plik

Mit nieprzekładalności absolutnej: „tłumaczenie jest
niemożliwe”

Hence the vanity of translation: it were as wise to cast a violet into a crucible

that you might discover the formal principles  of its colour and odour, as seek to
transfuse from one language into another the creations of a poet. The plant must
spring again from its seed or it will bear no flower – and this is the burthen and the
curse of Babel.

[Stąd daremność tłumaczenia: równie rozsądnie byłoby wrzucić fiołek do
tygla,

żeby odkryć formalne zasady jego koloru i zapachu, jak usiłować przeszczepić z
jednego języka do drugiego twórczość poety. Roślina musi znów wystrzelić z ziarna,
inaczej nie wyda kwiatu – oto brzemię i przekleństwo wieży Babel.]

Percy Bysshe Shelley

Shelley, angielski poeta romantyczny (1792-1822), pisał o nieprzekładalności poezji i

być może do pewnego stopnia miał rację – istnieją wiersze, których kunsztowna forma jest
tak   ściśle  spleciona  z   treścią,   że  ich   przekład   na  inne   języki   graniczy  z  niemożliwością.
Trudno na przykład wyobrazić sobie dobre polskie tłumaczenie takich wierszy, jak Tiger czy
Never seek to tell thy love Blake’a. Nie znaczy to, że wierszy tych na polski nie tłumaczono:
w   przypadku  Tygrysa  istnieje   nawet   wiele   tłumaczeń,   ale   ogrom   strat   poniesionych   w
procesie tłumaczenia każe zastanowić się nad pełnowartościowością tych przekładów. Jednak
nie taki rodzaj nieprzekładalności  mieliśmy na myśli  wybierając tytuł  dla tego rozdziału.
Niektórzy uczeni twierdzą ni mniej, ni więcej, że przekład w ogóle jest niemożliwy. Tezy
tego typu pojawiają się na gruncie różnych stanowisk badawczych.

Filozofowie języka mówią czasem o nieoznaczoności przekładu, mając na myśli

niemożność stwierdzenia ponad wszelką wątpliwość, czy dane tłumaczenie tekstu
wyjściowego w pełni odpowiada znaczeniu tego tekstu. Słynny stał się przykład W. Quine’a,
który twierdził, że słysząc krajowca wypowiadającego słowo „gavagai” i widząc jednocześnie
pojawiającego się królika nie możemy być nigdy pewni, czy słowo to oznacza rzeczywiście
pojedynczego żywego królika, czy też może „całą abstrakcyjną króliczość”, a może jeszcze
coś innego, czego nawet nie jesteśmy sobie w stanie wyobrazić (Quinn 1964).

Na takie wątpliwości każdy praktykujący tłumacz odpowie zapewne następująco:

tłumaczenie   może   być  nieokreślone  z   punktu   widzenia   filozofa   czy   logika,   ale   jest   z
pewnością określone z normalnego, ludzkiego punktu widzenia. Po pierwsze, istnieje coś, co
można nazwać ekwiwalencją doświadczenia (Tabakowska 1993), która sprawia, że większość
interpretacji danego tekstu będzie się w dużym stopniu pokrywać. Ponieważ wszyscy znani
nam dotychczas ludzie na widok królika mówić będą raczej o króliku, a nie o „króliczości”,
słysząc krajowca mówiącego „gavagai” przyjmujemy rutynową interpretację i istnieje duże
prawdopodobieństwo,   że   będziemy   mieli   rację.     (Podobną   argumentację   znajdziemy   w
Postscriptum  do  Translation   and   relevance  E.A.   Gutta   2000:   213).   Warto   natomiast
zauważyć,   że   wyrazy   z   różnych   języków   rzadko   są  absolutnymi   ekwiwalentami,  że   ich
zakresy znaczeniowe często się nie pokrywają. Z różnych zresztą powodów – jednym z nich
mogą być kwestie kulturowe, na przykład specyficzna rola królika w kulturze krajowców
używających   słowa   „gavagai”.   To   jednak   zupełnie   inny   problem,   do   którego   powrócimy
dopiero   w   następnych   rozdziałach,   ponieważ   nie   sądzę,   żeby   wpływał   on   zasadniczo   na

kwestie porozumiewania się na tak podstawowym poziomie jak ten, o którym pisze Quinn.
Polskie słowo „królik” czy też angielskie „rabbit” mogą nie być absolutnymi ekwiwalentami
wyrazu „gavagai”, to znaczy nie być jego zamiennikami w każdym tekście, jaki da się ułożyć
w owym egzotycznym języku, nie zmienia to jednak faktu, że ich odpowiedniość będzie
wystarczająca do identyfikacji zwierzęcia, które pojawiło się na leśnej polanie.

Uzasadniając swoją definicję tekstu ekwiwalentnego: „Tekst b w języku B jest

odpowiednikiem tekstu a w języku A, jeżeli tekst b wywołuje taką samą reakcję (zespół
skojarzeń) u odbiorcy, co tekst a”, twórca polskiej nauki o tłumaczeniu, Olgierd
Wojtasiewicz, napisał:

Najwięcej zastrzeżeń i wątpliwości budzi sformułowanie „taką samą reakcję (zespół

skojarzeń)”. Można wysunąć zarzut, że nawet jeden i ten sam tekst (w jednym i tym samym
języku)  wywołuje różne reakcje u różnych  ludzi. I powoływać  się na przykłady różnych
interpretacji utworów literackich przez różne osoby […] nawet w tych wypadkach, w których
tekst   nie   zawiera   miejsc   spornych   z   filologicznego   punktu   widzenia.   Można   posunąć   się
jeszcze dalej i powołać się na równie dobrze znane wypadki, kiedy jeden i ten sam tekst […]u
tej samej osoby wywołuje różne reakcje w różnych momentach, np. raz czytany czy słyszany
w młodości, a drugi raz w wieku dojrzałym czy podeszłym,  i twierdzić, że każdy zespół
skojarzeń   powstający   u   odbiorcy   pod   wpływem   danego   tekstu   jest   zjawiskiem
niepowtarzalnym   i   że   podana   wyżej   definicja   pomocnicza   jest   bezwartościowa.
(Wojtasiewicz 1957/1992: 20-21)

Warto zauważyć, że przewidziany powyżej argument rzeczywiście został sformułowany
przez prekursorów i twórców poststrukturalizmu i dekonstruktywizmu, którzy wysunęli tezę o
„śmieci autora” (jasny i skrótowy opis tej koncepcji znajdziemy np. w: Arrojo 1997).
Wojtasiewicz odpiera ów argument w następujący sposób:

Z drugiej jednak strony stoimy wobec niezbitego faktu, że języki spełniają swą

funkcję komunikatywną i że wobec tego nie da się zaprzeczyć, że reakcje wywoływane przez
dany tekst u różnych osób mogą być jeśli nie identyczne, to przynajmniej bardzo podobne.
Stopień pokrewieństwa jest niewątpliwie większy w wypadku prozy naukowej niż w
wypadku poezji, ale w każdym razie bardzo znaczny. Możemy więc zachować definicję […]
w mocy, najwyżej z dodatkowym wyjaśnieniem, że zawartego w niej wyrażenia „takie same”
nie należy rozumieć jako określenia identyczności sensu stricte, lecz interpretować jako
umowne oznaczenie bardzo dużego stopnia podobieństwa. (Wojtasiewicz 1957/1992: 22)

Tak więc teoretykowi (i praktykowi) tłumaczenia nie jest potrzebne przekonanie o

absolutnej przekładalności i identyczności tekstu wyjściowego i tekstu docelowego. Wręcz
przeciwnie: zarówno tłumacz, jak i teoretyk-realista zdają sobie sprawę z tego, że tekst
wyjściowy i tekst docelowy nie mogą być identyczne i zadowalają się ich względnym
podobieństwem.

Amerykańscy uczeni E. Sapir i B.L. Whorf dostarczyli innego argumentu

zwolennikom   tezy   o   nieprzekładalności.   Nie   twierdzili   oni   bynajmniej,   że   nieznanego
dotychczas   języka   nie   da   się   opisać   –   wszak   tym   właśnie   zajmowali   się   na   co   dzień,
rejestrując języki Indian północnoamerykańskich. Doświadczenia z językami bardzo różnymi
od   języków   europejskich   doprowadziły   ich   natomiast   do   następującego   wniosku:   język
narzuca   ludziom   nim   mówiącym   pewne   ograniczenia   kognitywne,   pewien   sposób
kategoryzacji rzeczywistości – tworzy koleiny, z których nie potrafimy się wyrwać. Pogląd
ten, znany pod nazwą hipotezy Sapira-Whorfa, jeśli potraktować go dosłownie, niesie daleko
idące   implikacje   dla  teorii   przekładu:   ludzie  mówiący  różnymi   językami  żyją   w  różnych

światach, a więc nie może być mowy o prawdziwym porozumieniu się między nimi, zatem
tłumaczenie nie jest naprawdę możliwe. Czym więc byłyby miliony tłumaczeń powstałe w
ciągu ostatnich kilku tysięcy lat? Zapewne złudzeniami – wydaje nam się, że przekazujemy
innym odbiorcom sposób rozumowania autora, gdy tymczasem tworzymy zupełnie nową
jakość mieszczącą się w regułach świata języka docelowego.

Oczywiście skrajna interpretacja hipotezy Sapira-Whorfa jest nie do przyjęcia na

gruncie realistycznym. Historia międzynarodowej wymiany naukowo-kulturalnej, fakt
istnienia osób żyjących na pograniczu różnych kultur (którzy w myśl hipotezy Sapira-Whorfa
musieli by być chyba schizofrenikami) są wystarczającymi powodami, dla których musimy
taką interpretację odrzucić.

Wszystkim ludziom wspólne są anatomia i fizjologia – ból i przyjemność, i ich

objawy:   płacz   i   śmiech;   wspólna   jest   umiejętność   komunikowania   się,   zdolność   do
rozumienia i uczenia się nowych wzorców zachowań – nie tylko z własnego doświadczenia,
ale   również   z doświadczenia  innych  (zob.  Langacker   1997:  233), umiejętność  i  potrzeba
tworzenia sztuki, muzyki, literatury. Większość kultur ma zapewne jakieś pojęcie dobra i zła,
świata   nadprzyrodzonego,   rozróżnienie   odwagi   i   tchórzostwa,   hojności   i   skąpstwa.   To
wystarczy do zbudowania systemu odniesień i odpowiedniości między dwoma dowolnymi
kulturami   umożliwiającego   komunikację   międzykulturową.   Nie   trzeba   (i   nie   warto)
poszukiwać jakichś „absolutnych uniwersaliów”. Nawet jeśli użytkownicy jakiegoś języka nie
podporządkowali się twierdzeniom K. Buchnera i zbudowali sobie system deiktyczny nie
odwołujący   się   do   ludzkiego   ciała   jako   punktu   odniesienia   (Levinson   w:   Lewandowska-
Tomaszczyk 1999), to przecież nie wyklucza to możliwości porozumienia z użytkownikami
innych,   „bardziej   Buchlerowskich”   języków.   W   końcu   Levinson   był   w   stanie   opisać   ten
odmienny system deiktyczny,  a nam udało się ten opis zrozumieć. Jak słusznie zauważył
Stanisław Lem:

Wbrew licznym mniemaniom zbieżność pojęciowa języków wszystkich ziemskich

kultur, jakkolwiek różnorodnych, jest uderzająca. Depeszę „Babcia umarła pogrzeb w środę”
można przełożyć na dowolny język – od łaciny i hindu po dialekty Apaczów, Eskimosów czy
plemienia Dobu. Zapewne dałoby się to zrobić nawet z językiem epoki mustierskiej,
gdybyśmy go znali. Wynika to stąd, że każdy człowiek musi mieć matkę matki, że każdy
umiera, że rytuały pozbywania się zwłok są kulturowym niezmiennikiem i jest nim również
zasada rachuby czasu. (Lem 1968: 94-95)

Wracając do Quine’a, warto podkreślić, że jako filozof i logik, a nie teoretyk

przekładu,   zajmował   się   on   czymś,   co   można   nazwać   „tłumaczeniem   języka   dotychczas
niezbadanego ludu” („translation of the language of a hithero untouched people” – Quinn
1964:   460).   K.   Malmkjaer   ma   całkowitą   rację   twierdząc,   że   taki   problem   dotyczy
językoznawcy próbującego opisać nieznany język, a nie tłumacza (Malmkjaer 1998: 9). Już
samo   sformułowanie:   „tłumaczenie   języka”   jest   obce   badaczom   przekładu:   tłumacze   nie
zajmują się tłumaczeniem języków lecz tekstów, a wszelkie teksty wyprodukowane przez
ludzi są w większym lub mniejszym stopniu przetłumaczalne.

Tłumaczenie jest możliwe dzięki względnemu podobieństwu struktur mentalnych i

językowych oraz naszej umiejętności wczuwania się w inne sposoby myślenia, przyswajania
sobie   „innych  reguł   gry”.  Względne   podobieństwo  różnych  kultur   i  języków   sprawia,   że
będziemy   z   zwykle   w   stanie   podporządkować   danej   ramie   czasownikowej   języka
wyjściowego  ramę czasownikową języka docelowego, scenariuszowi – najbardziej podobny
scenariusz.   Tłumacz   zwykle   przetłumaczy   „otwierać”   jako   „open”,   ponieważ   rama
czasownikowa   OPEN   będzie,   w   większości   przypadków,   bardziej   podobna   do   ramy
OTWIERAĆ  niż inne  ramy języka  angielskiego,  na przykład  BREAK  czy ENTER  (zob.

rozdz.   4).   Obcy   scenariusz   zrozumiemy   dlatego,   że   będziemy   w   stanie   dostrzec   jego
podobieństwo do jakiegoś scenariusza, który już znamy – z naszej własnej czy jakiejś innej
kultury. Przeprowadzka do nowego domu w Stanach Zjednoczonych z pewnością różni się od
przeprowadzki w Polsce, ale przecież istnieją między tymi operacjami oczywiste analogie.
Wiąże się z tym jeszcze jedno zjawisko często przemilczane w książkach o tłumaczeniu: w
dzisiejszym świecie spotykamy coraz mniej ludzi, których można określić mianem absolutnie
monolingwalnych  czy   też  absolutnie   jednokulturowych.  Czy   tego   chcemy   czy   nie,
globalizacja przekształca nas powoli w obywateli świata, mieszkańców globalnej wioski.

W przypadku istotnych różnic między kulturami i językami zadziała zdolność do

empatii   oraz   elastyczność   naszego   umysłu:   wraz   z   autorami  science   fiction  potrafimy
odwiedzać inne światy, w jakimś stopniu „rozumiemy” nawet Azteków – cywilizację, która
powstała   w   całkowitej   izolacji   od   świata   europejskiego,   kulturę   radykalnie   odmienną   od
śródziemnomorskiej. Inna sprawa, że nasze rozumienie innych światów i innych istot zawsze
opiera się na naszym własnym doświadczeniu i znajomości własnej kultury, a zatem będzie
zawsze   w   pewnym   (czy   nawet   znacznym)   stopniu   antropocentryczne,   eurocentryczne   (w
przypadku  Europejczyka)  i wreszcie  egocentryczne;  mówiąc  potocznie,  zwykle  mierzymy
innych własną miarą. Nie oznacza to jednak, że jesteśmy ślepi i głusi na inność i że niczego
nowego nie potrafimy się nauczyć. Do tego problemu wrócimy w kolejnych rozdziałach, na
przykład podczas omawiania tak zwanej nieprzekładalności kulturowej.

