliwiały także wybranie osób w wieku

minimum 16 lat. Otrzymano tym samym 875271 mężczyzn i 868043 kobiet, w sumie

1743314 osób, a w udziale procentowym na mężczyzn i kobiety odpowiednio 50,21% i

47,79%.

Identyczne działanie, opierając się na danych GUS, przeprowadzono dla

poszczególnych województw. Przykładem może być tu województwo lubelskie,

w którym liczba niepełnosprawnych prawnie mężczyzn i kobiet w wieku minimum 16

lat wynosiła odpowiednio 91191 i 98012 osób.

Posiadając wspomnianą wcześniej liczbę osób niepełnosprawnych w wieku

minimum 16 lat w Polsce (1743314) wyznaczono procentową ilość osób

niepełnosprawnych w wieku minimum 16 lat przypadających na poszczególne

województwo. W ten sposób obliczono wartości procentowe dla województwa

lubelskiego w skali kraju. Wynoszą one dla mężczyzn i kobiet odpowiednio 5,23%,

5,62%.

Znając udział procentowy mężczyzn i kobiet można go odnieść do wartości 5000,

co wyznacza ilość planowanych ankiet. W ten sposób liczbę osób niepełnosprawnych

w wieku minimum 16 lat w Polsce ( tj. 1743314) przetransformowano na ilość ankiet

(wyliczając to z prostej proporcji). Uzyskano ogólną i konieczną do przeprowadzenia

ilość ankiet dla poszczególnych płci.

Na podstawie wyliczonej wcześniej liczby ankiet, przypadających na

poszczególne województwa oraz mężczyzn i kobiety, wyliczano pozostałe warstwy.

Według danych GUS, (dla przypadku województwa lubelskiego) ilość mężczyzn

niepełnosprawnych w wieku minimum 16 lat ze stopniem znacznym wynosiła 21550,

umiarkowanym 26785, lekkim 33540. Posiadając wspomnianą wcześniej liczbę osób

niepełnosprawnych na terenie województwa lubelskiego (mężczyzn powyżej 16 roku

życia – 91191) wyliczono, jaki odsetek stanowią poszczególne stopnie

niepełnosprawności - znaczny 26,32%, umiarkowany 32,71%, lekki 40,96%.

Przyjmując wartość 262 jako 100% możliwych do zrealizowania ankiet wśród

mężczyzn powyżej 16-ego roku życia w województwie lubelskim, przeliczono

procentowy udział poszczególnych stopni niepełnosprawności. W ten sposób otrzymano

dla stopnia niepełnosprawności: znacznego (26,32% z 262) – 69 ankiet; umiarkowanego

(32,71% z 262) – 86 ankiet; lekkiego (40,96% z 262) – 107 ankiet. Analizy wykonane

dla kobiet przeprowadzone zostały w sposób analogiczny.

Załączniki nr 1-8 zawarte w aneksie prezentują sposób określenia struktury próby

badawczej w przeprowadzonych badaniach ilościowych. Wykorzystywany podczas

badań ilościowych kwestionariusz oraz instrukcję jego wypełniania przedstawiają

załączniki

nr 9 i 10.

Na potrzeby projektu zostały zrealizowane także badania jakościowe.

Przeprowadzono je w okresie od 1 lipca do 30 września 2011, na celowo dobranej

grupie 150 pracodawców, w tym stu zatrudniających osoby niepełnosprawne

i pięćdziesięciu niezatrudniających osoby niepełnosprawne. Zakres przestrzenny badań

stanowiło 16 województw Polski, podzielonych na 5 regionów, co przedstawia tabela 1.

Tab. 1. Zakres przestrzenny badań jakościowych

Regiony

Ilość przedsiębiorstw wytypowanych

do badań jakościowych

Zatrudniające

osoby

niepełnosprawne

Niezatrudniające

osoby

niepełnosprawne

I - wschodni (woj. podlaskie, lubelskie,

świętokrzyskie, podkarpackie)

II zachodni (woj. wielkopolskie,

lubuskie, dolnośląskie)

III – północny (woj. warmińsko –

mazurskie, pomorskie,

zachodniopomorskie)

IV południowy (woj. małopolskie,

śląskie, opolskie)

V centralny (woj. mazowieckie, łódzkie,

kujawsko – pomorskie)

100

Wśród badanych podmiotów w każdym z regionów, w grupie 20 przedsiębiorstw

zatrudniających osoby niepełnosprawne oraz 10 przedsiębiorstw niezatrudniających

osoby niepełnosprawne w strukturze próby badawczej znalazło się jedno duże

przedsiębiorstwo. Pozostałe pochodzą z sektora małych i średnich przedsiębiorstw.

Badane podmioty są również zróżnicowane, ze względu na charakter działalności.

W każdym z regionów, w grupie 20 przedsiębiorstw zatrudniających osoby

niepełnosprawne oraz 10 przedsiębiorstw niezatrudniających osoby niepełnosprawne,

w strukturze próby badawczej znalazły się po 2 przedsiębiorstwa usługowe. Pozostałe

mają charakter produkcyjny. Załącznik nr 11 prezentuje kwestionariusz

wykorzystywany podczas badań jakościowych.

W przypadku badań ilościowych i jakościowych wielkość i struktura próby

badawczej zrealizowanej była zgodna z wielkością i strukturą próby badawczej

zakładanej.

Rozdział IV. Osobowe aspekty aktywności zawodowej osób

niepełnosprawnych

zamieszkałych

obszarach wiejskich

4.1. Profile społeczno - demograficzne ze względu na aktywność

i bierność zawodową osób niepełnosprawnych zamieszkałych

na obszarach wiejskich

Szczegółowe podsumowanie przeprowadzonych badań uwzględnione zostało

w poszczególnych częściach raportu. W każdej z nich przedstawiona została wielka

różnorodność czynników, które mają bardziej lub mniej znaczący wpływ na

analizowaną aktywność osób niepełnosprawnych na rynku pracy. Poszczególne części

raportu pozwalały badaczom w sposób uporządkowany zaprezentować te wszystkie

kolejne zmienne, które jako hipotezy zostały uwzględnione w założeniach i głównych

problemach badań. One właśnie stanowią podstawową strukturę raportu i są

podporządkowane przyjętej koncepcji badawczej, zgodnie z którą w analizach skupiono

się na prezentacji wielu uwarunkowań i różnorodnych czynnikach oddziałujących na

aktywność osób niepełnosprawnych – zamieszkałych na terenach wiejskich.

Uzyskane szczegółowe dane pozwoliły jednocześnie na pogłębienie

prezentowanych wyników i nieco inny charakter ich omówienia i analizy. Tak jak

w poprzednich rozdziałach uwaga była skierowana na czynniki warunkujące

aktywność lub bierność na rynku pracy, tak w tej części raportu, która również może

być traktowana jako podsumowanie badań, uwaga została skupiona na osobach

niepełnosprawnych. Główne pytanie, na które odpowiada ta część raportu – to pytanie

o to, czy zamieszkałe na terenach wiejskich osoby niepełnosprawne aktywne i bierne

zawodowo różnią się między sobą? Czy uwzględniając fakt, że wszyscy badani

mieszkają na terenach, które są charakteryzowane jako peryferyjne jeśli chodzi o oferty

zatrudnienia, istnieje jakaś różnica i jeśli tak, to jaka, między osobami

niepełnosprawnymi aktywnymi i biernymi na rynku pracy? Trzeba podkreślić, że

analiza różnic będzie oparta jedynie o wyniki przeprowadzonych badań i nie zostanie

poszerzona o dodatkowe dane. Uwzględnione więc zostaną tylko te zmienne, które były

omówione w dotychczasowej prezentacji. Będą to więc zarówno cechy demograficzne

i społeczne, charakterystyka niepełnosprawności oraz sytuacja bytowa (źródła

dochodów i samoocena sytuacji materialnej) jak również sytuacja rodzinna, a także

korzystanie z dostępnych źródeł wsparcia dla aktywizacji na rynku pracy (konsultacje

z doradcą, uczestnictwo w kursach, korzystanie z programów ukierunkowanych na

osoby niepełnosprawne).

Osoby niepełnosprawne uczestniczące w badaniach podzielone zostały według

kryterium aktywności na rynku pracy na 4 kategorie:



osoby pracujące,



osoby bezrobotne ale deklarujące gotowość do podjęcia pracy,



osoby bezrobotne ale nie deklarujące gotowości do podjęcia pracy,



osoby bierne zawodowo.

4.1.1. Profil osób niepełnosprawnych aktywnych i nieaktywnych na rynku

pracy według cech demograficznych, społecznych i sprawnościowych

Przede wszystkim starano się odpowiedzieć na pytanie, jakie są charakterystyki

demograficzne i społeczne tak wyodrębnionych 4 kategorii osób niepełnosprawnych.

Poszczególne kategorie osób niepełnosprawnych nie różnią się znacząco ze

względu na płeć. Niemal identyczne są odsetki kobiet i mężczyzn pracujących

(k. 49,96 %; m. 50,04%) i biernych zawodowo (k. 50,97%; m 49,03%). Największe

różnice wystąpiły między bezrobotnymi deklarującymi gotowość do podjęcia pracy.

W tej kategorii znalazło się znacznie więcej mężczyzn (56,54 %) niż kobiet (43,46%).

Różnica miedzy nimi wyniosła ponad 13 punktów procentowych (p.p.). Wyraźnie więc

niepełnosprawni bezrobotni mężczyźni wydają się bardziej zainteresowani uzyskaniem

pracy niż niepełnosprawne kobiety pozostające bez pracy. (rys.4.1.)

Rys. 4.1. Płeć w poszczególnych kategoriach badanych
Źródło: badania własne.

Jak wskazują ogólnopolskie dane statystyczne, najwięcej osób niepełnosprawnych

to osoby w starszych kategoriach wieku. Również w omawianych badaniach najliczniej

reprezentowane są takie kategorie wieku jak 45-54 (54,46%) oraz 55-65 (29,90%).

Analiza ich aktywności na rynku pracy wykazała, że w kategorii osób pracujących

najliczniejsze (62,40%) są osoby w wieku 45-54 lata a następnie co czwarty pracujący

(25,02%) niepełnosprawny jest w wieku 55-65 lat. Bezrobotni też głównie reprezentują

obie kategorie wieku. Wśród deklarujących gotowość podjęcia pracy wyższe są odsetki

(56,54%) osób w wieku 45-54 niż w wieku 55-65 (29,53%). W wieku 55-65 lat

przeważają osoby bezrobotne już nie zainteresowane pracą (38,46%) i bierne

zawodowo (32,05%).(rys.4.2.)

Należy pamiętać, że wśród biernych zawodowo są zarówno młodzi ludzie

w wieku edukacji szkolnej (15-24 lata) jak też młodsze i średnie kategorie dorosłych.

Łącznie osoby w wieku 16-44 lat stanowią 28,32% wszystkich biernych zawodowo.

Natomiast bierność zawodowa pozostałych respondentów łączy się z uzyskaną rentą lub

emeryturą.

Pracujący

Deklarujący gotowość

Nie deklarujący

gotowości

Bierni zawodowo

49,96

56,54

48,08

50,97

50,04

43,46

51,92

49,03

[%]

mężczyźni

kobiety

Rys. 4.2. Wiek w poszczególnych kategoriach badanych
Źródło: badania własne.

Porównanie wyodrębnionych 4 kategorii aktywności na rynku pracy osób

niepełnosprawnych, w zależności od poziomu wykształcenia prowadzi do

następującego wniosku: aktywni zawodowo to przede wszystkim osoby posiadające

wykształcenie zasadnicze i średnie zawodowe. Choć połowa respondentów

charakteryzuje się takim właśnie wykształceniem (51,92%), to stanowią oni aż 60,65%

pracujących. Z kolei ci z badanych, którzy są bezrobotni, dominują wśród osób

posiadających wykształcenie podstawowe lub gimnazjalne. Jeśli jednak uwzględnimy

pozostałe poziomy wykształcenie, to okaże się, że odsetki osób pracujących,

w przypadku osób z wykształceniem średnim ogólnokształcącym i policealnym, są

ponad dwukrotnie wyższe niż bezrobotnych (odpowiednio 13,71% i 5,29%) oraz ponad

pięciokrotnie wyższe w przypadku osób z wyższym wykształceniem wyższym

(odpowiednio 11,20% i 2,08%). Również analiza aktywności na rynku pracy

i wykształcenia ukazuje interesującą piramidę. Im wyższe wykształcenie, tym wyższa

aktywność na rynku pracy.

16-24

25-34

35-44

45-54

55-65

1,84

5,08

5,67

62,4

25,02

3,36

5,37

5,2

56,54

29,53

5,77

1,92

5,77

48,08

38,46

6,35

6,52

4,55

50,53

32,05

[%]

Bierni zawodowo

Nie deklarujący gotowości

Deklarujący gotowość

Pracujący

Jednocześnie należy podkreślić, że pracujący to przede wszystkim osoby, które

nie kończyły szkoły specjalnej, co sugeruje, że nie są to osoby z problemami

intelektualnymi. Natomiast zdecydowana większość osób, które ukończyły szkołę

specjalną, to osoby bierne zawodowo (83,04%). (rys. 4.3.)

Rys. 4.3. Wykształcenie w poszczególnych kategoriach badanych
Źródło: badania własne.

Osoby pracujące to przede wszystkim te, które pozostają w związku małżeńskim.

Choć w całej grupie badanych osoby te stanowią 45,81%, to w kategorii pracujących

stanowią 69,61%. Tymczasem wśród osób stanu wolnego (kawaler/panna), którzy

stanowią 41,02 % całej zbiorowości badanych, pracujących jest tylko 6,73% a wśród

bezrobotnych, którzy nie deklarują gotowości pracy jest 50,0%, a jednocześnie

kawalerowie i panny stanowią 51,82% biernych zawodowo.(rys. 4.4)

podstawowe nieukończone

podstawowe i gimnazjalne

zasadnicze i średnie zawodowe

śr. ogólnokształcące i policealne

wyższe

0,59

13,85

60,65

13,71

11,2

1,18

29,01

57,84

8,94

3,04

5,77

36,54

55,77

1,92

6,5

39,44

46,68

5,29

2,08

[%]

Bierni zawodowo

Nie deklarujący
gotowości

Deklarujący gotowość

Pracujący

100

Rys. 4.4. Stan cywilny w poszczególnych kategoriach badanych

Źródło: badania własne.

Zdecydowana większość ogółu badanych (84,88%) mieszka z rodziną. Jeszcze

wyższe są odsetki mieszkających z rodziną wśród pracujących osób niepełnosprawnych

(92,70%). Natomiast wśród osób bezrobotnych (choć także wśród nich przeważają

osoby mieszkające z rodziną) to okazało się, że osoby, które nie deklarują gotowości

podjęcia pracy, częściej mieszkają same (23,08%) niż osoby z pozostałych kategorii

aktywności zawodowej. (rys.4.5.)

Mamy więc sytuację, wskazującą że zamieszkanie z rodziną jest formą

dominującą, ale zamieszkanie samotnie jest głównie cechą osób, które choć są

bezrobotne, nie są zainteresowane podjęciem pracy.

kawaler/panna

żonaty/zamężna

wdowiec/a, rozwidziony/a, w separacji

w wolnym związku

20,38

69,61

8,68

1,32

33,22

48,15

17,28

1,34

28,85

21,15

51,82

34,79

12,18

1,2

[%]

Bierni zawodowo

Nie deklarujący
gotowości
Deklarujący gotowość

101

Rys. 4.5. Zamieszkiwanie z innymi osobami w poszczególnych kategoriach badanych

Źródło: badania własne.

Osoby bierne zawodowo to przede wszystkim osoby ze znacznym stopniem

niepełnosprawności (37,63%), ogółem było ich 26,7%. Osoby czynne zawodowo, to

jak należało oczekiwać, osoby z lekkim stopniem niepełnosprawności (61,66%),

stanowią one 40,98% ogółu badanych. Osoby bierne zawodowo charakteryzują

problemy o charakterze psychicznym i niepełnosprawność złożona a także wady

wrodzone. Osoby czynne zawodowo charakteryzują ograniczenia fizyczne i nabyty,

a nie wrodzony, charakter niepełnosprawności.(rys.4.6., 4.7.)

100

Pracujący

Deklarujący gotowość

Nie deklarujący gotowości

Bierni zawodowo

5,68

12,92

23,08

8,33

92,7

82,55

69,23

82,07

1,62

4,53

7,69

9,6

[%]

mieszka z inną osobą

mieszka z rodziną

mieszka sam/a

102

Rys. 4.6. Stopień niepełnosprawności w poszczególnych kategoriach badanych
Źródło: badania własne.

Rys. 4.7. Rodzaj niepełnosprawności w poszczególnych kategoriach badanych
Źródło: badania własne.

Pracujący

Deklarujący gotowość

Nie deklarujący gotowości

Bierni zawodowo

9,71

10,74

37,63

28,62

27,52

23,08

35,06

61,66

61,74

51,92

27,31

[%]

lekki

umiarkowany

znaczny

psychiczna

sensoryczna

fizyczna

złożona

11,55

10,15

52,47

25,83

13,93

9,06

49,5

27,52

23,08

5,77

42,31

28,85

25,5

4,58

34,32

35,59

[%]

Bierni zawodowo

Nie deklarujący
gotowości
Deklarujący gotowość

Pracujący

103

4.1.2. Profil osób niepełnosprawnych aktywnych i nieaktywnych na rynku

pracy z uwzględnieniem sytuacji bytowej i rodzinnej

Kolejna charakterystyka

profilu

osób

niepełnosprawnych

aktywnych

i nieaktywnych na rynku pracy skupiona została na analizie różnic sytuacji bytowej.

Jako podstawę oceny tej sytuacji brane były w analizie źródła dochodu oraz

samoocena sytuacji materialnej gospodarstwa domowego dokonana przez respondenta.

Dla osób pracujących źródłem dochodu jest praca w rolnictwie i poza nim

(87,86%). Dodatkowo też wskazują respondenci inne źródła – rentę i emeryturę

(29,14%). Osoby bierne zawodowo, to przede wszystkim te, które uzyskały już

emeryturę lub korzystają ze świadczeń rentowych (79,91%) . (rys.4.8.)

Rys. 4.8. Źródła dochodu w poszczególnych kategoriach badanych
Źródło: badania własne.

W samoocenie sytuacji materialnej uwzględniono skalę pięciostopniową: od

bardzo dobrej do bardzo złej. Osoby pracujące ponad dwukrotnie częściej oceniają

swoją sytuację jako korzystną (bardzo dobrą i dobrą 36,28%) niż jako niekorzystną

(16,99%). Inaczej osoby bierne zawodowo, z których korzystną ocenę wyraża 24,80%

100

z pracy

renta, emerytura

źródła

niezarobkowe

inne źródła

bez dochodu

87,86

29,14

9,86

3,19

36,74

36,24

13,42

25,17

38,46

7,69

17,31

2,67

79,91

20,69

5,25

5,28

[%]

Bierni zawodowo

Nie deklarujący
gotowości

Deklarujący gotowość

Pracujący

104

a niekorzystną 32,75%. Interesujące są różnice w ocenach osób bezrobotnych. Okazuje

się, że wśród osób deklarujących gotowość podjęcia pracy wyższe są odsetki

korzystniej oceniających swoją sytuację (14,09%) niż wśród nie deklarujących takiej

gotowości (9,61%). Można więc wnioskować, ze wśród bezrobotnych nie sytuacja

materialna decyduje o gotowości podjęcia pracy, lecz inne czynniki. (rys. 4.9.)

Rys. 4.9. Ocena sytuacji materialnej gospodarstwa domowego w poszczególnych

kategoriach badanych

Źródło: badania własne.

bardzo dobra

dobra

ani dobra, ani zła

zła

bardzo zła

1,55

34,73

46,73

14,86

2,13

1,17

12,92

32,38

36,24

17,28

1,92

7,69

28,85

36,54

2,67

23,83

42,45

7,75

[%]

Bierni zawodowo

Nie deklarujący
gotowości
Deklarujący
gotowość
Pracujący

105

4.1.3. Profil osób niepełnosprawnych aktywnych i nieaktywnych na rynku

pracy z uwzględnieniem korzystania z dostępnych źródeł wsparcia dla

aktywizacji na rynku pracy

Polityka społeczna wyraźnie zakłada działania zmierzające do jak największej

aktywizacji osób, które z różnych względów znalazły się poza rynkiem pracy. Ze

względu na te założenia, inicjowane są różne formy wspierające aktywność zawodową

i zwiększające szanse uzyskania zatrudnienia także przez osoby niepełnosprawne.

Analizując profil osób niepełnosprawnych aktywnych i nieaktywnych na rynku pracy

uwzględniono ich udział w takich formach wsparcia jak: konsultacje z doradcą

zawodowym, uczestnictwo w kursach, szkoleniach podnoszących /zmieniających ich

kwalifikacje zawodowe oraz korzystanie ze specjalnych programów skierowanych do

tych osób.

Osoby niepełnosprawne aktywne zawodowo w większym stopniu niż pozostałe

korzystały z kursów i szkoleń pozwalających na uzupełnienie lub zmianę kwalifikacji

zawodowych (33,33%) a także częściej niż pozostali badani korzystały z programów

skierowanych do osób niepełnosprawnych (12,97%) Dorównują im w tym zakresie

tylko osoby bezrobotne deklarujące gotowość podjęcia pracy (odpowiednio 28,67%

i 11,74%), Choć wszyscy bezrobotni są zobowiązani do konsultacji z doradcą

zawodowym, korzysta z nich blisko 60% wszystkich badanych bezrobotnych, jednak

w przypadku osób bezrobotnych, które nie deklarują gotowości do podjęcia pracy, takie

konsultacje wydają się nie spełniać zamierzonej roli w ich dalszej aktywizacji

i zainteresowaniu zwiększeniem kompetencji zawodowych. Tylko 17,65 % z tej grupy

bezrobotnych uczestniczy w kursach podnoszących kwalifikacje i jedynie 5,77% z nich

korzysta z programów skierowanych do osób niepełnosprawnych. Charakteryzuje ich

więc brak aktywności i na rynku pracy i jednocześnie brak uczestnictwa w korzystaniu

z ofert wspierających ich ewentualne przyszłe zatrudnienie.(rys.4.10.)

106

Rys. 4.10. Ocena sytuacji materialnej gospodarstwa domowego w poszczególnych

kategoriach badanych

Źródło: badania własne.

4.1.4. Profil osób niepełnosprawnych aktywnych i nieaktywnych na rynku

pracy z uwzględnieniem podziału terytorialnego

Ogółem w badaniach wystąpiła niewielka różnica w liczebności osób

niepełnosprawnych zamieszkałych w gminach wiejskich (59,17%) i miejsko-wiejskich

(61,32%). Zdecydowanie większe różnice wystąpiły, gdy kategoria podziału

administracyjnego została analizowana w zestawieniu z aktywnością i brakiem

aktywności na rynku pracy. Zdecydowanie (ponad dwukrotnie częściej) we wszystkich

wyodrębnionych

w badaniach kategoriach aktywności przeważały odsetki

charakteryzujące niepełnosprawnych z gmin wiejskich. Uwidoczniło się to zarówno

wśród pracujących osób z gmin wiejskich, które stanowiły 70,13% zatrudnionych, przy

29,87% z gmin miejsko-wiejskich, jak też wśród obu kategorii bezrobotnych

Pracujący

Deklarujący gotowość

Nie deklarujący

gotowości

Bierni zawodowo

16,94

40,94

40,38

12,1

12,97

11,74

5,77

9,54

33,33

28,67

17,65

9,06

[%]

uczestnictwo w
kursach, szkoleniach
podnoszących/zmie
niających
kwalifikacje
zawodowe

korzystanie z
programów
skierowanych do
osób
niepełnosprawnych

konsultacja z
doradcą
zawodowym

107

(deklarujących i nie deklarujących gotowość pracy) oraz wśród biernych zawodowo

(z gmin wiejskich 67,05% i 32,95% z pozostałych gmin). (rys.4.11.)

Rys. 4.11. Zamieszkanie w poszczególnych typach gmin wg poszczególnych kategorii

badanych

Źródło: badania własne.

Ponieważ w analizie uwzględniono zatrudnienie w rolnictwie i poza nim – profil

pracującego niepełnosprawnego, którego dotyczą referowane badania, ukazuje głównie

osobę w gminie wiejskiej. To samo dotyczy wszystkich kategorii aktywności

w zatrudnieniu badanych niepełnosprawnych. Natomiast różnice wystąpiły w podziale

na obszary Polski.

Najwięcej osób wśród pracujących w rolnictwie i poza nim wystąpiło na obszarze

Polski zachodniej (25,17%), wschodniej (24,94%) i centralnej (23,94%), najmniej na

terenie Polski północnej (10,74%) a więc na terenach o najwyższej poprzednio

pegeeryzacji, czyli tam, gdzie niepełnosprawni nie posiadają własnych lub rodzinnych

gospodarstw rolnych.

Z kolei wśród osób bezrobotnych deklarujących gotowość podjęcia pracy

(26,51%) i nie gotowych do jej podjęcia (34,62%) oraz biernych zawodowo (27,51%)

najwięcej zamieszkiwało na wschodzie Polski. (rys.4.12.)

Pracujący

Deklarujący gotowość

Nie deklarujący

gotowości

Bierni zawodowo

70,13

66,28

69,23

67,05

29,87

33,72

30,77

32,95

[%]

gmina miejsko-
wiejska

gmina wiejska

108

Rys. 4.12. Poszczególne kategorie badanych wg podziału terytorialnego
Źródło: badania własne.

4.2. Potrzeby, motywacje i kompetencje osób niepełnosprawnych

a charakter aktywności zawodowej.

Co zdaniem badanych osób niepełnosprawnych zwiększyłoby ich aktywność na

rynku pracy, a także, jaki miałoby to wpływ na ich ogólna postawę i sytuację życiową?

Starano się określić, czy aktualna sytuacja na rynku pracy różnicuje te potrzeby.

W pytaniu uwzględniono działania podnoszące ich kompetencje na rynku pracy.

Zapytano między innymi o konsultacje z doradcą zawodowym, o uczestnictwo

w kursach, szkoleniach podnoszących/zmieniających kwalifikacje zawodowe oraz

o korzystanie z programów skierowanych do osób niepełnosprawnych.

pólnoc Polski

wschód Polski

centrum Polski

południe Polski

zachód Polski

10,74

24,94

23,47

15,67

25,17

19,3

26,51

18,96

15,94

19,3

13,46

34,62

21,15

13,46

17,31

11,46

27,51

18,48

25,74

16,81

[%]

Bierni zawodowo

Nie deklarujący
gotowości
Deklarujący gotowość

109

Tab. 4.1. Działania podejmowane dla wsparcia własnej sytuacji badanych na rynku

pracy (%)

Forma wsparcia aktywności zawodowej

Aktywność zawodowa

pracujący

bezrobotny

bierny

zawodowo

Konsultacja z doradcą zawodowym

tak

16,94

40,83

12,10

nie

83,06

59,17

87,90

Uczestnictwo w kursach, szkoleniach
podnoszących/zmieniających kwalifikacje
zawodowe

tak

33,33

27,75

9,06

nie

66,67

72,25

90,94

Korzystanie z programów skierowanych do osób
niepełnosprawnych

tak

12,97

11,25

9,54

nie

87,03

88,75

90,46

Źródło: badania własne.

Badani mieli wskazać znaczenie konsultacji z doradcą zawodowym dla

zwiększenia szans na zatrudnienie (z zastosowaniem pięciostopniowej skali: od

zdecydowanie nie do zdecydowanie tak). Na tej podstawie wyliczono średnią dla

poszczególnych kategorii osób uwzględniając ich aktualną aktywność na rynku pracy.

Najwyżej znaczenie tej konsultacji ocenili niepełnosprawni pracujący (3,03), nieco niżej

pozostali (bezrobotni 2,52 i bierni zawodowo 2,50). Różnice przedstawiono na rysunku

4.13.

110

Rys. 4.13. Ocena pomocy doradcy zawodowego w zakresie podjęcia aktywności zawodowej
UWAGI: oceny w skali: 1-zdecydowanie nie,…, 5-zdecydowanie tak
Źródło: badania własne.

Starano się także określić, czy na ocenę pomocy doradcy zawodowego wpływają

dodatkowo cechy demograficzne badanych. Analiza dwuzmiennowa wykazała związek

między aktualną sytuacją badanych na rynku pracy (aktywni i bierni) oraz płcią.

Wśród osób niepełnosprawnych pracujących i biernych zawodowo wyżej pomoc

doradcy zawodowego oceniali mężczyźni niż kobiety, natomiast wśród osób

bezrobotnych, odwrotnie: nieco wyżej pomoc tę oceniały kobiety niż mężczyźni.

(rys.4.13.)

Wykres średnich i przedz. ufności (95,00%)

Czy pomoc doradcy zawodowego pomogła Panu/i podjąć aktywność zawodową?

pracujący

bezrobotny

bierny zawodowo

aktywność zawodowa

2,3

2,4

2,5

2,6

2,7

2,8

2,9

3,0

3,1

3,2

3,3

ści

111

Rys. 4.14. Ocena pomocy doradcy zawodowego z uwzględnieniem płci w grupach

aktywności zawodowej

UWAGI: oceny w skali: 1-zdecydowanie nie,…, 5-zdecydowanie tak; efekt główny aktywności
zawodowej F(2,849)=20,27, p<0,0001, η

=0,046; efekt płci ni; efekt interakcji aktywności

zawodowej i płci ni.
Źródło: badania własne.

W badaniach starano się zbadać wpływ pracy zawodowej na sytuację życiową

osób niepełnosprawnych. Dlatego kolejną kwestią analizowaną był problem, jak badani

oceniają wpływ podjęcia pracy zawodowej na własną sytuację życiową. Uwzględniono

następujące kategorie zmian:



sam o sobie lepiej myślę,



łatwiej nawiązuję kontakty z innymi ludźmi,



rozwijam się zawodowo,



poprawiam poziom życia,



uzyskuję niezależność finansową.

Podobnie jak w innych analizach, badani mieli tu za zadanie określić, według

skali pięciostopniowej (od zdecydowanie nie, do zdecydowanie tak), znaczenie

zatrudnienia na poszczególne zmiany życiowe. Ogólne wyniki obejmują średnie

Pionow e słupki oznaczają 0,95 przedziały ufności

pracujący
bezrobotny
bierny zaw odow o

kobieta

mężczyzna

płeć

2,2

2,4

2,6

2,8

3,0

3,2

3,4

3,6

awo

ła

i p

ją

oś

ą?

112

i odchylenia standardowe wskazań badanych, według ich aktualnej sytuacji na rynku

pracy (pracujący, bezrobotni i bierni zawodowo) przedstawia tabela nr 4.2.

Tab. 4.2. Zmiany sytuacji życiowej w wyniku podjęcia pracy przez osoby
niepełnosprawne a aktywność zawodowa badanych

Zmiana sytuacji

życiowej

pracujący

bezrobotny

bierny

zawodowo

Ogółem

sam o sobie lepiej
myślę

4,44

a),b)

0,69

4,32

a),c)

0,81

3,96

b),c)

0,89

178,45*

4,13 0,86

łatwiej nawiązuję
kontakty z innymi
ludźmi

4,34

a),b)

0,77

4,13

a),c)

0,87

3,89

b),c)

0,91

129,98*

4,04 0,89

rozwijam się
zawodowo

4,30

a),b)

0,81

4,17

a),c)

0,89

3,86

b),c)

0,89

134,07*

4,02 0,90

poprawiam poziom
życia

4,52

0,67

4,49

0,70

4,05

a),b)

0,86

202,38*

4,24 0,83

uzyskuję niezależność

finansową

4,49

0,73

4,41

0,82

3,99

a),b)

0,92

183,17*

4,18 0,89

UWAGI: M- średnia, SD- odchylenie standardowe, średnie dla skali: 1-zdecydowanie nie,…, 5-
zdecydowanie tak, *-istotny efekt aktywności zawodowej (p<0,0001),

a),b),c)

– wskazuje parę, w

której średnie różnią się istotnie (p<0,05).
Źródło: badania własne.

Niezależnie od aktualnej sytuacji na rynku pracy badani najczęściej jako efekt

podjęcia pracy wskazywali poprawę poziomu życia (M = 4,24) oraz uzyskanie

niezależności finansowej (M= 4,18) a następnie poprawę samooceny (M= 4,13) –„sam

o sobie lepiej myślę”. Szczegółowe wyniki ilustruje również wykres 4.15. Ukazuje on

dodatkowo, że osoby bierne na rynku pracy, choć relatywnie niżej oceniają znaczenie

podjęcia pracy w poszczególnych zakresach analizy zmian, to i tak ich ogólne oceny są

powyżej ocen, które wskazywałyby na brak zmian.