Jak słusznie zauważają A. Neubert i G.M. Shreve, o nieprzekładalności można mówić

właściwie   tylko   wtedy,   kiedy   na   przekład   nie   ma   zapotrzebowania   (1992:   85),   kiedy
tłumaczenie   danego   tekstu   i   tak   nie   znalazłoby   odbiorców.   Trudno   sobie   wyobrazić   na
przykład  tłumaczenie  Teorii względności  na język  Tok Pisin, choćby z tego względu, że
studiujący   fizykę   Papuasi   władają   językiem   angielskim,   a   więc   tłumaczenie   nie   byłoby
nikomu potrzebne, wymagałoby natomiast stworzenie w języku Tok Pisin całego słownictwa
fizycznego, którego ten język nie posiada (por. Bar-Hillel 1964b).

Powyższa krytyka tezy o absolutnej nieprzekładalności nie oznacza, że chcemy dla

odmiany postulować absolutną przekładalność wszystkiego. Jak zauważył Wojtasiewicz:

Nieprzekładalność może dotyczyć jedynie pewnych wypadków szczególnych, może

nawet bardzo licznych, ale dających się interpretować jako wyjątki od ogólnej zasady
przekładalności z jednego języka na drugi. (Wojtasiewicz 1957/1992: 28)

Naszym zamiarem jest jedynie powtórzenie za Wojtasiewiczem, że teksty – dodajmy: teksty
tworzone przez ludzi w celach komunikacyjnych – są zawsze bardziej lub mniej przekładalne.
Zastrzeżenie   o   tekstach   tworzonych   przez   ludzi   w   celach   komunikacyjnych   jest   istotne,
ponieważ istnieją teksty, którym ewidentnie taki cel nie przyświeca. Co gorsza, takie teksty są
czasem   analizowane   przez   teoretyków   tłumaczenia   w   celu   wykazania   nieprzekładalności
(absolutnej bądź względnej), czy choćby „nieprzystawalności”  języków.  Na przykład J.C.
Catford (1965: 37-39) analizuje rosyjskie zdanie „ja priszła” jako ekwiwalent angielskiego
„I’ve   arrived”     i   stwierdza:   „chociaż   rosyjski   tekst   jest   zupełnie   dobrym   ekwiwalentem
tłumaczeniowym angielskiego tekstu, wyraźnie nie ma tego samego znaczenia – ponieważ
wybiera jako językowo (kontekstualnie) ważny inny zbiór elementów w tej sytuacji” (Catford
1965:   38).   Następnie   autor   przedstawia   listę   elementów:   1.   mówca,   2.   rodzaj   żeński,   3.
przybycie,   4.   na   piechotę,   5.   wydarzenie   uprzednie,   6.   powiązane   z   teraźniejszością,   7.
ukończone i zauważa, że zdanie angielskie „wybiera” elementy 1, 3, 5, 6, a zdanie rosyjskie –
1, 2, 3, 4, 5, 7. (Catford 1965: 39). Powyższe  spostrzeżenia  można  przyjąć  jako analizę
lingwistyczną różnic między językiem angielskim a rosyjskim, choć dziwią sformułowania
kontekstualnie   i sytuacja  (pamiętajmy, że Catford odróżnia kontekst od ko-tekstu), bo jako
żywo omawiane zdania są wyrwane z kontekstu. Można nawet zgodzić się, że w pewnych

(dość   nietypowych   sytuacjach)   wymienione   różnice   mogą   powodować   trudności
przekładowe, na przykład wtedy, gdy nadawca tekstu zechce wykorzystać „nieoznaczoność
rodzaju” w angielskiej wersji, czyli najczęściej w specyficznych typach tekstów literackich
(zob. podrozdział o grze słów w rozdziale 6). Jednak każdy tłumacz powie od razu, że tego
typu różnice w ogromnej większości przypadków nie uniemożliwiają przekładu, co więcej,
nie   stanowią   zwykle   poważnych   problemów   tłumaczeniowych.   Catford   analizuje   ten
przykład, i wiele innych, po to, by skrytykować koncepcję tłumaczenia jako transkodowanie
oraz pojęcie międzyjęzykowego transferu znaczenia (Catford 1965: 42). O ile trzeba się z nim
zgodzić, że tłumaczenie nie jest rzeczywiście transkodowanie tekstu z języka A na język B, o
tyle nasz stosunek do transferu znaczenia  zależeć będzie, rzecz jasna, od rozumienia słowa
„znaczenie”.  Catford rozumie  je jako właściwość  danego języka.  Wyraźnie  podkreśla,  że
„tekst   w   języku   wyjściowym   ma   znaczenie   w   języku   wyjściowym,   a   tekst   w   języku
docelowym ma znaczenie w języku docelowym – na przykład rosyjski tekst ma rosyjskie
znaczenie (tak samo jak rosyjską fonografię/ortografię, gramatykę i leksykę), a odpowiedni
(?) angielski tekst ma angielskie znaczenie”. (Catford 1965: 35) Otóż właśnie w tym punkcie
nie możemy się zgodzić z Catfordem. Znaczenie nie jest właściwością danego języka w takim
samym sensie jak gramatyka czy leksyka. Znaczenie jest własnością ludzkiego umysłu. W
licznych  książkach   na temat  tłumaczenia   przytaczany  jest  fakt  występowania   w  językach
eskimoskich   wielu   określeń   na   śnieg.   Ma   to   świadczyć   o   nieprzekraczalnych   granicach
przekładalności czy wręcz o różnicach kognitywnych między Eskimosami, Anglikami czy
Polakami.   Zauważmy   jednak,   że   Polak   dostrzega   różnice   między   śniegiem   sypkim   czy
puchem śnieżnym, a śniegiem lepkim, z którego można ulepić bałwana, czy też śniegiem
zmarzniętym itp. Polacy nie mają tylu wyrazów i zwrotów określających smak i aromat wina
co Francuzi. Jednak Polak, który zamieszka we Francji i przyjmie zwyczaj picia wina, bardzo
szybko   znajdzie   lub   wymyśli   właściwe   określenia.   Przykłady   można   mnożyć,   a   wniosek
nasuwa się sam: bez względu na różnice językowe ludzki potencjał kognitywny jest bardzo
podobny (por. Tabakowska 1993: 28).

Podkreślaliśmy już, że rosyjsko-angielskie przykłady Catforda są wyrwane z

kontekstu – nie wiemy, kto je powiedział, do kogo, w jakiej, sytuacji, po co itd. Zatem z
naszego punktu widzenia powyższa analiza nie dotyczy różnic znaczenia, lecz różnic między
językiem rosyjskim a angielskim, a podlegają jej właściwie nie teksty, lecz teksty potencjalne.
Przez   tekst   potencjalny   rozumieć   będziemy   taki   ciąg   syntagm,   który   jest
przytaczany/analizowany bez kontekstu lub w kontekście tak niejasnym, że nie pozwala on na
przypisanie   tekstowi   żadnych   scen,   scenariuszy   czy   motywów,   a   jedynie,   w   najlepszym
przypadku,   najogólniejszych   schematów.   Na   istnienie   tego   typu   tekstów   –   zwłaszcza   w
badaniach lingwistycznych – zwrócił uwagę amerykański psycholog J.D. Bransford (1979).
Zauważył, że zdania prezentowane w badanym kontekście eksperymentalnym, traktowane są
przez uczestników doświadczenia jako przykłady wypowiedzi, które ktoś w jakiejś sytuacji
mógłby wygłosić. I tak na przykład zdanie „Bill has a red car” (Bill ma czerwony samochód)
traktowane   jest   jako   w   pełni   zrozumiałe   (1979:   155).   Kiedy   jednak   to   samo   zdanie
wypowiedział   jeden   z   eksperymentatorów   (E)   do   niewtajemniczonego   kolegi   (K)   w
kontekście nieeksperymentalnym, reakcja była następująca:

Wyglądał na bardzo zaskoczonego, milczał przez jakieś trzy sekundy i w końcu wykrzyknął:
„O   czym   ty   mówisz,   do   cholery”?   Po   krótkiej   sesji   uświadamiającej   K   roześmiał   się   i
wyjaśnił E, co się działo w jego głowie. Najpierw K pomyślał, że E mówi o osobie imieniem
Bill, która K znał. Po chwili K uświadomił sobie, że wedle wszelkiego prawdopodobieństwa
E nie może znać tej osoby, a poza tym ten Bill nie kupiłby nigdy czerwonego samochodu.
Potem   K   pomyślał,   że   E   mógł   pomylić   imiona   i   że   naprawdę   chciał   powiedzieć   J   (ich
wspólny   znajomy).   K   wiedział,   że   J   zamówił   nowy   samochód,   ale   był   zaskoczony,   że

samochód jest czerwony i że dostarczono go tak szybko. K rozważył jeszcze kilka
dodatkowych hipotez, to wszystko mniej więcej w ciągu trzech sekund. Następnie dał za
wygraną, wykrzykując: „O czym ty mówisz, do cholery”? (Bransford 1979: 197)

Zacytowana anegdota świetnie ilustruje kilka bardzo ważnych prawd na temat

komunikacji językowej – na przykład opisaną poniżej zasadę współdziałania i maksymy H.P.
Grice’a,   ale   przede   wszystkim   fakt,   że   znaczenie   wypowiedzi   nie   jest   zawarte   w   samej
wypowiedzi  – odbiorca  musi  je dopiero zrekonstruować.  Historia  ta  pokazuje uporczywe
dążenie do znalezienia sensu, o którym będzie mowa wielokrotnie w tej książce, frustrację
odbiorcy,   który   nie   zdołał   do   takiego   satysfakcjonującego   go   sensu   dotrzeć,   ale   również
zadowalanie się płytkim poziomem zrozumienia tekstu: osobom badanym wystarcza to, że są
w stanie wyobrazić sobie sytuację, w której ktoś mógłby powiedzieć „Bill has a red car”. Nie
spodziewają się, że zrozumieją ten tekst głębiej, czy może raczej istotniej (kim jest Bill? Jaka
jest   marka   samochodu?   Dlaczego   czerwony?   A   przede   wszystkim   dlaczego   są   o   tym
informowani), bo w gruncie rzeczy nie uczestniczą w prawdziwej komunikacji językowej,
tylko w eksperymencie psycholingwistycznym.

Bransford wraz ze współpracownikami skonstruował też dłuższy tekst, który trudno

dopasować do jakichś konkretnych scen czy scenariuszy, a który był wykorzystywany przez
niego do badania zrozumienia i zapamiętywania tekstów.

Po angielsku brzmiał on następująco:

The procedure is actually quite simple. First you arrange items into different groups. Of
course one pile may be sufficient depending on how much there is to do. If you have to go
somewhere else due to lack of facilities that is the next step: otherwise, you are pretty well set.
It is important not to overdo things. That is, it is better to do too few things at once than too
many. In the short run this may not seem important but complications can easily arise. A
mistake can be expensive as well. At first, the whole procedure will seem complicated. Soon,
however, it will become just another facet of life. It is difficult to foresee any end to the
necessity for this task in the immediate future, but then, one never can tell. After the
procedure is completed one arranges the materials into different groups again. Then they will
be used once more and the whole cycle will then have to be repeated. However, that is part of
life.

Powyższy tekst został napisany w taki sposób, żeby jego odbiorcom było trudno powiązać go
z jakimikolwiek konkretniejszymi strukturami pamięci (scenami, scenariuszami). Używane są
w   nim   rzeczowniki   i   czasowniki   o   znaczeniu   bardzo   ogólnym,   żeby   nie   powiedzieć
ogólnikowym,   typu:   procedura,   jednostki/elementy,   grupa,   stos,   urządzenia,   krok,   rzeczy,
komplikacje, pomyłka, zadanie, materiały, cykl, być, urządzić, zrobić, pójść, wydawać się,
powstawać,   stawać   się,   zakończyć,   używać,   powtarzać.   Takie   jednostki   leksykalne   mogą
pojawić   się   w   realizacji   werbalnej     niemal   każdego   scenariusza.   Tekst   nabiera   jednak
konkretności,   gdy   poinformujemy   jego   odbiorców,   że   mowa   jest   o…   praniu.   Tak   też
postępowali   eksperymentatorzy:   badali   dwie   grupy   odbiorców   –   jedną,   która   została
poinformowana o temacie tekstu, drugą, która tematu nie znała. Eksperyment wykazał, że
badani z grupy pierwszej zrozumieli tekst lepiej i znacznie lepiej go zapamiętywali. Warto
jednak   zauważyć,   że   nawet   takie   „szkieletowe”   teksty   są   do   pewnego   stopnia
przetłumaczalne.

Ten sam tekst został przeze mnie wykorzystany w eksperymencie mającym wykazać

wpływ poziomu zrozumienia tekstu na strategie tłumaczenia. Poleciłem tekst o praniu
przetłumaczyć dwóm grupom tłumaczy - A i B, przy czym tylko jedna z nich – grupa B –

była poinformowana o temacie tekstu. W efekcie uzyskałem dwie grupy tłumaczeń, z których
najbardziej charakterystyczne wyglądały tak:

Grupa A

Postępowanie w tej sprawie jest właściwie bardzo proste. Najpierw układa się

elementy w różnych grupach. Oczywiście jeden zbiór może wystarczyć w zależności od tego.
Ile trzeba zrobić. Jeżeli musisz udać się gdzie indziej, na przykład przy braku udogodnień, jest
to następny krok. Bardzo ważne jest, aby nie przesadzić, to znaczy lepiej jest zrobić za
jednym razem za mało niż za dużo. Na krótki dystans może się to wydać nieważne, ale bardzo
łatwo mogą powstać komplikacje i błąd może drogo kosztować. Na początku cała procedura
wyda się skomplikowana, ale szybko stanie się jednak tylko kolejną dziedziną życia. Jest
trudno przewidzieć koniec, wynik tego zadania w najbliższej przyszłości, ale nigdy nie można
powiedzieć nic pewnego. Kiedy procedura jest zakończona, układa się materiały znowu w
różne grupy. Później mogą być poukładane na właściwych im miejscach. W końcu będą one
użyte jeszcze raz i później cały cykl musi zostać powtórzony. Jednak jest to częścią życia.

Grupa B

Sposób prania jest dosyć prosty. Najpierw należy podzielić rzeczy do prania na grupy.

Oczywiście ułożenie ich na jedną kupkę może być wystarczające, w zależności od tego, ile
ich jest. Jeżeli konieczne jest pójście gdzieś z praniem, ponieważ nie ma się pralki, należy
pójść gdzieś indziej. Istotne jest, żeby niczego nie dawać zbyt wiele. Może się to wydawać
niezbyt istotne, ale łatwo jest o kłopoty i komplikacje, które sprawią, że pranie będzie bardziej
kosztowne i trudne. Na początku procedura prania może wydawać się dość trudna, ale
wkrótce stanie się po prostu jeszcze jedną czynnością. Trudno jest przewidzieć, żeby
kiedykolwiek w przyszłości pranie przestało być potrzebne, ale tak w gruncie rzeczy to nie
wiadomo. Po ukończeniu tej całej procedury należy ułożyć rzeczy w oddzielnych grupkach i
umieścić je w szafach. Wkrótce znowu będą brudne i trzeba będzie powtórzyć całą procedurę.
Jednakże jest to po prostu część życia.