113

Wykres średnich i przedz. ufności (95,00%)

pracujący

bezrobotny

bierny zawodowo

aktywność zawodowa

3,7

3,8

3,9

4,0

4,1

4,2

4,3

4,4

4,5

4,6

4,7

ści

sam o sobie lepiej myślę
łatwiej nawiązuję kontakty
rozwijam się zawodowo
poprawiam poziom życia
uzyskuję niezależność finansową

Rys. 4.15. Średnie oceny wpływu podjęcia aktywności zawodowej na sytuację życiową

z uwzględnieniem aktywności zawodowej

UWAGI: oceny w skali: 1-zdecydowanie nie,…, 5-zdecydowanie tak.
Źródło: badania własne.

Poprawa poziomu życia, w wyniku podjęcia pracy zawodowej, uzyskała

najwyższą średnią ocen (4,24). Zależność istotna statystycznie między wskazaniem

poprawy poziomu życia i aktualną sytuacją na rynku pracy wystąpiła jedynie

w przypadku poziomu wykształcenia osób badanych. (rys.4.16.)

114

Rys. 4.16. Ocena podjęcia aktywności zawodowej na poprawę poziomu życia z

uwzględnieniem poziomu wykształcenia w grupach aktywności zawodowej

UWAGI: oceny w skali: 1-zdecydowanie nie,…, 5-zdecydowanie tak; efekt główny aktywności
zawodowej F(2,4969)=59,92, p<0,0001, η

=0,024; efekt wykształcenia F(3,4969)=13,61,

p<0,0001, η

=0,008; efekt interakcji aktywności zawodowej i wykształcenia ni.

Źródło: badania własne.

Choć inne analizowane cechy również różnicowały wskazania badanych, to

jednak nie okazały zależności istotnej statystycznie.

Powiązana z poprawą poziomu życia niezależność finansowa wynikająca

z podjęcia pracy jest podobnie wysoko sytuowana wśród analizowanych średnich jak

możliwość rozwoju zawodowego. Poziom wykształcenia i rodzaj niepełnosprawności

wykazały związek istotny statystycznie między aktualną sytuacją badanych na rynku

pracy (pracujący, bezrobotni i bierni zawodowo) a wskazaniem niezależności

finansowej w związku z podjęciem pracy.

Pionow e słupki oznaczają 0,95 przedziały ufności

pracujący
bezrobotny
bierny zaw odow o

podstaw ow e i gimnazjalne

zasadnicze zaw odow e

średnie i policealne

w yższe

w ykształcenie

3,6

3,8

4,0

4,2

4,4

4,6

4,8

5,0

5,2

115

Rys. 4.17. Ocena podjęcia aktywności zawodowej na uzyskanie niezależności finansowej z

uwzględnieniem poziomu wykształcenia w grupach aktywności zawodowej

UWAGI: oceny w skali: 1-zdecydowanie nie,…, 5-zdecydowanie tak; efekt główny aktywności
zawodowej F(2,4960)=48,02, p<0,0001, η

=0,019; efekt wykształcenia F(3,4960)=11,422,

p<0,0001, η

=0,007; efekt interakcji aktywności zawodowej i wykształcenia ni.

Źródło: badania własne.

Jak ilustrują to dane na rysunku 4.17 wraz z poziomem wykształcenia częściej

dostrzegany jest związek między podjęciem pracy, a wskazaniem niezależności

finansowej. Związek ten jest widoczny we wszystkich sytuacjach badanych na rynku

pracy (pracujący, bezrobotny i bierni), przy czym najrzadziej deklarują taką odpowiedź

osoby bierne zawodowo a najczęściej osoby pracujące.

Pionow e słupki oznaczają 0,95 przedziały ufności

pracujący
bezrobotny
bierny zaw odow o

podstaw ow e i gimnazjalne

zasadnicze zaw odow e

średnie i policealne

w yższe

w ykształcenie

3,6

3,8

4,0

4,2

4,4

4,6

4,8

5,0

ję

żn

oś

fin

wą

116

Rys. 4.18. Ocena podjęcia aktywności zawodowej na uzyskanie niezależności finansowej z

uwzględnieniem rodzaju niepełnosprawności w grupach aktywności
zawodowej

UWAGI: oceny w skali: 1-zdecydowanie nie,…, 5-zdecydowanie tak; efekt główny aktywności
zawodowej F(2,4971)=86,76, p<0,0001, η

=0,034; efekt rodzaju niepełnosprawności

F(3,4971)=20,99, p<0,0001, η

=0,013; efekt interakcji aktywności zawodowej i rodzaju

niepełnosprawności ni.
Źródło: badania własne.

Najniżej uzyskanie niezależności finansowej, w związku z uzyskaniem pracy

zawodowej,

wymieniają

osoby

niepełnosprawne

psychicznie

oraz

z niepełnosprawnością złożoną. Natomiast osoby niepełnosprawne sensorycznie

i fizycznie na niemal jednakowym poziomie oceniają istnienie tego związku.

Płeć i stopień niepełnosprawności okazały się nieistotne statystycznie

w różnicowaniu zmian samooceny w związku z podjęciem pracy. Najsilniej

różnicowały to płeć i rodzaj niepełnosprawności. Wyniki przedstawiają rysunki 4.19

i 4.20.

Pionow e słupki oznaczają 0,95 przedziały ufności

pracujący
bezrobotny
bierny zaw odow o

psychiczna

sensoryczna

fizyczna

złożona

rodzaj niepełnospraw ności

3,6

3,8

4,0

4,2

4,4

4,6

4,8

5,0

ję

żn

oś

fin

wą

117

Rys. 4.19. Ocena podjęcia aktywności zawodowej na lepsze myślenie o sobie z

uwzględnieniem płci w grupach aktywności zawodowej

UWAGI: oceny w skali: 1-zdecydowanie nie,…, 5-zdecydowanie tak; efekt główny aktywności
zawodowej F(2,4990)=180,24, p<0,0001, η

=0,067; efekt płci F(1,4990)=9,14, p=0,0025,

=0,002; efekt interakcji aktywności zawodowej i płci ni.

Źródło: badania własne.

Pionow e słupki oznaczają 0,95 przedziały ufności

pracujący
bezrobotny
bierny zaw odow o

kobieta

mężczyzna

płeć

3,8

3,9

4,0

4,1

4,2

4,3

4,4

4,5

4,6

4,7

yś

lę

118

Rys. 4.20. Ocena podjęcia aktywności zawodowej na lepsze myślenie o sobie z

uwzględnieniem stopnia niepełnosprawności w grupach aktywności
zawodowej

UWAGI: oceny w skali: 1-zdecydowanie nie,…, 5-zdecydowanie tak; efekt główny aktywności
zawodowej F(2,4987)=133,75, p<0,0001, η

=0,051; efekt stopnia niepełnosprawności ni; efekt

interakcji aktywności zawodowej i stopnia niepełnosprawności ni.
Źródło: badania własne.

Najwyżej wpływ podjęcia pracy na zmiany życiowe wskazują osoby pracujące,

a w najmniejszym stopniu – osoby bierne zawodowo. W tej kategorii efektu podjęcia

pracy płeć i wiek nie wykazały istotnej statystycznie zależności z dostrzeganiem zmian

w sytuacji życiowej. Najwyższy poziom zależności wystąpił przy zmiennej –

wykształcenie. We wszystkich aktualnych sytuacjach na rynku pracy, wraz

z wykształceniem wzrasta średnia wskazań wpływu podjęcia pracy na łatwiejsze

nawiązywanie kontaktu z innymi ludźmi.(rys.4.21.)

Pionow e słupki oznaczają 0,95 przedziały ufności

pracujący
bezrobotny
bierny zaw odow o

znaczny

umiarkow any

lekki

stopień niepełnospraw ności

3,8

3,9

4,0

4,1

4,2

4,3

4,4

4,5

4,6

4,7

4,8

yś

lę

119

Rys. 4.21. Ocena podjęcia aktywności zawodowej na łatwiejsze nawiązywanie kontaktów

z innymi ludźmi z uwzględnieniem poziomu wykształcenia w grupach
aktywności zawodowej

UWAGI: oceny w skali: 1-zdecydowanie nie,…, 5-zdecydowanie tak; efekt główny aktywności
zawodowej F(2,4970)=42,36, p<0,0001, η

=0,017; efekt wykształcenia F(3,4970)=11,18,

p<0,0001, η

=0,007; efekt interakcji aktywności zawodowej i wykształcenia ni.

Źródło: badania własne.

Kategorię zmian „rozwijam się zawodowo” wprawdzie najczęściej wymieniają

niepełnosprawne osoby pracujące, to jednocześnie występują inne zmienne różnicujące

wyniki uzyskanych odpowiedzi. Według analiz statystycznych, istotny statystycznie

wpływ na różnice wskazywanych zmian w rozwoju zawodowym mają płeć i poziom

wykształcenia.

Pomijając kategorie osób biernych zawodowo, kobiety pracujące i bezrobotne

częściej niż pracujący i bezrobotni mężczyźni stwierdzają wpływ podjęcia pracy na

rozwój zawodowy.(rys.4.22.)

Pionow e słupki oznaczają 0,95 przedziały ufności

pracujący
bezrobotny
bierny zaw odow o

podstaw ow e i gimnazjalne

zasadnicze zaw odow e

średnie i policealne

w yższe

w ykształcenie

3,6

3,7

3,8

3,9

4,0

4,1

4,2

4,3

4,4

4,5

4,6

4,7

4,8

4,9

ła

twi

awi

ąz

i l

źm

120

Rys. 4.22. Ocena podjęcia aktywności zawodowej na rozwój zawodowy z uwzględnieniem

płci w grupach aktywności zawodowej

UWAGI: oceny w skali: 1-zdecydowanie nie,…, 5-zdecydowanie tak, efekt główny aktywności
zawodowej F(2,4986)=135,79, p<0,0001, η

=0,052; efekt płci F(1,4986)=10,76, p=0,0010,

=0,002; efekt interakcji aktywności zawodowej i płci F(2,4986)=5,00, p=0,0068, η

=0,002.

Źródło: badania własne.

Wraz ze wzrostem poziomu wykształceniem, badani częściej wymieniają

istnienie związku między podjęciem pracy zawodowej, a rozwojem zawodowym.

Pionow e słupki oznaczają 0,95 przedziały ufności

pracujący
bezrobotny
bierny zaw odow o

kobieta

mężczyzna

płeć

3,7

3,8

3,9

4,0

4,1

4,2

4,3

4,4

4,5

121

Rys. 4.23. Ocena podjęcia aktywności zawodowej na rozwój zawodowy z uwzględnieniem

poziomu wykształcenia w grupach aktywności zawodowej

UWAGI: oceny w skali: 1-zdecydowanie nie,…, 5-zdecydowanie tak; efekt główny aktywności
zawodowej F(2,4968)=35,54, p<0,0001, η

=0,014; efekt wykształcenia F(3,4968)=31,79,

p<0,0001, η

=0,019; efekt interakcji aktywności zawodowej i wykształcenia ni.

Źródło: badania własne.

4.3. Umiejętności w posługiwaniu się komputerem a aktywność

zawodowa osób niepełnosprawnych

4.3.1. Aktywność zawodowa, a umiejętność obsługi i pracy z komputerem

Umiejętności i faktyczne korzystanie z komputera i Internetu analizowano, biorąc

pod uwagę poziom aktywności zawodowej badanych osób niepełnosprawnych w trzech

kategoriach: pracujący, bezrobotni i bierni zawodowo.

Analiza statystyczna wykazała istotną zależność między uwzględnionymi

w badaniach poziomami aktywności zawodowej a korzystaniem z komputera

Pionow e słupki oznaczają 0,95 przedziały ufności

pracujący
bezrobotny
bierny zaw odow o

podstaw ow e i gimnazjalne

zasadnicze zaw odow e

średnie i policealne

w yższe

w ykształcenie

3,4

3,6

3,8

4,0

4,2

4,4

4,6

4,8

5,0

5,2

122

i Internetu. Wśród pracujących osób niepełnosprawnych z komputera korzysta znacznie

ponad połowa (60,65%), natomiast wśród bezrobotnych 38,21% a wśród biernych

zawodowo 33,47%. Podobnie kształtuje się korzystanie z Internetu. Korzystają z niego

głównie osoby czynne zawodowo (83,86%), mniej bezrobotnych (71,88%) i najmniej

biernych zawodowo (68,34%). Jednocześnie należy zwrócić uwagę, że znacznie

częściej wymieniane jest korzystanie z Internetu niż z komputera.(rys.4.24.)

Rys. 4.24. Deklaracje korzystania z komputera i Internetu

Źródło: badania własne.

Powstało pytanie, jakie czynniki mają wpływ na możliwość korzystania

z komputera i Internetu. Analizowano dwie hipotezy:



samoocenę umiejętności posługiwania się komputerem,



posiadanie dostępu do Internetu.

Łącznie negatywną ocenę swoich umiejętności (nie potrafię, bardzo nisko i nisko)

zadeklarowała większość badanych. Najrzadziej były to osoby z grupy pracujących

(56,97%), częściej bezrobotni (71,80%) i najczęściej bierni zawodowo (78,85%).

I odwrotnie, pozytywnie umiejętność posługiwania się komputerem (wysoko i bardzo

wysoko) deklarują pracujący (12,10%), następnie bezrobotni (7,86%) i bierni

zawodowo (tylko 4,04%). Należy zauważyć, że wielu badanych określa swoje

100

Pracujący

Bezrobotni

60,65

38,21

33,47

83,86

71,88

68,34

[%]

korzysta z Internetu

korzysta z komputera

123

umiejętności jako przeciętne (odpowiednio: 30,92%, 20,34%, i 17,10%). Ogólnie więc,

co potwierdziła też analiza statystyczna, istnieje istotny związek między aktywnością

zawodową a umiejętnością posługiwania się komputerem: im wyższa aktywność – tym

lepsza znajomość obsługi komputera. (4.25.)

Rys. 4.25. Ocena umiejętności korzystania z komputera
Źródło: badania własne.

Na pytanie o dostęp do Internetu w gospodarstwie domowym twierdząco

odpowiedziały przede wszystkim osoby pracujące (66,67%). Znacznie rzadziej

pozytywnie odpowiedziały osoby bezrobotne (42,44%) i bierne zawodowo ( 39,98%).

Mamy więc ogólnie taką sytuację, że czynne zawodowo osoby niepełnosprawne

nie tylko w większym stopniu niż pozostałe korzystają z komputera i Internetu, ale też,

że częściej dysponują większymi umiejętnościami korzystania z komputera i częściej

w ich gospodarstwie domowym jest dostęp do Internetu. Badania nie umożliwiają

jednak postawienia wniosku o kierunku zależności między zmiennymi, a więc

odpowiedzi – czy dostęp do Internetu i korzystanie z komputera zwiększa szansę na

uzyskanie pracy, czy też uzyskanie pracy „wymusza” zwiększenie umiejętności

korzystania z komputera i konieczności zainstalowania Internetu w gospodarstwie

domowym.

56,97

30,92

12,1

71,8

20,32

7,86

78,8

17,1

4,04

[%]

bierni zawodowo

Bezrobotni

Pracujący

124

Uzupełnieniem dla samooceny umiejętności korzystania z komputera było pytanie

o chęć zdobycia umiejętności w tym zakresie. Choć najwyżej swoje umiejętności

ocenili pracujący, to jednocześnie oni nieco częściej zadeklarowali taką chęć (27,53%)

niż bezrobotni (22,07%) i niż bierni zawodowo (17,13%). Z kolei w pytaniu, od kogo

oczekiwaliby pomocy w nauce posługiwania się komputerem, najczęściej wszyscy

z nich wymienili rodzinę (odpowiednio 54,33%, 41,77% i 56,47% - łącznie 53,73%)

a następnie od samorządu terytorialnego (odpowiednio 11,81%, 20,25%, 14,51% -

łącznie 14,72%).

Rys. 4.26. Deklaracje oczekiwania pomocy przy nauce posługiwania się komputerem
Źródło: badania własne.

od rodziny

od przyjacół i znajomych

od zakładu pracy

od samorządu terytorialnego

od organizacji i stowarzyszeń

pozarządowych

od innych

mogę się uczyś sam/a

54,33

9,45

11,02

11,81

6,3

5,51

1,57

41,77

20,25

5,06

8,86

3,8

56,47

12,62

14,51

8,2

6,62

1,58

bierni zawodowo

Bezrobotni

Pracujący

125

Osoby pracujące poza rodziną wymieniają samorząd (11,81%), zakład pracy

(11,02%) oraz przyjaciół i znajomych (9,45%). Dla osób nieaktywnych zawodowo po

rodzinie wymieniani są przyjaciele i znajomi (bezrobotni 20,25%, bierni 12,62%) oraz

samorząd lokalny (odpowiednio 20,25% i 12,62%). Niewielką rolę w tym zakresie

przyznają badani organizacjom i stowarzyszeniom pozarządowym (łącznie 6,69%),

(rys.4.26.).

Dalsza analiza wykazała, że można też zaobserwować zróżnicowanie celów

korzystania z Internetu między osobami aktywnymi zawodowo i nieaktywnymi.

Pierwszy wniosek, to wskazanie, że wszyscy badani częściej niż w innych celach (choć

na różnym poziomie) wykorzystują Internet dla uzyskania informacji (pracujący

86,42%, bezrobotni 85,50% , bierni 70,55%) i dla kontaktu z innymi (59,68%, 69,08%,

57,98%). I są to zdecydowanie najczęściej deklarowane przez osoby niepełnosprawne

cele korzystania z Internetu.

Różnią ich natomiast pozostałe cele.

Praca. Z oczywistych względów Internet w pracy wykorzystują najczęściej

czynni zawodowo – 31,99% (pozostali bezrobotni 14,98% i bierni zawodowo 4,06%)

Rozrywka. Najczęściej cel ten wymieniają bierni zawodowo (62,04%) rzadziej

bezrobotni (55,56%) i najrzadziej pracujący (49,19%).

Edukacja. Częściej korzystają w tym celu bezrobotni (24,64%) i pracujący

(21,77%) niż bierni zawodowo (18,32%).

Zakupy i płatności. Z internetowej formy zakupów i płatności zdecydowanie

częściej korzystają pracujący (44,76%). Pozostali wykorzystują Internet w tym celu

znacznie rzadziej: bezrobotni 29,95% a bierni zawodowo 18,32%. Jeśli zwrócić uwagę,

że badanymi były osoby niepełnosprawne z terenów wiejskich, to można wnioskować,

że jest tu ogromne pole do działań aktywizujących. Jeśli bowiem powrócimy do

informacji o dostępie do Internetu w gospodarstwach domowych osób badanych, to

możemy zauważyć fakt niewykorzystywania możliwości, jakie daje Internet także

w tym obszarze załatwiania wielu spraw - dotyczy to wszystkich badanych na

podobnym poziomie. Okazuje się bowiem, że różnice wynikają głównie z możliwości

dostępu do Internetu w gospodarstwie domowym. Przy tej analizie okazuje się, że to

właśnie bezrobotni mając w domu dostęp do Internetu częściej wykorzystują go

w celach określonych łącznie jako zakupy i płatności. Natomiast pracujący i bierni

zawodowo w jednakowym stopniu nie korzystają z tych możliwości. (tab.4.3.)

126

Tab. 4.3. Aktywność zawodowa i dostęp do Internetu w gospodarstwie domowym
a korzystanie z zakupów i płatności przez Internet

pracujący

bezrobotni

bierni

zawodowo

ogółem

mają dostęp do Internetu

66,67

42,99

39,98

47,63

korzystają z zakupów i płatności

44,76

29,95

18,32

31,20

różnica

21,81

13,04

21 ,66

16,43

Źródło: badania własne.

4.3.2. Gotowość

do podjęcia specjalistycznych szkoleń i kursów,

a umiejętności posługiwania się komputerem z uwzględnieniem wieku,

płci,

wykształcenia,

stopnia

niepełnosprawności,

rodzaju

niepełnosprawności

Interesujące było to, czy dostęp i umiejętność korzystania z komputera i Internetu

stanowi otwartość na korzystanie z e-edukacji. Przedstawione analizy ukazują efekty

interakcji dwuczynnikowych uwzględniające poszczególne cechy demograficzne,

społeczne i zdrowotne badanych osób niepełnosprawnych oraz ich aktywność lub brak

aktywności na rynku pracy.

Najczęściej gotowość uczestnictwa w kursach e-learningowych deklarują osoby

bezrobotne (27,12%) oraz pracujące (23,56%), a najrzadziej bierni zawodowo

(14,77%).

Analizowano też umiejętność posługiwania się komputerem, biorąc pod uwagę

średnią samooceny umiejętności oraz zainteresowanie uczestnictwem w kursach

e-learningowych, a następnie dane rozpatrywano, ze względu na cechy demograficzno-

społeczne badanych osób niepełnosprawnych. Przeprowadzono dwuczynnikową analizę

wariancji, której wyniki wykazały, że występują istotne różnice między średnimi

wartościami oceny umiejętności posługiwania się komputerem, w co najmniej dwóch

grupach każdej z badanych cech społeczno-demograficznych, jak również w grupach

gotowości do uczestniczenia w kursach e-learningowych, w każdej z pięciu

przeprowadzonych analiz. Jednak tylko w dwóch przypadkach stwierdzono istotne

efekty interakcji między zmiennymi :



miedzy gotowością a płcią oraz,

127



miedzy gotowością i wykształceniem.

Jak wykazały analizy:

1. osoby korzystniej oceniające swoje umiejętności posługiwania się komputerem

częściej deklarowały chęć uczestnictwa w kursach e-learningowych, (przy czym

częściej czynili to mężczyźni - 3,34% niż kobiety - 3,09%) niż te, które nie wyraziły

zainteresowania uczestnictwem (m. - 1,79%, k. - 2,01%).(rys.4.27.)

Efekt interakcji gotow ości i płci F(1, 4988)=7,8651, p=0,00506

Pionow e słupki oznaczają 0,95 przedziały ufności

kobieta

mężczyzna

płeć

1,6

1,8

2,0

2,2

2,4

2,6

2,8

3,0

3,2

3,4

3,6

3,8

ję

oś

łu

tak

nie

Rys. 4.27. Umiejętność posługiwania się komputerem a gotowość do uczestniczenia

w kursach e-learningowych w zależności od płci

UWAGI: oceny w skali: 1-zdecydowanie nie,…, 5-zdecydowanie tak.
Źródło: badania własne.

2. wraz z wiekiem maleje średnia samooceny umiejętności posługiwania się

komputerem a jednocześnie chęć uczestnictwa w kursach e-learningowych.

W każdej kategorii wieku osoby, które wyrażały chęć uczestnictwa w kursach

e-learningowych deklarowały jednocześnie wyższą samoocenę i umiejętności

korzystania z komputera.(rys.4.28.)

128

Rys. 4.28. Umiejętność posługiwania się komputerem a gotowość do uczestniczenia w

kursach e-learningowych w zależności od wieku

UWAGI: oceny w skali: 1-zdecydowanie nie,…, 5-zdecydowanie tak.
Źródło: badania własne.

Jak wskazują przedstawione wyniki, wraz z wiekiem obniża się samoocena

umiejętności posługiwania się komputerem. Dotyczy to zarówno tych osób, które

deklarują gotowość do uczestnictwa w kursach e-learningowych, jak i tych, które nie są

nimi zainteresowane. Jednak w dalszym ciągu potwierdza się poprzedni wniosek, że

osoby, które niżej oceniają swoje umiejętności komputerowe rzadziej deklarują

zainteresowanie uczestniczeniem w tej formie szkolenia.

Dodatkowo analizowano też gotowość do uczestnictwa w kursach

e-learningowych, oraz wykształcenie, poziom i rodzaj niepełnosprawności.(rys. 4.29.,

4.30.)

Efekt interakcji gotow ości i w ieku F(4, 4982)=1,7827, p=0,12931

Pionow e słupki oznaczają 0,95 przedziały ufności

tak
nie

16 - 24

25 - 34

35 - 44

45 - 54

55 - 65

w iek

1,0

1,5

2,0

2,5

3,0

3,5

4,0

4,5

5,0

ję

oś

łu

ię

129

Rys. 4.29. Umiejętność posługiwania się komputerem a gotowość do uczestniczenia

w kursach e-learningowych w zależności od poziomu wykształcenia

UWAGI: oceny w skali: 1-zdecydowanie nie,…, 5-zdecydowanie tak.
Źródło: badania własne.

Uwzględnienie tej zmiennej wykazało, że wraz ze wzrostem wykształcenia

wzrasta zainteresowanie kształceniem e-learningowym. Nie jest to jednak

jednoznaczne. Ponieważ część osób niepełnosprawnych nawet z wykształceniem

wyższym i stosunkowo wysoką samooceną umiejętności korzystania z komputera – nie

deklaruje gotowości do uczestnictwa w kursach e-learningowych.

Efekt interakcji gotow ości i w ykształcenia F(3, 4972)=4,5536, p=0,00343

Pionow e słupki oznaczają 0,95 przedziały ufności

tak
nie

podstaw ow e i gimnazjalne

zasadnicze zaw odow e

średnie i policealne

w yższe

poziom w ykształcenia

1,0

1,5

2,0

2,5

3,0

3,5

4,0

4,5

5,0

swo

ję

oś

łu

ię

130

Rys. 4.30. Umiejętność posługiwania się komputerem a gotowość do uczestniczenia

w kursach e-learningowych w zależności od stopnia niepełnosprawności

UWAGI: oceny w skali: 1-zdecydowanie nie,…, 5-zdecydowanie tak.
Źródło: badania własne.

Jak widzimy, największe różnice, zarówno w ocenie własnych umiejętności

posługiwania się komputerem oraz w deklaracjach uczestnictwa w kursach

e-learningowych, występują w zależności od stopnia niepełnosprawności. Najczęściej

chęć uczestnictwa w tej formie edukacji deklarują osoby o lekkim stopniu

niepełnosprawności, najrzadziej te, które mają orzeczenie znacznego stopnia

niepełnosprawności. Przy tej zmiennej widoczne są także różnice w samoocenie

umiejętności komputerowych.(rys.4.31.)

Efekt interakcji gotow ości i stopnia niepełnospraw ności F(2, 4986)=2,6668, p=0,06957

Pionow e słupki oznaczają 0,95 przedziały ufności

tak
nie

znaczny

umiarkow any

lekki

stopień niepełnospraw ności

1,4

1,6

1,8

2,0

2,2

2,4

2,6

2,8

3,0

3,2

3,4

3,6

swo

ję

oś

łu

ię

131

Rys. 4.31. Umiejętność posługiwania się komputerem a gotowość do uczestniczenia w

kursach e-learningowych w zależności od rodzaju niepełnosprawności

UWAGI: oceny w skali: 1-zdecydowanie nie,…, 5-zdecydowanie tak.
Źródło: badania własne.

Rodzaj niepełnosprawności również okazał się znaczący dla gotowości do

uczestnictwa w kursach e-lerningowych. Najczęściej są nimi zainteresowani

niepełnosprawni sensorycznie, w najmniejszym stopniu niepełnosprawni ze złożoną

niepełnosprawnością oraz niepełnosprawni psychicznie.

4.4. Mobilność osób niepełnosprawnych z uwzględnieniem cech

demograficznych

Kolejnym zagadnieniem była mobilność osób niepełnosprawnych. Badano

deklaracje dotyczące ewentualnego podjęcia pracy biorąc pod uwagę pracę w miejscu

zamieszkania oraz poza miejscowością w różnej odległości administracyjnej.

Efekt interakcji gotow ości i rodzaju niepełnopsraw ności F(3, 4984)=2,1241, p=0,09498

Pionow e słupki oznaczają 0,95 przedziały ufności

tak
nie

psychiczna

sensoryczna

fizyczna

złożona

rodzaj niepełnospraw ności

1,4

1,6

1,8

2,0

2,2

2,4

2,6

2,8

3,0

3,2

3,4

3,6

3,8

4,0

swo

ję

oś

łu

133

Rys. 4.32. Chęć podjęcia pracy przez bezrobotnych respondentów w sytuacji pojawienia

się możliwości zatrudnienia ogółem i wg płci.

Źródło: badania własne.

Najchętniej pracę w swojej miejscowości podejmowałyby osoby ze znacznym

stopniem niepełnosprawności w wieku 35-44 lat z wykształceniem średnim

i policealnym. Osoby ze znacznym stopniem niepełnosprawności wykazują głównie

chęć podjęcia pracy w miejscu zamieszkania (40,00%) i na terenie gminy (42,67%).

Tylko nieliczne uwzględniają ewentualność zatrudnienia poza gminą.

W związku z tym można wnioskować, że niepełnosprawni są skłonni do

mobilności najchętniej na terenie gminy lub powiatu i oczywiście w miejscu

zamieszkania. Bariera w podjęciu pracy pojawia się wtedy, gdy praca byłaby dalej niż

powiatu, na terenie którego mieszkają. Natomiast w przypadku znacznego stopnia

niepełnosprawności – odległość, w której zdecydowaliby się podjąć pracę ogranicza się

niemal wyłącznie do terenu gminy. Można więc potwierdzić hipotezę, że

niepełnosprawność ogranicza mobilność osób w poszukiwaniu pracy.

Tylko w swojej miejscowości

W dowolnym miejscu na terenie gminy

W dowolnym miejscu na terenie powiatu

W dowolnym miejscu na terenie województwa

W dowolnym miejscu na terenie całej Polski

Za granicą

19,25

53,42

22,36

2,48

1,86

0,62

23,05

53,19

20,21

2,48

0,71

0,35

16,3

53,59

24,03

2,49

2,76

0,83

mężczyźni

kobiety

ogółem

134

Starano się również ustalić opinie badanych osób niepełnosprawnych na temat

form wsparcia, które zwiększyłyby ich szanse na rynku pracy. Opinie te analizowano

uwzględniając ich aktualną pozycję na rynku pracy.

Tab. 4.4. Aktywność zawodowa a opinie o znaczeniu wybranych działań na
zwiększenie szans osoby niepełnosprawnej na rynku pracy

Działania

Aktywność zawodowa

Ogółem

pracujący

bezrobotny

bierny

zawodowo

podniesienie poziomu
wykształcenia

4,22

a),b)

0,78

4,10

a),c)

0,87

3,89

b),c)

0,85

76,04*

4,01

0,85

zdobycie nowych
umiejętności

4,26

a),b)

0,73

4,10

a),c)

0,81

3,89

b),c)

0,82

107,87

4,02

0,81

zdobycie nowych
kwalifikacji

4,29

a),b)

0,71

4,17

a),c)

0,79

3,92

b),c)

0,81

114,55

4,05

0,80

zmiany w prawie dotyczące
zatrudniania osób
niepełnosprawnych

4,00

a),b)

0,89

3,85

a),c)

0,92

3,68

b),c)

0,88

64,78*

3,79

0,90

zorganizowanie dowożenia
osób niepełnosprawnych do
pracy

3,93

0,93

3,87

0,94

3,76

0,90

16,03*

3,82

0,92

powołanie osób
pomagających przyuczyć
do zawodu

3,67

1,02

3,64

0,97

3,48

a),b)

0,93

20,79*

3,56

0,96

wykorzystanie komputera
z dostępem do Internetu

3,95

a),b)

0,91

3,71

a),c)

1,02

3,58

b),c)

0,91

74,83*

3,70

0,94

UWAGI: M- średnia, SD- odchylenie standardowe, średnie dla skali: 1-zdecydowanie nie,…, 5-
zdecydowanie tak, *-istotny efekt aktywności zawodowej (p<0,0001),

a),b),c)

– wskazuje parę, w

której średnie różnią się istotnie (p<0,05).
Źródło: badania własne.

Analizowano następujące formy wsparcia:

1. podniesienie poziomu wykształcenia przez zwiększenie dostępu do edukacji,

2. zdobycie nowych umiejętności, w tym obejmujących obsługę komputera,

3. zdobycie nowych kwalifikacji przez udostępnienie kursów i szkoleń,

4. zmiany w prawie dotyczące zatrudniania osób niepełnosprawnych,

5. zorganizowanie dowożenia osób niepełnosprawnych do pracy,

6. powołanie osób (trenerów) pomagających przyuczać osoby niepełnosprawne do

zawodu,

7. ułatwienie wykorzystania komputera z dostępem do Internetu.

Osoby niepełnosprawne oceniały przedstawione kategorie działań, ze względu na

ich znaczenie zwiększające szanse na rynku pracy. Przyjęta została skala

135

pięciostopniowa od zdecydowanie tak do zdecydowanie nie. Wyniki przedstawiono na

podstawie średnich (M) i odchylenia standardowego.

Jak wskazują przedstawione wyniki, wszystkie badane osoby niepełnosprawne,

niezależnie od aktualnej sytuacji na rynku pracy za najważniejsze działania

zwiększające ich szanse na rynku pracy uznają: zdobycie nowych kwalifikacji, nowych

umiejętności i podniesienie poziomu wykształcenia. Jednak większe znaczenie

przyznają tym działaniom osoby aktualnie pracujące niż bezrobotne i bierne zawodowo.