(Dokładny opis eksperymentu w: Hejwowski 1992: 102-113)

Omawiany   eksperyment   wykazuje,   że   nawet   teksty   potencjalne,   niezaktualizowane
sytuacyjnie, są w jakimś sensie przekładalne – pod warunkiem, że tłumacz zechce, bądź jest
zmuszony,   przypisać   im   pewne   cechy   tekstu   autentycznego,   to   znaczy   wymyślić   autora,
odbiorcę i sytuację komunikacyjną, w jakiej tekst powstał. Oczywiście w przypadku tekstu o
praniu (bez tytułu) wyobrażenia tłumacza na temat autora, odbiorcy i sytuacji komunikacyjnej
są   jedynie   bardzo   mgliste,   stąd   tłumaczenie   bazuje   na   strategii   powierzchniowej
(bezkontekstowej) i najogólniejszych schematach (np. jest to opis jakiejś procedury).

Powtarzamy, że nie mamy zamiaru postulować absolutnej przekładalności wszystkich

możliwych tekstów. Taki postulat byłby zupełnie nierealistyczny: tłumaczenie jest bowiem
formą komunikacji językowej i to formą dodatkowo skomplikowaną różnicami językowymi,
kulturowymi   i   nieuchronną   obecnością   w   akcie   komunikacji   osoby   trzeciej   –   tłumacza.
Tymczasem nawet komunikacja między użytkownikami tego samego języka etnicznego nigdy
nie jest stuprocentowym sukcesem. Ludziom na ogół udaje się porozumieć, ale nie jest to
przecież  żadne  porozumienie  absolutne.  W tym  kontekście warto powrócić na chwilę do
Quine’owskiej   koncepcji   nieoznaczoności.   Rzeczywiście   nie   możemy   nigdy   twierdzić,   że
rozumiemy czyjąś wypowiedź w stu procentach. Przed takim stwierdzeniem zawahałby się
niejednokrotnie   sam  autor  wypowiedzi.   Pisał   o tym  H.P. Grice  (1975),  twórca  koncepcji
implikatury   konwersacyjnej,   który   rozumiał   doskonale,   że   komunikacja   między   ludźmi
(dodajmy,   że   Grice   pisał   o   ludziach   prowadzących   rozmowę   i   władających   tym   samym

językiem) polega na wyciąganiu wniosków z tego, co zostało powiedziane, a nie na jakimś
dekodowaniu tekstów. Grice zakłada, że porozumiewając się ze sobą ludzie odwołują się do
zasady współdziałania, która nakazuje uczestnikowi aktu komunikacji dostosować swój ruch
konwersacyjny do aktualnej sytuacji i celu rozmowy 1975: 45). Zasada ta jest realizowana za
pomocą   kilku   „maksym”   dotyczących   ilości,   jakości,   związku   i   sposobu,   które   skłaniają
mówiącego do takich zachowań jak mówienie zbyt wiele lub zbyt mało, mówienie prawdy,
mówienie na temat, mówienie w sposób jasny i zrozumiały (Grice 1975: 45-46). Uczestnik
aktu komunikacji nie może nie podporządkować się którejś z maksym, na przykład w sposób
niedostrzegalny   dla   swego   rozmówcy   nie   zastosować   się   do   danej   reguły   (czym   zwykle
wprowadzi go w błąd), zrezygnować z przestrzegania maksym i zasady współdziałania, może
znaleźć się w sytuacji, w której nakazy dwóch maksym są ze sobą sprzeczne i wreszcie może
w   sposób   widoczny   i   ewidentny   złamać   którąś   z   nich   (1975:   49),   na   przykład   podczas
niezwykle   nudnego   wystąpienia   na   konferencji   powiedzieć   do   sąsiada:   „jaki   ciekawy
referat!”. W takiej sytuacji odbiorca przeprowadza krótkie wnioskowanie: X powiedział, że
referat   jest   ciekawy,   obaj   rozumiemy   doskonale,   że   jest   nudny   (sprzeczność   z   maksymą
„mów prawdę”), zatem X nie powiedział tego serio, chciał w gruncie rzeczy powiedzieć mi,
że dawno nie słyszał tak nudnego referatu, że męczy go siedzenie tu i słuchanie mówcy, że
obaj marnujemy czas wysłuchując tego referatu. Grice zauważa, że tego typu implikatura nie
jest realizowana poprzez to, co zostało powiedziane, ale przez  p o w i e d z e n i e   tego, co
zostało powiedziane, czyli przez takie a nie inne sformułowanie wypowiedzi w danej sytuacji.
Grice dodaje do tego komentarz, który natychmiast przywodzi nam na myśl Quine’owską
„zasadę nieoznaczoności”:

Since, to calculate a conversational implicature is to calculate what has to be supposed in
order preserve the supposition that the Cooperative Principle is being observed, and since
there may be various possible specific explanations, a list of which may be open, the
conversational implicatum in such cases will be disjunction of such specific explanations; and
if the list of these is open, the implicatum will have just the kind of indeterminacy that many
actual implicate do in fact seem to posses. (Grice 1975: 58)

Dodajmy   tylko,   że   różne   szczegółowe   wyjaśnienia   będą   miały   różny   stopień
prawdopodobieństwa   wynikający   z   doświadczeń   komunikacyjnych   i   ogólnej   wiedzy   o
świecie   odbiorcy,   zatem   dysjunkcja,   o   której   pisze   Grice,   nie   będzie   prostą   sumą   zdań
połączonych spójnikiem „albo”, lecz raczej pewną hierarchią hipotez i przypuszczeń.

Zrozumienie tekstu jest zatem konstrukcją na tyle skomplikowaną, że nigdy nie

możemy powiedzieć: wiem już wszystko. Podobnie nie możemy powiedzieć o żadnym
przekładzie: to jest tłumaczenie idealne. Nie zmienia to jednak faktu, że na ogół jesteśmy w
stanie porozumieć się z innymi ludźmi w sposób wystarczający. Wystarczający do tego, by z
nimi współdziałać, wpływać na ich zachowanie, by się od nich uczyć itp. W takim sensie
będziemy również w stanie, choć może nie od razu, porozumieć się z owym krajowcem
wypowiadającym słowo „gavagai”. Z tego samego aposteriorycznego punktu widzenia trzeba
stwierdzić, że większość tłumaczeń (a przynajmniej większość tłumaczeń wykonanych przez
profesjonalnych tłumaczy – zob. rozdział 8) spełnia swoją rolę.

Rzecz jasna, istnieją teksty łatwiejsze i trudniejsze do tłumaczenia. Zapewne istnieją

też teksty, w których pewnych elementów przełożyć się nie da. Istnieją z pewnością, jeśli
przyjmiemy za O. Wojtasiewiczem (1957/1992: 57), że objaśnianie, na przykład za pomocą
przypisów, nie jest już tłumaczeniem sensu stricto. Do takich problemów powrócimy w
rozdziałach 5. i 6. traktujących o kulturowych i językowych źródłach nieprzetłumaczalności
względnej/częściowej.

2. Mit tłumaczenia dosłownego: „litera nie zabije ducha”

If (…) the letter has killed the spirit (…) there must have been something
wrong either with the original letter or with the original spirit.
[Jeśli litera zabiła ducha, to albo z literą, albo z duchem oryginału musiało
być coś nie w porządku.]

Powyższy cytat wyraża przekonanie V. Nabokova, pisarza i tłumacza, o tym, że

tłumaczenie   dosłowne   jest   jedyna   dozwoloną   formą   działalności   przekładowej   i   że   w
przypadku dzieł naprawdę wielkich tłumaczenie dosłowne nie może popsuć – „zabić”, jak
trawestując św. Pawła napisał Nabokov – oryginału. Przekonanie owo wyniósł Nabokov ze
swej pracy nad przekładem Eugeniusza Oniegina na angielski. Wykonując to – niewątpliwie
bardzo trudne – zadanie, doszedł Nabokov do następujących wniosków. Po pierwsze, nie da
się przetłumaczyć Oniegina rymowanym wierszem. Po drugie, melodykę, rymy, skojarzenia,
rytmy i szereg innych istotnych cech oryginału można wyjaśnić czytelnikom przekładu w
przypisach.   Po   trzecie,   można   przetłumaczyć  Oniegina  z   „godziwą   dokładnością”   (with
reasonable accuracy), zastępując rymowany tetrametr oryginału nierymowanymi wersami o
różnej długości (Nabokov 1955/2000: 83). Z takimi wnioskami trudno byłoby polemizować,
nie   podjąwszy   samemu   próby   przekładu  Oniegina.  Niestety,   Nabokov   dokonał   ich
uogólnienia na tłumaczenie poezji w ogóle.

These conclusion can be generalized. I want translations with copious footnotes, footnotes
reaching up like skyscrapers to the top of this or that page so as to leave only the gleam of one
textual line between commentary and eternity. I want such footnotes and the absolutely literal
sense, with no emasculation and no padding – I want such sense and such notes for all the
poetry in other tongues that still languishes in ‘poetical’ versions, begrimed and beslimed by
rhyme. And when my Oniegin is ready, it will either conform exactly to my version or not
appear at all. (Nabokov 1995/2000: 83)

Nabokov domaga się więc tłumaczeń, w których przypisy zajmują znacznie więcej

miejsca   niż   sam   tłumaczony   tekst,   co   więcej,   babrania   rymowanych   przekładów   poezji
twierdząc, że zawsze „brukają” one oryginał. Nabokov dokonuje ataku na takich tłumaczy
poezji, których przekłady SA przyjemne i łatwe w czytaniu twierdząc, że zawsze oznacza to
spłycenie i zbanalizowanie oryginału. „’Rym” rymuje się ze ‘zbrodnią’” („Rhyme rhymes
with „crime”) – pisze Nabokov – kiedy mówimy o rymowanych przekładach Homera czy
hamleta. Pojęcie tłumaczenie wolne trąci łotrostwem i tyranią, a tłumacz, który stawia sobie
za   cel   oddanie   „ducha”   oryginału,   zawsze   zdradza   autora.   „Najbardziej   nieporadne
tłumaczenie   dosłowne   jest   tysiąc   razy   pożyteczniejsze   niż   najpiękniejsza   parafraza”.
(Nabokov 1955/2000: 71 tłum. K.H.)

W rozumowaniu Nabokova można znaleźć kilka słabych punktów. Przede wszystkim

nie istnieje dychotomia  tłumaczenie dosłowne – tłumaczenie wolne.  Co najwyżej możemy
uznać istnienie pewnego kontinuum, którego biegunami są tłumaczenie skrajnie dosłowne i
parafraza. Większość tłumaczeń sytuuje się gdzieś pomiędzy owymi biegunami; często w tym
samym  tłumaczeniu znajdziemy rozwiązania, które będziemy skłonni zaklasyfikować jako
przykłady tłumaczenia  dosłownego i takie, które określimy mianem parafrazy.  Po drugie,
Nabokov   przyjmuje   jako   pewnik,   że   wszystkie   tłumaczenia   wolne   są   uproszczeniami
trywializującymi   tekst   oryginału,   a   wszystkie   tłumaczenia   dosłowne   wynikają   z   troski

tłumacza o oddanie, możliwie jak najwierniejsze, wszystkich walorów oryginału.
Rzeczywistość wygląda znacznie mniej czarno-biało: wiele tłumaczeń dosłownych to
przejawy niezrozumienia oryginału, teksty łamiące podstawowe reguły języka docelowego,
często niezrozumiałe dla docelowego czytelnika, a zawsze brzmiące nieporadnie czy wręcz
śmiesznie. Spójrzmy na następujący przykład:

Jego powieści tryskają poczuciem humoru. Czytelnik ma bardzo dobra zabawę, co

wprawia go w doskonałe samopoczucie. Mały światek jest najlepiej skonstruowaną,
wywierającą największe wrażenie i dotychczas najzabawniejsza jego powieścią. Nie ma wielu
pisarzy, na czytanie których czekam tak niecierpliwie, jak na jego twórczość. )H.Waugh,
Spectator.)

Mnóstwo znakomicie pomyślanych postaci; akademickie spory; wzruszające, zabawne

i okropne skojarzenia; znakomite sceny, czarny humor, ostry dowcip i farsa. Jest tutaj
wszystko, czego oczekujemy, ale jest tego trzykrotnie więcej i trzy razy bardziej zabawne od
całej jego dotychczasowej twórczości. Od strony warsztatowej zdumiewający wyczyn.
(Sunday Telegraph.)

Ten tekst pojawił się na okładce powieści D. Lodge’a opublikowanej przez znane

polskie wydawnictwo. Jest to niewątpliwie przykład tłumaczenia dosłownego – przez polski
tekst prześwitują struktury angielskiego oryginału. Skalkowano nawet pewne elementy
angielskiej interpunkcji. Efekt? Powstał tekst, którego na pewno nie zaliczymy do przykładów
eleganckiej polszczyzny. Niektóre jego fragmenty są wręcz śmieszne i mogłyby raczej
zniechęcić uważnego czytelnika do sięgnięcia po tę skądinąd bardzo udana książkę Lodge’a.

Myślę, że najlepszą odpowiedzią na kontrowersyjne postulaty Nabokova będzie

zacytowanie wybitnego angielskiego poety i malarza, Dantego Gabriela Rossettiego:

The life-blood of rhythmical translation is this commandement: that a good poem shall

not be turned into a bad one. The only true motive for putting poetry into a fresh language
must be to endow a fresh nation, as far as possible, with one more possession of beauty.
Poetry not being an exact science, literality of rendering is altogether secondary to this chief
law. I say literality – not fidelity, which is by no means the same thing. [D.G. Rossetti z
“Dante and his circle” opubl. 1861. (W:) A. Lefevre (red) 1992.]

Rossetti bardzo wyraźnie formułuje ważne spostrzeżenie: nie należy mylić wierności
przekładu z dosłownością.

Nabokov wypowiadał się na temat tłumaczenia wielkiej poezji, jednak zwolenników

tłumaczenia dosłownego można również znaleźć wśród teoretyków zajmujących się innymi
typami tekstów. Innym wpływowym propagatorem koncepcji tłumaczenia dosłownego był
Antoine Berman. W eseju z 1985 r. napisał:

Here „literal” means: attached to the letter (of works). Labor on the letter in translation

is more originary than restitution of meaning. It is through this labor that translation, on the
one hand, restores the particular signifying process of works (which is more than their
meaning) and, on the other hand, transforms the translating language. (Berman 1985/2000:
297)

Wydaje się, że Berman – świadomie lub nie – odwołuje się do dwóch biegunów

przekładu opisanych przez P. Newmarka (1981): tłumaczenia semantycznego i tłumaczenia
komunikacyjnego i opowiada się za rytym pierwszym. To akurat nie powinno nas zaskoczyć,
zważywszy, że Bermana interesowały przede wszystkim tłumaczenia tekstów, które

Newmark również określił jako nadające się raczej do tego typu tłumaczenia. Jednak
podstawowa wątpliwość, jaka towarzyszy lekturze Nabokova czy Bermana, dotyczy
określenia, czym właściwie jest tłumaczenie dosłowne.