(tab.4.4.)(rys.4.33.)

Rys. 4.33. Ocena działań, które w opinii osób niepełnosprawnych mogłyby zwiększyć ich

szanse na rynku pracy z uwzględnieniem aktywności zawodowej

Legenda:
D23_1: podniesienie poziomu wykształcenia,
D23_2: zdobycie nowych umiejętności,
D23_3: zdobycie nowych kwalifikacji,
D23_4: zmiany w prawie dotyczące zatrudniania osób niepełnosprawnych,
D23_5: zorganizowanie dowożenia osób niepełnosprawnych do pracy,
D23_6: powołanie osób pomagających przyuczyć do zawodu,
D23_7: wykorzystanie komputera z dostępem do Internetu.
UWAGI: oceny w skali: 1-zdecydowanie nie,…, 5-zdecydowanie tak.
Źródło: badania własne.

Wykres średnich i przedz. ufności (95,00%)

D23_1
D23_2
D23_3
D23_4
D23_5
D23_6
D23_7

pracujący

bezrobotny

bierny zaw odow o

aktyw ność zaw odow a

3,2

3,4

3,6

3,8

4,0

4,2

4,4

4,6

śc

136

Następnie przeanalizowano te cechy demograficzne i społeczne, które prócz

aktywności na rynku pracy miały wpływ na znaczenie, jakie badani przyznawali

zwiększeniu szans zatrudnienia w wyniku zdobycia nowych kwalifikacji. Stwierdzono

zależności statystyczne między poziomem wskazań a aktualną sytuacją badanych na

rynku pracy oraz wszystkimi analizowanymi cechami – takimi jak płeć, wiek, poziom

wykształcenia, poziom i rodzaj niepełnosprawności.(rysunki od 4.34. do 4.37.)

Płeć – kobiety istotnie częściej niż mężczyźni przyznają większe znaczenie

uzyskaniu wyższych kwalifikacji we wzroście szans na rynku pracy.

Rys. 4.34. Ocena zdobycia nowych kwalifikacji jako zwiększenie szans na rynku pracy

z uwzględnieniem płci w grupach aktywności zawodowej

UWAGI: oceny w skali: 1-zdecydowanie nie,…, 5-zdecydowanie tak.
Źródło: badania własne.

Wykształcenie – wraz ze wzrostem poziomu wykształcenia badanych istotnie

wzrasta przyznawanie przez nich znaczenia zdobywania nowych kwalifikacji, jako

czynnika zwiększającego ich szanse na rynku pracy.

Pionow e słupki oznaczają 0,95 przedziały ufności

pracujący
bezrobotny
bierny zaw odow o

kobieta

mężczyzna

płeć

3,8

3,9

4,0

4,1

4,2

4,3

4,4

4,5

lif

137

Rys. 4.35. Możliwość zdobycia nowych kwalifikacji z uwzględnieniem poziomu

wykształcenia w grupach aktywności zawodowej

UWAGI: oceny w skali: 1-zdecydowanie nie,…, 5-zdecydowanie tak; efekt główny
aktywności zawodowej F(2,4975)=21,49, p<0,0001, η

=0,009; efekt wykształcenia

F(3,4975)=20,19, p<0,0001, η

=0,012; efekt interakcji aktywności zawodowej i

wykształcenia ni.
Źródło: badania własne.

Poziom i rodzaj niepełnosprawności – ranga i znaczenie zdobywania nowych

kwalifikacji w zwiększaniu szans osób niepełnosprawnych na rynku pracy, w opiniach

badanych, okazała się istotnie zależna zarówno od aktualnej aktywności zawodowej, jak

i od stopnia i rodzaju niepełnosprawności. Większe znaczenie nadają tym działaniom

osoby o wyższym poziomie ograniczenia sprawności i osoby o ograniczonej sprawności

fizycznej i niepełnosprawności złożonej, niż osoby ze stopniem umiarkowanym

i niepełnosprawnością sensoryczną. Najmniejsze znaczenie zdobywaniu nowych

kwalifikacji przypisują osoby z lekkim stopniem niepełnosprawności

i z niepełnosprawnością psychiczną.

Pionow e słupki oznaczają 0,95 przedziały ufności

pracujący
bezrobotny
bierny zaw odow o

podstaw ow e i gimnazjalne

zasadnicze zaw odow e

średnie i policealne

w yższe

w ykształcenie

3,6

3,7

3,8

3,9

4,0

4,1

4,2

4,3

4,4

4,5

4,6

4,7

4,8

4,9

lifi

138

Rys. 4.36. Możliwość zdobycia nowych kwalifikacji z uwzględnieniem stopnia

niepełnosprawności w grupach aktywności zawodowej

UWAGI: oceny w skali: 1-zdecydowanie nie,…, 5-zdecydowanie tak; efekt główny aktywności
zawodowej F(2,4990)=91,34, p<0,0001, η

=0,035; efekt stopnia niepełnosprawności ni; efekt

interakcji aktywności zawodowej i stopnia niepełnosprawności F(4,4990)=2,73, p=0,0277,
η

=0,002.

Źródło: badania własne.

Pionow e słupki oznaczają 0,95 przedziały ufności

pracujący
bezrobotny
bierny zaw odow o

znaczny

umiarkow any

lekki

stopień niepełnospraw ności

3,7

3,8

3,9

4,0

4,1

4,2

4,3

4,4

4,5

4,6

lif

139

Rys. 4.37. Możliwość zdobycia nowych kwalifikacji z uwzględnieniem rodzaju

niepełnosprawności w grupach aktywności zawodowej

UWAGI: oceny w skali: 1-zdecydowanie nie,…, 5-zdecydowanie tak; efekt główny aktywności
zawodowej F(2,4987)=59,59, p<0,0001, η

=0,023; efekt rodzaju niepełnosprawności

F(3,4987)=14,45, p<0,0001, η

=0,009; efekt interakcji aktywności zawodowej i rodzaju

niepełnosprawności ni.
Źródło: badania własne.

Badani wymienili też inne działania (13 osób), które ich zdaniem mogłyby

zwiększyć ich szanse na uzyskanie pracy. Przede wszystkim respondenci wskazali na

konieczność zwiększenia ilości miejsc pracy, z uwzględnieniem osób

niepełnosprawnych. Miałoby to się odbywać poprzez pomoc Państwa, zachęty dla

pracodawców, zmniejszenie bezrobocia i inwestycje na „ścianie wschodniej”. Wskazują

również na potrzebę zmiany świadomości i stosunku społeczeństwa do

niepełnosprawnych, w tym do zmiany podejścia i mentalności pracodawców.

Rozwiązania prawne uznane zostały przez badanych jako czynnik mogący

zwiększyć szanse osób niepełnosprawnych na rynku pracy w stopniu znaczącym. Został

jednak niżej rangowany niż kwestie zwiększenia kompetencji zawodowych i poziomu

wykształcenia.

Pionow e słupki oznaczają 0,95 przedziały ufności

pracujący
bezrobotny
bierny zaw odow o

psychiczna

sensoryczna

fizyczna

złożona

rodzaj niepełnospraw ności

3,6

3,7

3,8

3,9

4,0

4,1

4,2

4,3

4,4

4,5

lifi

140

Odpowiedzi dotyczące znaczenia zmian prawnych okazały się, podobnie jak

pozostałe działania, zróżnicowane nie tylko ze względu na aktualne zatrudnienie lub

bezrobocie i bierność zawodową ale także ze względu na cechy demograficzne

badanych oraz poziom i rodzaj niepełnosprawności.

Płeć – pracujący mężczyźni nadają zmianom prawnym większe znaczenie niż

pracujące kobiety. Odwrotnie w przypadku bezrobotnych i biernych zawodowo. W ich

przypadku większe znaczenie zmianom prawnym w podnoszeniu szans na rynku pracy

nadają kobiety niż mężczyźni. Różnice te ukazuje kolejny wykres 4.38.

Rys. 4.38. Ocena wpływu zmian prawnych dotyczących zatrudniania osób

niepełnosprawnych na zwiększenie ich szans na rynku pracy
z uwzględnieniem płci w grupach aktywności zawodowej.

UWAGI: oceny w skali: 1-zdecydowanie nie,…, 5-zdecydowanie tak; efekt główny aktywności
zawodowej F(2,4984)=65,45, p<0,0001, η

=0,026; efekt płci ni; efekt interakcji aktywności

zawodowej i płci ni.
Źródło: badania własne.

Wiek i wykształcenie – badani we wszystkich sytuacjach na rynku pracy

(pracujący, bezrobotni i bierni) wraz z wiekiem w różnym stopniu, ale z tendencją

rosnąca, doceniają znaczenie zmian prawnych w zwiększaniu szans osób

niepełnosprawnych na rynku pracy. (rys.4.39., 4.40.)

Pionow e słupki oznaczają 0,95 przedziały ufności

pracujący
bezrobotny
bierny zaw odow o

kobieta

mężczyzna

płeć

3,5

3,6

3,7

3,8

3,9

4,0

4,1

4,2

oty

ąc

zat

a O

141

Rys. 4.39. Ocena wpływu zmian prawnych dotyczących zatrudniania osób

niepełnosprawnych na zwiększenie ich szans na rynku pracy
z uwzględnieniem wieku w grupach aktywności zawodowej

UWAGI: oceny w skali: 1-zdecydowanie nie,…, 5-zdecydowanie tak; efekt główny aktywności
zawodowej F(2,4975)=26,36, p<0,0001, η

=0,010; efekt wieku ni; efekt interakcji aktywności

zawodowej i wieku ni.
Źródło: badania własne.

Tendencja ta jest bardziej widoczna przy analizie zmiennej, którą jest poziom

wykształcenia. Wraz ze wzrostem poziomu wykształcenia, wzrasta ranga zmian

w regulacjach prawnych przy zwiększeniu szans zatrudnienia osób niepełnosprawnych.

Dodatkowo interesujące jest to, że w przypadku osób o wyższym wykształceniu,

większe znaczenie zmianom prawnym przyznają osoby bierne zawodowo niż

bezrobotne.

Pionow e słupki oznaczają 0,95 przedziały ufności

pracujący
bezrobotny
bierny zaw odow o

16 - 24

25 - 34

35 - 44

45 - 54

55 - 65

w iek

3,2

3,3

3,4

3,5

3,6

3,7

3,8

3,9

4,0

4,1

4,2

4,3

awi

ąc

142

Rys. 4.40. Ocena wpływu zmian prawnych dotyczących zatrudniania osób

niepełnosprawnych na zwiększenie ich szans na rynku pracy
z uwzględnieniem poziomu wykształcenia w grupach aktywności zawodowej

UWAGI: oceny w skali: 1-zdecydowanie nie,…, 5-zdecydowanie tak; efekt główny aktywności
zawodowej F(2,4966)=17,59, p<0,0001, η

=0,007; efekt wykształcenia F(3,4966)=9,68,

p<0,0001, η

=0,006; efekt interakcji aktywności zawodowej i wykształcenia ni.

Źródło: badania własne.

Poziom i rodzaj niepełnosprawności - Większe znaczenie zmianom prawnym

przypisują osoby pracujące i bezrobotne ze znacznym i umiarkowanym stopniem

niepełnosprawności niż z lekkim. Jedynie osoby bierne zawodowo, niezależnie od

stopnia niepełnosprawności, relatywnie niżej zwracają uwagę na zmiany prawne

w zatrudnieniu.(rys.4.41., 4.42.)

Pionow e słupki oznaczają 0,95 przedziały ufności

pracujący
bezrobotny
bierny zaw odow o

podstaw ow e i gimnazjalne

zasadnicze zaw odow e

średnie i policealne

w yższe

w ykształcenie

3,4

3,5

3,6

3,7

3,8

3,9

4,0

4,1

4,2

4,3

4,4

4,5

4,6

awi

ąc

143

Rys. 4.41. Ocena wpływu zmian prawnych dotyczących zatrudniania osób

niepełnosprawnych na zwiększenie ich szans na rynku pracy
z uwzględnieniem stopnia niepełnosprawności w grupach aktywności
zawodowej

UWAGI: oceny w skali: 1-zdecydowanie nie,…, 5-zdecydowanie tak; efekt główny aktywności
zawodowej F(2,4981)=60,65, p<0,0001, η

=0,024; efekt stopnia niepełnosprawności

F(2,4981)=10,35, p<0,0001, η

=0,004; efekt interakcji aktywności zawodowej i stopnia

niepełnosprawności ni.
Źródło: badania własne.

Okazało się też, że najwyżej znaczenie zmian prawnych doceniają osoby

pracujące, niezależnie od rodzaju niepełnosprawności. Najniższą ocenę tego rodzaju

zmianom przypisują osoby bezrobotne z niepełnosprawnością sensoryczną. Ogólnie

jednak, niezależnie od rodzaju niepełnosprawności, osoby aktualnie bierne zawodowo

najniżej oceniają znaczenie zmian prawnych dla zwiększenia szans osób

niepełnosprawnych na rynku pracy.

Pionow e słupki oznaczają 0,95 przedziały ufności

pracujący
bezrobotny
bierny zaw odow o

znaczny

umiarkow any

lekki

stopień niepełnospraw ności

3,5

3,6

3,7

3,8

3,9

4,0

4,1

4,2

4,3

4,4

ąc

144

Rys. 4.42. Ocena wpływu zmian prawnych dotyczących zatrudniania osób

niepełnosprawnych na zwiększenie ich szans na rynku pracy
z uwzględnieniem rodzaju niepełnosprawności w grupach aktywności
zawodowej

UWAGI: oceny w skali: 1-zdecydowanie nie,…, 5-zdecydowanie tak; efekt główny aktywności
zawodowej F(2,4978)=35,26, p<0,0001, η

=0,014; efekt rodzaju niepełnosprawności

F(3,4978)=3,46, p=0,0156, η

=0,002; efekt interakcji aktywności zawodowej i rodzaju

niepełnosprawności ni.
Źródło: badania własne.

Pozostałe działania – dowożenie do pracy, zatrudnianie trenerów przyuczających

do zawodu oraz przygotowanie do wykorzystania komputera i Internetu - zostały

ocenione jako mniej znaczące w powiększaniu szans osób niepełnosprawnych na rynku

pracy, niż wzrost wiedzy praktycznej (umiejętności, kwalifikacje), wykształcenia

i zmian prawnych.

Należy jednak podkreślić, że kobiety częściej niż mężczyźni podkreślają

znaczenie zatrudniania trenerów przygotowujących do zawodu a jednocześnie, że

największą rangę takim działaniom przypisują kobiety bezrobotne. (rys.4.43.)

Pionow e słupki oznaczają 0,95 przedziały ufności

pracujący
bezrobotny
bierny zaw odow o

psychiczna

sensoryczna

fizyczna

złożona

rodzaj niepełnospraw ności

3,2

3,3

3,4

3,5

3,6

3,7

3,8

3,9

4,0

4,1

4,2

4,3

ąc

145

Rys. 4.43. Ocena wpływu powołania osób pomagających przyuczyć do zawodu na

zwiększenie szans osób niepełnosprawnych na rynku pracy
z uwzględnieniem płci w grupach aktywności zawodowej

UWAGI: oceny w skali: 1-zdecydowanie nie,…, 5-zdecydowanie tak; efekt główny aktywności
zawodowej F(2,4983)=21,44, p<0,0001, η

=0,009; efekt płci F(1,4983)=6,42, p=0,0113,

=0,001; efekt interakcji aktywności zawodowej i płci ni.

Źródło: badania własne.

Znaczenie tych działań najwyżej doceniają osoby, we wszystkich sytuacjach na

rynku pracy (pracujący, bezrobotni i bierni), ze znacznym stopniem

niepełnosprawności, najniżej – osoby bierne zawodowo.(rys.4.44.)

Pionow e słupki oznaczają 0,95 przedziały ufności

pracujący
bezrobotny
bierny zaw odow o

kobieta

mężczyzna

płeć

3,3

3,4

3,5

3,6

3,7

3,8

3,9

oł

só

ąc

146

Rys. 4.44. Ocena wpływu powołania osób pomagających przyuczyć do zawodu na

zwiększenie szans osób niepełnosprawnych na rynku pracy z
uwzględnieniem stopnia niepełnosprawności w grupach aktywności
zawodowej

UWAGI: oceny w skali: 1-zdecydowanie nie,…, 5-zdecydowanie tak; efekt główny aktywności
zawodowej F(2,4980)=28,03, p<0,0001, η

=0,011; efekt stopnia niepełnosprawności

F(2,4980)=6,83, p=0,0011, η

=0,003; efekt interakcji aktywności zawodowej i stopnia

niepełnosprawności ni.
Źródło: badania własne.

Wnioski

1) Profile społeczno - demograficzne ze względu na aktywność i bierność

zawodową osób niepełnosprawnych zamieszkałych na obszarach wiejskich

Przedstawione analizy cech społeczno-demograficznych pozwalają na następujące

wnioski i charakterystyki profili osób niepełnosprawnych, wynikające z ich sytuacji na

runku pracy.

Aktywni zawodowo to niezależnie od płci osoby w średnim wieku, 45 do 54 lat

i częściowo też, ale rzadziej, osoby powyżej tego wieku (55-65). Pod względem

struktury wykształcenia w całej badanej grupie, także wśród aktywnych zawodowo –

Pionow e słupki oznaczają 0,95 przedziały ufności

pracujący
bezrobotny
bierny zaw odow o

znaczny

umiarkow any

lekki

stopień niepełnospraw ności

3,3

3,4

3,5

3,6

3,7

3,8

3,9

4,0

4,1

4,2

ła

ób

ąc

awo

147

dominują osoby z wykształceniem zasadniczym i średnim. (Choć analiza

w poszczególnych kategoriach wykształcenia ukazuje, że im wyższy poziom

wykształcenie, tym częściej osoby niepełnosprawne pracują zawodowo). Aktywni

zawodowo na ogól mieszkają z rodziną, mają lekki stopień niepełnosprawności, ich

niepełnosprawność jest głównie fizyczna, rzadziej złożona i ma charakter nabyty a nie

wrodzony.

Źródłem dochodów jest praca w rolnictwie lub poza nim a sytuację materialną

oceniają zdecydowanie wyżej niż pozostali (dobrze i bardzo dobrze 36,28%). Ponieważ

są zatrudnieni, to tylko nieliczni korzystają z konsultacji z doradcą zawodowym

i z

programów skierowanych do osób niepełnosprawnych. Jednak co trzeci z nich

uczestniczy w kursach, szkoleniach mających na celu podnoszenie lub zmianę

kwalifikacji zawodowych.

Bezrobotni gotowi do podjęcia pracy to częściej mężczyźni w wieku 45- 54,

osoby pozostające w związku małżeńskim i mieszkające z rodziną, z lekkim stopniem

niepełnosprawności i głównie z nabytą dysfunkcją fizyczną.

Źródło dochodów to dla ponad jednej trzeciej (36,74%) renta i emerytura a także

źródła niezarobkowe (36,24%). Co czwarty nie posiada żadnych źródeł dochodu

(25,17%). Ponad połowa z nich ocenia więc swoja sytuację materialną jako złą i bardzo

złą (53,52%). Choć częściej korzystają z uczestnictwa w kursach i szkoleniach oraz

z programów dla osób niepełnosprawnych niż bierni zawodowo i bezrobotni nie

deklarujący gotowości do podjęcia pracy, to czynią to rzadziej niż aktywni zawodowo.

Bezrobotni nie deklarujący gotowości zatrudnienia to raczej niezależnie od

płci niepełnosprawni w wieku 45-54, ale też wielu z nich jest w wieku 55-65. Częściej

niż w poprzednich profilach, są to osoby z wykształceniem podstawowym

i gimnazjalnym, częściej też te, które ukończyły szkołę specjalną (28,85%), pozostają

w stanie wolnym i mieszkają same. Choć większość z nich ma orzeczony lekki stopień

niepełnosprawności, to jednak co czwarty z nich ma orzeczony stopień znaczny.

W porównaniu z profilami pracujących i gotowych do podjęcia pracy, w tej kategorii

jest znacznie więcej osób z dysfunkcją psychiczną oraz częściej też występuje

niepełnosprawność wrodzona (25%).

Jako źródło dochodów wymieniają źródła niezarobkowe (50%) oraz rentę

(38,46%). Samoocena sytuacji materialnej jest porównywalnie najbardziej niekorzystna

(zła i bardzo zła 61,54%). Są mniej aktywni w uczestniczeniu w kursach i szkoleniach

148

niż pracujący i bezrobotni gotowi podjąć pracę. i najrzadziej w porównaniu ze

wszystkimi, nawet biernymi zawodowo, korzystają z programów skierowanych do osób

niepełnosprawnych.

Bierni zawodowo to niezależnie od płci częściej osoby w dwu najstarszych,

uwzględnionych w badaniach kategoriach wieku, z wykształceniem podstawowym

i gimnazjalnym, z relatywnie wysokimi odsetkami ukończonej szkoły specjalnej

(28,77%), stanu wolnego ale zamieszkujące z rodziną. Są to zdecydowanie częściej niż

w poprzednich profilach osoby z orzeczonym znacznym (37,63%) i umiarkowanym

(35,06%) stopniem niepełnosprawności oraz zdecydowanie wyższymi odsetkami

niepełnosprawności wrodzonej (37,31%) i relatywnie najwyższymi odsetkami

niepełnosprawności złożonej (35,59%) i psychicznej (25,50%).

Ich głównym źródłem dochodu jest renta lub emerytura. Swoją sytuację

materialną oceniają znacznie korzystniej niż obie kategorie bezrobotnych i tylko niżej

niż pracujący. Minimalnie są zaangażowani w kursy, szkolenia i konsultacje z doradcą

zawodowym. Rzadziej niż co dziesiąty z nich (9,54%) korzysta z programów dla osób

niepełnosprawnych. Ale i tak czynią to częściej niż bezrobotni nie zainteresowani

podjęciem pracy zawodowej (5,77%).

2) Potrzeby, motywacje i kompetencje osób niepełnosprawnych a charakter

aktywności zawodowej

1. Niezależnie od aktualnej sytuacji na rynku pracy badani najczęściej jako efekt

podjęcia pracy wskazywali poprawę poziomu życia (M = 4,24) oraz uzyskanie

niezależności finansowej (M= 4,18) a następnie poprawę samooceny (M= 4,13) –

„sam o sobie lepiej myślę”.

2. Poprawa poziomu życia w wyniku podjęcia pracy zawodowej uzyskała najwyższą

średnią ocen (4,24). Zależność istotna statystycznie między wskazaniem poprawy

poziomu życia i aktualną sytuacją na rynku pracy wystąpiła jedynie w przypadku

poziomu wykształcenia osób badanych.

3. Powiązana z poprawą poziomu życia niezależność finansowa, wynikająca z podjęcia

pracy, jest podobnie wysoko sytuowana wśród analizowanych średnich jak

możliwość rozwoju zawodowego.

4. Poziom wykształcenia i rodzaj niepełnosprawności wykazały związek istotny

statystycznie między aktualną sytuacją badanych na rynku pracy (pracujący,

149

bezrobotni i bierni zawodowo) a wskazaniem niezależności finansowej w związku

z podjęciem pracy.

5. We wszystkich aktualnych sytuacjach na rynku pracy wraz ze wzrostem poziomu

wykształceniem wzrasta średnia wskazań wpływu podjęcia pracy na łatwiejsze

nawiązywanie kontaktu z innymi ludźmi.

6. Kobiety pracujące i bezrobotne częściej niż pracujący i bezrobotni mężczyźni

stwierdzają wpływ podjęcia pracy na rozwój zawodowy.

7. Wyraźnie też wraz ze wzrostem poziomu wykształceniem badani częściej

wymieniają istnienie związku między podjęciem pracy zawodowej a rozwojem

zawodowym.

3) Umiejętności w posługiwaniu się komputerem a aktywność zawodowa osób

niepełnosprawnych

1. Istnieje

przewidywany związek między aktywnością zawodową osób

niepełnosprawnych a umiejętnością obsługi komputera – osoby pracujące mają

lepszą znajomość obsługi niż bezrobotni i bierni zawodowo, wiąże się to

z częstszymi deklaracjami dostępu do Internetu osób pracujących.

2. Zróżnicowane są cele korzystania z Internetu – w celach zawodowych,

z oczywistych powodów, korzystają najczęściej osoby pracujące, natomiast

w celach edukacyjnych najczęściej z Internetu korzystają bezrobotni a jako rozrywkę

Internet najczęściej wykorzystują bierni zawodowo.

3. Gotowość uczestnictwa w kursach e-learningowych wzrasta wraz z umiejętnością

korzystania z Internetu. Ponieważ wraz z wiekiem maleje umiejętność korzystania

z Internetu, to analogicznie maleje też deklaracja gotowości uczestnictwa w kursach

e-learningowych.

4) Mobilność osób niepełnosprawnych z uwzględnieniem cech demograficznych

1. Pomoc doradcy zawodowego w poszukiwaniu zatrudnienia najwyżej oceniły osoby

pracujące.

2. Mobilność dotycząca ewentualnego zatrudnienia poza miejscem zamieszkania

okazała się zależna przede wszystkim od stopnia niepełnosprawności. – najmniejszą

mobilność deklarowały osoby ze znacznym stopniem niepełnosprawności,

150

najczęściej mobilność, (nawet wyjazd do innego województwa, gdyby była tam

możliwość uzyskania pracy), deklarowały osoby z lekkim stopniem

niepełnosprawności.

3. Badane osoby niepełnosprawne, niezależnie od aktualnej sytuacji na rynku pracy za

najważniejsze działania zwiększające ich szanse na rynku pracy uznały: zdobycie

nowych kwalifikacji, nowych umiejętności i podniesienie poziomu wykształcenia.

Jednak większe znaczenie przyznają tym działaniom osoby aktualnie pracujące niż

bezrobotne i bierne zawodowo - przy czym:



kobiety istotnie częściej niż mężczyźni przyznają większe znaczenie uzyskaniu

wyższych kwalifikacji we wzroście szans na rynku pracy,



wraz z wykształceniem badanych istotnie wzrasta przyznawanie przez nich

znaczenia zdobywania nowych kwalifikacji, jako czynnika zwiększającego ich

szanse na rynku pracy,



znaczenie zdobywania nowych kwalifikacji w zwiększaniu szans osób

niepełnosprawnych na rynku pracy, w opiniach badanych, okazała się istotnie

zależna zarówno od aktualnej aktywności zawodowej jak i od stopnia i rodzaju

niepełnosprawności. Większe znaczenie nadają tym działaniom osoby o wyższym

poziomie ograniczenia sprawności i osoby o ograniczonej sprawności fizycznej

i niepełnosprawności złożonej, niż osoby ze stopniem umiarkowanym

i niepełnosprawnością sensoryczną. Najmniejsze znaczenie zdobywaniu nowych

kwalifikacji przypisują osoby z lekkim stopniem niepełnosprawności

i z

niepełnosprawnością psychiczną.

4. Zmiany w systemie prawa uznano za ważne dla poprawy sytuacji osób

niepełnosprawnych na rynku pracy.



Pracujący mężczyźni nadają zmianom prawnym większe znaczenie niż pracujące

kobiety. Odwrotnie w przypadku bezrobotnych i biernych zawodowo. W ich

przypadku większe znaczenie zmianom prawnym w podnoszeniu szans na rynku

pracy nadają kobiety niż mężczyźni.



Wraz ze wzrostem wykształcenia, wzrasta ranga zmian w regulacjach prawnych przy

zwiększeniu szans zatrudnienia osób niepełnosprawnych. Dodatkowo jest

interesujące, że w przypadku osób o wyższym poziomie wykształcenia, większe

znaczenie zmianom prawnym przyznają osoby bierne zawodowo niż bezrobotne.



Większe znaczenie zmianom prawnym przypisują osoby pracujące i bezrobotne ze

152

Rozdział V. Środowiskowe aspekty aktywności zawodowej

osób niepełnosprawnych zamieszkałych na

obszarach wiejskich – otoczenie rodzinne

5.1. Warunki mieszkaniowe jako czynnik aktywizacji zawodowej

osób niepełnosprawnych

Większość badanych osób (ponad 70%), bez względu na aktywność zawodową,

mieszka w domu jednorodzinnym, pozostali zaś w mieszkaniach. Powierzchnia

mieszkalna okazała się bardzo zróżnicowana (maksimum wynosiło 400 m2, a minimum

8 m2). Średnio osoby niepełnosprawne dysponowały powierzchnią 82,9 m2, jednakże

można zauważyć, że średnia ta różnicuje się, ze względu na typ aktywności zawodowej

osoby niepełnosprawnej (rys. 5.1).

Rys. 5.1. Średnia powierzchnia użytkowa domu/mieszkania a aktywność zawodowa
Źródło: badania własne.

Osoby pracujące średnio dysponowały o 16, 27 m2 większą powierzchnią

mieszkalną od osób bezrobotnych, natomiast o 10, 56 m2 większą od osób biernych

100

średnia

91,34

75,07

80,78

pracujący

bezrobotny

bierny zawodowo

153

zawodowo. Zależność zachodząca między wielkością powierzchni użytkowej

domu/mieszkania a aktywnością zawodową osoby niepełnosprawnej jest istotna

statystycznie, jednakże siła tego związku jest słaba (Chi-kwadrat =143,41 przy

p<0,0001, V Cramera = 0,120).

Istotną sprawą jest jednakże nie tylko powierzchnia mieszkalna, ale przede

wszystkim

wyposażenie

mieszkania

specjalne

urządzenia

dla

osób

niepełnosprawnych (rys. 5.2).

Rys. 5.2. Brak potrzebnych urządzeń dla osób niepełnosprawnych według typów

aktywności zawodowej

Źródło: badania własne.

Uzyskane dane wyraźnie wskazują, że osoby niepełnosprawne bierne zawodowo

(24 %) mają pomieszczenia mieszkalne najsłabiej wyposażone w specjalne urządzenia

dla osoby niepełnosprawnej. Najlepszą sytuację mają pod tym względem pracujące

osoby niepełnosprawne (11 %). Analiza statystyczna wykazała istnienie różnic

statystycznie istotnych w powyższych grupach, jednakże zależności te są słabe (Chi-

kwadrat =213,12 przy p<0,0001, V-Cramera=0,146).

W badaniach próbowano określić, na ile sytuacja mieszkaniowa ma wpływ na

podejmowaną aktywność zawodową lub chęć jej podjęcia. Okazało się, że w przypadku

osób czynnych zawodowo, warunki mieszkaniowe nie miały wpływu na motywy

11,41

16,8

23,83

pracujący

bezrobotny

bierny zawodowo

154

podejmowania pracy zawodowej. W przypadku osób bezrobotnych uzyskano

następujące wyniki (tab. 5.1).

Tab. 5.1. Warunki mieszkaniowe a gotowość do podjęcia pracy przez bezrobotne osoby
niepełnosprawne (%)

Warunki

mieszkaniowe

W rolnictwie

Poza rolnictwem

tak

nie

wiem

tak

nie

wiem

Gdzie mieszka ON

dom jednorodzinny

16,11

64,69

19,19

89,29

4,91

5,80

mieszkanie

19,78

70,33

9,89

92,59

3,70

Pow. domu/mieszkania

do 30 m2

25,58

46,51

27,91

82,22

8,89

31 - 50 m2

20,67

62,67

16,67

91,08

3,18

5,73

51 - 75 m2

15,06

73,49

11,45

91,33

5,20

3,47

76 - 100 m2

14,38

67,32

18,30

92,12

3,03

4,85

powyżej 100 m2

16,33

67,35

16,33

87,74

6,60

5,66

Specjalne urządzenia dla
osób niepełnosprawnych

tak, wszystkie
potrzebne

40,00

30,00

90,00

10,00

tak, tylko niektóre
potrzebne

28,00

68,00

4,00

88,46

11,54

nie, ale byłyby
potrzebne

15,31

62,24

22,45

88,99

5,50

nie, urządzenia takie
są zbędne

16,53

67,78

15,69

90,64

3,98

5,38

Uwagi: % liczony z wiersza.

Źródło: badania własne.

Zdecydowana większość badanych bezrobotnych osób niepełnosprawnych jest

zainteresowana podjęciem pracy poza rolnictwem, prawie 70% mieszkańców domów

deklaruje chęć podjęcia pracy poza rolnictwem oraz prawie 93% osób żyjących

w mieszkaniach. Jednakże wpływ typu mieszkania był istotny statystycznie, lecz

o słabej sile związku (Chi-kwadrat= 8,06, p<0,05; V Cramera = 0,115) jedynie

w przypadku osób zdecydowanych na podjęcie pracy w rolnictwie. Być może, ich

sytuacja mieszkaniowa jest na tyle zła, że szukają jakiegokolwiek zatrudnienia,

szczególnie jeśli zauważymy, że osoby te częściej posiadają mieszkania, a nie domy.

Powierzchnia domu nie miała istotnego statystycznie znaczenia dla gotowości podjęcia

pracy, natomiast istotną zmienną okazał się poziom wyposażenia mieszkania

155

w urządzenia wspomagające osobę niepełnosprawną (choć związek także był słaby

(Chi-kwadrat= 13,21, p<0,05; V Cramera = 0,104). Wśród badanych, którzy nie

posiadają specjalistycznego sprzętu dla osób niepełnosprawnych 15% jest

zdecydowanych podjąć pracę w rolnictwie, a wśród osób zdecydowanych na podjęcie

takiej pracy jest 40% osób posiadających odpowiednie urządzenia. Dla osób

deklarujących chęć zatrudnienia poza rolnictwem jest to odpowiednio: 89% i 90%.

Tab. 5.2. Warunki mieszkaniowe a gotowość do podjęcia pracy przez osoby
niepełnosprawne w sytuacji, gdyby pojawiła się pomoc lub wsparcie (%)

Warunki

mieszkaniowe

W rolnictwie

Poza rolnictwem

tak

nie

wiem

tak

nie

wiem

Gdzie mieszka ON

dom jednorodzinny

6,88

71,88

21,24

26,52

48,82

24,66

mieszkanie

4,18

81,14

14,68

25,31

55,61

19,08

Pow. domu/mieszkania

do 30 m2

4,39

83,77

11,84

15,22

69,13

15,65

31 - 50 m2

4,86

75,10

20,04

26,72

48,28

25,00

51 - 75 m2

5,54

75,80

18,66

29,02

48,99

21,98

76 - 100 m2

6,24

74,47

19,29

26,08

51,22

22,70

powyżej 100 m2

8,24

69,01

22,75

26,90

47,42

25,68

Specjalne urządzenia dla
osób niepełnosprawnych

tak, wszystkie
potrzebne

5,56

76,98

17,46

23,81

60,32

15,87

tak, tylko niektóre
potrzebne

3,92

82,35

13,73

19,53

63,28

17,19

nie, ale byłyby
potrzebne

5,15

78,68

16,17

21,13

57,32

21,55

nie, urządzenia takie
są zbędne

6,82

71,44

21,74

29,23

45,73

25,04

Uwagi: % liczony z wiersza.

Źródło: badania własne.

Wśród osób niepełnosprawnych biernych zawodowo (tab. 5.2) znacznie mniej niż

w przypadku osób bezrobotnych jest zainteresowanych pracą w rolnictwie i dotyczy to

zarówno osób mieszkających w domach, jak i w mieszkaniach (odpowiednio: 6,9%

i 4,2%), jak również pracą poza rolnictwem (odpowiednio 48,8% i 55, 6%), nawet

gdyby pojawiła się pomoc lub wsparcie. Znacznie częściej niż w przypadku osób

bezrobotnych pojawiły się odpowiedzi „nie wiem” bez względu na typ warunków

mieszkaniowych. Jeśli chodzi o powierzchnię mieszkania, to nawet osoby

156

zamieszkujące bardzo małe mieszkania do 30 m2 nie są zainteresowane ani pracą

w rolnictwie (84%), ani poza rolnictwem (69%). Wśród osób bezrobotnych (por. tab.

5.1) takich osób jest odpowiednio 46,5% i 9%. W tej grupie badanych osoby, które nie

posiadają urządzeń dla osób niepełnosprawnych, znacznie rzadziej niż w grupie osób

bezrobotnych, deklarowano chęć podjęcia pracy w rolnictwie (5%), a także poza

rolnictwem (21%). Dla bezrobotnych osób niepełnosprawnych jest to odpowiednio:

15% i 89% (tab. 5.1).

Warto także zwrócić uwagę na tę grupę respondentów, którzy nie posiadają takich

urządzeń ze względu na to, że są one zbędne. Brak takich urządzeń może wskazywać

na to, że osoby te funkcjonują samodzielnie, a niepełnosprawność nie jest dużą

uciążliwością. Jeśli chodzi o powierzchnię mieszkania, to nawet osoby zamieszkujące

bardzo małe mieszkania do 30 m2 nie są zainteresowane ani pracą w rolnictwie (84%),

ani poza rolnictwem (69%). W przypadku osób biernych zawodowo test chi-kwadrat

wskazuje na istotne statystyczne różnice między zmiennymi takimi jak: typ mieszkania,

wielkość mieszkania oraz wyposażenie w specjalne urządzenia dla osób

niepełnosprawnych, jednakże siła związku V-Cramera jest bardzo słaba (poniżej 0,09).

Reasumując można stwierdzić, że istnieje zależność statystycznie istotna między

wielkością powierzchni użytkowej domu/mieszkania oraz typem mieszkania

a aktywnością zawodową osoby niepełnosprawnej, ale związek ten jest słaby. Jeśli

chodzi o warunki mieszkaniowe badanych, to większość badanych osób (ponad 70%),

bez względu na aktywność zawodową, mieszka w domu jednorodzinnym. Osoby

pracujące dysponowały zazwyczaj większą powierzchnią mieszkaniową niż pozostałe

grupy badanych, najmniejszą powierzchnią mieszkaniową dysponowali bezrobotni.

Zauważyć można także, że osoby niepełnosprawne bierne zawodowo mają

pomieszczenia mieszkalne najsłabiej wyposażone w specjalne urządzenia. Jeśli chodzi

o preferencje dotyczące pracy, to niepełnosprawne osoby bezrobotne są przede

wszystkim zainteresowane podjęciem pracy poza rolnictwem. Natomiast osoby bierne

zawodowo najczęściej nie są zainteresowane podjęciem pracy ani w rolnictwie, ani poza

rolnictwem.

157

5.2. Wielkość

rodziny oraz jej struktura jako czynnik

warunkujący aktywność zawodową osób niepełnosprawnych

W badaniach zakładano, że wielkość rodziny oraz jej struktura mogą mieć wpływ

na aktywność zawodową badanych. Analizowano, czy takie czynniki jak: samodzielne

zamieszkiwanie, mieszkanie z rodzina, z opiekunem czy z inną osobą wpływają na

życie zawodowe osób niepełnosprawnych. Zależność ta była istotna statystycznie (Chi-

kwadrat= 144,15, p<0,0001), ale słaba (V-Cramera= 0,120). Częstości zmiennych

rozłożyły się następująco (rys. 5.3). Osoby mieszkające samodzielnie to najczęściej

osoby bezrobotne (13,7%), wśród osób pracujących to osoby najczęściej mieszkające

z rodziną (92,7%), natomiast osoby bierne zawodowo mieszkały najczęściej

z opiekunem (4,3%) lub z inną osobą (5,3%).

Rys. 5.3. Osoby, z którymi zamieszkuje osoba niepełnosprawna a jej aktywność
zawodowa
Źródło: badania własne.

Jeśli natomiast weźmiemy pod uwagę liczbę osób w gospodarstwie domowym, to

zależność okazała się istotna statystycznie, ale słaba (Chi-kwadrat= 108,86; p<0,0001;

V-Cramera=0,104). Osoby pracujące najczęściej mieszkały w gospodarstwie domowym

składającym się z 4 osób (24,4%). Osoby bezrobotne zamieszkiwały najczęściej

w gospodarstwach dwuosobowych (24%), podobnie jak osoby bierne zawodowo

(23,6%). Warto zauważyć, że wśród osób biernych zawodowo najmniejszy odsetek

stanowiły gospodarstwa składające się z 7 i więcej osób (5,5%), ale jest to odsetek

5,68

92,7

0,22

1,4

13,71

81,51

1,39

3,39

8,33

82,07

4,28

5,32

100

sam/ sama

z rodziną

z opiekunem

z inną osobą

pracujący

bezrobotny

bierny zawodowo

158

większy niż w przypadku tego typu rodzin u osób bezrobotnych (4,1%) i pracujących

zawodowo (3,2%). Gospodarstwa jednoosobowe najczęściej pojawiały się w przypadku

osób bezrobotnych (14%), a dla osób pracujących wynosił on 5,8%, dla biernych

zawodowo – 11,7%.

Posiadanie dzieci było istotną statystycznie zmienną wpływającą na aktywność

zawodową niepełnosprawnych, co ważne, związek ten był znacznie silniejszy niż inne

omówione dotąd zależności, jednakże statystycznie wciąż pozostawał na poziomie

słabym (chi-kwadrat = 367, 4; p<0,0001; V-Cramera= 0,271). Szczegółowe wyniki

badań przedstawiono na rys. 5.4.

Rys. 5.4. Posiadanie dzieci a typ aktywności zawodowej
Źródło: badania własne.

Jak wynika z badań, osoby posiadające dzieci, to najczęściej osoby pracujące

(75%), najrzadziej zaś osoby bierne zawodowo (44%). Co czwarty pracujący nie ma

dzieci, natomiast w przypadku osób biernych zawodowo co drugi badany. Jeśli chodzi

o liczbę dzieci, to zmienna ta słabo koreluje z aktywnością zawodową. Najczęściej

badani posiadali dwoje dzieci: 47% osób pracujących, 40% bezrobotnych i 39%

biernych zawodowo. Warto zauważyć, że liczne potomstwo (powyżej 4 dzieci) częściej

odnotowano wśród osób bezrobotnych (20%) i biernych zawodowo (17%) niż wśród

osób pracujących (10%).

W badaniach zwrócono uwagę, gdzie zatrudnione są niepełnosprawne osoby

pracujące. Uzyskano następujące wyniki (tab. 5.3). Osoby mieszkające samodzielnie

najczęściej pracowały w firmach prywatnych (42%), a także w firmach państwowych

(24%), a najmniej takich osób (1%) prowadziło własną działalność gospodarczą. Osoby

74,69

60,86

43,98

25,31

39,14

56,02

pracujący

bezrobotny

bierny zawodowo

tak

nie

159

mieszkające z rodziną najczęściej pracowały w firmach prywatnych (37%) oraz

zakładach pracy chronionej (20%). Osoby mieszkające z inną osobą (partnerem,

opiekunem) najczęściej pracowały w firmach prywatnych (48%). Nikt z tej grupy osób

nie pracował w gospodarstwie rolnym oraz zakładzie aktywności zawodowej. Jeśli

natomiast weźmiemy pod uwagę liczbę osób zamieszkujących w gospodarstwie

domowym, to w firmach sektora państwowego najczęściej pracowały osoby

mieszkające w gospodarstwach jednoosobowych (21%) oraz dwuosobowych (21%),

najrzadziej zaś osoby mieszkające w gospodarstwach siedmioosobowych i więcej niż

7-osobowych (5%) oraz osoby posiadające dzieci (16%).

Tab. 5.3. Warunki rodzinne i wielkość rodziny a główne miejsce pracy osoby
niepełnosprawnej (%)

Zmienna niezależna

Główne miejsce pracy*

Z kim mieszka ON

sam/ sama

24,32 41,89

4,05 14,86

6,76

2,70

1,35

4,05

z rodziną

15,22 33,85

6,59 20,02

9,60

6,67

4,07

3,99

z inną osobą

14,29 47,62

4,76

9,52

9,52 14,29

Liczba osób w gosp. domowym

21,33 41,33

4,00 14,67

6,67

2,67

6,67

20,69 31,03

5,36 22,22 12,26

2,68

1,53

4,21

14,64 35,51

6,85 20,56

9,35

5,61

4,98

2,49

14,16 36,26

6,52 19,83

5,38

7,37

5,10

5,38

14,95 32,99

6,70 17,01 11,34

7,73

5,15

4,12

12,50 36,25

7,50 16,25

7,50 15,00

2,50

7 i więcej

4,76 26,19

9,52 19,05 21,43

9,52

4,76

Dzieci

tak

16,62 36,76

6,24 21,55

3,63

6,55

5,34

3,32

nie

12,91 27,93

6,91 13,51 26,13

5,71

0,30

6,61

Liczba dzieci

16,36 37,85

8,41 21,96

4,67

3,27

5,14

2,34

16,99 36,34

5,59 21,72

2,80

6,24

6,02

4,30

18,60 35,81

5,58 20,47

3,72

7,91

5,58

2,33

16,18 38,24

7,35 16,18

5,88 14,71

1,47

5 i więcej

0 40,00

3,33 33,33

3,33

6,67

Uwagi: (*)- ozn. 1- firma sektora państwowego, 2- firma prywatna, 3- spółdzielczość
inwalidzka, 4- zakład pracy chronionej, 5- zakład aktywności zawodowej, 6- gospodarstwo
rolne, 7- własna działalność gospodarcza, 8-inne; % liczony z wiersza.
Źródło: badania własne.

Osoby pracujące w firmach prywatnych to najczęściej osoby mieszkające

w gospodarstwach jednoosobowych (41%), posiadające dzieci (37%), najrzadziej zaś

160

w gospodarstwach domowych składających się z 7 i więcej osób (26%). Ostatnia

z wymienionych grup częściej niż przedstawiciele pozostałych kategorii pracowali

w spółdzielniach inwalidzkich (9%). Pracownicy zakładów pracy chronionej najczęściej

mieszkają w gospodarstwach małych (2 i 3-osobowych, odpowiednio 22% i 20%),

posiadający dzieci (21%), najczęściej pięcioro lub więcej (33%). Pracownicy zakładów

aktywności zawodowej najczęściej mieszkają w gospodarstwach dużych (7 i więcej

osób) (21%) i nie posiadają dzieci (26%). Ostatnia z wymienionych grup, częściej niż

przedstawiciele pozostałych kategorii, pracowali w spółdzielniach inwalidzkich (9%).

Własną działalność gospodarczą prowadzą najczęściej osoby mieszkające

w gospodarstwach czteroosobowych i pięcioosobowych (po 5%). Są to osoby

posiadające dzieci (5%).

Wśród badanych osób niepełnosprawnych pracujących było 118 osób

podejmujących dodatkowe zatrudnienie (tab. 5.4). Były to przede wszystkim osoby

mieszkające z rodziną. Najczęściej podejmowały pracę w gospodarstwach rolnych

(46%) oraz firmach prywatnych (19%). Osoby podejmujące pracę w rolnictwie

najczęściej mieszkały w gospodarstwach 4-osobowych (61%), posiadały dzieci (49%),

najczęściej dwoje (57%) lub troje (47%).

W firmach prywatnych najczęściej pracowały osoby mieszkające w gospodarstwach

dwuosobowych (21%) oraz trzyosobowych (25%), nieposiadające dzieci (21%). Osoby

niepełnosprawne prowadziły także dodatkowo własną działalność gospodarczą. Były to

najczęściej osoby mieszkające w gospodarstwach 4-osobowych (13%). Wszystkie te

osoby miały dzieci (7%), najczęściej czworo (17%).

Reasumując, wielkość rodziny i jej struktura wpływają na aktywność zawodową

osób niepełnosprawnych, jednakże wpływ ten jest słaby. Jedynie w przypadku

posiadania dzieci wpływ ten był nieco większy. Można zauważyć, że respondenci

pracujący, to osoby najczęściej zamieszkujące z rodziną, przeważnie 4-osobową,

bezrobotni to osoby mieszkające najczęściej samodzielnie, natomiast osoby bierne

zawodowo, mieszkały najczęściej z opiekunem. Osoby pracujące znacznie częściej

posiadały dzieci, prawie połowa z nich dwoje dzieci. Liczne rodziny (powyżej 4 dzieci)

odnotowano częściej wśród osób bezrobotnych i biernych zawodowo.

161

Tab. 5.4. Warunki rodzinne i wielkość rodziny a dodatkowe miejsce pracy osoby
niepełnosprawnej (%)

Zmienna niezależna

Dodatkowe miejsce pracy* (n=118)

Z kim mieszka ON

sam/ sama

z rodziną

4,63 19,44

4,63

0,93 46,30

5,56 18,52

z inną osobą

Liczba osób w gosp. domowym

12,50 20,83

4,17

0 37,50

4,17 20,83

7,14 25,00

3,57

0 39,29

0 25,00

0 16,13

6,45

0 61,29 12,90

3,23

4,35 13,04

4,35

4,35 39,13

8,70 26,09

7 i więcej

Dzieci

tak

3,19 19,15

5,32

1,06 48,94

7,45 14,89

nie

12,50 20,83

4,17

0 25,00

0 37,50

Liczba dzieci

6,25 18,75

6,25

0 37,50

0 31,25

2,38 19,05

4,76

0 57,14

9,52

7,14

3,33 20,00

6,67

3,33 46,67

6,67 13,33

0 16,67

0 33,33 16,67 33,33

5 i więcej

Uwagi: (-) -zbyt mała liczba przypadków (poniżej 5), (*) ozn. 1- firma sektora
państwowego, 2- firma prywatna, 3- spółdzielczość inwalidzka, 4- zakład pracy
chronionej, 5- zakład aktywności zawodowej, 6- gospodarstwo rolne, 7- własna
działalność gospodarcza, 8-inne; % liczony z wiersza.
Źródło: badania własne.

W badaniach zwrócono uwagę, gdzie zatrudnione są niepełnosprawne osoby

pracujące. Najczęściej były to firmy prywatne oraz państwowe. Co piąta osoba

mieszkająca z rodziną pracuje w zakładach pracy chronionej. W zakładach aktywności

zawodowej znacznie częściej zatrudnieni są pracownicy mieszkający z rodziną, często

dużą (7 lub więcej osób) niż nieposiadający dzieci. Osoby podejmujące pracę

w rolnictwie najczęściej mieszkały w gospodarstwach 6-osobowych i posiadały

4 dzieci.

Wśród badanych osób niepełnosprawnych pracujących było 118 osób

podejmujących dodatkowe zatrudnienie. Były to przede wszystkim osoby mieszkające

z rodziną. Najczęściej podejmowały pracę w gospodarstwach rolnych oraz firmach

prywatnych. Osoby podejmujące pracę w rolnictwie najczęściej mieszkały

162

w gospodarstwach 4-osobowych, posiadały dzieci, najczęściej dwoje lub troje.

W firmach prywatnych najczęściej pracowały osoby mieszkające w gospodarstwach

dwuosobowych oraz trzyosobowych, nieposiadające dzieci. Osoby niepełnosprawne

prowadziły także dodatkowo własną działalność gospodarczą. Były to najczęściej osoby

mieszkające w gospodarstwach 4-osobowych i miały czworo dzieci.

5.3. Wielkość rodziny oraz jej struktura a pozostawanie osób

niepełnosprawnych poza rynkiem pracy

Wśród osób niepełnosprawnych niepracujących są również osoby bezrobotne.

W badanej próbie osoby bezrobotne to najczęściej osoby o długim stażu bezrobocia:

powyżej 5 lat (31%) oraz od 2 do 3 lat (28%). Najmniejszą grupę stanowiły osoby,

które pozostawały bezrobotne krócej niż pół roku (9%). W badaniach próbowano

określić, czy takie czynniki rodzinne jak wielkość i struktura rodziny wpływają na staż

bezrobocia (tab. 5.5). Analiza statystyczna pokazała, że osoba, z którą mieszka osoba

niepełnosprawna (Chi- kwadrat=30,79, p<0,001), liczba osób w gospodarstwie

domowym (Chi-kwadrat=52,69, p<0,001) oraz posiadanie dzieci (Chi- kwadrat=10,76,

p<0,001) w istotny sposób wpływają na okres pozostawania bez zatrudnienia. Takiego

wpływu nie odnotowano w przypadku liczby dzieci.

Ponad połowa osób mieszkających samotnie to osoby długotrwale bezrobotne

(powyżej 5 lat) (52%), a tylko 5% z nich ma status bezrobotnego krótszy niż

6 miesięcy. Osoby mieszkające z rodziną to najczęściej osoby bezrobotne od 2-3 lat

(29%) oraz powyżej 5 lat (28%), z drugiej strony jednak, wśród tych osób jest

największy odsetek osób bezrobotnych przed okres krótszy niż 6 miesięcy (10%).

Osoby zamieszkujące z inną osoba (partnerem, opiekunem) to najczęściej osoby

posiadające status bezrobotnego od 2-3 lat (43%). Jeśli weźmiemy od uwagę liczbę

osób w gospodarstwie domowym, osoby najdłużej bezrobotne (powyżej 5 lat) to

najczęściej osoby mieszkające samotnie (52%), najrzadziej zaś osoby mieszkające

w gospodarstwach 4-osobowych (19%). Osoby bezrobotne od 3 do 5 lat to najczęściej

osoby mieszkające z inną osobą (21%) lub w gospodarstwach więcej niż 7-osobowych

(21%), najrzadziej zaś – w 6-osobowych (14%). Osoby bezrobotne przez okres od 2 do

3 lat najczęściej mieszkają w gospodarstwach 6-osobowych (44%), najrzadziej zaś

w jednoosobowych (16%). Natomiast osoby będące bezrobotnymi w okresie od

163

6 miesięcy do roku najczęściej żyją w gospodarstwach jednoosobowych (17%)

i czteroosobowych (17%). Osoby krótkotrwale bezrobotne (do 6 miesięcy) to

najczęściej osoby żyjące w 4-osobowym (16%), 3-osobowym (12%) i 5-osobowym

(12%) gospodarstwie. Osoby posiadające dzieci mają najczęściej krótki staż bezrobocia

( 11%), osoby nieposiadające potomstwa – długi staż (powyżej 5 lat) (37%). Wśród

osób posiadających dzieci najczęściej bezrobotnymi były osoby pozostające od 2 do 3

lat bez pracy (31%).

Tab. 5.5. Warunki rodzinne i wielkość rodziny a czas pozostawania bez pracy
bezrobotnych osób niepełnosprawnych (%)

Zmienna niezależna

do 6

miesięcy

7 - 12

miesięcy

13 - 36

miesięcy

37 - 60

miesięcy

pow. 60

miesięcy

Z kim mieszka ON

sam/ sama

4,71

17,65

15,29

10,59

51,76

z rodziną

10,47

14,53

29,26

18,02

27,71

z inną osobą (opiekun,
partner, współlokator)

3,33

43,33

20,00

30,00

Liczba osób w gosp.
domowym

4,65

17,44

16,28

9,30

52,33

5,19

16,88

27,92

20,78

29,22

12,41

13,14

27,74

16,79

29,93

16,19

17,14

29,52

18,10

19,05

11,76

8,82

29,41

19,12

30,88

8,77

43,86

14,04

24,56

7 i więcej

0,00

12,50

25,00

20,83

41,67

Dzieci

tak

10,91

15,06

30,65

16,36

27,01

nie

6,91

13,41

23,98

18,29

37,40

Liczba dzieci

15,87

20,63

17,46

25,40

11,69

12,99

31,17

16,88

27,27

12,22

15,56

32,22

15,56

24,44

4,76

14,29

38,10

16,67

26,19

5 i więcej

2,86

14,29

34,29

14,29

34,29

Ogółem

9,35

14,42

28,05

17,12

31,06

Uwagi: % liczony z wiersza.
Źródło: badania własne.

Analiza danych dotyczących wpływu warunków mieszkaniowych oraz wielkości

rodziny na gotowość do podjęcia pracy przez osoby bezrobotne wykazała, że wpływ ten

164

jest istotny statystycznie w przypadku posiadania dzieci (dla osób zdecydowanych na

podjęcie pracy w rolnictwie chi-kwadrat= 15,20 przy p =0,0005 i V-Cramera= 0, 157

i dla osób zdecydowanych na pracę poza rolnictwem chi-kwadrat= 9,88 przy p =0,0071

V-Cramera= 0, 123). Siła związku jest słaba, ale nieco większa w przypadku gotowości

podjęcia pracy poza rolnictwem. Najsilniej, choć nadal statystycznie na poziomie

słabym (chi-kwadrat= 23,28 przy p = 0,0030; V-Cramera= 0, 172), skorelowane były:

liczba dzieci i chęć podjęcia pracy poza rolnictwem. Szczegółowy rozkład procentowy

wyników przedstawiono w tab. 5.6.

Tab. 5.6. Warunki rodzinne i wielkość rodziny a gotowość do podjęcia pracy przez
bezrobotne osoby niepełnosprawne (%)

Zmienna niezależna

W rolnictwie

Poza rolnictwem

tak

nie

wiem

tak

nie

wiem

Z kim mieszka ON

sam/ sama

25,58

55,81

18,60

82,02

10,11

7,87

z rodziną

15,56

68,28

16,16

91,84

3,80

4,36

z inną osobą

20,00

63,33

16,67

87,10

3,23

9,68

Liczba osób w gosp.
domowym

25,84

55,06

19,10

82,42

9,89

7,69

16,11

69,80

14,09

93,59

2,56

3,85

10,37

69,63

20,00

91,43

3,57

5,00

13,68

71,58

14,74

93,46

2,80

3,74

21,88

64,06

14,06

92,65

1,47

5,88

16,36

61,82

21,82

88,14

6,78

5,08

7 i więcej

33,33

62,50

4,17

76,92

15,38

7,69

Dzieci

tak

12,47

71,00

16,53

93,15

3,55

3,30

nie

24,38

59,09

16,53

85,77

6,32

7,91

Liczba dzieci

15,87

65,08

19,05

87,69

9,23

3,08

8,84

74,15

17,01

95,57

0,63

3,80

19,51

62,20

18,29

95,60

4,40

9,52

73,81

16,67

88,64

11,36

5 i więcej

8,82

85,29

5,88

91,43

5,71

2,86

Uwagi: % liczony z wiersza.
Źródło: badania własne.

Wśród osób mieszkających samotnie 25,5% deklaruje chęć podjęcia pracy

w rolnictwie i 82% poza rolnictwem. Dla osób mieszkających z rodziną częstości

odpowiednio wynoszą: 15% i 92%, zaś dla osób mieszkających z inną osobą (np.

165

opiekunem): 20% i 87%. Widać zatem, że osoby posiadające rodziny najczęściej

zainteresowane są pracą poza rolnictwem. Jeśli natomiast weźmiemy pod uwagę liczbę

osób w gospodarstwie domowym, to można zauważyć, że bezrobotne osoby

niepełnosprawne żyjące w dużych gospodarstwach domowych (7-osobowych i więcej),

znacznie częściej niż inne grupy, są zainteresowane podjęciem pracy w rolnictwie

(33,3%). Osoby posiadające dzieci rzadziej zainteresowane są pracą w rolnictwie

(12%). Wśród osób posiadających jedno dziecko 16% zainteresowanych jest pracą

w rolnictwie i 88% pracą poza rolnictwem, dla rodzin wielodzietnych (5 dzieci i więcej)

otrzymano wyniki: 9% i 91%, a zatem rodziny te są mniej zainteresowane pracą

w rolnictwie.

Pytano także bezrobotne osoby niepełnosprawne, czy w ciągu ostatnich 5 lat

pracowały zawodowo poza rolnictwem. Uzyskano następujące odpowiedzi (tab. 5.7):

Tab. 5.7. Warunki rodzinne i wielkość rodziny a zatrudnienie zawodowe poza
rolnictwem w ciągu ostatnich 5 lat (%)

Zmienna niezależna

tak

nie

Z kim mieszka ON

sam/ sama

38,64

61,36

z rodziną

52,48

47,52

z inną osobą

50,00

Liczba osób w gosp.
domowym

40,00

60,00

52,26

47,74

50,72

49,28

57,94

42,06

52,24

47,76

50,85

49,15

7 i więcej

38,46

61,54

Dzieci

tak

55,64

44,36

nie

42,46

57,54

Liczba dzieci

62,50

37,50

54,43

45,57

59,09

40,91

47,73

52,27

5 i więcej

51,43

48,57

Ogółem

50,47

49,53

Uwagi: % liczony z wiersza.
Źródło: badania własne.

166

Okazało się, że jedynie posiadanie dzieci w sposób istotny statystycznie (chi-

kwadrat= 10, 63, p<0,05) wpłynęło na podejmowanie pracy przez bezrobotną osobę

niepełnosprawną poza rolnictwem. Osoby posiadające dzieci częściej (56%) pracowały

w ciągu ostatnich 5 lat poza rolnictwem. Wśród osób nieposiadających dzieci, takich

osób było 42%.

Tabela 5.8. Warunki rodzinne i struktura rodziny a miejsce podjęcia pracy przez
bezrobotne osoby niepełnosprawne w sytuacji pojawienia się możliwości zatrudnienia
(%)

Gdzie najchętniej podjąłby Pan/i pracę?*

Z kim mieszka ON

sam/ sama

29,89

59,77

10,34

z rodziną

18,03

51,99

24,29

2,85

2,09

0,76

z inną osobą

10,00

60,00

23,33

3,33

Dzieci

tak

17,65

56,78

22,76

1,53

1,02

0,26

nie

21,74

48,22

21,74

3,95

3,16

1,19

Liczba dzieci

17,19

53,13

26,56

1,56

20,25

48,10

28,48

2,53

0,63

12,09

69,23

16,48

1,10

14,29

66,67

14,29

4,76

5 i więcej

25,71

60,00

14,29

0,00

Ogółem

19,25

53,42

22,36

2,48

1,86

0,62

Uwagi: * 1- tylko w swojej miejscowości/wsi, 2- w dowolnym miejscu na terenie gminy, 3- w
dowolnym miejscu na terenie powiatu, 4- w dowolnym miejscu na terenie województwa, 5- w
dowolnym miejscu na terenie całej Polski, 6- za granicą.
Źródło: badania własne.

Tabela 5.8 przedstawia procentowy rozkład preferencji dotyczących miejsca

pracy. Generalnie można stwierdzić, że osoby niepełnosprawne najchętniej

pracowałyby na terenie gminy, najmniej zainteresowane były wyjazdem za granicę.

Osoby wykazujące bardzo małą mobilność to najczęściej osoby mieszkające same

(30%) oraz osoby posiadające 5 i więcej dzieci (26%). Grupy te najchętniej

pracowałyby wyłącznie na terenie swojej miejscowości (wsi). Osoby posiadające dzieci

(58%), częściej niż osoby nieposiadające potomstwa (48%), preferowały pracę na

terenie gminy. Osoby gotowe na dojazdy do pracy na terenie powiatu to najczęściej

osoby posiadające jedno dziecko (27%) lub dwoje dzieci (28%). Tylko 10% osób

niepełnosprawnych

mieszkających

samodzielnie

wybrało

taką

możliwość.

167

Zdecydowanie mniej było osób deklarujących chęć podjęcia pracy w dowolnym

miejscu na terenie województwa. Najbardziej mobilne osoby to mieszkające z inną

osobą (3%) oraz nieposiadające dzieci (4%). Badani posiadający więcej niż 4 dzieci,

a także osoby mieszkające samotnie, w ogóle nie wybierały tej opcji. Małe częstości

występowały także w przypadku możliwości podjęcia pracy na terenie Polski. Gotowe

do wyjazdu były częściej osoby nieposiadające dzieci (3%) niż posiadające (1%),

a także osoby posiadające więcej niż 4 dzieci (5%), co jest warte odnotowania. Na

wyjazdy zagraniczne zdecydowana była bardzo mała liczba badanych i najczęściej były

to osoby nieposiadające dzieci (1%) oraz osoby z trójką dzieci (1%). Uogólniając,

można powiedzieć, że respondenci najrzadziej godzący się na wyjazdy to osoby

mieszkające samotnie i nieposiadające dzieci. Osoby posiadające 3 i więcej dzieci

częściej decydowały się na krótkie dojazdy do miejsca pracy.

Tab. 5.9. Warunki rodzinne i wielkość rodziny a praca zawodowa podejmowana
w ciągu ostatnich 5 lat przez osoby bierne zawodowo (%)

Zmienna niezależna

tak

nie

Z kim mieszka ON

sam/ sama

16,06

83,94

z rodziną

14,44

85,56

z inną osobą

6,99

93,01

Liczba osób w gosp. domowym

12,54

87,46

16,38

83,62

11,47

88,53

15,93

84,07

14,48

85,52

11,71

88,29

7 i więcej

9,82

90,18

Dzieci

tak

22,61

77,39

nie

6,95

93,05

Liczba dzieci

26,64

73,36

22,90

77,10

23,62

76,38

18,94

81,06

5 i więcej

12,63

87,37

Ogółem

13,85

86,15

Źródło: badania własne.

168

Osoby bierne zawodowe (n= 2960) pytano, czy w ciągu ostatnich 5 lat pracowały

zawodowo poza rolnictwem (tab. 5.9). Analiza statystyczna miała na celu sprawdzenie,

czy warunki rodzinne, a także wielkość rodziny, jest istotną statystycznie zmienną.

Okazuje się, że istotnymi zmiennymi było posiadanie dzieci (chi kwadrat=151,13,

p<0,001) oraz osoba, z jaką niepełnosprawny mieszka (chi kwadrat=13,00, p<0,05).