Naszym zdaniem, w przypadku języków niespokrewnionych i społeczności nie

będących   ze   sobą   w   stałym   kontakcie   kulturowym   pojęcie   „tłumaczenie   dosłowne”   –
rozumiane   jako   pełnoprawna   metoda   tłumaczenia,   owocująca   pełnowartościowymi
przekładami, czy też jako regularnie stosowana technika tłumaczeniowa – nie ma sensu, gdyż
po pierwsze, nikt nie jest w stanie powiedzieć nam, jaki jest dosłowny ekwiwalent danej
jednostki   leksykalnej   czy   danej   struktury   zdaniowej   (między   różnymi   językami   nie   ma
bezwzględnych   odpowiedniości   tego   typu),   a   po   drugie,   gdyby   postulat   tłumaczenia
dosłownego   potraktować   poważnie,   w   efekcie   takiego   tłumaczenia   powstawałyby   teksty
całkowicie   niezrozumiałe   lub   w   najlepszym   wypadku   całkowicie   niegramatyczne.   Ma
natomiast  sens określenie  „tłumaczenie  interlinearne”  – odwzorowywanie  struktury tekstu
oryginalnego w celu ukazania odbiorcom przekładu specyfiki tego tekstu, czy też szerzej –
specyfiki   omawianego   języka   (języka   wyjściowego).   Tłumaczenie   interlinearne   bywa
stosowane w tekstach językoznawczych  i tekstach  antropologicznych.  Jednak tłumaczenie
interlinearne   trudno   nazwać   tłumaczeniem  sensu   stricte,  ponieważ   jego   celem   nie   jest
komunikacja   międzykulturowa,   czyli   umożliwienie   użytkownikowi   języka   B   zrozumienie
tekstu   powstałego   pierwotnie   w   języku   A,   a   tylko   pokazanie   użytkownikowi   języka   B
pewnych   szczególnych   cech   języka   A   i/lub   tekstów   w   nim   tworzonych.   Spójrzmy,   na
przykład, na tłumaczenie interlinearne wypowiedzi informatora z Wysp Trobrianda:

On mógłby być pierwszy, on pada (jest spuszczane) ich czółno Tolabwaga, już on

mógłby być czysty morze. Później wszyscy wodzowie, zwykły członek społeczności ich
czółno oni padają (są spuszczane) z tyłu. Przypuśćmy my padamy, my jesteśmy pierwsi, one
mogłyby odwrócić się (przeciw nam) duchy; moglibyśmy płynąć Dobu, nie my znajdujemy
świnia naszyjnik. (Malinowski 1986/1992: 578)

Bronisław Malinowski zaopatrzył to tłumaczenie interlinearne e następujący komentarz:

Dosłowny przekład oddaje słowo w słowo znaczenie każdego poszczególnego rdzenia

i   partykuły   zgodnie   z   określonym   schematem   gramatycznym   i   leksykograficznym,   który
zastosowano   do   tego   tekstu,   jak   również   i   kilkaset   innych.   W   tym   miejscu   nie   mogę
przedstawić   komentarza   oraz   argumentacji   do   każdego   szczegółu   lingwistycznego,   który
byłby zupełnie oczywisty dla badacza znającego języki melanezyjskie. Mógłby on co prawda
odnaleźć w tym tłumaczeniu pewne nowe i być może nawet kontrowersyjne cechy. Jednak
pozostałych czytelników szczegóły te zainteresować by mogły w nikłym raczej stopniu. W
przekładzie swoim nie uwzględniłem rozróżnienia pomiędzy inkluzyjną i ekskluzywną formą
pierwszej   osoby   czasowników   w   liczbie   podwójnej   i   mnogiej.   Z   dwóch   czasów,   które
występują w tym  tekście, czas narracyjny oddany został za pomocą czasu teraźniejszego,
natomiast czas „potencjalny” przez dodanie słówka „mógłby”. W nawiasach wskazano na
specjalne znaczenie słowa w kontekście albo też zawarto jakiś komentarz. (B. Malinowski
1986: 578)

A zatem powyższe tłumaczenie interlinearne zawiera już pewne dostosowania i komentarze
mające ułatwić czytelnikowi zrozumienie przekładu. Mimo to, tekst przekładu pozostaje, jak
sądzę, dość trudny do zrozumienia. Porównajmy teraz powyższy przekład interlinearny z –
używając określenia Malinowskiego – „przekładem wolnym”:

Łódź Tolabwaga będzie wodowana jako pierwsza: w ten sposób powierzchnia morza

zostanie oczyszczona. Potem spuszcza się na wodę łodzie wszystkich wodzów oraz zwykłych
członków społeczności. Gdybyśmy wodowali naszą łódź jako pierwsi, duchy (przodków)
rozgniewałyby się na nas: popłynęlibyśmy na Dobu i nie dostalibyśmy tam ani świń, ani
naszyjników. (Malinowski 1986: 579)

Jak zauważył E. Sapir (1933): „niemal każde słowo lub fraza mogą być wyposażone w

nieskończenie wiele znaczeń”. B. Malinowski dodał do tego, że „słowa jednego języka nigdy
nie dają się przetłumaczyć na słowa innego języka” (1935/1987: 41). Malinowski
demonstruje ten prosty fakt na licznych przykładach (1935/1987: 43-44) i powtarza:

Sprowadziliśmy teraz nasz paradoks do banalnego stwierdzenia, że słowa należące do

jednego języka nie dają się nigdy przetłumaczyć na słowa innego języka. Jeśli przez
tłumaczenie rozumieć będziemy stosowanie pełnego zakresu środków zastępczych, zwrotów
metaforycznych i idiomów – to tego rodzaju proces jest oczywiście możliwy. Ale nawet
wówczas należy pamiętać, że potrzeba czegoś więcej niż tylko manipulowanie słowami i
zwrotami. […] poprawne tłumaczenie musi oznaczać nie tylko stosowanie innych słów, ale
także nawiązywanie do innych rzeczywistości kulturowych, w których te słowa funkcjonują.
(Malinowski 1935/1987: 44-45)

Tłumaczenie nie jest zatem żadną operacją transkodowanie (tu zgadzamy się z Catfordem), tj.
zastępowania jednego kodu językowego drugim. Trzeba jednak dodać, że tłumaczenie nie jest
też prostą operacją zastąpienia jednego tekstu drugim, ponieważ każdy tekst jest niczym okno
pozwalające nam zobaczyć ogromną, skomplikowaną rzeczywistość i dopiero znajomość tej
rzeczywistości (bez której możemy patrzeć, ale nie widzieć) pozwala tłumaczowi dokonać
pełnego przekładu tekstu. Do tego problemu wrócimy w rozdziale 4.

Mit tłumaczenia dosłownego zakłada wiarę w mit słownika. Mit słownika to przekonanie
niektórych  naiwnych użytkowników, że słowniki podają nam ekwiwalenty tłumaczeniowe
danych jednostek leksykalnych języka wyjściowego. Wystarczy wziąć taką gotową cegiełkę
ze słownika dwujęzycznego i wetknąć ją w odpowiednie miejsce tekstu docelowego. Pogląd
taki jest nieprawdziwy z kilku powodów. Pisząc o tzw. Ekwiwalentach tłumaczeniowych I.
Burkhanov (1998) stwierdza, że racją bytu tzw. słowników  przekładowych jest założenie, że
poszczególnym   jednostkom   leksykalnym   języka   wyjściowego   da   się   przyporządkować
jednostki leksykalne języka docelowego, które „mają takie samo znaczenie”. Wychodząc z
takiego   założenia,   L.   Zgusta   (1984:   147)   domagał   się,   by   słowniki   dwujęzyczne   nie
zamieszczały parafraz czy definicji wyrazów hasłowych, lecz „prawdziwe jednostki języka
docelowego”, które da się zastosować w „płynnym  tłumaczeniu”. Burkhanov zgłasza dwa
poważne   zastrzeżenia   do   takiego   rozumowania:   po   pierwsze,   nie   wszystkie   słowniki
dwujęzyczne muszą być słownikami przekładowymi, po drugie – jak zauważa powołując się
na M. Snell-Hornby (1990: 209) – oczekiwanie, że ekwiwalent słownikowy przyniesie w
efekcie  płynne   tłumaczenie,  należy   raczej   do   kategorii   pobożnych   życzeń,   a   nie   do
rzeczywistości.   Tłumacze   wiedzą   doskonale,   że   ekwiwalenty   znalezione   w   słownikach
dwujęzycznych   trzeba   weryfikować   za   pomocą   różnych   słowników   monolingwalnych
(Burkhanov 1998: 249-250). Szukając polskiego ekwiwalentu angielskiego wyrazu podczas
tłumaczenia,   wolę   często   zajrzeć   do   angielskiego   słownika   jednojęzycznego,   bo
zamieszczony   tam   opis   wyrazu   i   przykłady   jego   zastosowań   pewniej   mnie   zwykle
doprowadzą do poszukiwanego wyrazu polskiego niż słownik dwujęzyczny.

Trzeba pamiętać, że słowniki nie odkrywają i nie ujawniają jakichś absolutnych prawd

po języku i znaczeniu. Opisują jedynie rzeczywistość językową w kategoriach statystycznych.
Zatem,   jeśli   słownik   polsko-angielski   informuje   nas,   że   polskiemu   słowu   „sformować”
odpowiadają   angielskie   wyrazy   „to   form,   to   shape,   to   fashion,   to   draw   up,   to   organize”
(Stanisławski 1982), to mamy rozumieć, że zdaniem autora w słowniku – lub też w pewnym
korpusie   tekstów,   z   oczywistych   względów   ograniczonym   –   polskie   słowo   „sformować”
tłumaczy się najczęściej na angielski za pomocą jednego z podanych wyrazów „to form, to
shape,   to   fashion,   to   draw   up,   to   organize”.   Niektóre   słowniki   podadzą   nam   jeszcze
wskazówki co do zakresu użycia ekwiwalentów języka docelowego bądź też najczęstszych
kontekstów, w jakich owe ekwiwalenty się pojawią, na przykład w Słowniku PWN-Oxford  w
czasownikowym haśle „fashion” znajdziemy następujące informacje:
Vt 1. (shape) wy/modelować [statue, clay]; to fashion clay into sth ulepić coś z gliny
2. (make) z/robić (out of or sth z czegoś)
(Zauważmy   przy   okazji,   że   nie   znajdziemy   wśród   polskich   ekwiwalentów   wyrazu
“sformować”).

Jednak żaden słownik nie powie nam, w jakim konkretnym tekście, który akurat

tłumaczymy,  wyraz „sformować” należy przetłumaczyć jako „to shape”. Co więcej, żaden
szanujący   się   autor   słownika   nie   powie   nam,   że   wyraz   „sformować”   zawsze   będziemy
tłumaczyć na angielski za pomocą jednego z podanych w słowniku ekwiwalentów. Możemy
napotkać tekst, w którym tłumacząc wyraz „sformować” będziemy musieli użyć słowa lub
zwrotu   angielskiego   nie   umieszczonego   wśród   ekwiwalentów   tego   wyrazu   w   naszym
słowniku. Wydaje się, że używany przez leksykografów termin ekwiwalent tłumaczeniowy
jest bardzo niefortunny. O prawdziwych ekwiwalentach tłumaczeniowych możemy mówić
tylko w przypadku konkretnych tekstów, a nie słowników, które z zasady „opisują języki”.
Takie międzyjęzykowe absolutne ekwiwalenty są zjawiskiem niezwykle rzadkim i dotyczą
właściwie wyłącznie pewnych składników terminologii i nomenklatury niektórych dziedzin.
Jak pisze Malinowski:

W   przypadku   słów,   które   muszą   mieć   zasięg   międzynarodowy   –   na   przykład   terminów
naukowych – nad ich unifikacją muszą pracować całe kongresy i można to osiągnąć tylko
dlatego,   że   aparatura   naukowa   jest   jednolita,   że   takie   systemy,   jak   na   przykład   system
metryczny   są   powszechnie   stosowane   i   dlatego,   że   instytucjonalna   strona   kształcenia
naukowego,   organizacja   laboratoriów   i   życia   akademickiego,   są   wystarczająco   podobne.
(Malinowski 1987/1935: 45)

Terminy, z definicji, powinny być precyzyjne i jednoznaczne, nie powinny mieć

synonimów czy znaczenia emotywnego. A zatem w typowych sytuacjach danemu terminowi
powinien odpowiadać dokładnie jeden ekwiwalent w innym języku. Nomenklatura to nazwy
pewnych, na ogół łatwych do wyodrębnienia, elementów rzeczywistości używane w danej
dziedzinie wiedzy. Twórcom nomenklatury, podobnie jak twórcom terminów, zależy zwykle
na tym, by nazewnictwo stosowane w ich dyscyplinie spełniało wymogi stawiane terminom.
Teoretycznie powinniśmy zatem również w dziedzinie nomenklatury spodziewać się
jednoznacznych ekwiwalentów międzyjęzykowych. Jednak w praktyce nawet w przypadku
terminologii i nomenklatury absolutna ekwiwalencja wcale nie jest regułą. Musielibyśmy
bowiem od razu wykluczyć dziedziny wiedzy uwarunkowane kulturowo. Takie dyscypliny
jak historia opisują różne rzeczywistości i w związku z tym wypracowują różne terminologie.
Dziedziny takie jak prawo zbudowane są na różnych podstawach, a więc także posługują się
odmiennymi terminami, często nie mającymi właściwie ekwiwalentów w innych językach.
Botanika i zoologia opisujące rzeczywistość Australii dysponują ogromną nomenklaturą na
określenie tamtejszej flory i fauny. Ze zrozumiałych względów nazwy gatunków znanych w

Australii nie zawsze mają polskie odpowiedniki, a zatem pisząc o nich po polsku możemy
jedynie   posługiwać   się   ich   oficjalnymi   łacińskimi   nazwami,   co   w   zupełności   wystarcza
porozumiewającym   się   między   sobą   fachowcom,   stanowi   natomiast   utrapienie   dla
popularyzatora owych dziedzin. Takie gry jak krykiet, baseball czy futbol amerykański mają
bardzo   rozbudowane   nomenklatury,   dla   których   nie   znajdziemy   odpowiednika   w   wielu
innych   językach.   Wreszcie   pewne   dziedziny   wiedzy   rozwijają   się   szybciej   w   pewnych
krajach, co może powodować, że języki innych krajów nie będą, prz6najmniej przez pewien
czas, dysponować ekwiwalentami wszystkich terminów. Dlatego też trudno zgodzić się z H.
Bergenholtzem i S. Tarpem, którzy twierdzą, że stopnie ekwiwalencji (ekwiwalencja pełna,
częściowa i zerowa) dotyczą jedynie języków specjalistycznych i dyscyplin uwarunkowanych
kulturowo,   a   w   innych   przypadkach   (języków   specjalistycznych   dziedzin   nie
uwarunkowanych kulturowo) regułą jest pełna ekwiwalencja, chyba że mamy do czynienia z
dyscyplina   nową   albo   szybko   się   rozwijającą   (Bergenholtz   &   Tarp   1995:   108-110).   Po
pierwsze, warto zauważyć, że tzw. dyscypliny uwarunkowane kulturowo dysponują znacznie
bogatszym  słownictwem  niż  dyscypliny  kosmopolityczne.  Po drugie,  luki terminologiczne
mogą pojawić się wszędzie.

Kiedyś, na przykład, tłumacząc popularnonaukowa książkę o fizyce i astronomii

natknąłem się na termin „Big Crunch”. Wiedząc, że termin „Big Crunch” jest powszechnie
znany w języku polskim zarówno w postaci oryginalnej jak i polskiej (Wielki Wybuch), nie
sądziłem, że mogą nastąpić jakiekolwiek trudności z odszukaniem ekwiwalentu terminu „Big
Crunch”. Ku mojemu zdziwieniu, jedynym źródłem, w którym udało mi się taki ekwiwalent
znaleźć było polskie tłumaczenie anglojęzycznej książki popularnonaukowej, dokonane przez
znanego specjalistę w tej dziedzinie, który zaproponował termin „Wielki Kres”. Ten pomysł
nie   za   bardzo   mi   odpowiadał,   ponieważ   książka,   która   tłumaczyłem   omawiała,   między
innymi, cykliczną teorię wszechświata, według której „Big Crunch” nie jest żadnym kresem,
a tylko kolejną fazą. Ostatecznie postanowiłem użyć w przekładzie sformułowania „Wielka
Implozja”, ponieważ nie udało mi się wymyślić potocznego ekwiwalentu słowa „crunch”, a w
nawiasie wyjaśniłem (ksiązka była adresowana do młodych czytelników), że „implozja” jest
przeciwieństwem   „eksplozji”.   Podobny problem  pojawił  się  podczas   tłumaczenia  Historii
życia   na   Ziemi,  popularnej   książki   o   ewolucji.   W   ostatnich   rozdziałach   tej   książki,
traktujących   o   ewolucji   człowieka,   używano   wielokrotnie   sformułowania   „humanoids”.
Ponieważ okazało się, że polscy specjaliści używają łacińskiego określenia „humanoidae”,
którego  nie  chciałem   używać   w  popularnej   książce,  musiałem  sam  zaproponować  termin
„człekopodobne”. Nikt mnie dotychczas za to nie zganił, zapewne dlatego, że specjaliści nie
czytają książek popularnonaukowych.

Luki terminologiczne występują jednak nie tylko w tekstach naukowych i

popularnonaukowych. W krótkim tekście gazetowym Pipe Down (wszystkie cytowane teksty
gazetowe zostały zamieszczone wraz z krótkim komentarzem przekładowym w Suplemencie
na  końcu  książki)  pojawiają  się  dwa  sformułowania:   „pipet   music”   i  „captive   audience”.
„Pipet music” oznacza muzykę odtwarzaną w miejscach publicznych, takich jak supermarkety
czy   poczekalnie   i   choć   zjawisko   to   jest   znane   w   Polsce,   nie   ma   na   nie   zwięzłego
„terminopodobnego”   określenia.   Podobnie   jest   z   „captive   audience”   –   określa   się   w   ten
sposób widownię/publiczność , która jest zmuszona do uczestniczenia w danym wydarzeniu.
W   tłumaczeniu   tego   krótkiego   tekstu   na   język   polski   musimy   stosować   kłopotliwe
ekwiwalenty opisowe. Innego typu problem terminologiczny występuje w tłumaczeniu tekstu
Putting Kitty’s Typing on Pause,  w którym użyto sformułowania „negative reinforcement”.
Wprawdzie termin ten ma swój polski ekwiwalent – „wzmocnienie negatywne” – ale polski
termin   używany   jest   wyłącznie   w   tekstach   fachowych,   psychologicznych   czy
pedagogicznych, natomiast jego angielski ekwiwalent jak widać wszedł również do języka
ogólnego. A zatem nawet istnienie ekwiwalentu danego terminu nie gwarantuje jego łatwej

przekładalności. Terminologia i nomenklatura pojawia się także w tekstach literackich, często
powodując bardzo poważne trudności tłumaczeniowe, tak jak w przypadku nazw teksańskich
roślin w tłumaczonej przeze mnie książce True Woman, czy przekształconego terminu
„nuclear family” w opowiadaniu Martina Amisa The State of England (zob. podrozdział o
neologizmach w rozdziale 6).

Kolejną słabą stroną mitu słownikowego jest przekonanie jego zwolenników o tym, że

znaczenie   „zawarte   jest   w   słowach”.   Rozumienie   przypominałoby   według   tej   koncepcji
arytmetykę:   trzeba   dodać   do   siebie   znaczenia   poszczególnych   wyrazów   i   otrzymamy
znaczenie całego zdania czy tekstu. Pogląd taki znajduje swój dobitny wyraz w niektórych
„definicjach” idiomów – idiom to wyrażenie, którego znaczenie nie jest sumą znaczeń jego
składników.   W   niniejszej   książce   podpiszemy   się   raczej   pod   poglądem,   wedle   którego
znaczenia wyrazów (i zwrotów) kształtują się wtedy, kiedy owe wyrazy (i zwroty) zostaną
użyte   w   konkretnych   sytuacjach   komunikacyjnych.   Oczywiście   dobierając   słowa
użytkownicy języka kierują się swoim dotychczasowym doświadczeniem komunikacyjnym,
ale margines swobody przy użyciu konkretnych wyrazów jest ogromny, co oznacza między
innymi,   że   znaczenia   wyrazu   nie   da   się   nigdy   opisać  do   końca  w   żadnym   słowniku.
Przedstawiony tu punkt widzenia jest bliski akceptowanej przez R. Langackera  semantyce
encyklopedycznej. Proponuje on skrajnie dynamiczny model znaczenia jednostki leksykalnej,
w którym dana jednostka aktywuje szereg różnych domen kognitywnych, a każde jej użycie
przynosi nowe znaczenia (Langacker 1997: 237).

Ludzie wierzą zwykle w autorytet słowa pisanego. Często sądzimy, że słowniki i

opracowania   gramatyczne   to   pełna   wiedza   na   temat   języka,   przedstawiona   nam   przez
specjalistów,   którzy   wiedzą   wszystko.   My,   zwykli   śmiertelnicy,   nigdy   takiej   wiedzy   nie
osiągniemy, możemy jedynie do niej aspirować. W takim nabożnym podejściu do słowników
znika nam z pola widzenia prosta prawda, że słowniki są pisane przez ludzi, których wiedza
na temat języka – choć zapewne większa od przeciętnej – nie może przecież być pełna, którzy
dysponują   ograniczonym   czasem,   ograniczonym   budżetem   i   ograniczonym   korpusem
tekstów.   Efekty   ich   działania   mogą   być   lepsze   lub   gorsze,   ale   nigdy   nie   dostarcza   nam
pełnego  opisu   języka.   Naiwne   przekonanie   o   tym,   że   można   opisać   w   pełni   leksykę   i
gramatykę języków leżało u podstaw pierwszych prób tłumaczeń komputerowych: jeśli damy
komputerowi   dokładny   opis   obu   gramatyk   oraz   słowniki   obu   języków,   to   powinien   on
doskonale poradzić sobie z tłumaczeniami. To założenie, jak się okazało, było nieprawdziwe.
Nie tylko dlatego, że ani słownictwa, ani gramatyki nie da się  opisać do końca,  ale przede
wszystkim   dlatego,   że   do   tłumaczenia   jakiegokolwiek   „ludzkiego”   tekstu   potrzebna   jest
ludzka wiedza o świecie (por. Bar Hillel 1964a).

Dodajmy, że przedstawiona powyżej koncepcja znaczenia i zastrzeżenia zgłoszone

pod adresem słowników i ekwiwalentów tłumaczeniowych nie wykluczają przydatności
słowników i innych opracowań leksykograficznych – wszelkie zróżnicowanie można przecież
„uśrednić”, opisać statystycznie i tak właśnie należałoby rozumieć słownikowe definicje i
ekwiwalenty. Dla pewnego uproszczenia można założyć, że znaczenie większości wyrazów
da się opisać za pomocą metafory pola o nieostrej czy też ruchomej granicy. W centrum
owego pola znajdują się opisy znaczeń najczęstszych, prototypowych, natomiast zasięg pola
zależeć będzie od doświadczeń językowych danego użytkownika języka, aktualnej sytuacji
(komunikacyjnej), możliwości czasowych, a w przypadku słownika – od jego rozmiarów i
stopnia dokładności. Jednak żaden opis takiego pola nie może pretendować do miana opisu
wyczerpującego wszelkie możliwe znaczenia, a zatem z punktu widzenia tłumacza żaden opis

nie będzie w pełni zadowalający, bo nikt nie jest w stanie wyobrazić sobie wszystkich
sytuacji, w jakich pojawić się może dana jednostka leksykalna. Spójrzmy na przykład z
krótkiego tekstu popularnonaukowego o odnalezionym przez paleontologów skamieniałym
sercu dinozaura i na jego trzy polskie tłumaczenia:

„the organ had four chambers, not three as in modern reptiles”
“organ ten miał cztery komory, a nie trzy, jak u współczesnych gadów”
„organ ten miał cztery jamy, a nie trzy, jak u współczesnych gadów”
„organ ten miał dwie komory, a nie jedną, jak u współczesnych gadów”

Pierwsze tłumaczenie jest niewątpliwie błędne: żadne zwierzę nie ma czterech komór serca.
Przyczyna błędu jest tu angielski wyraz „chamber”, który często bywa tłumaczony na język
polski jako „komora”, ale w przytoczonym  kontekście jest wobec pojęcia „komora serca”
(ang. „ventricle”) hiperonimem. Autor drugiego przekładu zauważył problem, ale nie potrafił
go rozwiązać – wyraz „jama” jest używany w anatomii w innych kontekstach. Najlepsze
wydaje   się   rozwiązanie   trzecie:   w   krótkim   i   bardzo   popularnym   tekście   nie   musimy   się
wdawać w subtelniejsze opisy gadziego serca (większość współczesnych gadów ma jedną,
częściowo przegrodzoną komorę serca), zresztą nie uczynił tego również autor oryginału. A
zatem angielski wyraz „four” w omawianym tekście najlepiej przetłumaczyć jako „dwie”!
Otóż   twierdzę,   że   nie   istnieje   słownik   angielsko-polski,   który   podawałby   informację,   że
„four” w zasadzie znaczy „cztery”, ale w kontekście serca pewnych kręgowców, użyty razem
z wyrazem „chambers” może oznaczać „dwa”. Takie rozwiązanie można odnaleźć jedynie w
umyśle tłumacza.

Podsumujmy: określenie tłumaczenie dosłowne potraktowane rygorystycznie nie ma

sensu, bo nikt nie jest w stanie powiedzieć tłumaczowi, jak wygląda dosłowny ekwiwalent
danej jednostki leksykalnej, danej frazy, danego zdania czy danej konstrukcji gramatycznej.
Takie ustalone odpowiedniości między językami po prostu nie istnieją. Teoretycy posługujący
się tym określeniem dokonują daleko idącego skrótu myślowego: tłumaczenie dosłowne to
takie tłumaczenie, w którym wykorzystano ekwiwalenty słownikowe uznawane za takowe
przez   większość   słowników   lub   większość   użytkowników   języka   wyjściowego   w
społeczności języka docelowego, w którym zastosowano struktury gramatyczne – na pierwszy
rzut oka – najbardziej podobne do struktur języka wyjściowego. Oczywiście procent takiej
dosłowności  tłumaczenia będzie statystycznie tym większy, im bliższe jest pokrewieństwo
języka wyjściowego i docelowego, ale zawsze dany wyraz, zwrot czy struktura gramatyczna
pojawią się w tłumaczeniu dokonanym przez fachowego tłumacza nie dlatego, że są bardziej
podobne do oryginału niż inne wyrazy, zwroty czy struktury gramatyczne, lecz dlatego, że w
danym tekście – zdaniem tłumacza – najlepiej odzwierciedlają sens oryginału. Wszelkie inne
powody dosłowności w tłumaczeniu prowadzą jedynie  do błędów tłumaczeniowych  (zob.
rozdz. 7, a zwłaszcza fragment dotyczący błędów tłumaczenia syntagmatycznego).

Dobrym przykładem na to, jak tłumaczenie dosłowne może sprowadzić tłumacza na

manowce, jest następujący fragment z tekstu o Folwarku zwierzęcym G. Orwella:

„Russian Revolution and its betrayal by Joseph Stalin”
“Rosyjską Rewolucję i jej zdradę przez Józefa Stalina”

Polski   przekład   zawiera   kilka   poważnych   błędów.   Po   pierwsze,   nie   istnieje   „rosyjska
rewolucja”. W języku polskim – zapewne dlatego, że historia Rosji miała dla nas znaczenie
większe   niż   dla   Amerykanów   –   używamy   określeń   bardziej   szczegółowych:   mówimy
„rewolucja  1905  r.”, „rewolucja  lutowa”   i „rewolucja  październikowa”.   Oczywiście   o tej
ostatniej pisał Orwell. Warto też zauważyć, że sformułowanie „rosyjska rewolucja” jest nie

tylko błędem merytorycznym, ale również językowym – w tego typu nazwach przymiotnik
powinien znaleźć się po rzeczowniku. Duże wątpliwości budzi też sformułowanie „jej zdradę
przez Józefa Stalina” – jest ono niezbyt poprawne składniowo („zdrada przez kogoś”?) i
niezrozumiałe (jak należy rozumieć stwierdzenie, że „Stalin zdradził rewolucję”?) Wydaje
się, że znacznie lepszym wyjściem byłaby wersja:
„rewolucję październikową i zdradę jej ideałów, jakiej dopuścił się Józef Stalin”, którą to
wersję trudno nazwać tłumaczeniem dosłownym.

Z pewnych – wyjaśnionych poniżej – względów chciałbym jeszcze w tym rozdziale

wspomnieć o teorii przekładu E. Tabakowskiej (1993), która opiera swą teorię na gramatyce
kognitywnej R. Langackera (zob. np. Langacker 1986, 1987, 1991). Głównym założeniem
Tabakowskiej jest teza, że „ekwiwalencję tłumaczeniową trzeba ustalać na poziomie
obrazowania” (1993: 111).

Ponieważ jednak Langacker programowo nie postuluje w swej gramatyce żadnych

struktur,   które   nie   miałyby   odbicia   w   rzeczywistości   tekstowej   (Langacker   1995:   14),   w
efekcie   Langackerowskie   obrazowanie   znajduje   się   bardzo   blisko  powierzchni   tekstu,  a
stosująca jego model Tabakowska wielokrotnie przekonuje nas o nieprzekładalności tego czy
innego tekstu. I tak, na przykład, wiersz The Mewlips Tolkiena okazuje się nieprzekładalny,
ponieważ   w   języku   polskim   nie   ma   przedimków,   a   fragment   o   Traugutcie   z  Kompleksu
polskiego T. Konwickiego, dlatego, że w języku angielskim istnieje obowiązkowe następstwo
czasów(Tabakowska 1993: 79-82, 93-100). Z taką argumentacją nie do końca potrafię się
zgodzić. Przecież jej naturalną konsekwencją byłoby stwierdzenie, że nic nie da się przełożyć,
bowiem oczywiste jest, że różne języki używają różnych środków do wyrażania pewnych
myśli, a wydaje się, że Langacker i Tabakowska sugerują, iż różne środki to nieuchronnie
inne obrazowanie, a zatem brak ekwiwalencji (zob. też Tabakowska 1993: 30).