Osoby bierne zawodowe mieszkające samotnie (16,6%) częściej podejmowały pracę

poza rolnictwem w ciągu ostatnich 5 lat niż osoby mieszkające z rodziną (14%) lub

z inną osobą (7%). Niepełnosprawni posiadający dzieci znacznie częściej (23%)

podejmowały pracę poza rolnictwem niż osoby nieposiadające potomstwa (7%).

Tab. 5.10. Przyczyny pozostawania osób biernych zawodowo bez pracy (%)

Przyczyny pozostawania bez pracy przez biernych zawodowo

Ogółem N =2960
Liczba Procent*

rodzaj mojej niepełnosprawności uniemożliwia mi podjęcie pracy

2307

77,94

nie jestem zainteresowany/a podjęciem jakiejkolwiek pracy

470

15,88

poziom mojego wykształcenia jest zbyt niski

259

8,75

uczę się, studiuję

106

3,58

mam niewystarczające kwalifikacje zawodowe

280

9,46

brak doświadczenia zawodowego uniemożliwia mi znalezienie
pracy

167

5,64

obawiam się, że utracę świadczenia rentowe, emerytalne

528

17,84

obawiam się, że utracę świadczenia socjalne

213

7,20

nie ma ofert pracy dla ON na lokalnym rynku

471

15,91

nie wiem jak poszukiwać pracy

169

5,71

nie umiem pisać dokumentów aplikacyjnych

171

5,78

rodzina i znajomi nie wspierają mnie w dążeniu do podjecie pracy

2,60

obawiam się kontaktów z pełnosprawnymi współpracownikami

102

3,45

uważam, że pracodawcy nie chcą zatrudniać ON

298

10,07

nawet gdybym znalazł pracę miałbym problemy z dojazdem

241

8,14

Uwagi: *Respondent mógł wybrać więcej niż jedną odpowiedź, suma % w kolumnie może
przekroczyć 100.
Źródło: badania własne.

Respondentów biernych zawodowo poproszono o podanie przyczyn pozostawania

bez pracy. Najczęściej wskazywali oni, że nie mogą podjąć pracy, ze względu na rodzaj

swojej niepełnosprawności (78%), ale były też takie osoby (18%), które obawiały się

169

utraty świadczeń rentowych czy emerytalnych. Spora grupa (16%) twierdziła, że nie jest

zainteresowana podjęciem jakiejkolwiek pracy i taki sam odsetek osób uważał, że nie

ma ofert dla osób niepełnosprawnych na lokalnym rynku pracy. Najrzadziej natomiast

podawano następujące przyczyny: „rodzina i znajomi nie wspierają mnie w dążeniu do

podjęcia pracy (3%), „uczę się, studiuję” (4%) oraz „obawiam się kontaktów

z pełnosprawnymi pracownikami” (3%). Szczegółowe wyniki przedstawiono w tabeli

5.10. Jeśli przeanalizujemy przyczyny pozostawania bez pracy przez osoby

niepełnosprawne bierne zawodowo, ze względu na ich warunki mieszkaniowe, to

można zauważyć następujące zależności (tab. 5.11).

Tab. 5.11. Przyczyny pozostawania bez pracy przez osoby bierne zawodowo a warunki
mieszkaniowe (z kim mieszka osoba niepełnosprawna) (%)

Przyczyny pozostawania bez pracy

Z kim mieszka ON

sam/a

rodziną

z inną

osobą

rodzaj mojej niepełnosprawności uniemożliwia mi podjęcie
pracy

75,20

76,87

89,20

nie jestem zainteresowany/a podjęciem jakiejkolwiek pracy

16,26

16,25

12,54

poziom mojego wykształcenia jest zbyt niski

15,45

8,29

6,62

uczę się, studiuję

1,22

4,16

0,70

mam niewystarczające kwalifikacje zawodowe

14,63

9,44

5,23

brak doświadczenia zawodowego uniemożliwia mi znalezienie
pracy

5,69

5,23

obawiam się, że utracę świadczenia rentowe, emerytalne

22,36

18,06

11,85

obawiam się, że utracę świadczenia socjalne

13,41

6,56

7,32

nie ma ofert pracy dla ON na lokalnym rynku

23,58

15,88

9,76

nie wiem jak poszukiwać pracy

9,76

5,40

4,88

nie umiem pisać dokumentów aplikacyjnych

14,63

4,87

5,92

rodzina i znajomi nie wspierają mnie w dążeniu do podjęcie
pracy

5,69

2,14

3,83

obawiam się kontaktów z pełnosprawnymi współpracownikami

3,25

3,26

5,23

uważam, że pracodawcy nie chcą zatrudniać ON

14,63

9,90

7,67

nawet gdybym znalazł pracę miałbym problemy z dojazdem

12,20

7,92

6,62

Ogółem

8,32

81,98

9,70

Uwaga: respondent mógł wskazać więcej niż jedną przyczynę, suma % w kolumnie może
przekroczyć 100.
Źródło: badania własne.

170

Osoby bierne zawodowo mieszkające samotnie najczęściej nie podejmowały

pracy z powodu niepełnosprawności (75%), przekonania, że nie ma dla osób

niepełnosprawnych ofert pracy (24%) oraz obaw, że utracą świadczenia rentowe (22%).

Najrzadziej zaś wyjaśniano niepodejmowanie pracy kontynuowaniem nauki (1%),

obawami związanymi z kontaktami z pełnosprawnymi pracownikami (3%) oraz

brakiem znajomych i rodziny, która mobilizuje do poszukiwania pracy (6%).

Mieszkający z rodziną także najczęściej twierdzili, że ich niepełnosprawność jest

główną przeszkodą w podjęciu pracy (77%), ale także obawiali się utarty świadczeń

rentowych (18%) oraz uważali, że nie ma odpowiednich ofert (16%). Najrzadziej

tłumaczono się brakiem wsparcia ze strony rodziny i znajomych (2%), obawami przed

kontaktami z ludźmi pełnosprawnymi (3%) oraz kontynuowaniem nauki (4%).

Niepełnosprawni mieszkający z inną osoba także uważali, że główną przeszkodą jest

ich niepełnosprawność. Odpowiedź ta pojawiała się u nich częściej niż w pozostałych

grupach (90%), rzadziej natomiast niż pozostałe grupy, obawiali się utraty świadczeń

(11%).

Jeśli weźmiemy pod uwagę liczbę osób zamieszkujących w gospodarstwie

domowych (tab. 5.12), to możemy zauważyć, że ankietowani, którzy uważali, że nie

mogą podjąć pracy z powodu niepełnosprawności to najczęściej osoby mieszkające

samotnie (82%), najrzadziej zaś mieszkające w gospodarstwie 4-osobowym (72%).

Mieszkający w gospodarstwach 3 i więcej niż 7-osobowych najczęściej twierdzili, że

nie są zainteresowani podjęciem jakiejkolwiek pracy (w każdej z tych grup odsetek

wynosił 17%). Badani, którzy tłumaczyli się niskim wykształceniem to najczęściej

niepełnosprawni mieszkający samodzielnie (10%) oraz w dużych gospodarstwach,

powyżej 7 osób (12%). Obawa przed utratą świadczeń rentowych najczęściej była

podawana przez mieszkających w gospodarstwach 5-osobowych (20%), a najrzadziej

w gospodarstwach powyżej 7 osób (14%), natomiast utraty świadczeń socjalnych

obawiało się 9% mieszkających samodzielnie. Ankietowani, którzy mieszkają

w gospodarstwach powyżej 7-osobowych najczęściej wskazywali, że nie wiedzą, jak

poszukiwać pracy (8%), z kolei osoby mieszkające samotnie, najczęściej nie wiedziały,

w jaki sposób przygotować dokumenty aplikacyjne (10%). Na problemy z dojazdem do

pracy najczęściej narzekali badani, mieszkający w gospodarstwach 3-osobowych (9%)

oraz 7 i więcej osobowych (9%). Przekonanie, że pracodawcy nie chcą zatrudniać

171

niepełnosprawnych, najczęściej mieli mieszkający w gospodarstwach 4-osobowych

(13%).

Tab. 5.12. Przyczyny pozostawania bez pracy przez biernych zawodowo a warunki
mieszkaniowe (liczba osób w gospodarstwie domowym) (%)

Przyczyny pozostawania bez

pracy

Liczba osób w gospodarstwie domowym

7 i

więcej

rodzaj mojej
niepełnosprawności
uniemożliwia mi podjęcie pracy

82,03

80,29

78,44

72,49

76,37

80,20

75,93

nie jestem zainteresowany/a
podjęciem jakiejkolwiek pracy

12,17

16,40

17,43

15,80

15,11

15,84

17,28

poziom mojego wykształcenia
jest zbyt niski

10,43

7,91

7,34

9,29

8,24

9,90

12,35

uczę się, studiuję

0,87

0,58

3,82

5,76

6,59

5,94

4,32

mam niewystarczające
kwalifikacje zawodowe

9,86

9,06

9,79

10,41

6,87

10,40

10,49

brak doświadczenia
zawodowego uniemożliwia mi
znalezienie pracy

3,77

5,90

6,27

6,69

3,85

4,95

7,41

obawiam się, że utracę
świadczenia rentowe,
emerytalne

16,81

18,13

19,11

15,99

20,33

17,82

14,20

obawiam się, że utracę
świadczenia socjalne

9,28

7,77

7,03

7,43

4,67

5,94

7,41

nie ma ofert pracy dla ON na
lokalnym rynku

16,81

16,55

14,98

18,96

11,81

16,34

13,58

nie wiem jak poszukiwać pracy

6,09

5,76

4,89

6,51

4,12

6,44

8,02

nie umiem pisać dokumentów
aplikacyjnych

10,14

6,19

5,05

5,95

1,92

5,45

6,17

rodzina i znajomi nie wspierają
mnie w dążeniu do podjęcie
pracy

3,48

2,45

3,53

1,10

1,98

3,09

obawiam się kontaktów z
pełnosprawnymi
współpracownikami

2,90

2,45

3,67

3,90

3,02

4,95

5,56

uważam, że pracodawcy nie
chcą zatrudniać ON

9,86

9,21

9,79

13,20

8,52

8,91

9,88

nawet gdybym znalazł pracę
miałbym problemy z dojazdem

7,83

7,77

9,02

8,55

6,87

7,92

8,64

Uwaga: respondent mógł wskazać więcej niż jedną przyczynę, suma % w kolumnie może
przekroczyć 100.
Źródło: badania własne.

Badano także, jak posiadanie dzieci i ich liczba wpływają na przyczyny

pozostawania bez pracy niepełnosprawnych biernych zawodowo (tab. 5.13 i 5.14).

172

Okazuje się, że osoby posiadające dzieci (w badanej grupie odsetek wynosił 44%),

najczęściej wymieniały następujące przyczyny uniemożliwiające im podjęcie pracy:

rodzaj niepełnosprawności (79%), obawa przed utartą świadczeń rentowych lub

emerytalnych (19%), brak ofert pracy (18%), najrzadziej zaś: kontynuację nauki (0,3%),

brak wsparcia rodziny i znajomych w dążeniu do podjęcia pracy (2%) oraz lęk przed

kontaktami z pełnosprawnymi (3%).

Tab. 5.13. Przyczyny pozostawania bez pracy przez osoby bierne zawodowo
a posiadanie dzieci (%)

Przyczyny pozostawania bez pracy

Posiadanie dzieci przez

tak

nie

rodzaj mojej niepełnosprawności uniemożliwia mi
podjęcie pracy

79,11

77,00

nie jestem zainteresowany/a podjęciem jakiejkolwiek
pracy

15,88

15,89

poziom mojego wykształcenia jest zbyt niski

7,40

9,75

uczę się, studiuję

0,31

6,14

mam niewystarczające kwalifikacje zawodowe

8,25

10,36

brak doświadczenia zawodowego uniemożliwia mi
znalezienie pracy

4,24

6,74

obawiam się, że utracę świadczenia rentowe, emerytalne

19,35

16,62

obawiam się, że utracę świadczenia socjalne

6,32

7,89

nie ma ofert pracy dla ON na lokalnym rynku

18,74

13,67

nie wiem jak poszukiwać pracy

4,09

6,98

nie umiem pisać dokumentów aplikacyjnych

5,32

6,08

rodzina i znajomi nie wspierają mnie w dążeniu do
podjęcie pracy

1,93

3,13

obawiam się kontaktów z pełnosprawnymi
współpracownikami

2,85

3,91

uważam, że pracodawcy nie chcą zatrudniać ON

10,56

9,63

nawet gdybym znalazł pracę miałbym problemy z
dojazdem

8,71

7,71

Ogółem

43,85

56,15

Uwaga: respondent mógł wskazać więcej niż jedną przyczynę, suma procent w kolumnie może
przekroczyć 100.
Źródło: badania własne.

173

Badani nieposiadający dzieci (56% badanej próby) najczęściej wymieniali następujące

przyczyny: rodzaj niepełnosprawności (77%), obawę przed utratą świadczeń rentowych

lub emerytalnych (17%), brak ofert pracy (14%); najrzadziej zaś: brak wsparcia rodziny

i znajomych (3%), obawę przed kontaktami z osobami pełnosprawnymi (4%) oraz

nieumiejętność pisania dokumentów aplikacyjnych (6%).

Tab. 5.14. Przyczyny pozostawania bez pracy przez osoby bierne zawodowo a liczba

dzieci (%)

Przyczyny pozostawania bez pracy

Liczba dzieci

5 i

więcej

rodzaj mojej niepełnosprawności uniemożliwia
mi podjęcie pracy

74,31 76,91 85,29 81,68 81,91

nie jestem zainteresowany/a podjęciem
jakiejkolwiek pracy

15,02 15,85 16,99 12,21 19,15

poziom mojego wykształcenia jest zbyt niski

6,32

7,05

9,15

5,34

8,51

uczę się, studiuję

0,79

0,20

0,00

mam niewystarczające kwalifikacje zawodowe

10,67

7,63

7,19

9,16

6,38

brak doświadczenia zawodowego
uniemożliwia mi znalezienie pracy

6,32

3,33

3,27

5,34

4,26

obawiam się, że utracę świadczenia rentowe,
emerytalne

18,58 19,57 22,55 14,50 15,96

obawiam się, że utracę świadczenia socjalne

9,49

5,48

6,21

3,82

6,38

nie ma ofert pracy dla ON na lokalnym rynku

22,53 17,81 17,97 19,08 14,89

nie wiem jak poszukiwać pracy

7,11

3,72

2,61

4,58

2,13

nie umiem pisać dokumentów aplikacyjnych

6,32

4,70

4,25

6,11

7,45

rodzina i znajomi nie wspierają mnie w
dążeniu do podjęcie pracy

4,74

1,37

0,98

1,53

1,06

obawiam się kontaktów z pełnosprawnymi
współpracownikami

7,51

1,37

2,29

1,06

uważam, że pracodawcy nie chcą zatrudniać
ON

10,28 12,13

8,82

11,45

6,38

nawet gdybym znalazł pracę miałbym
problemy z dojazdem

11,07

6,46

9,80

11,45

6,38

Ogółem

19,54 39,46 23,63 10,12

7,26

Uwaga: respondent mógł wskazać więcej niż jedną przyczynę, suma procent w kolumnie może
przekroczyć 100.
Źródło: badania własne.

174

Wśród ankietowanych biernych zawodowo 19 % miało jedno dziecko, 39% -

dwójkę dzieci, 24% - trójkę dzieci, 10% - czwórkę dzieci i 7% - 5 i więcej dzieci.

Osoby, które mają jedno dziecko najczęściej wskazały, że nie mogą podjąć pracy,

z powodu rodzaju niepełnosprawności (74%), jednakże w porównaniu z innymi

osobami, które miały więcej niż jedno dziecko przyczyna ta była najrzadziej

wymieniana. Kolejne z najczęściej wymienianych przyczyn to: brak ofert na rynku

pracy (22%), obawa przed utratą świadczeń rentowych lub emerytalnych (19%) oraz

brak zainteresowania podjęciem pracy (15%). Najrzadziej zaś wskazywano następujące

przyczyny: kontynuowanie nauki (0,8%), brak wsparcia rodziny w poszukiwaniu pracy

(5%). Osoby posiadające dwójkę dzieci najczęściej wskazywały na rodzaj

niepełnosprawności uniemożliwiający pracę (77%), obawę przed utratą świadczeń

rentowych lub emerytalnych (19%), brak zainteresowania zatrudnieniem się (16%).

Najrzadziej natomiast wymieniane były: kontynuacja nauki (0,2%), brak wsparcia

rodziny (1%) oraz obawa przed kontaktami z osobami w pełni sprawnymi (3%). Badani

z trójką dzieci najczęściej wymieniali podobne powody: rodzaj niepełnosprawności

(85% ), obawę przed utrata świadczeń (22%) oraz brak ofert pracy (18%). Najrzadziej

zaś: brak wsparcia rodziny i znajomych (1%). Nikt z tej grupy nie wybrał odpowiedzi

„kontynuacja nauki”. Respondenci z czwórką dzieci odpowiadali podobnie: rodzaj

niepełnosprawności (82%), brak ofert pracy (19%), obawa przed utratą świadczeń

(14,5%). Osoby z 5 lub większą ilością dzieci najczęściej wskazywały na rodzaj

niepełnosprawności (82%), brak zainteresowania podjęciem pracy (19%) oraz lękiem

przed utratą świadczeń (16%).

Niepełnosprawnych biernych zawodowo poproszono o deklarację, czy są

zainteresowani pracą w rolnictwie i poza rolnictwem. Zbadano statystycznie, jak

wybory te są związane ze strukturą i wielkością rodziny. Okazało się, że istotne

statystycznie były następujące zależności: osoba, z którą mieszka badany (praca

w rolnictwie: chi-kwadrat=11,47, p=0,0216; V-Cramera= 0,044; poza rolnictwem: chi-

kwadrat= 19,30; p=0,0007; V-Cramera=0,056), posiadanie dzieci (praca w rolnictwie:

chi-kwadrat=40.41, p< 0,0001; V-Cramera= 0,117; poza rolnictwem: chi-

kwadrat=34,11 V-Cramera=0,107) oraz w przypadku pracy poza rolnictwem: liczba

dzieci (chi-kwadrat=24,65, p=0, 0017; V-Cramera=0,097). Jednakże wszystkie te

związki są bardzo słabe. Rozkład procentowy przedstawiono w tabeli 5.15:

175

Tab. 5.15. Warunki rodzinne i wielkość rodziny a zainteresowanie podjęciem pracy
przez respondentów biernych zawodowo, gdyby otrzymali pomoc lub wsparcie (%)

Zmienne

W rolnictwie

Poza rolnictwem

tak

nie

wiem

tak

nie

wiem

Z kim mieszka ON

sam/ sama

6,56

68,85

24,59

31,33

42,57

26,10

z rodziną

5,89

74,41

19,70

26,61

50,27

23,12

z inną osobą

7,69

78,67

13,64

18,82

60,63

20,56

Liczba osób w gosp.
domowym

5,49

76,01

18,50

25,07

55,27

19,66

5,76

75,11

19,14

25,50

49,86

24,64

5,96

76,18

17,87

26,19

50,38

23,43

6,55

72,28

21,16

29,68

45,64

24,68

6,59

70,33

23,08

25,75

51,51

22,74

5,39

73,53

21,08

26,47

51,47

22,06

7 i więcej

8,02

77,16

14,81

21,47

58,28

20,25

Dzieci

tak

5,06

80,14

14,80

30,96

49,54

19,50

nie

6,94

69,89

23,17

22,50

51,47

26,03

Liczba dzieci

4,02

79,12

16,87

35,52

43,24

21,24

3,78

82,87

13,35

30,39

49,41

20,20

6,93

74,92

18,15

33,01

46,93

20,06

6,06

81,82

12,12

26,52

53,79

19,70

5 i więcej

7,37

84,21

8,42

22,11

70,53

7,37

Uwagi: % liczony z wiersza.
Źródło: badania własne.

Generalnie można stwierdzić, że bardzo mało badanych jest zainteresowanych

pracą w rolnictwie (6-8% w badanych grupach). Większość nie chce pracować

w rolnictwie i najczęściej są to osoby mieszkające z partnerem czy opiekunem (inną

osobą) (79%), a także respondenci posiadający dzieci (80%). Jest także spora grupa

ankietowanych niezdecydowanych i najczęściej są to osoby mieszkające samotnie

(24%). Nieco więcej niepełnosprawnych chce pracować poza rolnictwem i najczęściej

są to osoby mieszkające samotnie (31%) oraz posiadające dzieci (31%), najczęściej zaś

jedno dziecko (35%). Badani niezainteresowani pracą poza rolnictwem to najczęściej

osoby mieszkające z inną osobą (61%) oraz posiadające 5 i więcej dzieci (70%). Prawie

co piąty badany nie wie, czy chciałby podjąć taką pracę.

Zdarza się, że niepełnosprawni oczekują pomocy w znalezieniu pracy. Czy jest

to związane z warunkami mieszkaniowymi tej osoby? Analiza statystyczna wykazała,

176

że zależność ta występuje w przypadku powiatowych urzędów pracy oraz rodziny

i znajomych (p<0,05). W przypadku innych instytucji wsparcia zależność nie występuje

(tab. 5.16):

Tab. 5.16. Od kogo i w jakim stopniu osoba niepełnosprawna oczekuje pomocy
w znalezieniu pracy a warunki mieszkaniowe (%)

Z kim Pan/i mieszka?

Od kogo oczekuje pomocy w
znalezieniu pracy?

nie
liczę
na
pomoc

w
niewielkim
stopniu

w
dużym
stopniu

liczę
całkowicie
na pomoc

sam/ sama

od Powiatowego Urzędu Pracy (*)

9,72

5,56

29,17

55,56

od Urzędu Gminy

39,13

24,64

23,19

13,04

od organizacji i stowarzyszeń
pozarządowych

64,18

25,37

5,97

4,48

od rodziny, znajomych(*)

24,29

27,14

37,14

11,43

od parafii/Kościoła

78,79

21,21

od innych

69,70

16,67

10,61

3,03

z rodziną

od Powiatowego Urzędu Pracy(*)

8,66

12,87

43,56

34,90

od Urzędu Gminy

8,66

12,87

43,56

34,90

od organizacji i stowarzyszeń
pozarządowych

62,92

26,97

7,58

2,53

od rodziny, znajomych(*)

11,54

21,79

43,33

23,33

od parafii/Kościoła

77,90

18,13

2,83

1,13

od innych

58,74

25,50

10,32

5,44

z inną osobą (opiekun, partner,
współlokator)

od Powiatowego Urzędu Pracy(*)

0,00

50,00

od Urzędu Gminy

42,86

19,05

33,33

4,76

od organizacji i stowarzyszeń
pozarządowych

68,18

18,18

9,09

4,55

od rodziny, znajomych(*)

27,27

18,18

40,91

13,64

od parafii/Kościoła

85,71

4,76

od innych

65,00

20,00

10,00

5,00

Uwagi: % liczony z wiersza.
Źródło: badania własne.

Respondenci mieszkający samotnie (55,5%) znacznie częściej niż mieszkający

z rodziną (35%) czy inną osobą (opiekunem, partnerem, współlokatorem itp.) (50%)

liczyły na całkowitą pomoc z powiatowego urzędu pracy. Z kolei na pomoc z urzędu

gminy znacznie częściej liczyli badani posiadający rodzinę (35%), samotni – 13%

i mieszkające z inną osobą – 5%. Osoby posiadające rodzinę (23%) znacznie częściej

177

niż inne badane grupy (mieszkający samodzielnie – 11,4%; mieszkający z inna osobą –

11,6%) całkowicie liczyły na pomoc rodziny i znajomych. Interesujące jest także, na

pomoc jakich instytucji osoby niepełnosprawne nie liczą. Wszystkie z badanych grup

nie liczą na pomoc organizacji i stowarzyszeń pozarządowych (ponad 60% badanych

w każdej grupie), parafii i Kościoła (prawie 70% w przypadku mieszkających samotnie

i z rodziną, a 85% w przypadku mieszkających z inna osobą), a także innych ludzi

z otoczenia (prawie 70% mieszkających samotnie i z inną osobą oraz prawie 60%

mieszkających z rodziną).

Posiadanie dzieci (tab. 5.17) wpływa na oczekiwanie pomocy w znalezieniu pracy

w przypadku powiatowych urzędów pracy, urzędów gminy oraz organizacji

i stowarzyszeń pozarządowych (zależność istotna statystycznie przy (p<0,05).

Respondenci, którzy nie posiadali dzieci częściej (48%) całkowicie liczyli na pomoc

powiatowych urzędów pracy w znalezieniu pracy (osoby posiadające dzieci − 33%).

Podobnie było w przypadku pomocy ze strony urzędu gminy: osoby nieposiadające

dzieci znacznie częściej (13%) całkowicie polegały na pomocy tej instytucji, natomiast

jedynie 6% posiadających dzieci, wyraziło taką opinię. Jeśli chodzi o organizacje

pozarządowe, to również możemy zaobserwować podobną zależność, z tym że na

całkowitą pomoc liczą podobnie często badani posiadający dzieci (6%) i bez

potomstwa (3%), natomiast różniły się opiniami na temat pomocy w dużym stopniu: 4%

osób posiadających oraz 12,5 % osób nieposiadających dzieci. Nie było szczególnie

dużych rozbieżności w opiniach na temat pomocy ze strony rodziny, znajomych, parafii

i Kościoła oraz innych, choć można zauważyć, że osoby posiadające dzieci częściej

liczyły na pomoc całkowitą lub znaczną ze strony innych osób (17%).

Analiza zależności zachodzących między liczbą dzieci osoby niepełnosprawnej

a jej oczekiwaniami dotyczącymi pomocy w znalezieniu pracy wykazały, że zależność

ta, istotna statystycznie przy (p<0,05), zachodzi jedynie w przypadku oczekiwań wobec

rodziny i znajomych. W przypadku pozostałych instytucji, stopień oczekiwań nie zależy

od liczby posiadanego potomstwa. Oznacza to, że osoby posiadające dużą liczbę dzieci

(5 lub więcej) nie mają zwiększonych oczekiwań, jeśli porównamy je do oczekiwań

osoby niepełnosprawnej z jednym dzieckiem. Najczęściej obie te grupy liczyły na

pomoc powiatowych urzędów pracy ( w przedziale 29-37%). Nie liczyły natomiast na

pomoc organizacji pozarządowych, parafii i Kościoła, a także innych ludzi.

178

Tab. 5.17. Od kogo i w jakim stopniu osoba niepełnosprawna oczekuje pomocy
w znalezieniu pracy a posiadanie dzieci przez respondentów (%)
Czy posiada Pan/i dzieci?

Od kogo oczekuje pomocy w
znalezieniu pracy?

nie

liczę

pomoc

niewielkim

stopniu

dużym

stopniu

liczę

całkowicie

na pomoc

tak

od Powiatowego Urzędu Pracy(*)

9,87

13,38 43,95

32,80

od Urzędu Gminy(*)

42,71

34,72 16,67

5,90

od organizacji i stowarzyszeń
pozarządowych(*)

69,42

23,02

4,32

3,24

od rodziny, znajomych

14,98

22,80 41,69

20,52

od parafii/Kościoła

78,75

17,95

1,47

1,83

od innych

57,04

25,56 11,11

6,30

nie

od Powiatowego Urzędu Pracy(*)

5,98

7,61 38,04

48,37

od Urzędu Gminy(*)

36,63

26,16 23,84

13,37

od organizacji i stowarzyszeń
pozarządowych(*)

53,29

31,74 12,57

2,40

od rodziny, znajomych

12,57

21,71 43,43

22,29

od parafii/Kościoła

77,84

17,96

4,19

od innych

66,67

21,21

9,09

3,03

Uwagi: % liczony z wiersza.
Źródło: badania własne.

Podsumowując, w badanej próbie ankietowani bezrobotni to najczęściej osoby

o długim stażu bezrobocia: powyżej 5 lat oraz od 2 do 3 lat, najmniejszą grupę

stanowiły osoby, które pozostawały bezrobotne krócej niż pół roku. Analiza

statystyczna wykazała, że warunki rodzinne, takie jak z kim mieszka osoba

niepełnosprawna, liczba osób w gospodarstwie domowym oraz posiadanie dzieci

wpływają na okres pozostawania bez zatrudnienia, jednakże siła tego wpływu jest słaba.

Ponad połowa niepełnosprawnych mieszkających samotnie to osoby długotrwale

bezrobotne, a tylko 5% z nich ma status bezrobotnego krótszy niż 6 miesięcy.

Respondenci mieszkające z rodziną to najczęściej osoby bezrobotne od 2-3 lat oraz

powyżej 5 lat, ale w tej grupie jest największy odsetek osób bezrobotnych przez okres

krótszy niż 6 miesięcy. Jeśli weźmiemy pod uwagę liczbę osób w gospodarstwie

domowym, to bezrobotni, pozostający bez pracy powyżej 5 lat, najczęściej mieszkają

samotnie. Osoby posiadające dzieci mają najczęściej krótki staż bezrobocia. Wpływ

warunków mieszkaniowych i struktury rodziny na gotowość do podjęcia pracy jest

istotny statystycznie, ale niewielki w przypadku posiadania dzieci. Osoby posiadające

rodziny najczęściej zainteresowane są pracą poza rolnictwem. Jeśli zaś chodzi o dojazdy

179

do pracy, to niepełnosprawni najchętniej pracowaliby na terenie gminy, najmniej

zainteresowani byli wyjazdem za granicę w poszukiwaniu pracy.. Respondenci

wykazujący bardzo małą mobilność to najczęściej osoby mieszkające samotnie oraz

posiadające 5 i więcej dzieci.

Ankietowani bierni zawodowo uważali, że ich rodzaj niepełnosprawności jest

przyczyną podstawową powstrzymującą ich od podjęcia pracy, wskazywano także

obawę przed utratą świadczeń rentowych czy emerytalnych oraz brak ofert pracy.

Osoby te najczęściej nie są zainteresowane podjęciem pracy w rolnictwie.

Niepełnosprawni bierni zawodowo oczekują pomocy w znalezieniu pracy. Przede

wszystkim liczą na wsparcie urzędów pracy, urzędów gminy, oraz rodziny i znajomych.

Mieszkający samotnie, znacznie częściej niż inne osoby, liczyli na całkowitą pomoc od

powiatowego urzędu pracy. Badani nie liczą lub liczą w niewielkim stopniu na pomoc

organizacji i stowarzyszeń pozarządowych, parafii i Kościoła, a także innych ludzi

z otoczenia.

5.4. Poziom wykształcenia rodziny a aktywność zawodowa osób

niepełnosprawnych

W badaniach założono, że poziom wykształcenia rodziny może wpływać na

aktywność zawodową osoby niepełnosprawnej. Aby to zbadać należy najpierw określić,

jaki poziom wykształcenia mają poszczególni członkowie rodziny osoby

niepełnosprawnej.

Jeśli chodzi o wykształcenie współmałżonka (rys. 5.5) to okazuje się, że

najczęściej ma on wykształcenie zasadnicze zawodowe (46%), średnie i policealne

(29%) oraz podstawowe lub niepełne podstawowe (18%), najrzadziej zaś

wykształcenie wyższe (7%).

Biorąc pod uwagę wykształcenie rodziców otrzymano następujące dane (rys. 5.6

i 5.7):

180

Rys. 5.5. Poziom wykształcenia współmałżonka osoby niepełnosprawnej (w liczbach)
Źródło: badania własne.

Rys. 5.6. Poziom wykształcenia ojca osoby niepełnosprawnej (w liczbach)
Źródło: badania własne.

Niemal połowa ojców badanych miała wykształcenie podstawowe lub niepełne

podstawowe (47%), natomiast zasadnicze zawodowe miało 29%, średnie i policealne

11%. Zanotowano także dużą liczbę braków i informacji (12%). Najmniejszą grupę

stanowiły osoby z wyższym wykształceniem (1%).

403

1039

659

155

podstawowe i niżej

zasadnicze zawodowe

średnie i policealne

wyższe

2361

1429

557

594

podstawowe i niżej

zasadnicze zawodowe

średnie i policealne

wyższe

Braki

181

Rys. 5.7. Poziom wykształcenia matki osoby niepełnosprawnej (w liczbach)
Źródło: badania własne.

Ponad połowa matek osób badanych (51%) ma wykształcenie podstawowe i niżej,

24% zasadnicze zawodowe i 12% wykształcenie średnie i policealne oraz 2%

wykształcenie wyższe. Braki w informacji wyniosły 12%. Porównując powyższe dane,

można stwierdzić, że współmałżonkowie respondentów niepełnosprawnych są

zdecydowanie lepiej wykształceni niż rodzice tych osób. Porównując uzyskane dane

z wynikami Spisu Powszechnego 2011 można zauważyć, że wśród rodziców

niepełnosprawnych zdecydowanie więcej jest osób z wykształceniem podstawowym

i nieukończonym podstawowym (w Spisie to 25%). Natomiast jeśli chodzi

o współmałżonków, to dane pokazują, że poziom ich wykształcenia jest niższy niż

ogólny poziom wykształcenia ludności w przypadku wykształcenia wyższego (odsetek

dla ludności w Polsce wynosi 16%).