Model Tabakowskiej dostarcza nam niezwykle czułego instrumentu do analizy

tekstów,   do   porównywania   tekstu   oryginału   i   przekładu   i   jako   taki   powinien   stać   się
elementem   procesu   kształcenia   tłumaczy.   Analizy   tekstów   przeprowadzane   przez
Tabakowską są naprawdę niezwykle wnikliwe i bardzo pouczające. Nie sądzę natomiast, by
model   ten   można   było   wykorzystać   do   wyjaśnienia   szeregu   podstawowych   kwestii
tłumaczeniowych, istotnych dla teorii przekładu o ogólniejszych ambicjach. Teoria przekładu
to przecież nie tylko analiza tekstu i nie tylko techniki tłumaczeniowe. Do tych problemów
powrócimy w rozdziale 4. niniejszej książki.

3. Mit tłumaczenia funkcjonalnego: „czy wilk może być
lampartem”?

Niezwykłość, nietypowość jakichś cech komunikatów niesie więc zagrożenie:
zagrożenie niezrozumienia tekstu, ale przecież także zagrożenie w postaci
zachwiania poczucia stabilności otaczającego świata, poczucia, że ten świat
jest nam znany.

Roman Lewicki

Zacytowany fragment dobrze podsumowuje motywację, jaka kryje się za podejściem

funkcjonalnym: jeśli zostawimy w tekście przekładu elementy obce, to odbiorcy albo nie
zrozumieją, o co chodzi, albo doznają szoku kulturowego.

Najbardziej znanym i wpływowym przedstawicielem funkcjonalnego podejścia do

przekładu  jest E.A. Nida. Jego koncepcja ekwiwalencji  dynamicznej  – skontrastowanej  z
ekwiwalencją formalną – wywarła ogromny wpływ na teorię i praktykę tłumaczenia drugiej
połowy XX wieku. Zdaniem tego uczonego tłumacz dążący do ekwiwalencji dynamicznej ma
na celu całkowitą naturalność wypowiedzi i stara się konfrontować odbiorcę z zachowaniami
mającymi znaczenie w kontekście jego własnej kultury, nie zmusza go natomiast do tego, by
rozumiał wzorce kulturowe z kontekstu kultury języka wyjściowego (Nida 1964: 159). Swoje
wywody Nida ilustruje na ogół przykładami  z tłumaczeń  biblijnych.  Pisze na przykład  o
przesunięciu,  jakie jest konieczne przy tłumaczeniu biblijnego wyrażenia „wilk w owczej
skórze” na język ludu, który nie zna wilków:

A shift may also be necessary when a word that seems to be of same hierarchical level as the
source-language word actually occupies a different position because of cultural differences.
The word “wolves”, for example, as used in “wolves in sheep’s clothing” is rendered in Bulu
as “leopards”. A more nearly accurate way of describing such a shift would be to say that,
through the referential meanings of the terms reflect different positions in the lineal series, the
functional meanings are the same (Nida 1964: 237)

Zastąpienie wilków lampartami nie budzi zapewne specjalnych sprzeciwów. W końcu

chodzi   tu  przede   wszystkim   o   typowego   drapieżnika.   Z   tego   samego   powodu   można   by
zasugerować   zastąpienie   „chleba   naszego   powszedniego”   „rybą   naszą   powszednią”   w
tłumaczeniu   dla   Eskimosów   (zob.   np.   Wojtasiewicz   1992/1957:   24-25),   użycie
sformułowania „nasze pochrzyny daj nam dzisiaj” w tłumaczeniu na język kiriwina, którym
posługują się mieszkańcy wysp Trobrianda (Szczerbowski 2003: 26), czy też wykorzystanie
nazwy innego typowego pożywienia  w tłumaczeniach na inne języki.  Powstaje tu jednak
pytanie o granicę takich zabiegów. Czy podobnie postąpimy z owcami i barankiem? Czy
będziemy zastępować ekwiwalentami dynamicznymi wszystkie elementy Biblii, których nie
znają   użytkownicy   języka   docelowego?   Rodzą   się   tu   co   najmniej   dwie   zasadnicze
wątpliwości:   pierwsza   natury   religijnej,   druga   ściślej   translatorskiej.   Czy   mamy   prawo
zastąpić baranka koziołkiem albo prosiaczkiem, na przykład dla mieszkańców Papui-Nowej
gwinei, gdzie owiec nie ma, a świnie pełnią funkcję najważniejszego zwierzęcia hodowlanego
(por. Szczerbowski 2003: 27)? Czy nie będzie to rażącym odstępstwem od treści Biblii? A z
drugiej   strony  teoretyk   tłumaczenia   zapytałby   pewnie:   czy  takie   dynamiczne   tłumaczenie
będzie jeszcze Biblią? Czy rzeczywiście w przypadku tłumaczenia skrajnie dynamicznego

można jeszcze mówić o ekwiwalencji? Warto zauważyć, że tego typu wątpliwości miewają
nie tylko puryści-bibliści, teoretycy przekładu czy też praktykujący tłumacze. Zdarza się, że
sami odbiorcy tłumaczenia, którzy nauczyli się jakiegoś języka obcego i zdobyli nieco więcej
wiedzy o świecie,  zaczynają kwestionować rozwiązania zastosowane przez dynamicznych
tłumaczy. Czasem czuja się wręcz upokorzeni i pytają: dlaczego napisaliście dla nas inną,
uproszczoną Biblię? (zob. ciekawy opis tego problemu w Gutt 1992: 69-75, a zwłaszcza Gutt
1991:   172-177).   I   rzeczywiście,   można   odnieść   wrażenie,   że   za   podejściem   „skrajnie
dynamicznym”   kryje   się   protekcjonalny   stosunek   do   odbiorcy.   Tłumacz   niejako   z   góry
zakłada, że jego czytelnicy nigdy nie nauczą się języków obcych i nie dowiedzą się o tym, że
w innych krajach ludzie jedzą chleb i hodują owce.

Toteż konsekwentny dynamizm w tłumaczeniach Biblii należy obecnie do rzadkości.

W cytowanym przekładzie na język kiriwina pojawiają się owce (w postaci zapożyczenia z
języka angielskiego – „sipi”) a także chleb („beredi” – również zapożyczenie z angielskiego)
w opisie cudu rozmnożenia chleba (Szczerbowski 2003: 26-27). T. Szczerbowski pisze:

Przekład biblijny na język kiriwina aby mógł być zrozumiały dla mieszkańców Wysp
Trobrianda, zawiera 229 czarno-białych rysunków oraz 16 kolorowych ilustracji, przypisy,
glosariusz składający się ze 141 haseł oraz małą konkordancję. Ośmiokrotnie pojawia się
ikonograficzny motyw pasterza owiec. Rysunek czy ilustracja pełni tu funkcję poznawczą,
albowiem Trobriandczycy słyszą wyrazy sipi i lam [„baranek”] jedynie w kościele. Należą
one do biga tapwaroro czyli języka kościelnego. (Szczerbowski 2003: 28)

Szczególnym  przypadkiem podejścia funkcjonalnego do tłumaczenia jest teoria relewancji
E.A.   Gutta   (1991,   1992,   2000).   Swą   teorię   przekładu   Gutt   oparł   na   teorii   komunikacji
jednojęzycznej D. Sperbera i D. Wilson (1986), dla której z kolei inspiracją była opisana
powyżej implikatura konwersacyjna Grice’a. Kluczowym dla teorii Sperbera i Wilson jest
stwierdzenie „Every act of ostensive communication communicates the presumption of its
own optimal relevance” (1986: 158), co w przekładzie na język nieco mniej hermetyczny
można by zinterpretować jako „każdy akt komunikacji podejmowany w dobrej wierze niesie
ze sobą przesłanie o swojej optymalnej relewancji”. Przez  optymalną relewancję  Sperber i
Wilson rozumieją odpowiednie (?) korzyści komunikacyjne dla odbiorcy w danej sytuacji
(„adequate contextual effects”) przy minimalnym wysiłku potrzebnym do zrozumienia danej
wypowiedzi („minimal processing cost”). W porównaniu z koncepcją Grice’a już założenia
teorii   relewancji   wydają   się   pewnym   uproszczeniem:   wszystkie   Grice’owskie   maksymy
zostały   sprowadzone   do   jednego   mechanizmu   optymalizacji,   co   jest   eleganckie   z
teoretycznego   punktu   widzenia,   ale   może   prowadzić   do   ogólnikowości   opisu   zdarzeń
komunikacyjnych. Dostosowując teorię Sperbera i Wilson do potrzeb teorii przekładu Gutt
definiuje   tłumaczenie   jako   „interlingual   interpretive   use”   (międzyjęzykowe   zastosowanie
interpretacyjne)   a   produkt   tłumaczenia   –   jako   „tekst   w   języku   docelowym,   który
interpretacyjnie przypomina oryginał” (Gutt 1991: 100).

W teorii Sperbera i Wilson cenne jest to, że rozumieją oni, iż komunikacja polega na

wyciąganiu wniosków z tego, co zostało powiedziane (co zresztą zauważył również Grice), że
dostrzegają dążenie do maksymalizacji komunikacyjnego sensu, wiążące się z ograniczeniem
naszego potencjału kognitywnego. Pojemność naszej pamięci operacyjnej – niezbędnej do
świadomego przetwarzania bodźców – jest bardzo niewielka (zob. np. G.A. Miller 1956, D.
Norman 1980), a zatem, jeśli żądamy od kogoś wysiłku związanego ze zrozumieniem naszej
wypowiedzi (zob. rozdział 4) to jednocześnie obiecujemy mu coś w zamian. W definicji
przekładu Gutta bardzo ważna jest myśl, do której wrócimy w rozdziale 4., że porównywać
można nie teksty oryginału i przekładu, lecz ich interpretacje. Jednak podstawy teorii
Sperbera i Wilson oraz Gutta budzą też szereg wątpliwości, których nie rozwiewają opisy

bardziej szczegółowych zastosowań tych teorii (Sperber i Wilson 1986, Gutt 1991, 1992).
Jak dociec, czy korzyści komunikacyjne, jakie proponujemy w danym akcie komunikacji, są
„odpowiednie”? Czy rzeczywiście zawsze nasza komunikacja przynosi istotne korzyści jej
uczestnikom? Czy rzeczywiście zawsze dążymy do minimalizacji wysiłku odbiorcy?  Jeśli
busola tłumacza ma być opisana wyżej zasada optymalizacji, to jak ma się on zachować w
sytuacji, gdy tylko wzmożony wysiłek odbiorcy przyniesie większe korzyści – upraszczać
czy  komplikować?  Na  takie  pytania  nie  znajdujemy   przekonujących  odpowiedzi  w   teorii
relewancji.  Co więcej, na ostatnie  z  nich – zgodnie  z tą  teorią  – można  udzielić  dwóch
przeciwstawnych   odpowiedzi,   innymi   słowy,   można   za   jej   pomocą   uzasadnić   zupełnie
przeciwstawne decyzje translatorskie. Dlatego też, doceniając fakt, że teoria relewancji Gutta
była   pierwszą   kognitywna   teorią   przekładu,   sądzimy,   że   nie   jest   to   koncepcja   w   pełni
zadowalająca. Zaklasyfikowaliśmy ją do grupy podejść funkcjonalnych  ze względu na jej
nacisk na minimalizację wysiłków odbiorcy i na podkreślanie, że tekst przekładu musi być
relewantny dla odbiorców przekładu, co – w ekstremalnej interpretacji – prowadziłoby do
efektów identycznych z tłumaczeniem dynamicznym Nidy.

Tłumaczenie funkcjonalne może stawiać w trudnej sytuacji przyszłych tłumaczy. Jeśli

przetłumaczony dynamicznie tekst A staje się w jakimś sensie tekstem ważnym w kulturze
docelowej, to tłumacze mający do czynienia z tekstem zależnym od A lub związanym z A
muszą często rozstrzygać dylemat: czy uświadamiać odbiorcom różnice między tekstem A a
jego tłumaczeniem, czy też utrzymywać fikcję świata przedstawionego w tłumaczeniu tekstu
A. Świetnym tego przykładem jest Kubuś Puchatek. Polska tłumaczka książki A.A. Milne’a
zatytułowanej w oryginale Winnie-the-Pooh, zmieniła tytuł i imię głównego bohatera na
bardziej swojsko brzmiącego Kubusia Puchatka. Jak sugeruje we wstępie sam Milne, Winnie-
the-Pooh został nazwany na cześć niedźwiedzia, przepraszam, niedźwiedzicy, przebywającej
w londyńskim ZOO. Stąd, zabawka synka Milne’a (który zresztą nie nazywał się Krzyś tylko
Christopher Robin), jego ulubiony pluszowy miś, z założenia będący „chłopczykiem”, nosi
imię żeńskie (A.A. Milne 1991). Historię Winnie, niedźwiedzicy z Kanady, można znaleźć w
wielu źródłach, choć nie w samym Winnie-the-Pooh (zob. Kozak 2000a). Czasem jednak
historia ta przybiera dosyć zaskakującą formę.

W polskim przekładzie książki Briana Sibleya Hajże ha! Niech żyje Miś! (2002), które

opisuje   okoliczności   powstania   arcydzieła   Milne’a   i   dzieje   rodziny   autora,   z   niemałym
zdziwieniem zauważyłem następujące fragmenty: „Historia Kubusia zaczyna się w Kanadzie
w 1914 roku […] Colebourn zapłacił za małego baribala dwadzieścia dolarów i nazwał go
„Kubusiem” [a raczej Winnie, na cześć miasta Winnipeg, ale dalej będziemy posługiwać się
zadomowionym  w   polskich   przekładach   imieniem   „Kubuś”].   Zostawszy   nieoficjalną
maskotką   Drugiej   Kanadyjskiej   Brygady   Piechoty,   Kubuś   towarzyszył   żołnierzom…”
Przepraszam bardzo, więc jak właściwie nazywał  się niedźwiadek:  Kubuś czy Winnie?  I
jakiej właściwie był płci?

Nawet pozornie uzasadnione zmiany, zwłaszcza w tłumaczeniach tytułów dzieł

literackich (zob. też Hejwowski 2004), mogą w przyszłości powodować negatywne skutki.
Znana w Polsce pod tytułem Gubernator powieść Roberta Penna Warrena nosi w oryginale
tytuł All King’s Men (wszyscy ludzie króla). Tytuł ten jest cytatem z popularnego (choć
zapewne tylko w krajach anglojęzycznych) wierszyka dla dzieci Humpty Dumpty:

Humpty Dumpty sat on a wall
Humpty Dumpty had a big fall.
All the king’s horses
And all the king’s men

Couldn’t put Humpty together again.

Polski tłumacz, antycypując niejako postulaty wysuwane przez teorię relewancji uznał

zapewne, że cytat z nieznanego w Polsce wierszyka nic nie powie polskiemu czytelnikowi i
dlatego nie nadaje się na tytuł przekładu. Niestety, było to rozumowanie krótkowzroczne. W
latach   siedemdziesiątych   na   ekranach   naszych   kin   pojawił   się   znany   amerykański   film
Wszyscy   ludzie   prezydenta,  którego   tytuł   był   oczywistym   nawiązaniem   do   tytułu   książki
Penna Warrena. Oczywistym, ale nie dla Polaków. W gruncie rzeczy polscy widzowie mogli
być nawet nieco zaskoczeni tytułem filmu – przecież nie opowiada on wcale o wszystkich
ludziach  prezydenta. W ten sposób polscy odbiorcy kultury zostali niejako „okradzeni”  z
jednego jej ogniwa: przecież kultura opiera się właśnie na sieci powiązań, odwołań, aluzji,
zależności. A wystarczyło podać na stronie tytułowej polskiego przekładu powieści Penna
Warrena tłumaczenie wierszyka – i książka mogła z powodzeniem nazywać się po polsku
Wszyscy ludzie króla.