W tabeli 5.18 przedstawiono rozkłady procentowe poziomu wykształcenia

współmałżonka, ojca i matki oraz osoby niepełnosprawnej. Testy statystyczne

wykazały, że istnieje zależność statystyczna między poziomem wykształcenia

niepełnosprawnych, a pozostałymi zmiennymi, jednakże jedynie w przypadku

wykształcenia współmałżonka mamy do czynienia z korelacją średnią, dodatnią (chi-

kwadrat=1032,48, p<0,0001; tau b Kendalla=0, 476), w pozostałych zaś jedynie bardzo

słabą (chi-kwadrat=326,66, p<0,0001;tau b Kendalla= 0, 143 dla poziomu

wykształcenia ojca i 0, 145 dla poziomu wykształcenia matki).

2551

1178

603

582

podstawowe i niżej

zasadnicze zawodowe

średnie i policealne

wyższe

Braki

182

Osoby niepełnosprawne z wykształceniem podstawowym i gimnazjalnym

najczęściej miały współmałżonka legitymującego się wykształceniem podstawowym

lub niższym (48%), podobnie w przypadku wykształcenia ojca (60%) i matki (64%).

Osoby niepełnosprawne z wykształceniem zawodowym najczęściej wchodziły

w związki małżeńskie z osobą o podobnym poziomie wykształcenia (61%) natomiast

ojcowie i matki mieli najczęściej wykształcenie podstawowe lub niższe (odpowiednio

55% i 59%). Niepełnosprawni z wykształceniem średnim i policealnym najczęściej

mają współmałżonków z tym samym poziomem wykształcenia (50%), natomiast

rodzice mają najczęściej wykształcenie podstawowe i niższe (46% w przypadku ojców

i 50% w przypadku matek). Natomiast badani z wykształceniem wyższym najczęściej

mają współmałżonka także z wyższym wykształceniem (47%), natomiast ojców (38%)

i matki (39%) z wykształceniem średnim i policealnym.

Tab. 5.18. Poziom wykształcenia rodziny a poziom wykształcenia osoby
niepełnosprawnej (%)

Poziom

wykształcenia

rodziny

Poziom wykształcenia osoby niepełnosprawnej

podstawowe

i gimnazjalne

zasadnicze

zawodowe

średnie i

policealne

wyższe

Mąż/żona

podstawowe i niżej

48,31

13,44

6,30

1,95

zasadnicze
zawodowe

41,95

61,06

35,48

13,64

średnie i policealne

9,53

23,07

49,71

37,01

wyższe

0,21

2,43

8,50

47,40

Ojciec

podstawowe i niżej

59,95

55,11

46,28

24,27

zasadnicze
zawodowe

28,57

34,98

35,92

27,67

średnie i policealne

10,74

9,34

15,92

38,35

wyższe

0,73

0,56

1,88

9,71

Matka

podstawowe i niżej

64,12

58,91

50,26

30,73

zasadnicze
zawodowe

23,67

29,92

27,87

20,00

średnie i policealne

11,10

10,06

18,82

39,02

wyższe

1,10

1,12

3,05

10,24

Uwagi: % liczony z kolumny.
Źródło: badania własne.

Analiza związków między poziomem wykształcenia rodziny a aktywnością

zawodową respondentów (tab. 5.19) wykazała, że choć możemy mówić o istotnej

183

statystycznie zależności, to jedynie w przypadku wykształcenia współmałżonka siła

związku była większa, choć nadal bardzo słaba (chi-kwardat= 176,0; p<0,0001;

V-Cramera= 0, 197). Współmałżonek osoby pracującej najczęściej miał wykształcenie

zasadnicze zawodowe (43%) i średnie (37%). Warto zaznaczyć, że w tej grupie

niepełnosprawnych współmałżonek najczęściej legitymizował się wykształceniem

wyższym. W przypadku bezrobotnych i biernych zawodowo niepełnosprawnych

współmałżonek najczęściej miał wykształcenie zasadnicze zawodowe (odpowiednio

52% i 47%), ale była tu także spora grupa osób z wykształceniem podstawowym

i niższym

(odpowiednio: 21% i 25,5%), a także bardzo mała grupa z wykształceniem

wyższym (odpowiednio 3% i 4%). W przypadku wykształcenia ojca nie ma tu

szczególnie dużych różnic, jeśli chodzi o rozkład zmiennej, jednakże warto odnotować,

że wśród osób pracujących, mniejsza grupa badanych ma ojca w wykształceniem

podstawowym i niższym (42%), (dla bezrobotnych jest to 50% i dla biernych

zawodowo 49%). W przypadku wykształcenia matki także trudno zaobserwować

wyraźne zależności, jednakże, podobnie jak w przypadku ojca, wśród matek osób

niepełnosprawnych pracujących 45,5% miało wykształcenie podstawowe i niższe,

a w przypadku bezrobotnych − 56% i biernych zawodowo – 52%.

Tab. 5.19. Poziom wykształcenia rodziny a aktywność zawodowa respondenta (%)

Poziom wykształcenia rodziny

Aktywność zawodowa

pracujący bezrobotny bierny zawodowo

Mąż/żona

podstawowe i niżej

8,35

21,33

25,54

zasadnicze zawodowe

42,72

52,33

47,26

średnie i policealne

37,37

23,67

23,39

wyższe

11,56

2,67

3,82

Ojciec

podstawowe i niżej

42,53

49,92

48,76

zasadnicze zawodowe

26,86

26,96

29,71

średnie i policealne

12,95

8,94

10,80

wyższe

1,55

1,54

0,94

brak danych

16,11

12,63

9,79

Matka

podstawowe i niżej

45,55

55,93

52,44

zasadnicze zawodowe

21,49

20,96

25,07

średnie i policealne

13,17

10,02

12,00

wyższe

2,94

1,39

1,24

brak danych

16,85

11,71

9,26

Uwagi: % liczony z kolumny.
Źródło: badania własne.

184

Jeśli chodzi o związki zachodzące między poziomem wykształcenia członków

rodziny, a głównym miejscem pracy osoby niepełnosprawnej, to można zaobserwować,

że niepełnosprawni, których współmałżonkowie mają wykształcenie podstawowe

i nieukończone podstawowe, zasadnicze zawodowe oraz średnie policealne, pracują

najczęściej w firmach prywatnych (odpowiednio 30%, 38%, 37%) oraz zakładach pracy

chronionej (odpowiednio 25%, 24%, 19%). Ponadto 12% osób niepełnosprawnych

pracujących w gospodarstwie rolnym ma współmałżonków z wykształceniem

podstawowym lub niższym niż podstawowe. Respondenci posiadający współmałżonka

z wykształceniem wyższym najczęściej pracują w firmach prywatnych (37,5%), firmach

państwowych (28%) oraz prowadzą własną działalność gospodarczą (12%).

Niepełnosprawni, których ojciec ma wykształcenie podstawowe i nieukończone

podstawowe, zasadnicze zawodowe lub średnie i policealne pracują najczęściej

w firmach prywatnych (odpowiednio 29%, 35%, 33%) lub w zakładach pracy

chronionej (odpowiednio 22%, 21%, 18%). Badani, których ojciec ma wykształcenie

wyższe, najczęściej podejmowali pracę w firmach prywatnych (35%) oraz zakładach

pracy chronionej (30%), ale, co ważne, co piaty pracował w firmach państwowych

(20%), a co 10 prowadził własną działalność gospodarczą. Żadna z tych osób nie

pracowała w spółdzielni inwalidzkiej lub w gospodarstwie rolnym.

Jeśli chodzi o wykształcenie matki, to osoby pracujące w sektorze państwowym

najczęściej miały matki z wykształceniem średnim (20%), a najrzadziej zasadniczym

zawodowym (16,5%), natomiast pracownicy firm prywatnych – najczęściej matki

z wykształceniem wyższym (47%). Pracownicy zakładów pracy chronionych

najczęściej mają matki z wykształceniem podstawowym (22%), a najrzadziej ze

średnim i policealnym (18%). Wykształcenie matek pracujących w gospodarstwach

rolnych to najczęściej podstawowe i nieukończone podstawowe (9%) oraz wyższe

(8%). Inaczej niż w przypadku ojców, żadna z matek osób prowadzących własną

działalność gospodarczą nie miała wykształcenia wyższego.

W przypadku bezrobotnych niepełnosprawnych otrzymano następujące wyniki

przedstawione w tabeli 5.20.

185

Tab. 5.20. Poziom wykształcenia rodziny a miejsce podjęcia pracy przez bezrobotnych
respondentów w sytuacji pojawienia sie możliwości zatrudnienia (%)

Poziom wykształcenia

rodziny

Gdzie najchętniej podjąłby Pan/i pracę?

Mąż/żona

podstawowe i niżej

21,88

68,75

7,81

1,56

zasadnicze zawodowe

16,13

56,13

26,45

1,29

średnie i policealne

9,86

50,70

35,21

2,82

1,41

wyższe

25,00*

37,50*

12,50*

Ojciec

podstawowe i niżej

22,74

54,52

20,87

1,25

0,62

zasadnicze zawodowe

16,57

49,14

25,14

5,14

2,29

1,71

średnie i policealne

24,14

43,10

22,41

3,45

5,17

1,72

wyższe

20,00*

70,00*

10,00*

Matka

podstawowe i niżej

19,72

56,67

20,83

1,39

1,11

0,28

zasadnicze zawodowe

24,26

45,59

20,59

5,15

3,68

0,74

średnie i policealne

18,46

40,00

30,77

4,62

3,08

wyższe

22,22*

44,44*

22,22*

11,11*

Uwagi: *- mała liczba przypadków; ozn.: 1- tylko w swojej miejscowości/wsi, 2- w dowolnym
miejscu na terenie gminy, 3- w dowolnym miejscu na terenie powiatu, 4- w dowolnym miejscu
na terenie województwa, 5- w dowolnym miejscu na terenie całej Polski, 6- za granicą.
Źródło: badania własne.

Generalnie można stwierdzić, że respondenci, bez względu na poziom

wykształcenia współmałżonka, preferowali pracę poza rolnictwem. Jednakże pewna

grupa tych, których małżonkowie mieli wykształcenie podstawowe i niższe (19%) była

także skłonna podjąć pracę w rolnictwie. Jeśli chodzi o miejsce pracy, to osoby, których

współmałżonek miał wykształcenie podstawowe i niższe najczęściej preferowali pracę

niewymagającą dojazdów, pracę na ternie miejscowości (22%) lub gminy (69%).

Osoby, których współmałżonek miał wykształcenie zasadnicze zawodowe oraz średnie

i policealne najczęściej decydowali się na dojazdy w obrębie gminy (odpowiednio 56%

i 51%), ale także i powiatu (odpowiednio 26% i 35%). Nieliczni zdecydowani byli na

wyjazdy zagraniczne (1,4%) i były to osoby, których współmałżonek miał

wykształcenie średnie lub policealne. Jeśli chodzi o zależność między wykształceniem

wyższym współmałżonka, a mobilnością, to trudno wskazać zależności ze względu na

zbyt małą liczbę przypadków. Jeśli chodzi o wykształcenie ojca, to można zauważyć, że

badani, których ojciec ma wykształcenie średnie lub policealne (28%) częściej niż

respondenci, których ojciec ma wykształcenie zasadnicze zawodowe (18%) lub

podstawowe (15%), deklarowali chęć podjęcia pracy w rolnictwie. Natomiast analiza

deklaracji związanych z miejscem pracy wykazała, że osoby poszukujące pracy na

186

terenie miejscowości najczęściej mają ojca z wykształceniem średnim i policealnym

(24%) oraz podstawowym (23%), natomiast niepełnosprawni gotowi na dojazdy

w obrębie gminy mają ojców legitymizujących się wykształceniem podstawowym lub

niepełnym podstawowym (54,5%) oraz zasadniczym zawodowym (49%). Ankietowani

gotowi na dojazdy w granicach powiatu oraz województwa najczęściej mają ojców

z wykształceniem zasadniczym zawodowym (25% i 5%). Na poszukiwanie pracy na

terenie całej Polski najczęściej zdecydowane są osoby, których ojciec ma wykształcenie

średnie (5%). Generalnie można zauważyć, że im wyższe wykształcenie ojca, tym

częściej badani decydują się na poszukiwanie pracy w dużej odległości od miejsca

zamieszkania. Podobną tendencję można odnotować w przypadku matek. Osoby, które

najczęściej deklarowały chęć pracy w rolnictwie miały matki z wykształceniem średnim

i policealnym (25%), natomiast najrzadziej – z wykształceniem podstawowym

i niepełnym podstawowym (15%). Osoby, które preferowały pacę na terenie własnej

miejscowości najczęściej miały matki z wykształceniem zasadniczym zawodowym

(24%), natomiast niepełnosprawni, którzy byli gotowi podjąć pracę w obrębie powiatu

mieli najczęściej matki z wykształceniem średnim i policealnym (31%). Co więcej, 3%

takich osób gotowych jest do pracy poza granicami kraju.

Bezrobotni niepełnosprawni najczęściej chciały podjąć pracę z powodów

finansowych (średnia 4,79), a także chęci przebywania wśród ludzi (średnia 4,27)

i bycia potrzebnym innym (średnia 4,01). Najmniej istotne powody to naciski ze strony

znajomych (średnia 3,08) i rodziny (średnia 3,29). Oznacza to, że bezrobotni mają

motywację do podjęcia pracy, która nie jest wynikiem zewnętrznych nacisków, ale

własnej decyzji. Jeśli weźmiemy pod uwagę wpływ wykształcenia współmałżonka, to

istotny statystycznie okazał się wpływ wykształcenia małżonka na następujące motywy

podjęcia pracy przez bezrobotna osobę niepełnosprawną: chęć bycia wśród ludzi

(F=5,64, p<0,01), chęć czucia się potrzebnym (F=4,80, p<0,01), chęć rozwoju ((F=4,71,

p<0,01) oraz chęć spełnienia marzeń (F=2,73, p<0,05). Szczegółowe zależności

przedstawiono graficznie na wykresie (rys. 5.8). Można zaobserwować następujące

zależności: im wyższy poziom wykształcenia współmałżonka, tym większa chęć bycia

wśród ludzi, jednakże wyraźny wzrost (istotny statystycznie) jest zauważalny już

w przypadku zmiany poziomu wykształcenia współmałżonka z podstawowego na

zasadnicze zawodowe. Z kolei chęć czucia się potrzebnym wzrasta intensywnie (i jest

statystycznie istotny) dopiero, gdy zmienna wykształcenia współmałżonka osiąga

187

poziom wykształcenia średniego i policealnego. Podobnie jest z motywacją

samorozwojową: chęci rozwoju i spełnienia własnych marzeń. Wzrastają one do

poziomu statystycznie istotnego dopiero, gdy współmałżonek legitymuje się

wykształceniem średnim i policealnym. Należy podkreślić, że ze względu na małą

liczebność współmałżonków z wykształceniem wyższym (n=8) zmienna ta nie była

brana pod uwagę w interpretacjach.

Rys. 5.8. Średnia ocena wybranych motywów podjęcia zatrudnienia a poziom

wykształcenia męża/żony

UWAGI: oceny w skali: 1-zdecydowanie nie,…, 5-zdecydowanie tak.
Źródło: badania własne.

Analiza statystyczna związku między motywacją a poziomem wykształcenia ojca

bezrobotnej osoby niepełnosprawnej wykazała, że wykształcenie ojca nie ma wypływu

na motywację. Wykształcenie matki okazało się istotne statystycznie w następujących

wymiarach: motywacji dotyczącej zarobku na życie (F=3,17; p<0,01), chęci rozwoju

(F=4,64; p<0,05) oraz chęci spełnienia marzeń (F=2,89; p<0,01). W przypadku

motywacji zarobku na życie istotne było zwiększenie poziomu wykształcenia matki

z zasadniczego za średnie i policealne. Motywacja ta wraz ze wzrostem poziomu

wykształcenia matki staje się mniej ważna. W przypadku chęci rozwoju istotna była

różnica w poziomie wykształcenia matki (podstawowym i mniej niż podstawowym

a średnim i policealnym). Im wyższe wykształcenie matki, tym częściej wskazywano na

2,5

3,5

4,5

podstawowe

średnie i policealne

wyższe

chcę być wśród
ludzi

chcę poczuć się
potrzebnym

chcę się rozwijać

chcę spełnić swoje
marzenia

188

ten motyw. Motyw spełnienia marzenia istotny był w porównywaniu następujących par:

matek z wykształceniem podstawowym a matek z wykształceniem zasadniczym

zawodowym oraz średnim i policealnym. Zależności ilustruje wykres (rys. 5.9). Im

wyższe wykształcenie matki, tym częściej wskazywano na ten motyw.

Rys. 5.9. Średnia ocena wybranych motywów podjęcia pracy a poziom wykształcenia
matki
UWAGI: oceny w skali: 1-zdecydowanie nie,…, 5-zdecydowanie tak.
Źródło: badania własne.

Jeśli chodzi o niepełnosprawnych biernych zawodowo, to poziom wykształcenia

rodziny potraktowano także jako istotną zmienną (tab. 5.21).

Jak wynika z rozkładu zmiennych, im wyższy poziom wykształcenia

współmałżonka, tym częściej deklarowano chęć podjęcia pracy poza rolnictwem.

Odsetek badanych, których małżonek ma wykształcenie podstawowe i niższe niż

podstawowe i którzy zdecydowani byli na pracę poza rolnictwem wynosi 22%,

natomiast niepełnosprawnych, których małżonek ma wykształcenie wyższe – 53%. Jeśli

chodzi o wykształcenie rodziców, to zaobserwowano, że osoby zdecydowane na prace

w rolnictwie najczęściej miały ojców z wykształceniem wyższym (11%) oraz

zasadniczym zawodowym (8%), matki natomiast z wykształceniem średnim

i policealnym (8%) oraz zasadniczym zawodowym (8%).

3,2

3,4

3,6

3,8

4,2

4,4

4,6

4,8

podstawowe

zasadnicze zawodowe średnie i policealne

wyższe

chcę zarabiać na życie

chcę się rozwijać

chcę spełnić swoje marzenia

189

Tab. 5.21. Poziom wykształcenia rodziny a zainteresowanie podjęciem pracy przez
respondentów biernych zawodowo w sytuacji, gdyby otrzymali pomoc lub wsparcie (%)

Poziom wykształcenia

rodziny

W rolnictwie

Poza rolnictwem

tak

nie

wiem

tak

nie

wiem

Mąż/żona

podstawowe i niżej

4,63

84,94

10,42

22,31

61,54

16,15

zasadnicze zawodowe

5,10

77,71

17,20

30,21

47,29

22,50

średnie i policealne

4,35

80,43

15,22

41,95

41,53

16,53

wyższe

86,49

13,51

52,63

28,95

18,42

Ojciec

podstawowe i niżej

5,00

77,03

17,97

24,02

52,92

23,06

zasadnicze zawodowe

8,04

69,00

22,96

29,25

45,92

24,83

średnie i policealne

6,62

70,98

22,40

30,03

46,13

23,84

wyższe

10,71

75,00

14,29

32,14

46,43

21,43

Matka

podstawowe i niżej

4,97

76,90

18,13

24,12

53,10

22,78

zasadnicze zawodowe

7,76

68,71

23,54

28,90

45,97

25,13

średnie i policealne

8,00

71,14

20,86

32,68

44,41

22,91

wyższe

5,56

63,89

30,56

18,92

35,14

45,95

Uwagi: % liczony z wiersza.
Źródło: badania własne.

Respondenci zdecydowani na prace poza rolnictwem mieli najczęściej ojców

z wykształceniem wyższym (32%) oraz średnim i policealnym (30%), matki

z wykształceniem średnim i policealnym (33%) oraz zasadniczym zawodowym (29%).

Reasumując, niemal połowa ojców i ponad połowa matek badanych miała

wykształcenie podstawowe lub niepełne podstawowe. Jeśli chodzi o wykształcenie

współmałżonka to okazuje się, że najczęściej ma on wykształcenie zasadnicze

zawodowe, najrzadziej zaś wykształcenie wyższe. Porównując powyższe dane, można

stwierdzić, że współmałżonkowie osób niepełnosprawnych są zdecydowanie lepiej

wykształceni niż ich rodzice. Testy statystyczne wykazały, że istnieje zależność

statystyczna między poziomem wykształcenia osoby niepełnosprawnej a pozostałymi

zmiennymi. Jednakże jedynie w przypadku wykształcenia współmałżonka mamy do

czynienia z korelacją średnią, dodatnią, w pozostałych zaś jedynie bardzo słabą.

Niepełnosprawni najczęściej wchodzili w związki małżeńskie z osobą o podobnym

poziomie wykształcenia. W przypadku bezrobotnych i biernych zawodowo

niepełnosprawnych najczęściej współmałżonek miał wykształcenie zasadnicze

zawodowe oraz podstawowe.

Jeśli chodzi o związki zachodzące między poziomem wykształcenia członków

rodziny, a głównym miejscem pracy niepełnosprawnych, to można zaobserwować, że

osoby, których współmałżonkowie mają wykształcenie podstawowe i poniżej,

190

zasadnicze zawodowe oraz średnie policealne, pracują najczęściej w firmach

prywatnych oraz zakładach pracy chronionej. Osoby niepełnosprawne, których ojciec

ma wykształcenie podstawowe i nieukończone podstawowe, zasadnicze zawodowe lub

średnie i policealne pracują najczęściej w firmach prywatnych. Jeśli chodzi

o wykształcenie matki, to badani pracujący w sektorze państwowym najczęściej mieli

matki z wykształceniem średnim, natomiast pracownicy firm prywatnych – najczęściej

matki z wykształceniem wyższym. Respondenci, bez względu na poziom wykształcenia

współmałżonka preferowali pracę poza rolnictwem. Jednakże pewna grupa tych,

których małżonkowie mieli wykształcenie podstawowe i niższe byli także skłonni

podjąć pracę w rolnictwie. Biorąc pod uwagę miejsce pracy, można zauważyć, że im

wyższe wykształcenie ojca, tym częściej badani decydują się na poszukiwanie pracy

w dużej odległości od miejsca zamieszkania. Podobną tendencję można zauważyć

w przypadku matek.

Bezrobotni niepełnosprawni najczęściej chcieli podjąć pracę z powodów

finansowych, a także chęci przebywania wśród ludzi i bycia potrzebnym innym. Jeśli

weźmiemy pod uwagę wpływ wykształcenia współmałżonka, to istotny statystycznie

okazał się wpływ wykształcenia małżonka na następujące motywy podjęcia pracy przez

bezrobotną osobę niepełnosprawną: chęć bycia wśród ludzi, chęć czucia się

potrzebnym, chęć rozwoju oraz chęć spełnienia marzeń. Można zaobserwować

następujące zależności: im wyższy poziom wykształcenia współmałżonka, tym większa

chęć bycia wśród ludzi. Podobnie jest z motywacją samorozwojową: chęci rozwoju

i spełnienia własnych marzeń. Analiza statystyczna związku między motywacją

a poziomem wykształcenia ojca bezrobotnej osoby niepełnosprawnej wykazała, że

wykształcenie ojca nie ma wypływu na motywację, natomiast wykształcenie matki

miało wpływ istotny statystycznie, choć słaby, w następujących typach motywacji:

zarobku na życie, chęci rozwoju oraz chęci spełnienia marzeń. Im wyższe

wykształcenie matki, tym częściej wskazywano na te motywy. W przypadku osób

biernych zawodowo, można zauważyć, że im wyższy poziom wykształcenia

współmałżonka, tym częściej deklarowano chęć podjęcia pracy poza rolnictwem.

191

5.5. Sytuacja materialna w gospodarstwach domowych osób

niepełnosprawnych a ich aktywność zawodowa

Sytuacja materialna rodziny to przede wszystkim dochody, jakie osiągają osoby

niepełnosprawne: ich wysokość i źródła. Uzyskano następujący rozkład wyników (tab.

5.22).

Tab. 5.22. Źródła dochodów osób niepełnosprawnych (%)

Źródła dochodów

Ogółem N=5000

Liczba

Procen

dochody z pracy poza rolnictwem

1154

23,08

dochody z pracy w rolnictwie

167

3,34

renta

2905

58,10

emerytura

123

2,46

źródła niezarobkowe

929

18,58

praca sezonowa

1,98

praca za granicą

0,30

dochody z tytułu wynajmu, dzierżawy

0,38

dochody z tytułu oszczędności

0,44

inne źródła

243

4,86

nie osiągam dochodów

320

6,40

Uwagi: * Respondent mógł wybrać więcej niż jedną odpowiedź, suma % może przekroczyć
100.
Źródło: badania własne.

Ponad połowa respondentów (58%) utrzymuje się z renty, 23% z dochodów

z pracy poza rolnictwem oraz 19% ze źródeł niezarobkowych, 6% badanych nie osiąga

żadnych dochodów, niewielka grupa badanych utrzymuje się z pracy za granicą (15

osób, 0,3%), ma dochody z tytułu najmu, dzierżawy (19 osób, 0,4%) oraz z tytułu

oszczędności (22 osoby, 0,4%).

Analiza statystyczna uzyskanych danych pokazała (tab. 5.23), że związek

zachodzący między źródłami dochodów a aktywnością zawodową osoby

niepełnosprawnej jest istotny statystycznie (p<0,0001), silny (chi-kwadrat=3600,88;

V-Cramera= 0, 848) w przypadku dochodów z pracy poza rolnictwem oraz rentą (chi-

kwadrat=1281,75; V-Cramera=0, 506), umiarkowany zaś w przypadku nieosiągania

dochodów (chi-kwadrat=455,92; V-Cramera=0, 301), słaby natomiast w przypadku

192

źródeł niezarobkowych (chi-kwadrat=324,52; V-Cramera=0, 254), dochodów z pracy

w rolnictwie (chi-kwadrat=139,71; V-Cramera=0, 167) oraz prac sezonowych (chi-

kwadrat=;51,44; V-Cramera=0, 101).

Tab. 5.23. Źródła dochodów a aktywność zawodowa osób niepełnosprawnych (%)

Źródła dochodów

Aktywność zawodowa

pracujący

n=1359

bezrobotny

n=649

bierny

zawodowo

n=2992

dochody z pracy poza rolnictwem

81,60

2,16

1,04

dochody z pracy w rolnictwie

8,24

0,92

1,64

renta

25,68

31,90

78,51

emerytura

3,46

4,93

1,47

źródła niezarobkowe

5,00

37,29

20,69

praca sezonowa

2,28

5,39

1,10

inne źródła

8,02

7,55

4,34

nie osiągam dochodów

24,65

5,28

Uwagi: % odp. „tak” liczony z ogółu respondentów.
Źródło: badania własne.

W pozostałych przypadkach siła związku jest bardzo słaba. Jeśli chodzi o osoby

pracujące, to najczęściej źródłem ich dochodów, są dochody z pracy poza rolnictwem

(82%) oraz renta (25%), najrzadziej zaś prace sezonowe (2%). Wśród osób

bezrobotnych co 4 deklarowała, że nie ma żadnych dochodów (25%), 31% utrzymuje

się z renty, a 37% ze źródeł niezarobkowych. Tylko 0,9% z nich ma dochody z pracy

w rolnictwie, oraz 2, 2 % z pracy poza rolnictwem. Osoby bierne zawodowo najczęściej

utrzymują się z renty (78%) oraz ze źródeł niezarobkowych (21%), tylko niewielki

procent z nich ma dochody z pracy w rolnictwie (1,6%) lub poza rolnictwem (1,04%).

Generalnie można stwierdzić, że dochody z pracy poza rolnictwem mają najczęściej

niepełnosprawni pracujący; z renty: osoby bierne zawodowo (78%), nie osiągają

dochodów osoby bezrobotne (25%), one także najczęściej utrzymują się ze źródeł

niezarobkowych (37%).

Niepełnosprawni pracujący (tab. 5.24) uzyskujący dochody z pracy poza rolnictwem

najczęściej pracowali w firmach prywatnych (38%) oraz zakładach pracy chronionej

(22%), pracujący w rolnictwie– z gospodarstw rolnych (64%) oraz firm prywatnych

(14%). Osoby pracujące pobierające rentę najczęściej pracowały w zakładach pracy

chronionej (23%) oraz zakładach aktywności zawodowej (31%).

193

Tab. 5.24. Źródła dochodów a główne miejsce pracy pracujących respondentów (%)

Źródła dochodów

Główne miejsce pracy* (n ważnych=1326)

dochody z pracy poza
rolnictwem

18,03 37,70 6,10 22,22

8,47

0,36 4,55

2,55

dochody z pracy w
rolnictwie

7,21 14,41 1,80

7,21

2,70 63,96 1,80

0,90

renta

7,46 16,42 6,27 22,99 30,75

7,46 3,28

5,37

emerytura

14,71 32,35

0 32,35

5,88

5,88 2,94

5,88

źródła niezarobkowe

22,73 33,33 3,03 10,61

3,03 12,12 4,55 10,61

praca sezonowa

6,90 37,93 3,45

6,90 13,79

0 31,03

inne źródła

14,29 29,52 4,76 11,43 18,10

2,86 7,62 11,43

Uwagi: * 1- firma sektora państwowego, 2- firma prywatna, 3- spółdzielczość inwalidzka, 4-
zakład pracy chronionej, 5- zakład aktywności zawodowej, 6- gospodarstwo rolne, 7- własna
działalność gospodarcza, 8-inne; % liczony z wiersza (% wskazań ”tak”).
Źródło: badania własne.

Niepełnosprawni utrzymujący się z emerytur pracowali w firmach prywatnych

(32%) oraz zakładach pracy chronionej (32%). Wskazanie źródeł niezarobkowych

najczęściej pojawiało się u pracujących w firmach prywatnych (33%) oraz

państwowych (23%). Z prac sezonowych utrzymują się ankietowani czerpiący dochody

z innych źródeł (31%) oraz zatrudnione w firmach prywatnych (38%). Osoby, które

czerpią dochody z pracy za granicą, z tytułu wynajmu, dzierżawy oraz dochody z tytułu

oszczędności najczęściej pracują w firmach prywatnych (29%).

Tab. 5.25. Źródła dochodów a dodatkowe miejsce pracy respondentów (%)

Źródła dochodów

Dodatkowe miejsce pracy* (n ważnych =118)

dochody z pracy poza

rolnictwem(n=85)

4,71

9,41

5,88

1,18 60,00

7,06

11,76 4,71

dochody z pracy w

rolnictwie (n=29)

13,79

68,97

6,90

10,34

renta (n=25)

8,00 36,00 16,00

16,00

8,00

16,00 8,00

emerytura (n=13)

69,23

7,69

23,08

źródła niezarobkowe (n=7)

14,29

14,29 71,43

praca sezonowa (n=3)

inne źródła (n=13)

15,38

15,38 23,08 46,15

Uwagi: % z wiersza (% wskazań ”tak”), (-) – zbyt mała liczba przypadków, * 1- firma sektora
państwowego,
2- firma prywatna, 3- spółdzielczość inwalidzka, 4- zakład pracy chronionej, 5- zakład
aktywności zawodowej, 6- gospodarstwo rolne, 7- własna działalność gospodarcza, 8-inne.
Źródło: badania własne.

194

Niektóre z pracujących osób niepełnosprawnych (118 badanych) podejmują

dodatkowe zatrudnienie (tab. 5.25). Najczęściej są to dochody z pracy poza rolnictwem

- 85 osób, z których większość pracuje dodatkowo w zakładach pracy chronionej

(60%). Kolejna grupa badanych (29 niepełnosprawnych) czerpie dochody dodatkowe

z pracy w rolnictwie i jest to głównie praca w zakładach pracy chronionej (69%).

Pobierający rentę – 25 osób, pracuje dodatkowo w firmach prywatnych (36%),

podobnie jak 13 osób będących na emeryturze (70%).

Jeśli chodzi o formę zatrudnienia (tab. 5.26) to pracujące osoby niepełnosprawne

czerpiące dochody z pracy poza rolnictwem najczęściej pracowały na umowę o pracę na

czas nieokreślony (51%), bardzo rzadko zaś na umowę o dzieło (0,5%) i umowę ustną

(0,8%). Osoby pracujące w rolnictwie najczęściej pracowały na własny rachunek (63%)

oraz na umowę o pracę na czas nieokreślony (20%). Osoby pobierające rentę pracują

najczęściej na umowę o pracę na czas określony (39%) oraz nieokreślony (34%).

W przypadku osób na emeryturze najczęściej występującą formą zatrudnienia jest praca

na umowę na czas określony (45%) oraz nieokreślony (19%) i umowę zlecenie (19%).

Osoby utrzymujące się ze źródeł niezarobkowych najczęściej zatrudnione są na umowę

o pracę na czas określony (29%), natomiast ci, którzy utrzymują się z prac sezonowych

najczęściej mają formę zatrudnienia umowy ustnej (32%).

Tab. 5.26. Źródło dochodów a forma zatrudnienia pracujących respondentów (%)

Źródła dochodów

Forma zatrudnienia

umowa o

pracę na

czas

nieokreślony

umowa o

pracę na czas

określony

umowa

o dzieło

umowa

zlecenie

umowa

ustna

nie dotyczy,

praca na

własny

rachunek

dochody z pracy
poza rolnictwem

51,27

37,79

0,54

4,43

0,81

5,15

dochody z pracy w
rolnictwie

20,54

12,50

0,00

3,57

63,39

renta

34,29

39,48

1,44

8,93

5,48

10,37

emerytura

19,15

44,68

4,26

19,15

2,13

10,64

źródła niezarobkowe

22,06

29,41

1,47

16,18

13,24

17,65

praca sezonowa

16,13

3,23

22,58

32,26

9,68

inne źródła

22,02

50,46

1,83

8,26

5,50

11,93

Uwagi: % liczony z wiersza.
Źródło: badania własne.

195

Jeśli chodzi o formę zatrudnienia (tab. 5.26), to pracujące osoby niepełnosprawne

czerpiące dochody z pracy poza rolnictwem najczęściej pracowały na umowę o pracę na

czas nieokreślony (51%), bardzo rzadko zaś na umowę o dzieło (0,5%) i umowę ustną

(0,8%). Niepełnosprawni pracujący w rolnictwie najczęściej pracowali na własny

rachunek (63%) oraz na umowę o pracę na czas nieokreślony (20%).Respondenci

pobierający rentę pracują najczęściej na umowę o pracę na czas określony (39%) oraz

nieokreślony (34%). W przypadku badanych na emeryturze najczęściej występującą

formą zatrudnienia jest praca na umowę na czas określony (45%) oraz nieokreślony

(19%) i umowę zlecenie (19%). Osoby utrzymujące się ze źródeł niezarobkowych

najczęściej zatrudnione są na umowę o pracę na czas określony (29%), natomiast ci,

którzy utrzymują się z prac sezonowych najczęściej mają formę zatrudnienia umowy

ustnej (32%).

Tab. 5.27. Główne miejsce zatrudnienia a forma zatrudnienia pracujących osób
niepełnosprawnych (%)

Główne miejsce

pracy

Forma zatrudnienia

umowa o

pracę na

czas

nieokreślony

umowa o

pracę na

czas

określony

umowa

dzieło

umowa

zlecenie

umowa

ustna

nie dotyczy,

praca na

własny

rachunek

firma sektora
państwowego

70,87

23,79

4,85

0,49

firma prywatna

41,92

45,20

1,97

6,55

3,49

0,87

spółdzielczość
inwalidzka

67,86

27,38

4,76

zakład pracy
chronionej

47,10

47,49

0,77

4,63

zakład aktywności
zawodowej

50,41

47,15

0,81

1,63

gospodarstwo
rolne

1,19

2,38

5,95

90,48

własna działalność
gospodarcza

3,70

96,30

inne

29,09

14,55

20,00

30,91

5,45

Ogółem

45,05

35,68

0,91

5,22

2,87

10,28

Źródło: badania własne.

Biorąc pod uwagę miejsce pracy niepełnosprawnych (tab. 5.27 ), to najczęściej

osoby pracujące w firmach państwowych zatrudnione są na umowę o pracę na czas

196

nieokreślony (71%), w firmach prywatnych zaś takie umowy stanowią 42%, 45% to

umowy o pracę na czas określony. W spółdzielniach inwalidzkich przeważają umowy

o pracę na czas określony (68%), w zakładach pracy chronionej – umowy o pracę na

czas nieokreślony (47%) oraz określony (47%). Podobnie jest w zakładach aktywności

zawodowej. Na umowę zlecenie zatrudnionych jest 6,5% osób pracujących w firmach

prywatnych, umowa ustna najczęściej występuje w przypadku pracy w gospodarstwach

rolnych (6%). W sumie 45% pracujących ma umowy o prace na czas nieokreślony,

36%- na czas nieokreślony, 5% - umowę zlecenie, 3%- umowę ustną i 1% - umowę

o dzieło).

przypadku

podejmowania

przez niepełnosprawnych dodatkowego

zatrudnienia, osoby pracujące w firmach prywatnych (26 osób) najczęściej zatrudnione

były na umowę na czas określony (30%) lub umowę ustną (22 %). W przypadku

zatrudnionych w zakładach aktywności zawodowej (52 osoby) przeważała omowa

o pracę na czas nieokreślony (63%) oraz umowa o pracę na czas określony (29%).

Pozostali prowadzili własną działalność gospodarczą (23 osoby) i najczęściej na

własny rachunek (30%). W przypadku pozostałych badanych, liczebności były tak

małe, że trudno jest wnioskować o częstościach.

Tab. 5.28. Główne źródło utrzymania gospodarstwa domowego a aktywność zawodowa

respondentów (%)

Główne źródło utrzymania gospodarstwa

domowego

Aktywność zawodowa

pracujący

n=1358

bezrobotny

n=645

bierny

zawodowo

n=2992

dochody z pracy poza rolnictwem

74,52

31,47

25,64

dochody z pracy w rolnictwie

5,96

3,72

4,65

renta

11,78

22,48

50,33

emerytura

5,89

14,42

9,02

źródła niezarobkowe

0,22

22,02

8,66

praca sezonowa

0,96

3,26

0,74

praca za granicą

0,59

1,24

0,53

dochody z tytułu wynajmu, dzierżawy

0,07

0,16

0,20

dochody z tytułu oszczędności

1,24

0,23

Źródło: badania własne.

197

Głównym źródłem utrzymania gospodarstwa domowego pracujących

respondentów (tab. 5.28) są dochody z pracy poza rolnictwem (74%) oraz renta (12%).

Gospodarstwa domowe osób bezrobotnych mają bardziej zróżnicowane dochody i są to

przede wszystkim: dochody z pracy poza rolnictwem (31%), renta (22%), źródła

niezarobkowe (22%) oraz emerytura (14%). W przypadku niepełnosprawnych biernych

zawodowo jest to przede wszystkim renta (50%) i dochody z pracy poza rolnictwem

(26%). Analiza statystyczna wykazała, że istnieje związek między głównym źródłem

dochodów i aktywnością zawodową osoby niepełnosprawnej (chi-kwadrat=1357,

p<0,0001; V-Cramera=0,368) i jest to związek o sile umiarkowanej. Analiza

procentowego udziału dochodów niepełnosprawnych w dochodach ogółem

gospodarstwa domowego wykazała, że istnieje słaby związek między udziałem tych

dochodów a aktywnością zawodową osób niepełnosprawnych (chi-kwadrat=457,74, ,

p<0,0001, V-Cramera=0,225) (tab. 5.29).

Tab. 5.29. Procentowy udział dochodów osób niepełnosprawnych w dochodach
gospodarstwa domowego ogółem a aktywność zawodowa osoby niepełnosprawnej (%)

Procentowy udział dochodów osoby

niepełnosprawnej w dochodach

gospodarstwa domowego ogółem

Aktywność zawodowa

Ogółem

n=4668

pracujący

n=1352

bezrobotny

n=487

bierny

zawodowo

n=2828

do 25%

13,67

41,89

38,58

31,71

25% - 49%

36,73

23,61

33,70

33,53

50% - 75%

32,89

8,62

12,80

18,19

powyżej 75%

16,70

25,87

14,92

16,58

Źródło: badania własne.

Można zauważyć, że w przypadku respondentów pracujących, ich udział w ogóle

dochodu, jest większy niż pozostałych grup i wynosi 25%-75% (69% respondentów).

W przypadku ankietowanych bezrobotnych najczęściej ich dochód stanowi do 25%

ogólnego dochodu gospodarstwa (42%) oraz 25-49% (24%). Dochody osób biernych

zawodowo w strukturze ogólnych dochodów gospodarstwa kształtują się następująco:

38% respondentów przynosi dochód do 25% ogólnego dochodu, 34% - od 25%-49%

i 50-75% - 13%. W sumie największy udział w dochodzie ogólnym mają

niepełnosprawni pracujący.

Związek między procentowym udziałem dochodów osób niepełnosprawnych

w dochodach gospodarstwa domowego a miejscem pracy jest istotny statystycznie, ale

198

siła związku jest słaba (chi-kwadrat=89,99, p<0,0001, V-Cramera=0,151) (tab. 5.30

i 5.31).

Tab. 5.30. Procentowy udział dochodów osób niepełnosprawnych w dochodach
gospodarstwa domowego według miejsca pracy (%)

Główne miejsce pracy

Procentowy udział dochodów osoby niepełnosprawnej

w dochodach gospodarstwa domowego ogółem

do 25%

25% - 49%

50% - 75%

powyżej

75%

firma sektora państwowego

11,06

30,77

37,02

21,15

firma prywatna

11,67

36,78

33,04

18,50

spółdzielczość inwalidzka

11,76

37,65

42,35

8,24

zakład pracy chronionej

8,88

39,00

36,29

15,83

zakład aktywności
zawodowej

23,58

49,59

21,14

5,69

gospodarstwo rolne

21,43

36,90

21,43

20,24

własna działalność
gospodarcza

3,70

25,93

50,00

20,37

inne

33,96

32,08

15,09

18,87

Uwagi: % z wiersza, Chi-kwadrat=89,99, df=21, p<0,0001, V=0,151.
Źródło: badania własne.

Respondenci, którzy mają największy udział w dochodach gospodarstwa

(powyżej 75%) najczęściej pracują w firmach sektora państwowego (21%),

w gospodarstwach rolnych (20%) oraz prowadzą własną działalność gospodarczą

(20%). Są to osoby najczęściej zatrudniane na umowę o dzieło (21%) i umowę o pacę

na czas określony (19%) i nieokreślony (15%). Niepełnosprawni, których udział

procentowy waha się w przedziale 50%-75% najczęściej prowadzą własną działalność

gospodarczą (50%), pracują w spółdzielniach inwalidzkich (42%) oraz firmach sektora

państwowego (37%). Są oni najczęściej zatrudniani na umowę o pracę na czas

nieokreślony (38%) i określony (28%). Osoby wnoszące do dochodów gospodarstwa

25%-49% najczęściej pracują w zakładach aktywności zawodowej (50%), zakładach

pracy chronionej (39%) oraz spółdzielniach inwalidzkich (38%). Najczęściej

zatrudnione są na umowę zlecenie (43%) oraz umowę o pracę na czas określony (39%)

i nieokreślony (36%). Badani, których wkład w budżet domowy jest mały (do 25%)

najczęściej mają inne źródła dochodów (33%), pracują w zakładach aktywności

zawodowej (24%) lub gospodarstwach rolnych (21%). Są oni zatrudniane na umowy

199

ustne (42%) i umowy o dzieło (36%). Wśród nich najmniejszy jest odsetek osób

mających umowę o pracę na czas nieokreślony (9%).

Tab. 5.31. Procentowy udział dochodów osób niepełnosprawnych w dochodach
gospodarstwa domowego a forma zatrudnienia (%)

Forma zatrudnienia

Procentowy udział dochodów osoby niepełnosprawnej w

dochodach gospodarstwa domowego ogółem

do 25%

25% - 49%

50% - 75%

powyżej

75%

umowa o pracę na czas
nieokreślony

9,40

35,91

38,93

15,77

umowa o pracę na czas
określony

13,72

38,88

28,48

18,92

umowa o dzieło

35,71

28,57

14,29

21,43

umowa zlecenie

26,39

43,06

22,22

8,33

umowa ustna

42,22

26,67

22,22

8,89

nie dotyczy, praca na własny
rachunek

13,48

33,33

19,86

Źródło: badania własne.

Analiza wysokości zarobków (tab. 5.32) wykazała, że aktywność zawodowa jest

powiązana z wysokością zarobków i związek ten ma siłę słabą (chi-kwadrat=753,91,

p<0,0001, V-Cramera=0,274).

Tab. 5.32. Średni miesięczny dochód netto z ostatnich 12 miesięcy w gospodarstwie
domowym a aktywność zawodowa osób niepełnosprawnych (%)

Średni miesięczny dochód netto z

ostatnich 12 miesięcy w

gospodarstwie domowym

Aktywność zawodowa

Ogółem

pracujący bezrobotny

bierny

zawodowo

poniżej 300 zł

4,12

30,25

13,51

13,13

300-600 zł

25,48

37,19

40,30

35,87

601-900 zł

29,97

22,84

31,71

30,08

901-1200 zł

20,40

6,79

10,90

12,95

1201-1500 zł

10,16

2,16

2,74

4,68

1501-1800 zł

4,86

0,15

0,40

1,58

powyżej 1800 zł

5,01

0,62

0,43

1,70

Źródło: badania własne.

Najczęściej średni miesięczny dochód netto z ostatniego roku w gospodarstwie

domowym niepełnosprawnych wynosił 300-600 zł. W przypadku aż 13% badanych był

on poniżej 300 zł i jedynie 2% respondentów miało dochód powyżej 1800zł.

200

Najwyższe dochody w gospodarstwie domowym zanotowano u niepełnosprawnych

pracujących: 5% badanych miało dochód powyżej 1800 zł, najczęściej zaś był to

dochód w przedziale 601-900 zł. Warto jednakże zauważyć, że nawet w grupie

pracujących 4% miało dochody poniżej 300 zł. Badani bierni zawodowo najczęściej

mieli dochody w gospodarstwie domowym w przedziale 300-600 zł (40%), 13% zaś

poniżej 300 zł i jedynie 0,4% powyżej 1800 zł. Najtrudniejszą sytuację materialną

miały osoby bezrobotne: najczęściej dochód ich gospodarstwa wynosił 300-600 zł

(37%), ale aż u co trzeciego badanego był on niższy od 300 zł.

Związek między dochodami a miejscem pracy był słaby, ale istotny statystycznie

chi-kwadrat=153,93, p<0,0001, V-Cramera=0,139) (tab. 5.33). Osoby o najniższych

dochodach w gospodarstwie domowym (poniżej 300 zł) najczęściej zatrudnione były

w zakładach aktywności zawodowej (11%), o dochodach w granicach 300-600 zł –

w spółdzielniach inwalidzkich (41%) i gospodarstwach rolnych (41%), o dochodach

w granicach 601-900 zł- w zakładach aktywności zawodowej (40%), natomiast osoby

o wyższych dochodach (powyżej 1800 zł) prowadziły najczęściej własną działalność

gospodarczą (13%).

Tab. 5.33. Średni miesięczny dochód netto z ostatnich 12 miesięcy w gospodarstwie
domowym a główne miejsce pracy osób niepełnosprawnych (%)

Główne miejsce

pracy

Średni miesięczny dochód netto z ostatnich 12 miesięcy w gospodarstwie

domowym

poniżej

300 zł

300-600

zł

601-900

zł

901-1200

zł

1201-

1500 zł

1501-

1800 zł

powyżej

1800 zł

firma sektora
państwowego

0,96

20,67

28,37

22,60

10,58

7,21

9,62

firma prywatna

3,71

22,49

29,69

23,58

10,26

5,02

5,24

spółdzielczość
inwalidzka

1,18

41,18

32,94

16,47

4,71

2,35

1,18

zakład pracy
chronionej

2,70

25,10

27,80

19,31

13,51

7,34

4,25

zakład aktywności
zawodowej

11,48

27,05

40,98

14,75

4,92

0,82

gospodarstwo
rolne

3,57

41,67

36,90

11,90

4,76

1,19

własna działalność
gospodarcza

12,96

22,22

31,48

20,37

12,96

inne

14,55

30,91

27,27

9,09

7,27

3,64

Źródło: badania własne.

201

Biorąc pod uwagę formę zatrudnienia (tab. 5.34) można stwierdzić, że wpływ jej

na wysokość zarobków był słaby, ale istotny statystycznie (chi-kwadrat=95,73,

p<0,0001, V-Cramera=0,119). Najniższe dochody (poniżej 300 zł) osiągały te

gospodarstwa, w których osoba niepełnosprawna zatrudniona była na umowę ustną

(15%) i umowę zlecenie (9%). Dochody w przedziale 300-600 zł najczęściej

występowały w gospodarstwach domowych u osób pracujących na umowy ustne (56%),

umowy o dzieło (35%) oraz umowy zlecenie (30%). Osoby pracujące na umowę

o pracę na czas nieokreślony najczęściej miały dochody w wielkości 601-900 zł (30%),

na umowę na czas określony32%. Najwyższe dochody, powyżej 1800 zł, najczęściej

odnotowano w tych gospodarstwach domowych, w których osoba niepełnosprawna

zatrudniona była na umowę o pracę na czas nieokreślony (4%).

Tab. 5.34. Średni miesięczny dochód netto z ostatnich 12 miesięcy w gospodarstwie
domowym a forma zatrudnienia osób niepełnosprawnych (%)

Forma

zatrudnienia

Średni miesięczny dochód netto z ostatnich 12 miesięcy w

gospodarstwie domowym

poniżej

300 zł

300-

600 zł

601-

900 zł

901-

1200 zł

1201-

1500 zł

1501-

1800 zł

powyże

j 1800

zł

umowa o pracę
na czas
nieokreślony

3,34

19,73

29,60

21,07

13,04

6,86

6,35

umowa o pracę
na czas
określony

4,16

28,07

32,02

20,58

7,90

3,33

3,95

umowa o
dzieło

35,71

28,57

14,29

7,14

14,29

umowa
zlecenie

9,46

29,73

21,62

22,97

5,41

6,76

4,05

umowa ustna

15,22

56,52

19,57

4,35

nie dotyczy,
praca na
własny
rachunek

1,42

28,37

31,21

21,28

12,06

1,42

4,26

Uwagi: % liczony z wiersza.
Źródło: badania własne.

202

Tab. 5.35. Posiadanie oszczędności lub kredytów a aktywność zawodowa osób
niepełnosprawnych (%)

Czy gospodarstwo domowe

posiada:

Aktywność zawodowa

pracujący bezrobotny

bierny

zawodowo

oszczędności

tak

30,73

14,84

13,97

nie

65,95

79,44

71,09

nie wiem

3,32

5,72

14,94

kredyty, pożyczki

tak

38,05

30,71

24,48

nie

56,42

59,72

59,03

nie wiem

5,53

9,57

16,49

Źródło: badania własne.

Tak niskie dochody wpływały na posiadanie oszczędności oraz zaciąganie

kredytów i pożyczek (tab. 5.35). Oszczędności najczęściej posiadały osoby pracujące

(31%). One także częściej zaciągały pożyczki czy kredyty (38%). Jednakże niemal co

trzeci bezrobotny i co piąty bierny zawodowo mieli także obciążenia kredytowe,

natomiast znacznie rzadziej oszczędności (odpowiednio 15% i 14%). Zależność między

posiadaniem oszczędności i kredytów a aktywnością zawodową jest istotna

statystycznie, choć siła związku jest słaba (odpowiednio V-Cramera wynosi 0,171

i 0,125).

Najczęściej oszczędności posiadały osoby prowadzące działalność gospodarczą

(61%) oraz pracownicy sektora państwowego (40% ogółu takich pracowników). Jeśli

chodzi o formę zatrudnienia to najczęściej była to praca na własny rachunek (44%) oraz

umowa o pracę na czas nieokreślony (34%). Jedynie 19%, z grupy pracowników

zakładów aktywności zawodowej, deklarowało posiadanie oszczędności. W przypadku

kredytów i pożyczek, najczęściej zaciągały je osoby prowadzące działalność

gospodarczą (48%) oraz pracownicy firm sektora państwowego (42% z nich)

i zakładów pracy chronionej (42%). Głównie były to osoby pracujące na umowę o pracę

na czas nieokreślony (42%) oraz na własny rachunek (40%).

Większość badanych (tab. 5.36) oceniła swoją sytuację materialną jako ani dobrą,

ani zła (42%), a najczęściej oceny takie były wyrażane przez osoby bierne zawodowo

(42%) oraz osoby pracujące (47%).

203

Tab. 5.36. Ocena sytuacji materialnej gospodarstwa domowego a aktywność zawodowa
osób niepełnosprawnych (%)

Ocena sytuacji materialnej

gospodarstwa domowego

Aktywność zawodowa

Ogółem

pracujący bezrobotny

bierny

zawodowo

bardzo dobrze

1,55

1,23

0,97

1,16

dobrze

34,73

12,63

23,83

25,34

ani dobrze ani źle

46,73

32,05

42,45

42,26

źle

14,86

36,36

25,00

23,72

bardzo źle

2,13

17,72

7,75

7,52

Źródło: badania własne.

Ocenę „dobrą” częściej zaznaczały osoby pracujące (34%), najrzadziej osoby

bezrobotne (13%). W sumie co czwarty z badanych uważał, że jego sytuacja materialna

jest dobra. Ocenę „bardzo dobra” zaznaczyło zaledwie 1% ogółu badanych. Za złą

swoją sytuację materialną uznało 24% badanych i najczęściej były to osoby bezrobotne

(36%). One także oceniały najczęściej swoją sytuację jako bardzo złą (18%

bezrobotnych), gdy w ogólnej próbie takich osób było 7%. Generalnie można

zauważyć, że osoby pracujące lepiej oceniały swoją sytuację materialną niż osoby

bierne zawodowo. Najgorsze oceny pojawiły się w wypowiedziach bezrobotnych (rys.

5.10).

Rys. 5. 10. Średnie oceny sytuacji materialnej gospodarstwa domowego
Uwagi: średnie dla skali: 1-bardzo źle,….5-bardzo dobrze.
Źródło: badania własne.

3,19

2,43

2,85

2,2

2,4

2,6

2,8

3,2

3,4

pracujący

bezrobotny

bierny zawodowo

204

Osoby, które oceniły sytuację finansową swojego gospodarstwa domowego jako

bardzo dobrą i dobrą najczęściej prowadziły własną działalność gospodarczą

(odpowiednio 7% i 56%) (tab. 5.37). Najczęstszą formą zatrudnienia była praca na

rachunek własny (42%) oraz umowa o prace na czas nieokreślony (40%). Osoby, które

oceniły swoją sytuację materialną jako złą częściej pracowały w gospodarstwie rolnym

(21%), firmach prywatnych (17%) oraz zakładach pracy chronionej (17%). Najczęstszą

formą zatrudnienia było: umowa ustna (37%), umowa o dzieło (21%) oraz umowa

o pracę na czas określony (19%).

Tab. 5.37. Ocena sytuacji materialnej gospodarstwa domowego a główne miejsce pracy
i forma zatrudnienia osoby niepełnosprawnej (%)

Zmienne

Ocena sytuacji materialnej gospodarstwa domowego

bardzo
dobrze

dobrze

ani

dobrze

ani źle

źle

bardzo

źle

Główne miejsce pracy

firma sektora
państwowego

1,92

39,90

45,19

11,54

1,44 3,29 0,75

firma prywatna

1,53

32,97

45,63

17,03

2,84 3,13 0,81

spółdzielczość
inwalidzka

1,18

34,12

56,47

8,24

0 3,28 0,63

zakład pracy chronionej

0,77

28,57

52,12

16,60

1,93 3,10 0,74

zakład aktywności
zawodowej

0,81

36,59

48,78

13,01

0,81 3,24 0,71

gospodarstwo rolne

30,95

45,24

21,43

2,38 3,05 0,79

własna działalność
gospodarcza

7,41

55,56

33,33

3,70 3,63 0,78

inne

1,82

32,73

38,18

23,64

3,64 3,05 0,89

Forma zatrudnienia

umowa o pracę na czas
nieokreślony

1,34

40,07

47,41

9,68

1,50 3,30 0,72

umowa o pracę na czas
określony

1,46

28,27

48,65

19,13

2,49 3,07 0,79

umowa o dzieło

7,14

71,43

21,43

0 2,93 0,73

umowa zlecenie

28,38

48,65

18,92

4,05 3,01 0,80

umowa ustna

26,09

34,78

36,96

2,17 2,85 0,84

nie dotyczy, praca na
własny rachunek

3,55

42,55

38,30

12,77

2,84 3,31 0,85

UWAGI: średnie dla skali: 1-bardzo źle,….5-bardzo dobrze, M- średnia, SD- odchylenie
standardowe.
Źródło: badania własne.

205

Reasumując, ponad połowa respondentów utrzymuje się z renty, a niemal co

czwarty badany z pracy poza rolnictwem. Wśród bezrobotnych co 4 deklarował, że nie

ma żadnych dochodów. Niepełnosprawni pracujący uzyskujący dochody z pracy poza

rolnictwem najczęściej pracowali w firmach prywatnych oraz zakładach pracy

chronionej, pracujący w rolnictwie z kolei – z gospodarstw rolnych. oraz firm

prywatnych. Niektóre z pracujących osób niepełnosprawnych (118 badanych)

podejmują dodatkowe zatrudnienie, najczęściej jest to praca poza rolnictwem, głównie

w zakłady pracy chronionej. Pracujące osoby niepełnosprawne najczęściej zatrudnione

są na umowę o pracę, także w przypadku dodatkowego zatrudnienia.

Głównym źródłem utrzymania gospodarstwa domowego pracujących

respondentów są dochody z pracy poza rolnictwem oraz renta. W sumie największy

udział w dochodzie ogólnym gospodarstwa domowego maj niepełnosprawni pracujący.

Osoby te najczęściej pracują w firmach sektora państwowego , gospodarstwach rolnych

oraz prowadzą własną działalność gospodarczą. Badani, których wkład w budżet

domowy jest mały (do 25%) najczęściej mają inne źródła dochodów, pracują

w zakładach aktywności zawodowej lub gospodarstwach rolnych. Są oni często

zatrudniani na umowy ustne i umowy o dzieło. Wśród nich najmniejszy jest odsetek

osób mających umowę o pracę na czas nieokreślony. Najczęściej średni miesięczny

dochód netto z ostatniego roku w gospodarstwie domowym osoby niepełnosprawnej

wynosił 300-600 zł., jednakże aż w przypadku 13 % badanych był on poniżej 300 zł

i jedynie 2% respondentów miało dochód powyżej 1800zł. Największe dochody

w gospodarstwie domowym zanotowano u niepełnosprawnych pracujących. Warto

jednakże zauważyć, że nawet wśród osób z grupy pracujących (4% ) miało dochody

poniżej 300 zł. Osoby bierne zawodowo najczęściej miały dochody w gospodarstwie

domowym w przedziale 300-600 zł. Najtrudniejszą sytuację miały osoby bezrobotne:

najczęściej dochód ich gospodarstwa wynosił 300-600 zł, ale aż u co trzeciego

badanego był on niższy od 300 zł. Osoby o najniższych dochodach w gospodarstwie

domowym (poniżej 300 zł) najczęściej zatrudnione są w zakładach aktywności

zawodowej, w spółdzielniach inwalidzkich i gospodarstwach rolnych, natomiast osoby

o wyższych dochodach (powyżej 1800 zł) prowadziły najczęściej własną działalność

gospodarczą.

Najniższe dochody (poniżej 300 zł) osiągały te gospodarstwa, w których osoba

niepełnosprawna zatrudniona była na umowę ustną i umowę zlecenie. Dochody

206

w przedziale 300-600 zł najczęstsze były w gospodarstwach domowych pracujących na

umowy ustne (56%), umowy o dzieło (35%) oraz umowy zlecenie (30%). Najwyższe

dochody, powyżej 1800 zł najczęściej odnotowano w tych gospodarstwach domowych,

w których osoba niepełnosprawna zatrudniona była na umowę o pracę na czas

nieokreślony (4%). Tak niskie dochody skutkowały brakiem oszczędności oraz

zaciąganiem kredytów i pożyczek. Najczęściej posiadały oszczędności osoby pracujące,

one także częściej zaciągały pożyczki czy kredyty, osoby prowadzące działalność

gospodarczą oraz pracownicy sektora państwowego. Jednakże niemal co trzeci

bezrobotny i co piąty bierny zawodowo mieli także obciążenia kredytowe, natomiast

znacznie rzadziej oszczędności. Osoby pracujące lepiej oceniały swoją sytuację

materialną niż bierne zawodowo. Najgorsze oceny pojawiły się w wypowiedziach

bezrobotnych. Osoby, które oceniły swoją sytuację materialną jako złą, najczęściej

pracowały w gospodarstwie rolnym, firmach prywatnych oraz zakładach pracy

chronionej.

Wnioski

1. Warunki mieszkaniowe jako czynnik aktywizacji zawodowej osób
niepełnosprawnych

Warunki mieszkaniowe badanych nie były złe, choć zależało to od podejmowanej

aktywności zawodowej. Osoby pracujące dysponowały większą powierzchnią

mieszkalną, natomiast bierne zawodowo, mają najsłabiej wyposażone mieszkania

w potrzebne urządzenia wspomagające osoby niepełnosprawne. Zdecydowana

większość badanych preferuje pracę poza rolnictwem, szczególnie osoby bezrobotne.

Osoby bierne zawodowo najczęściej nie są w ogóle zainteresowane podjęciem pracy.

2. Wielkość rodziny oraz jej struktura jako czynnik warunkujący aktywność
zawodową osób niepełnosprawnych

Wielkość rodziny i jej struktura wpływają na aktywność zawodową osób

niepełnosprawnych, jednakże wpływ ten jest słaby. Można jednak zauważyć, że osoby

pracujące częściej mieszkają z rodziną, zwykle 4-osobową i mają dzieci, natomiast

207

bezrobotne częściej mieszkają samotnie. Warto zauważyć, że badani bezrobotni i bierni

zawodowo częściej mieszkają w dużych gospodarstwach domowych i oni najczęściej

mają powyżej 4 dzieci. Pracujące niepełnosprawni najczęściej zatrudniani są

w firmach prywatnych i państwowych. Co piąta badana osoba mieszkająca z rodziną

pracuje w zakładach pracy chronionej. Pracownicy zakładów aktywności zawodowej,

częściej niż inne grupy pracujących, mieszkają z liczną (co najmniej 7-osobową)

rodziną.

Wśród

badanych

niepełnosprawnych

pracujących

było

118

osób podejmujących dodatkowe zatrudnienie. Najczęściej podejmowały one pracę

w gospodarstwach rolnych oraz firmach prywatnych. Były to osoby mieszkające

najczęściej w gospodarstwach 4-osobowych, posiadające dzieci. Można zatem

stwierdzić, że niepełnosprawni mieszkający z rodziną i posiadającą dzieci są bardziej

aktywni zawodowo od pozostałych grup niepełnosprawnych.

3. Wielkość rodziny oraz jej struktura a pozostawanie osób niepełnosprawnych
poza rynkiem pracy

Badani niepracujący to osoby bezrobotne i bierne zawodowo. Wśród

bezrobotnych odnotowano najczęściej osoby o długim stażu bezrobocia (powyżej 5 lat

oraz od 2-3 lat), najmniejszą grupę stanowili badani, którzy pozostawali bezrobotni

krócej niż pół roku. Wśród długotrwale bezrobotnych większość to niepełnosprawni

mieszkający samotnie. Osoby posiadające dzieci mają najczęściej krótki staż

bezrobocia. Potwierdza się zatem teza, że rodzina wpływa stymulująco na aktywność

zawodową niepełnosprawnych. Bezrobotni niepełnosprawni najchętniej pracowaliby na

terenie gminy, najmniej zainteresowani byli wyjazdem za granicę. Ankietowani

wykazujący bardzo małą mobilność to najczęściej osoby mieszkające same oraz

posiadające 5 i więcej dzieci. Respondenci bierni zawodowo uważali, że ich rodzaj

niepełnosprawności jest główną przyczyną powstrzymującą ich od podjęcia pracy,

wskazywali także na obawę przed utratą świadczeń rentowych czy emerytalnych oraz

brak ofert pracy.

Badani niepełnosprawni zainteresowani podjęciem pracy liczą na wsparcie

przede wszystkim urzędów pracy, urzędów gminy, oraz rodziny i znajomych. Osoby

mieszkające samotnie znacznie częściej niż inne liczyły na całkowitą pomoc od

powiatowego urzędu pracy. Warto zauważyć, że badane grupy niepełnosprawnych nie

208

liczą lub liczą w niewielkim stopniu na pomoc organizacji i stowarzyszeń

pozarządowych, parafii i Kościoła, a także innych ludzi z otoczenia.

4. Poziom wykształcenia rodziny a aktywność zawodowa osób niepełnosprawnych

Rodzice osób niepełnosprawnych są słabo wykształceni. Niemal połowa ojców

i ponad połowa matek badanych miała wykształcenie podstawowe lub niepełne

podstawowe.