Z mitem tłumaczenia funkcjonalnego wiąże się absolutyzacja potrzeb odbiorcy

tłumaczenia: nie ma czegoś takiego jak dobre tłumaczenie, natomiast może istnieć
tłumaczenie adekwatne lub tłumaczenie relewantne – odpowiednie dla danego odbiorcy czy
też danej grupy odbiorców. Tego typu rozumowanie zakłada, że ten sam tekst można
tłumaczyć dla różnych grup odbiorców.

Takie właśnie podejście zaproponowali twórcy Skopostheorie – H.J. Vermeer

(1989/2000) i K. Reiss (1971/2000). Ich zdaniem o całości zjawisk przekładowych decyduje
cel przekładu, który może być określony przez zleceniodawcę. W tym kontekście tekst
oryginału staje się zaledwie ofertą informacyjną, którą tłumacz musi dostosować do potrzeb
odbiorcy (zob. też komentarz J. Kozak 2000a).

W rzeczywistości krąg odbiorców danego tekstu jest niejako z góry zadany (zob. opis

czytelnika projektowanego w rozdziale 4.), przy czym krąg ten może być dość wąski lub
bardzo szeroki. Na przykład artykuł naukowy o ontogenezie i filogenezie skorupy u żółwi
adresowany jest do zoologów, natomiast powieści Agaty Christie do wszystkich ludzi
lubiących czytać kryminały. Tłumaczenie nic tu nie zmieni: nie da się przetłumaczyć owego
artykułu dla laików ani Agaty Christie wyłącznie dla zoologów czy też dzieci przedszkolnych.
W pewnym artykule (Hejwowski 2001: 149) omawiałem przykład pochodzący ze
wspomnianego już wyżej tekstu o skamieniałym sercu dinozaura. Na podstawie znaleziska
uczeni oszacowali wielkość zwierzęcia i stwierdzili, że było ono „a 650-pound plant-eater”.
Moi studenci różnie radzili sobie z tym fragmentem. Otrzymałem między innymi następujące
tłumaczenia:

„roślinożerca ważący 650 funtów”
„roślinożerca ważący około 300 kg (650 funtów)”
„roślinożerca ważący 650 funtów (300 kg)”
„roślinożerca ważący 292,5 kg”
„roślinożerca ważący ok. 300 kg”

W omówieniu napisałem, że „najsensowniejszą wersją tłumaczenia jest ostatnia – ok. 350
kg”. Czytająca ten artykuł koleżanka dopisała na marginesie „najsensowniejszą dla kogo?”.
Odpowiadam:  dla   każdego  normalnego   polskiego  czytelnika,  który  może  sięgnąć  po  taki
artykuł. Omawiany powyżej tekst nie jest adresowany do ludzi szczególnie interesujących się
anglosaskimi  miarami  i   wagami  –  ci  znajdą  znacznie   dokładniejsze  informacje  w   każdej
encyklopedii. Z tego względu wypada wykluczyć trzy pierwsze tłumaczenia. Czwarte jest po
prostu śmieszne: trudno poważnie traktować tezę, że uczeni obliczyli wagę zwierzęcia z taką
dokładnością   na   podstawie   skamieniałego   kawałka   serca.   Nie   pozostaje   nam   zatem   nic

innego, jak podać przybliżoną wagę dinozaura w kilogramach. W kilogramach, ponieważ
większość polskich czytelników nie jest przyzwyczajona do podawania wagi w funtach, a
wielu zapewne nie wie nawet, jak ma się funt do kilograma. A więc bez względu na to, czy
naszymi czytelnikami będą uczniowie szkoły średniej, mieszkańcy domu starców, kolejarze,
inżynierowie czy humaniści, zawsze najlepszą wersją tłumaczenia tego fragmentu tekstu
będzie „ok. 300 kg”.

Czy wszystkie przytoczone wyżej wątpliwości i zarzuty wobec tłumaczenia

funkcjonalnego oznaczają, że należy je bezwarunkowo potępić? Na pewno nie. Nasz sprzeciw
dotyczył raczej nadużywania i absolutyzowania tłumaczenia funkcjonalnego, traktowania go
jako coś więcej niż jedną z możliwych technik tłumaczeniowych. Jako używana z umiarem i
w sposób przemyślany technika tłumaczeniowa, tłumaczenie funkcjonalne może znaleźć
zastosowanie, szczególnie w tłumaczeniach tekstów informacyjnych, ale czasem również w
przekładach literackich.

Rozważmy następujący przykład. Tłumaczenie wspomnianego wyżej tekstu na temat

„piped music” na język polski stwarza jeszcze jedną istotną trudność. Jego pierwsze zdanie
brzmi: „The British may soon be listening to fewer instrumental versions of Penny Lane while
trapped in elevators”. Omawiając ten tekst na zajęciach z tłumaczenia, zorientowałem się, że
większość moich studentów nie zna piosenki  Penny Lane  (lub nie kojarzy jej z tytułem).
Należy   zatem   podejrzewać,   że   znajomość   tego   przeboju   Beatlesów   w   szerszych   kręgach
społeczeństwa wśród ludzi nie mających do czynienia z językiem angielskim, będzie jeszcze
mniejsza. Jeśli tak, to czy nie lepiej  zastąpić  w tłumaczeniu  Penny Lane  tytułem  innego
przeboju? Może Yesterday? Przecież autorowi oryginału nie chodziło tak naprawdę o „Penny
Lane”.   Chciał   zapewne   mrugnąć   do   czytelników,   podając   znany   tytuł   i   zmusić   ich   do
zastanowienia   się:   przypomnijcie   sobie,   ile   razy   słyszeliście   instrumentalną   wersję   tej
piosenki.   Jeśli   moje   rozumowanie   jest   słuszne,   to  Yesterday  doskonale   spełni   tę   rolę   w
polskim przekładzie.

Przydatność tłumaczenia funkcjonalnego jako techniki tłumaczeniowej jeszcze

dobitniej wykazać można na kolejnym przykładzie. Tym razem mamy do czynienia z niezbyt
poważnym, króciutkim tekstem na temat rekordu świata w pluciu pestką wiśni na odległość:

Pitiful Debate
Switzerland’s naturality is at risk. Thomas Steinhauer shattered a U.S. record by spitting’s
cherry pit nearly 83 feet. But U.S. cherry-spit rule book author Herb Teichman claims
foreigners often permit running starts and, worse, canned cherries. “I’d like to see them come
to our turf and spit on our rules” he says. This spat’s getting juicy.

Głównym problemem w tym tłumaczeniu są gry słów w tytule i w ostatnim zdaniu: “pitiful”
znaczy na przykład “żałosny” i zapewne oddaje stosunek autora artykułu do całej sprawy,
jednak   wyraz   ten   został   wybrany   ze   względu   na   to,   że   zawiera   cząstkę   „pit”,   która
jednocześnie   oznacza   pestkę;   podobnie   w   ostatnim   zdaniu,   które   pozornie   można   by
przetłumaczyć jako „Spór nabiera rumieńców”, wyrazy „spat” i ”juicy” zostały użyte głównie
dlatego, że kojarzą się z pluciem i owocami. Czy zatem nie należałoby uznać, że główną
funkcją tytułu i ostatniego zdania tekstu jest żart językowy?  Przecież autor nie chce nam
naprawdę   zasugerować,   że   nowy   rekord   w   pluciu   pestka   jest   tematem   jakiejś   poważnej
debaty,   a   tym   bardziej,   że   wywoła   on   międzynarodowy   konflikt.   Może   więc,   zamiast
tłumaczyć te dwa fragmenty mniej lub bardziej dosłownie, lepiej będzie wymyślić pasujące
do tekstu artykułu żarty językowe po polsku? Ci z moich studentów, którzy myśleli podobnie
jak ja, zaproponowali bardzo różne wersje tytułu i ostatniego zdania. Z tych licznych wersji
najbardziej podobał mi się tytuł: „Waśń o wiśnię” i ostatnie zdanie: „Dobrze splunąć to nie
pestka”.  Czy mamy  prawo  tak zmieniać  tekst  oryginału?  Moim zdaniem  – w  przypadku

powyższego tekstu – zdecydowanie tak. Co więcej uważam, że wybrane przeze mnie wersje
tłumaczenia są znacznie wierniejsze wobec oryginału niż jakaś wersja „dosłowna”.

E.A.   Nida   twierdzi,   że   większość   złych   tłumaczeń   jest   efektem   tłumaczenia   dosłownego
(formal-equivalence   translation   –   używając   terminologii   Nidy)   i   wynika   z   niewiedzy,
przeoczeń oraz niezrozumienia istoty aktu przekładu (Nida 1964: 184). Trzeba przyznać, że
do   pewnego   stopnia   ma   rację:   rzeczywiście   początkujący   tłumacze   mają   tendencję   do
kopiowania struktury tekstu oryginału  i używania pierwszych  ekwiwalentów  ze słownika.
Warto jednak podkreślić, że tłumaczenia  zbyt dynamiczne  wynikające często z nadmiernej
pewności siebie tłumacza, mogą być znacznie bardziej niebezpieczne, ponieważ nadużycia
tłumaczenia funkcjonalnego rzadko są widoczne dla odbiorcy przekładu – do ich wykrycia
zwykle konieczne jest porównanie oryginału z przekładem.

Pochodną sporu między literalistami a funkcjonalistami, zwolennikami tłumaczenia

dosłownego   i  dynamicznego,  jest   rozróżnienie   między   „Udomowieniem   a   egzotyzacją”
(domestication i foreignization) sformułowane przez L. Venutiego (1995). Rozróżnienie to
można   wywieść   od   słynnego   wykładu   Friedricha   Schleiermachera  Üdie   verschiedenen
Methoden des Übersetzens (O różnych metodach tłumaczenia) z roku 1813. W wykładzie tym
Schleiermacher stwierdził, że tłumacz, który chce, by autor (oryginału) i czytelnik (przekładu)
spotkali się, ma do wyboru dwie drogi: albo zostawia w spokoju autora i transportuje do niego
czytelnika,   albo   zostawia   w   spokoju   czytelnika   i   transportuje   do   niego   autora
(Schleiermacher, w: Lefevere 1992: 141-166).

Venuti zauważa, że większość tłumaczy, a w każdym razie większość tłumaczy

literatury   pięknej   przekładających   na   język   angielski,   wybiera   tę   drugą   metodę.   Venuti
określa   ją   mianem   „udomowienia”   obcego   tekstu   i   ostro   krytykuje,   nazywając   wręcz
„zawłaszczaniem   obcego   tekstu   dla   potrzeb   domowych”   (1995:   22)   i   „gwałtem
etnocentrycznym”   (j.w.:   20,   22,   24).   Jednak   przykłady   podawane   przez   Venutiego   są
najczęściej po prostu przykładami kiepskich tłumaczeń, a propagowana przez niego metoda
„foreignizing” jest mało przekonująca i niezbyt jasno wytłumaczona (Venuti 1995). Wydaje
się,   że   teorię   Venutiego   należy   potraktować   jako   bardzo   potrzebne   ostrzeżenie   przed
nadużyciami tłumaczenia funkcjonalnego, można natomiast powątpiewać, czy ma ona wiele
do zaoferowania w sensie pozytywnym.

Rozważywszy, co kryje się za sformułowaniami tłumaczenie dosłowne i tłumaczenie

funkcjonalne,  doszliśmy zatem do wniosku, że żadne z nich nie może być traktowane jako
niezależna szkoła czy teoria tłumaczenia. Co więcej, nawet jeśli uznamy je tylko za metody
czy   techniki   przekładowe,   musimy   przestrzec   niedoświadczonych   tłumaczy   przed   ich
bezkrytycznym  stosowaniem.  Bywają  przydatne,  ale  wymagają  od tłumacza  ostrożności i
świadomości. Literalizm i funkcjonalizm traktowane jako teorie przekładu mają jeszcze jedną
istotną wadę: poza koncepcjami Gutta i Tabakowskiej traktują one najczęściej przekład jako
operację na tekstach (tekst A w wyniku tłumaczenia zostaje przekształcony w tekst B), a tym
samym  nie dostrzegają skomplikowanych  operacji mentalnych  składających  się na proces
tłumaczenia. Sądzimy, że jedynie kognitywna teoria przekładu może wyjaśnić całą złożoność
tego procesu. Temat ten podejmiemy w następnym rozdziale.

4. Mit tekstualizmu: „tłumaczenie jest operacją na tekstach”

Przez   język   rozumieć   będziemy   system   sygnałów   używanych   przez   ludzi  do
porozumienia się w przestrzeni lub w czasie. […] Zasadniczą rolę odgrywa tu
pojęcie przyporządkowania pewnych sygnałów pewnym stanom psychicznym
(stanom   systemu   nerwowego)   przez   nadawcę   oraz   przyporządkowania
pewnych stanów psychicznych pewnym sygnałom przez odbiorcę.

Olgierd Wojtasiewicz

Olgierd Wojtasiewicz rozumiał, że teksty są tylko sygnałami reprezentującymi stany

mentalne   nadawcy   i   mającymi   wywołać   pewne   stany   mentalne   u   odbiorcy.   Gdy
przypomnimy   sobie   opisywane   wyżej   teorie   Grice’a   i   Gutta,   gdy   przeczytamy
kilkustronicową „definicję” słowa „filiżanka” przedstawiona przez A. Wierzbicką (1985) czy
też cytowaną wyżej wypowiedź Langackera na temat znaczenia wyrazów, zrozumiemy, jak
wielka   jest  dysproporcja   między  małym  sygnałem  tekstowym   a ogromna  rzeczywistością
mentalną, do jakiej może się on odwoływać. Dlatego też musimy założyć, że tłumaczenie nie
jest   operacją   na   tekstach   ani   na   językach,   lecz   na   umysłach   –   jednym   realnym,   danym
tłumaczowi (jego własnym) i co najmniej trzech, chciałoby się powiedzieć – wirtualnych,
modelowanych przez tłumacza: umyśle autora tekstu, umyśle modelowego odbiorcy tekstu
oryginału (lub umysłach modelowych odbiorców tego tekstu) oraz umyśle projektowanego
czytelnika przekładu (por. Tabakowska 1995; zob. też poniżej omówienie projektowanego
czytelnika przekładu).

Proponowany tu model przekładu oparty jest na koncepcji ram czasownikowych Ch.J.