Jednakże współmałżonkowie niepełnosprawnych badanych są

zdecydowanie lepiej wykształceni niż ich rodzice. Niepełnosprawni najczęściej

wchodzili w związki małżeńskie z osobą o podobnym poziomie wykształcenia,

w przypadku bezrobotnych i biernych zawodowo najczęściej współmałżonek miał

wykształcenie zasadnicze zawodowe oraz podstawowe. Wykształcenie rodziców

i współmałżonka nie wpływało w wyraźny sposób na miejsce pracy pracującej osoby

niepełnosprawnej, można było jednakże zauważyć pewne tendencje w kwestii

preferowanej pracy: im wyższe wykształcenie ojca, tym częściej badani decydują się na

poszukiwanie pracy w dużej odległości od miejsca zamieszkania. Podobną tendencję

można znaleźć w przypadku wykształcenia matek. Wykształcenie członków rodziny

wpływało na motywy podjęcia pracy: chęć bycia wśród ludzi, chęć czucia się

potrzebnym, chęć rozwoju oraz chęć spełnienia marzeń. Można zaobserwować

następujące zależności: im wyższy poziom wykształcenia współmałżonka, tym większa

chęć bycia wśród ludzi. Podobnie jest z motywacją samorozwojową: chęcią rozwoju

i spełnienia własnych marzeń.

5. Sytuacja materialna w gospodarstwach domowych osób niepełnosprawnych a ich

aktywność zawodowa

Źródła dochodów respondentów są następujące: ponad połowa respondentów

utrzymuje się z renty, a niemal co czwarty badany z pracy poza rolnictwem. Wśród

osób bezrobotnych co 4 deklarowała, że nie ma żadnych dochodów. W sumie

największy udział w dochodzie ogólnym gospodarstwa domowego mają

niepełnosprawni pracujący. Osoby te najczęściej pracują w firmach sektora

państwowego, gospodarstwach rolnych oraz prowadzą własną działalność gospodarczą.

210

Bibliografia

1. Adamowicz M., Smarzewska A., Obszary wiejskie województwa mazowieckiego

i lubelskiego w kontekście rozwoju zrównoważonego, [w:] System środowiskowego

i rolniczego modelowania w skali lokalnej, M. Adamowicz (red.), Wydawnictwo

SGGW, Warszawa 2009.

2. Adamowicz M., Wielofunkcyjne gospodarstwa rolne jako podmiot w rozwoju wsi

i rolnictwa, [w:] Wiejskie gospodarstwa domowe w obliczu problemów

transformacji, integracji i globalizacji, M. Adamowicz (red.), Wydawnictwo

SGGW, Warszawa 2004.

3. Aktywność ekonomiczna ludności Polski IV kwartał 2010, Główny Urząd

Statystyczny, Warszawa 2011.

4. Barnes C., Mercer G., Niepełnosprawność, Warszawa 2008.

5. Bojewska B., Małe i średnie przedsiębiorstwa jako podmiot sprawczy

przedsiębiorczości regionalnej, [w:] M. Strużycki (red.), Małe i średnie

przedsiębiorstwa w gospodarce regionu, PWE, Warszawa 2004.

6. Charakterystyka obszarów wiejskich w 2005 r., GUS, Urząd Statystyczny

w Olsztynie, Olsztyn 2006.

7. Chojna J., Konkurencyjność Polskiej gospodarki w latach 2007-2010 w kontekście

dotychczasowej realizacji strategii rozwoju kraju 2007-2015, Warszawa 2011.

8. Covey H.C., Social perceptions of people with disabilities in history, Illinois 1998.

9. Defourny J., Develtere P., The Social Economy: the Worldwide Making of the Third

Sector, [w:] L’economie Sociale au Nord et au Sud, J. Defourny, P. Develtere,

B. Fonteneau (red.), De Boeck Universite, Paris, Bruxelles 1999.

10. Defourny J., Nyssens M., Defining social enterprise [w:] Social Enterprise

at the crossroads of market, public policies and civil society, M. Nyssens (red.),

Routlege, London 2006.

11. De Marsico M., Kimani C. S., Mirabella V., Kent C., Norman L., Catarci T., A

proposal toward the development of accessible e-learning content by human

involvement, Springer-Verlag 2006, Univ Access Inf Soc (2006) 5.

211

12. Dmochowska H. (red.), Obszary wiejskie w Polsce, Główny Urząd Statystyczny,

Urząd Statystyczny w Olsztynie, Studia i analizy statystyczne, Zakład Wydawnictw

Statystycznych, Warszawa-Olsztyn 2011.

13. Duczkowska-Małysz K., Uwarunkowania rozwoju przedsiębiorczości, [w:] Rozwój

przedsiębiorczości na terenach wiejskich, K. Duczkowska-Małysz, M. Kłodziński

(red.), Ogólnopolska konf. IRWiR PAN, SGGW, 7-8 paź. 1993, Wyd. SGGW,

Warszawa 1994.

14. Europejskie badanie warunków życia ludności (EU Statistics on Income and

Living Conditions: EU- SILC), 2004.

15. Europejska strategia w sprawie niepełnosprawności 2010-2020: Odnowione

zobowiązanie do budowania Europy bez barier. Bruksela, dnia 15.11.2010,

KOM(2010) 636.

16. Grudniewski T., Dąbrowski D., Kuźmicki M., Żbikowski J., Szczygielska E.,

The professional activation of the disabled through the implementation of the e-

learning platform as one of the teaching method, Human and Health, 2011.

17. Gurgul E. (red.), Kompendium wiedzy o agrobiznesie, Wyd. Wydziału Zarządzania

Politechniki Częstochowskiej, Częstochowa 2004.

18. Hamburg I., Lazea M., Marin M., Open Web-Based Learning Environments

and Knowledge Forums to Support Disabled People, V. Palade, R.J. Howlett, L.C.

Jain (Eds.), KES 2003, LNAI 2774, 2003.

19. Hammell K.W., Perspectives on Disability and Rehabilitation. Contesting

assumptions: challenging practice, Edingurgh, London 2006.

20. Heffner K., Rosner A., Wybrane koncepcje i możliwości rozwoju obszarów

wiejskich

po dekadzie transformacji w Polsce, [w:] Wieś i rolnictwo w procesie zmian.

Problemy rozwoju obszarów wiejskich, S. Sokołowska (red.), Wydawnictwo

Uniwersytetu Opolskiego, Opole 2006.

21. Hyla M., Przewodnik po e-learningu. Szkolenia, Oficyna Ekonomiczna, Kraków

2005.

22. Istenic-Starcic A., Niskala M., Vocational students with severe learning difficulties

learning on the Internet,

British Journal of Educational Technology Vol. 41, No 6

2010.

23. Janocha W., Poczucie sensu życia osób z niepełnosprawnością, Kielce 2008.

212

24. Janocha W., Religijność osób niepełnosprawnych i ich rodzin. Studium

socjologiczno-pastoralne, Lublin 2011.

25. Kawczyńska-Butrym Z., Wyzwania rodziny: zdrowie, choroba, niepełnosprawność,

starość, Lublin 2008.

26. Kirenko J., Indywidualna i społeczna percepcja niepełnosprawności, Lublin 2007.

27. Kirenko J., Oblicza niepełnosprawności, Lublin 2006.

28. Kirenko J., Pojęcie i zakres niepełnosprawności, [w:] Niepełnosprawność.

Wybrane aspekty sytuacji osób niepełnosprawnych i ich rodzin, W. Janocha (red.),

Kielce 2006.

29. Kłodziński M., Fedyszak-Radziejowska B. (red.), Przedsiębiorczość wiejska

w Polsce

i krajach Unii Europejskiej, IRWiR PAN, Warszawa 2002.

30. Kłodziński M., Rozwój rolnictwa w powiązaniu z wielofunkcyjnością terenów

wiejskich, [w:] Rolnictwo w gospodarce Opolszczyzny. Znaczenie, perspektywy,

zagrożenia, materiały z konferencji zorganizowanej przez Centrum Naukowo-

Wdrożeniowe SGGW, Fundację im. F. Eberta i Instytut Śląski w Opolu 9 listopada

1994 roku w Gliwicach, M. Kłodziński, A. Rosner (red.), Wyd. SGGW, Warszawa

1995.

31. Komunikat Komisji do Parlamentu Europejskiego, Rady, Europejskiego Komitetu

Ekonomicznego, Komitetu Ekonomiczno-społecznego i Komitetu Regionów.

Europejska strategia w sprawie niepełnosprawności 2010-2020: Odnowione

zobowiązanie

do budowania Europy bez barier, Bruksela 2010.

32. Kożuch B., Polityka rolna, Wydawnictwo Uniwersytetu Białostockiego, Białystok

1997.

33. Kuciński K., Przestrzeń operacyjna firmy a jej otoczenie lokalne, Instytut

Funkcjonowania Gospodarki Narodowej SGH, Warszawa1998.

34. Kurowski K., Regulacje Unii Europejskiej, „Euroniepełnosprawni” Nr 1:2009.

35. Lamb R., Doradztwo zawodowe w zarysie, Wydawnictwo Urząd Pracy

w Warszawie, Warszawa 1993.

36. Latham M., The Third Way: An Outline, [w:] The Global Third Way Debate,

A. Giddens (red.), Polity Press, Cambridge 2001.

213

37. Moduł ad hoc badania aktywności ekonomicznej ludności UE w zakresie

zatrudnienia osób niepełnosprawnych (EU Labour Force Survey ad hoc module

on employment of disabled people - LFS AHM), 2002.

38. Monitor Polski z 2001 r., Nr 26, poz. 432.

39. Obszary wiejskie w Polsce, Główny Urząd Statystyczny, Urząd Statystyczny

w Olsztynie, Warszawa- Olsztyn 2011.

40. Osoby z niepełnosprawnością w Unii Europejskiej Szanse i Zagrożenia,

M. Piasecki,

M. Stępniak (red.), Norbertinum Fundacja Fuga Mundii, Lublin 2003.

41. Ostrowski L., Przedsiębiorczość rodzin chłopskich nie związana z rolnictwem,

IERiGŻ, Komunikaty, Raporty, Ekspertyzy nr 452, Warszawa 1999.

42. Petrie H., Power Ch., Velasco C. A., Boticario J. G., Accessibility

of Blended and E-Learning for Mature Age and Disabled Students and Staff:

Introduction to the Special Thematic Session, K. Miesenberger et al. (Eds.): ICCHP

2010, Part I, LNCS 6179, 2010.

43. Piasecki M., Stępniak M., Osoby z niepełnosprawnością w Unii Europejskiej,

Lublin 2000.

44. Pillan M., Costa F., User-Centred Design of Communication Environments and

Systems for Disabled People

Springer Science+Business Media B.V. 2010,

Know

Techn Pol (2009) .

45. Piotrowicz R., Wapiennik E., Osoby Niepełnosprawne w Unii Europejskiej, UKIE

2002.

46. Podręcznik szkoleń e-learningowych, EQUAL.

47. Polska wieś po wejściu do Unii Europejskiej, Fundacja na Rzecz Rozwoju

Polskiego Rolnictwa, Warszawa 2004.

48. Polska Wieś 2006, Raport o stanie wsi, Fundacja na Rzecz Rozwoju Polskiego

Rolnictwa, Warszawa 2006.

49. Potoczek A., Polityka regionalna i gospodarka przestrzenna, Wydawnictwo

Agencja TNOIK i Centrum Kształcenia i Doskonalenia Kujawscy, Toruń 2003.

50. Rakowska J., Wojewódzka-Wiewiórska A., Zróżnicowanie przestrzenne obszarów

wiejskich w Polsce – stan i perspektywy rozwoju w kontekście powiązań

funkcjonalnych, Ekspertyza wykonana na zamówienie Ministerstwa Rozwoju

Regionalnego, Warszawa 2010.

214

51. Raport z wyników Powszechny Spis Rolny 2010, GUS, Warszawa 2011.

52. Revilla O., E-Learning: A Tool for Teachers with a Disability, A. Holzinger (Ed.):

USAB 2008, LNCS 5298, 2008.

53. Rice W. H., Tworzenie serwisów e-learningowych z Moodle 1.9, Helion, 2008.

54. Riddell S., Weedon E., Fuller M., Healey M., Hurst A., Kelly K., Piggott

L., Managerialism and equalities: tensions within widening access policy and

practice for disabled students in UK universities, High Education 54, 2007.

55. Rosner A., Przedsiębiorczość wiejska a lokalny rynek pracy, [w:] M. Kłodziński,

B. Fedyszak-Radziejowska (red.), Przedsiębiorczość wiejska w Polsce i w krajach

Unii Europejskiej, PAN, IRWiR, Warszawa 2002.

56. Safin K., Uwarunkowania rozwoju przedsiębiorczości – próba systematyzacji,

[w:] K. Jaremczuk (red.), Uwarunkowania przedsiębiorczości, Wyd. PWSZ

im. Prof. S. Tarnowskiego w Tarnobrzegu, Tarnobrzeg 2004.

57. Sawicka J., Długokęcka M., Kurek I., Przedsiębiorczość kobiet i jej znaczenie

w wielofunkcyjnym rozwoju obszarów wiejskich, Acta Scientiarum Polonorum,

Oeconomia 2(1), 2003.

58. Seale J., Cooper M., E-learning and accessibility: An exploration of the potential

role

of generic pedagogical tools, Computers & Education 54 (2010).

59. Seręga Z., Właściciele wielofunkcyjnych gospodarstw rolnych. Typowe formy

przedsiębiorczości polskich rolników, [w:] Wieś i Rolnictwo, Suplement do nr 3

(128), 2005.

60. Siekierski J., Wpływ instytucji na przemiany agrarne w Polsce, [w:] Kwestia

Agrarna

w Polsce i na świecie, Prace Naukowe Nr 36, Wydział Ekonomiczno-Rolniczy,

Wyd. SGGW w Warszawie, Warszawa 2005.

61. Sikorska-Wolak I., Doradztwo rolnicze w stymulowaniu rozwoju agroturystyki,

[w:] Kwestia agrarna w Polsce i na świecie, Prace Naukowe Nr 36 Wydział

Ekonomiczno-Rolniczy, Wyd. SGGW w Warszawie, Warszawa 2005.

62. Sikorska-Wolak I., Przedsiębiorczość w ujęciu normatywnym, funkcjonalnym

i opisowym, [w:] Sikorska-Wolak I., Krzyżanowska K. (red.), Rola doradztwa

rolniczego w rozwoju przedsiębiorczości zespołowej rolników, Wyd. SGGW

w Warszawie, Warszawa 2000.

215

63. Smallbone D., North D., Kalantaridis Ch., Adapting to peripherality: a study of

small rural manufacturing firms in northern England, [w:] Entrepreneurship

& Regional Development, 11 (1999).

64. Spychalski G., Mezoekonomiczne aspekty kształtowania rozwoju obszarów

wiejskich, IRWiR PAN, Warszawa 2005.

65. Spychalski G., Regionalny model rozwoju obszarów wiejskich, [w:] Rolnictwo

a rozwój obszarów wiejskich, M. Kłodziński, W. Dzun (red.), IRWiR PAN,

Wydział

Ekonomiki

i Organizacji Gospodarki Żywnościowej AR w Szczecinie, Warszawa 2005.

66. Spychalski G., Wielofunkcyjność jako czynnik rozwoju obszarów wiejskich, [w:]

Wiejskie gospodarstwa domowe w obliczu problemów transformacji, integracji

i globalizacji,

M. Adamowicz (red.), Wyd. SGGW w Warszawie, Warszawa 2004.

67. Stecyk A., Projektowanie treści elearningowych-model Addie, Zeszyty Naukowe

Uniwersytetu Szczecińskiego, 2007.

68. Strużycki M., Znaczenie małych i średnich przedsiębiorstw w rozwoju regionu –

nowe wyzwania, [w:] M. Strużycki (red.), Małe i średnie przedsiębiorstwa

w gospodarce regionu, PWE, Warszawa 2004.

69. Thomas C., Disability theory. Key ideas, issues and thinkers, [in:] N. Watson.

Disability. Major Themes in Health and Social Welfare, London, New York 2008.

70. UPIAS. Fundamental Principles of Disability, London 1976.

71. Wapiennik E., Piotrowicz R.. Niepełnosprawny – pełnosprawny obywatel Europy,

UKIE 2002.

72. Wiatrak A.P., Instytucje doradztwa rolniczego a rozwój przedsiębiorczości na

terenach wiejskich, [w:] Kierunki rozwoju obszaru rolniczego w Polsce na tle

tendencji światowych, M. Dygas, J. Kania, A.P. Wiatrak (red.), Wydawnictwo

IRWiR, Warszawa 2001.

73. Wilkin J., Budzich-Szukała U., Saloni J., Wizja rozwoju polskiej wsi-elementy

wspólne

i różnicujące. Próba syntezy, [w:] Polska wieś 2025. Wizja rozwoju, J. Wilkin

(red.), Warszawa 2005.

74. Wortman M. S. Jr., Rural entrepreneurship research: an integration

into the entrepreneurship field, [w:] Agribusiness, Vol. 6, No. 4, 1990.

216

75. Woś A., Podstawy nauki o polityce rolnej, PWRiL, Warszawa 1987.

76. Zaktualizowana Koncepcja Przestrzennego Zagospodarowania Kraju, Rządowe

Centrum Studiów Strategicznych, Warszawa 2005.

77. Zieliński Z. E., Platforma e-learning na przykładzie systemu Moodle, WSHI.

Akty prawne

1. Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy (Dz.U. z 1998 nr 21, poz. 94 ze

zm.).

2. Ustawa z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej

oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz.U. nr 123, poz. 776 ze zm.).

3. Ustawa z dnia 20 kwietnia 2004 r. o rolnictwie ekologicznym (Dz. U. z 2004 r., nr

93, poz. 898).

4. Ustawa z dnia 30 czerwca 2005 r. o finansach publicznych, (Dz.U. nr 249, poz.

2104,

art. 5, ust. 1, pkt. 2).

5. Ustawa z dnia 19 sierpnia 2011 r. o języku migowym i innych środkach

komunikowania się.

Źródła internetowe

http://aprompt.snow.utoronto.ca

http://elearning.pl

http://europa.eu/

http://niepelnosprawni.lublin.pl/

http://rownetraktowanie.gov.pl

http://www.adobe.com/

http://www.granty.wup.torun.pl

http://www.mrr.gov.pl

http://www.niepelnosprawni.pl

http://www.rowniwpracy.gov.pl

http://www.sdsiz.pl/

http://www.stat.gov.pl/

218

Spis rysunków

Rys. 2.1. Współczynnik aktywności zawodowej w latach 1995, 2000-2010

Rys.2.2. Wskaźnik zatrudnienia w poszczególnych województwach Polski

Rys. 2.3. Stopa bezrobocia w latach 1995, 2000-2011

Rys. 2.4. Współczynnik aktywności zawodowej osób sprawnych i niepełnosprawnych

w wieku produkcyjnym w latach 2001-2011

Rys. 2.5. Aktywność zawodowa osób niepełnosprawnych w wieku produkcyjnym

w latach 2001 – 2011

Rys. 2.6. Wskaźniki aktywności zawodowej dla osób niepełnosprawnych prawnie

w wieku 16 lat i więcej według miejsca zamieszkania w 2011 r.

Rys. 2.7. Struktura zatrudnienia osób niepełnosprawnych w 2011 r.

Rys.2.8. Osoby niepełnosprawne bierne zawodowo według przyczyn bierności

i stopnia niepełnosprawności na obszarach wiejskich

Rys. 4.1. Płeć w poszczególnych kategoriach badanych

Rys. 4.2. Wiek w poszczególnych kategoriach badanych

Rys. 4.3. Wykształcenie w poszczególnych kategoriach badanych

Rys. 4.4. Stan cywilny w poszczególnych kategoriach badanych

Rys. 4.5. Zamieszkiwanie z innymi osobami w poszczególnych kategoriach badanych

Rys. 4.6. Stopień niepełnosprawności w poszczególnych kategoriach badanych

Rys. 4.7. Rodzaj niepełnosprawności w poszczególnych kategoriach badanych

Rys. 4.8. Źródła dochodu w poszczególnych kategoriach badanych

Rys. 4.9. Ocena sytuacji materialnej gospodarstwa domowego w poszczególnych

kategoriach badanych

Rys. 4.10. Ocena sytuacji materialnej gospodarstwa domowego w poszczególnych

kategoriach badanych

Rys. 4.11. Zamieszkanie w poszczególnych typach gmin wg poszczególnych kategorii

badanych

Rys. 4.12. Poszczególne kategorie badanych wg podziału terytorialnego

Rys. 4.13. Ocena pomocy doradcy zawodowego w zakresie podjęcia aktywności

zawodowej

219

Rys. 4.14.

Ocena pomocy doradcy zawodowego z uwzględnieniem płci

w grupach aktywności zawodowej

Rys. 4.15. Średnie oceny wpływu podjęcia aktywności zawodowej na sytuację

życiową z uwzględnieniem aktywności zawodowej

Rys. 4.16. Ocena podjęcia aktywności zawodowej na poprawę poziomu życia

z uwzględnieniem poziomu wykształcenia w grupach aktywności

zawodowej

Rys. 4.17. Ocena podjęcia aktywności zawodowej na uzyskanie niezależności

finansowej z uwzględnieniem poziomu wykształcenia w grupach

aktywności zawodowej

Rys. 4.18. Ocena podjęcia aktywności zawodowej na uzyskanie niezależności

finansowej z uwzględnieniem rodzaju niepełnosprawności w grupach

aktywności zawodowej

Rys. 4.19. Ocena podjęcia aktywności zawodowej na lepsze myślenie o sobie

z uwzględnieniem płci w grupach aktywności zawodowej

Rys. 4.20. Ocena podjęcia aktywności zawodowej na lepsze myślenie o sobie

z uwzględnieniem stopnia niepełnosprawności w grupach aktywności

zawodowej

Rys. 4.21. Ocena podjęcia aktywności zawodowej na łatwiejsze nawiązywanie

kontaktów z innymi ludźmi z uwzględnieniem poziomu wykształcenia

w grupach aktywności zawodowej

Rys. 4.22.

Ocena podjęcia aktywności zawodowej na rozwój zawodowy

z uwzględnieniem płci w grupach aktywności zawodowej

Rys. 4.23.

Ocena podjęcia aktywności zawodowej na rozwój zawodowy

z uwzględnieniem poziomu wykształcenia w grupach aktywności

zawodowej

Rys. 4.24. Deklaracje korzystania z komputera i Internetu

Rys. 4.25. Ocena umiejętności korzystania z komputera

Rys. 4.26. Deklaracje oczekiwania pomocy przy nauce posługiwania się komputerem

Rys. 4.27.

Umiejętność posługiwania się komputerem a gotowość do uczestniczenia

w kursach e-learningowych w zależności od płci

Rys. 4.28. Umiejętność posługiwania się komputerem a gotowość do uczestniczenia

w kursach e-learningowych w zależności od wieku

220

Rys. 4.29. Umiejętność posługiwania się komputerem a gotowość do uczestniczenia

w kursach e-learningowych w zależności od poziomu wykształcenia

Rys. 4.30. Umiejętność posługiwania się komputerem a gotowość do uczestniczenia

w kursach e-learningowych w zależności od stopnia niepełnosprawności

Rys. 4.31. Umiejętność posługiwania się komputerem a gotowość do uczestniczenia

w kursach e-learningowych w zależności od rodzaju niepełnosprawności

Rys. 4.32. Chęć podjęcia pracy przez bezrobotnych respondentów w sytuacji pojawienia

się możliwości zatrudnienia ogółem i wg płci

Rys. 4.33. Ocena działań, które w opinii osób niepełnosprawnych mogłyby zwiększyć

ich szanse na rynku pracy z uwzględnieniem aktywności zawodowej

Rys. 4.34. Ocena zdobycia nowych kwalifikacji jako zwiększenie szans na rynku pracy

z uwzględnieniem płci w grupach aktywności zawodowej

Rys. 4.35. Możliwość zdobycia nowych kwalifikacji z uwzględnieniem poziomu

wykształcenia w grupach aktywności zawodowej

Rys. 4.36. Możliwość zdobycia nowych kwalifikacji z uwzględnieniem stopnia

niepełnosprawności w grupach aktywności zawodowej

Rys. 4.37. Możliwość zdobycia nowych kwalifikacji z uwzględnieniem rodzaju

niepełnosprawności w grupach aktywności zawodowej

Rys. 4.38. Ocena wpływu zmian prawnych dotyczących zatrudniania osób

niepełnosprawnych na zwiększenie ich szans na rynku pracy

z uwzględnieniem płci w grupach aktywności zawodowej

Rys. 4.39. Ocena wpływu zmian prawnych dotyczących zatrudniania osób

niepełnosprawnych na zwiększenie ich szans na rynku pracy

z uwzględnieniem wieku w grupach aktywności zawodowej

Rys. 4.40. Ocena wpływu zmian prawnych dotyczących zatrudniania osób

niepełnosprawnych na zwiększenie ich szans na rynku pracy

z uwzględnieniem poziomu wykształcenia w grupach aktywności

zawodowej

Rys. 4.41. Ocena wpływu zmian prawnych dotyczących zatrudniania osób

niepełnosprawnych na zwiększenie ich szans na rynku pracy

z uwzględnieniem stopnia niepełnosprawności w grupach aktywności

zawodowej

221

Rys. 4.42. Ocena wpływu zmian prawnych dotyczących zatrudniania osób

niepełnosprawnych na zwiększenie ich szans na rynku pracy

z uwzględnieniem rodzaju niepełnosprawności w grupach aktywności

zawodowej

Rys. 4.43. Ocena wpływu powołania osób pomagających przyuczyć do zawodu na

zwiększenie

szans

osób

niepełnosprawnych

rynku

pracy

z uwzględnieniem płci w grupach aktywności zawodowej

Rys. 4.44. Ocena wpływu powołania osób pomagających przyuczyć do zawodu na

zwiększenie

szans

osób

niepełnosprawnych

rynku

pracy

z uwzględnieniem stopnia niepełnosprawności w grupach aktywności

zawodowej

Rys. 5.1. Średnia powierzchnia użytkowa domu/mieszkania a aktywność zawodowa

Rys. 5.2. Brak potrzebnych urządzeń dla osób niepełnosprawnych według typów

aktywności zawodowej

Rys. 5.3. Osoby, z którymi zamieszkuje osoba niepełnosprawna a jej aktywność

zawodowa

Rys. 5.4. Posiadanie dzieci a typ aktywności zawodowej

Rys. 5.5. Poziom wykształcenia współmałżonka osoby niepełnosprawnej

Rys. 5.6. Poziom wykształcenia ojca osoby niepełnosprawnej

Rys. 5.7. Poziom wykształcenia matki osoby niepełnosprawnej

Rys. 5.8.

Średnia ocena wybranych motywów podjęcia zatrudnienia a poziom

wykształcenia męża/żony

Rys. 5.9.

Średnia ocena wybranych motywów podjęcia pracy a poziom wykształcenia

matki

Rys. 5.10. Średnie oceny sytuacji materialnej gospodarstwa domowego

222

Spis tabel

Tab. 4.1.

Działania podejmowane dla wsparcia własnej sytuacji badanych

na rynku pracy

Tab. 4.2.

Zmiany sytuacji życiowej w wyniku podjęcia pracy przez osoby

niepełnosprawne a aktywność zawodowa badanych

Tab. 4.3. Aktywność zawodowa i dostęp do Internetu w gospodarstwie domowym

a korzystanie z zakupów i płatności przez Internet

Tab. 4.4.

Aktywność zawodowa a opinie o znaczeniu wybranych działań

na zwiększenie szans osoby niepełnosprawnej na rynku pracy

Tab. 5.1. Warunki mieszkaniowe a gotowość do podjęcia pracy przez bezrobotne

osoby niepełnosprawne

Tab. 5.2. Warunki mieszkaniowe a gotowość do podjęcia pracy przez osoby

niepełnosprawne w sytuacji, gdyby pojawiła się pomoc lub wsparcie

Tab. 5.3. Warunki rodzinne i wielkość rodziny a główne miejsce pracy osoby

niepełnosprawnej

Tab. 5.4. Warunki rodzinne i wielkość rodziny a dodatkowe miejsce pracy osoby

niepełnosprawnej

Tab. 5.5. Warunki rodzinne i wielkość rodziny a czas pozostawania bez pracy

bezrobotnych osób niepełnosprawnych

Tab. 5.6. Warunki rodzinne i wielkość rodziny a gotowość do podjęcia pracy przez

bezrobotne osoby niepełnosprawne

Tab. 5.7. Warunki rodzinne i wielkość rodziny a zatrudnienie zawodowe poza

rolnictwem w ciągu ostatnich 5 lat

Tabela 5.8. Warunki rodzinne i struktura rodziny a miejsce podjęcia pracy przez

bezrobotne osoby niepełnosprawne w sytuacji pojawienia się możliwości

zatrudnienia

Tab. 5.9. Warunki rodzinne i wielkość rodziny a praca zawodowa podejmowana

w ciągu ostatnich 5 lat przez osoby bierne zawodowo

Tab. 5.10. Przyczyny pozostawania osób biernych zawodowo bez pracy

Tab. 5.11. Przyczyny pozostawania bez pracy przez osoby bierne zawodowo

a warunki mieszkaniowe (z kim mieszka osoba niepełnosprawna)

223

Tab. 5.12. Przyczyny

pozostawania

bez

pracy

przez

biernych

zawodowo

a warunki mieszkaniowe (liczba osób w gospodarstwie domowym)

Tab. 5.13. Przyczyny pozostawania bez pracy przez osoby bierne zawodowo

a posiadanie dzieci

Tab. 5.14. Przyczyny pozostawania bez pracy przez osoby bierne zawodowo

a liczba dzieci

Tab. 5.15. Warunki rodzinne i wielkość rodziny a zainteresowanie podjęciem pracy

przez respondentów biernych zawodowo, gdyby otrzymali pomoc lub

wsparcie

Tab. 5.16. Od kogo i w jakim stopniu osoba niepełnosprawna oczekuje pomocy

w znalezieniu pracy a warunki mieszkaniowe

Tab. 5.17. Od kogo i w jakim stopniu osoba niepełnosprawna oczekuje pomocy

w znalezieniu pracy a posiadanie dzieci przez respondentów

Tab. 5.18. Poziom

wykształcenia rodziny a poziom wykształcenia osoby

niepełnosprawnej

Tab. 5.19. Poziom wykształcenia rodziny a aktywność zawodowa respondenta

Tab. 5.20. Poziom

wykształcenia

rodziny

miejsce

podjęcia

pracy

przez bezrobotnych respondentów w sytuacji pojawienia się możliwości

zatrudnienia

Tab. 5.21. Poziom wykształcenia rodziny a zainteresowanie podjęciem pracy przez

respondentów biernych zawodowo w sytuacji, gdyby otrzymali pomoc lub

wsparcie

Tab. 5.22. Źródła dochodów osób niepełnosprawnych

Tab. 5.23. Źródła dochodów a aktywność zawodowa osób niepełnosprawnych

Tab. 5.24. Źródła dochodów a główne miejsce pracy pracujących respondentów

Tab. 5.25. Źródła dochodów a dodatkowe miejsce pracy respondentów

Tab. 5.26. Źródło dochodów a forma zatrudnienia pracujących respondentów

Tab. 5.27. Główne miejsce zatrudnienia a forma zatrudnienia pracujących osób

niepełnosprawnych

Tab. 5.28. Główne źródło utrzymania gospodarstwa domowego a aktywność

zawodowa respondentów

224

Tab. 5.29. Procentowy udział dochodów osób niepełnosprawnych w dochodach

gospodarstwa domowego ogółem a aktywność zawodowa osoby

niepełnosprawnej

Tab. 5.30. Procentowy udział dochodów osób niepełnosprawnych w dochodach

gospodarstwa domowego według miejsca pracy

Tab. 5.31. Procentowy udział dochodów osób niepełnosprawnych w dochodach

gospodarstwa domowego a forma zatrudnienia

Tab. 5.32. Średni

miesięczny

dochód

netto

ostatnich

miesięcy

gospodarstwie

domowym

aktywność

zawodowa

osób

niepełnosprawnych

Tab. 5.33. Średni

miesięczny

dochód

netto

ostatnich

miesięcy

w gospodarstwie domowym a główne miejsce pracy osób

niepełnosprawnych

Tab. 5.34. Średni

miesięczny

dochód

netto

ostatnich

miesięcy

w gospodarstwie domowym a forma zatrudnienia osób niepełnosprawnych

Tab. 5.35. Podsianie oszczędności lub kredytów a aktywność zawodowa osób

niepełnosprawnych

Tab. 5.36. Ocena sytuacji materialnej gospodarstwa domowego a aktywność

zawodowa osób niepełnosprawnych

Tab. 5.37. Ocena sytuacji materialnej gospodarstwa domowego a główne miejsce

pracy i forma zatrudnienia osoby niepełnosprawnej