Fillmore’a (Fillmore 1968, 1970, Bivens 1975, Grimem 1975), koncepcjach scen R. Suchanka
i Ch.J. Fillmore’a  (Schank 1982a, Fillmore 1977), koncepcji scenariuszy zaproponowanej
przez Suchanka i R. Abelsona (1977), a rozwiniętej przez Suchanka (1982a, 1982b) oraz
koncepcji schematów, wprowadzonej przez F. Bartletta  (1932), a opisywanej  przez wielu
psychologów,   psycholingwistów   i   lingwistów.   Przedstawiona   tu   interpretacja   procesu
komunikacji oraz procesu tłumaczenia wykorzystuje również teorię bazy propozycjonalnej i
semantycznych danych wejściowych Th. Hermanna (1983), koncepcję zasady współdziałania
i   implikatury   konwersacyjnej   H.P.   Grice’a   (1975),   kognitywną   teorię   metafor,   której
dwudziestowiecznym  przedstawicielem był  B.L. Whorf (1956), a która została rozwinięta
przez   G.   Lakoffa   i   współpracowników   (Lakoff,   Johnson   1980,   Lakoff,   Turner   1989),
koncepcję „wysiłku w poszukiwaniu znaczenia („effort after meaning”) F. Bartletta (1932) i
stałości sensu H. Hermanna (1981). W wielu podstawowych założeniach prezentowana tu
teoria nie jest sprzeczna z gramatyką   kognitywną Langackera; pokrewna jest na przykład
koncepcja   semantyki   encyklopedycznej,   według   której   nie   ma   wyraźnych   granic   między
semantyka a pragmatyką czy między wiedzą językową a pozajęzykową (Langacker 1997).

Przyjmiemy za Schankiem (1982a), że ludzka pamięć zorganizowana jest w pewne

struktury, i że te same struktury wykorzystywane są przy produkcji i rozumieniu tekstów. Na
najniższym  (odwołując się do metafory przetwarzania  góra-dół  i przetwarzania  dół-góra)
poziomie   procesu   interpretacji   tekstów   znajdują   zastosowanie     struktury   najbardziej
bezpośrednio związane z tekstem, znajdujące w nim swoje wyraźne odbicie. Są to przede
wszystkim „wyuczone na pamięć” jednostki leksykalne (przynajmniej niektóre z nich musimy
rozpoznać,   żeby   zacząć   proces   rozszyfrowywania   tekstu)   oraz   syntagmy,   tj.   krótsze   lub
dłuższe ciągi wyrazów, począwszy od frazeologizmów a skończywszy na całych strukturach
zdaniowych.   Jeśli   posiadamy   taką   wiedzę   w   zakresie   dwóch   języków   oraz   umiejętność

przyporządkowywania struktur jednego języka strukturom drugiego języka, to – przynajmniej
teoretycznie – możliwe jest już rozpoczęcie automatycznego tłumaczenia syntagmatycznego.
Możemy, na przykład, wyobrazić sobie tłumacza kabinowego, który słysząc sformułowanie
„premierowi towarzyszyli” przekłada je natychmiast – bez żadnej dodatkowej analizy i nie
czekając na dalszy ciąg zdania – jako „the prime minister was accompanied by”.

Jednak tego typu tłumaczenie dotyczy zwykle tylko stereotypowych,

zautomatyzowanych prefabrykatów językowych.  W większości sytuacji konieczna jest dalsza
analiza usłyszanego tekstu, której następnym etapem są ramy czasownikowe. Według Ch.
Fillmore’a   ramy   czasownikowe   zorganizowane   są   wokół   czasowników:   rozpoznając
czasownik „otwierać” aktywizujemy ramę tego czasownika, który zawiera obligatoryjnie rolę
patiensa oraz opcjonalnie rolę sprawcy (agensa) i narzędzia, na przykład: „Ktoś otworzył
drzwi kluczem” (wszystkie wymienione role), „Ktoś otworzył  drzwi” (sprawca i patiens),
„Drzwi   otworzyły   się”   (tylko   patiens).   Warto   przy   tej   okazji   poczynić   parę   zastrzeżeń   i
uzupełnień. Po pierwsze, zdanie „Drzwi otworzyły się” jest według nas nacechowane, w tym
sensie,   że   brak   sprawcy   rodzi   pytanie,   „dlaczego   nie   informuje   się   o   tym,   kto   otworzył
drzwi”. Po drugie, w potencjalnie możliwym zdaniu „Klucz otworzył  drzwi” nieobecność
sprawy powoduje, że występujący niejako na jego miejscu „klucz” nabiera pewnych cech
agensa, a zatem jest w jakimś stopniu personifikowany. Po trzecie wreszcie, do aktualizacji
pewnych ram czasownikowych nie zawsze jest konieczny czasownik. Rozpoznanie wyrazów
„klucz” i „drzwi” natychmiast nasuwa nam na myśl czynności otwierania lub zamykania; para
„kot”   i   „mysz”   zasugeruje   nam   ramy   „polować”,   „gonić”   lub   „bawić   się”.   Tego   typu
skojarzenia miał na myśli I.M. Schlesinger, kiedy pisał o zjawisku „semantic matching” –
dopasowania   semantycznego   (Schlesinger   1977).   Trudno   też   nie   dostrzec,   że   ramy
czasownikowe   są   uszczegółowionymi   schematami,   za   pomocą   których   postrzegamy
rzeczywistość:   ludzie-sprawcy   (lub   antropomorfizowane   zwierzęta,   a   nawet   pojęcia
abstrakcyjne) wpływają na bierne obiekty czynności (ożywione lub nieożywione patiensy) za
pomocą pewnych narzędzi; obiekty zmieniają położenie na skutek działania sił zewnętrznych,
ludzie   przeżywają   pewne   stany   wewnętrzne.   Wszystkim   tym  podmiotom  i  obiektom
odpowiadają   role   występujące   w   ramach   czasownikowych:   sprawca,   patiens,   narzędzie,
doznający,   źródło,  cel,  miejsce,  czas,   zakres.  Skonkretyzowane  ramy   czasownikowe  –  tj.
takie, których pewne role są  obsadzone  przez typowe obiekty – wchodzą w skład struktur
wyższego rzędu: scen i scenariuszy.

Istotne jest zastrzeżenie o metaforycznym zastosowaniu ram czasownikowych,

bowiem   w   przeciwnym   razie   ramy   opisywałyby   jedynie   świat   materialny,   a   zatem   ich
zastosowanie   byłoby   dość   ograniczone   .   Fakt,   że   metafora   nie   jest   wyłącznie   figurą
stylistyczną, lecz istotnym narzędziem poznawania i rozumienia świata dostrzegano już na
początku XIX wieku w tzw. romantycznej koncepcji metafory.  W bliższych nam czasach
prawdę tę przypomnieli nam Whorf (1956) oraz Lakoff i Johnson (1980) i Lakoff i Turner
(1989).   Ważnymi   składnikami   metafor   są   również   reifikacja,   animizacja   i   personifikacja.
Kiedy używamy słowa język mając na myśli sposoby porozumiewania się za pomocą głosu i
znaków pisanych, stosujemy (przynajmniej z historycznego punktu widzenia) chwyt zwany
metonimią   –   wymieniamy   narząd   biorący   udział   w   czynności   mówienia   zamiast   samej
czynności mówienia. Gdy użyjemy wyrazu „język” w zdaniach, takich jak „język wyraża
myśli”, dokonujemy personifikacji, a powstałe w ten sposób zdanie da się zinterpretować z
punktu widzenia gramatyki  przypadka tak samo jak zdanie „górnik wydobywa  węgiel” a
zatem   jako   „wyrażać/wydobywać   [agens   patiens]”.   Metafory   pojawiają   się   wtedy,   gdy
zaczniemy   mówić   o   językach   żywych   i   martwych,   o   łamaniu   języka,   o   znajdowaniu
wspólnego języka  itp. Jednak metafory dotyczą  również znacznie  bardziej  podstawowych

zastosowań języka, których metaforyczności na ogół nie dostrzegamy. Można podejrzewać na
przykład,   że   przyimki   pierwotnie   używane   były   do   określania   podstawowych   relacji
przestrzennych, takich jak znajdowanie się w obrębie jakiegoś obszaru czy wewnątrz jakiegoś
pomieszczenia (przyimek „w”), czy też spoczywanie na pewnej powierzchni (przyimek „na”).
Gdy   ludzie   zaczęli   używać   pojęć   abstrakcyjnych,   takich   jak   czas,   życie,   miłość,   śmierć,
niebezpieczeństwo,   w   wielu   językach   pojęciom   tym   towarzyszyły   te   same   przyimki,   co
wyraźnie pokazuje, że pojęcia te są traktowane metaforycznie. Na przykład stany rozumiane
są w kategoriach pomieszczeń i w efekcie mamy takie wyrażenia jak „w niebezpieczeństwie”,
„w kłopotach”, „w euforii”, „w gniewie” itp. Zjawisko to świadczy o naszych ograniczeniach
kognitywnych   –   nie   jesteśmy   w   stanie,   na   przykład,   zrozumieć   czasu   inaczej   niż   jako
przedmiotu   (mam   czas),   pędzącego   obiektu   (czas   ucieka),   drogi   (do   niedzieli)   czy   też
pomieszczenia (w maju).

Sceny to zestawy zdarzeń, stanów i relacji wraz z typowymi miejscami, sprawcami,

patiensami itd., zorganizowane na zasadach tematycznych lub funkcjonalnych. Różny może
być   zakres   takich   scen:   od   „poczekalnia   u   dentysty”   czy   „dziecięcy   plac   zabaw”   do
„kupowanie   i   sprzedawanie”.   Ponieważ   struktury   naszego   umysłu   nie   są   sztywnymi
szablonami, lecz charakteryzują się dynamizmem,  należy podejrzewać, że granica między
scenami a schematami jest płynna: na przykład scena „przygotowania do podróży” łączy się
ze schematem „przygotowania w ogóle”. Można też sądzić, że pojęcie scen – w szerszym
rozumieniu   –   jest   kompatybilne   z   pojęciem   „domen   kognitywnych”   używanym   przez
Langackera (Langacker 1997).

Scenariusze różnią się od scen tym, że są zorganizowane na zasadzie sekwencyjnej,

chronologicznej: składają się one z sekwencji typowych zdarzeń układających się w pewien
ciąg. Typowymi scenariuszami będą zatem „zjedzenie obiadu w restauracji” czy „podróż
samolotem”. I znowu, tak jak w przypadku scen, stopień ogólności scenariusza może być
różny – scenariuszem nadrzędnym wobec „podróży samolotem” jest „podróż”, a tak ogólny
scenariusz może już – w zależności od danej osoby i danej sytuacji – przypominać schemat.

Jak wynika z powyższej charakterystyki schematy to najogólniejsze struktury naszej

pamięci pozwalające nam orientować się – do pewnego stopnia – nawet w sytuacjach, które
nie są dla nas zupełnie zrozumiałe. Schematy pozwalają też znajdować „wyjaśnienia” dla
zjawisk, których w ogóle nie rozumiemy. W tym sensie schematy, tak jak je rozumiemy w tej
książce, obejmować będą również to, co czasem w literaturze na temat tłumaczenia bywa
nazywane stereotypami (zob. M. Kropiwiec i inni 2003).

Podstawowymi zasadami naszej komunikacji są selekcja i wnioskowanie. Baza

kognitywna,  czyli  wszystko  to,  co  myślimy  sobie  w  danej  sytuacji  i  w  związku  z  czym
postanawiamy zabrać głos, jest strukturą zbyt ogromną i niejednorodną, by można ją było
zwerbalizować.   Mieszczą   się   tam   nie   tylko   nasze   cele,   reprezentacja   sytuacji,   opinie,
odczucia,   ale   również   nasza   reprezentacja   odbiorcy,   reprezentacja   samego   siebie,
najprzeróżniejsze   obrazy   i   emocje.   W   związku   z   tym   dokonujemy   pierwszej   selekcji,
ogniskujemy naszą uwagę na tych elementach bazy kognitywnej, które chcemy przekazać
odbiorcy, czy mówiąc precyzyjniej – tych, które pragniemy, aby odbiorca odtworzył. W ten
sposób   powstaje   baza   wypowiedzi   –   zestaw   struktur,   które,   w   optymalnych   warunkach,
odbiorca   będzie   w   stanie   zrekonstruować,   co   ma   nam   w   założeniu   zapewnić   sukces
komunikacyjny.   Oczywiście   w   praktyce   rzadko   mamy   do   czynienia   z   optymalnymi
warunkami. Po pierwsze, odbiorca zmuszony jest zwykle odbierać inne bodźce, w związku z
czym nie może poświęcić nam całej uwagi. Po drugie, ani odbiorca, ani też nadawca nie są
idealnymi komunikatorami – zawsze popełniają jakieś komunikacyjne błędy: a to w doborze
bazy   wypowiedzi,   a   to   w   sposobie   jej   werbalnej   realizacji,   a   to   wreszcie   w   procesie

rekonstrukcji sensu. Najpoważniejszą przeszkodą komunikacyjną są jednak nieuchronne
różnice między nadawcą a odbiorcą: różnice wiedzy, doświadczeń, preferowanych strategii
komunikacyjnych, temperamentu itp. Ze względu na te różnice nie może być mowy o
idealnym porozumieniu. Ludzka komunikacja jest zawsze pewnym przybliżeniem, na ogół na
tyle dobrym, że wystarcza nam do codziennego funkcjonowania.

Jednak wyselekcjonowana baza wypowiedzi nadal nie jest treścią, którą można by „po

prostu u brać w słowa”: nadal obejmuje struktury,  które z trudem poddają się procesowi
werbalizacji (uczucia, obrazy), nadal też jest tak wielka, że jej werbalizacja zajmowałaby nam
mnóstwo   czasu.   W   związku   z   tym   nadawca   dokonuje   kolejnej   selekcji:   wybiera   taki
(niewielki) fragment bazy wypowiedzi, który jego zdaniem dobrze reprezentuje całość; taki,
który   zapewne   pozwoli   odbiorcy   zrekonstruować   jak   największą   część   całej   bazy
wypowiedzi, a jednocześnie nie pozwoli mu odkryć tych elementów naszej bazy kognitywnej,
które chcielibyśmy zachować dla siebie: na przykład starannie skrywanych  egoistycznych
motywów naszego działania. Ten fragment bazy wypowiedzi, który jest wreszcie kandydatem
do werbalizacji, nazwiemy strukturą głęboką wypowiedzi. Kandydatem tylko, bo nadawca,
zanim go ostatecznie zwerbalizuje, dokonuje jeszcze jednej operacji: werbalizuje strukturę
głęboką wypowiedzi na próbę, żeby sprawdzić, czy da się ona łatwo zwerbalizować i czy
„zabrzmi”   tak   jak   trzeba,   tzn.   czy   zostanie   (z   dużą   dozą   prawdopodobieństwa)
zrekonstruowana tak, jakby sobie tego nadawca życzył.  Jeśli nie – nastąpią poprawki lub
nawet selekcja nowej struktury głębokiej wypowiedzi (a czasem nawet porzucenie zamiaru
zabrania   głosu).   Jeśli   tak   –   struktura   zostanie   zrealizowana   językowo,   a   odbiorca   –
skonfrontowany z tekstem. A zatem już produkcja wypowiedzi jest procesem o charakterze
probabilistycznym,   opartym   na   przewidywaniach,   przypuszczeniach,   znajomości   odbiorcy
(lub tego typu odbiorców), próbach wczucia się w sytuację odbiorcy, postawienia się w jego
miejscu i przeprowadzenia wnioskowania z jego punktu widzenia.

Jak to możliwe – zapyta nastawiony sceptycznie czytelnik, że nasza codzienna

komunikacja to proces tak złożony, wielopoziomowy i niepewny? Przecież porozumiewamy
się na co dzień – często bez większych problemów. Jak to możliwe, że zdążamy
przeprowadzić te wszystkie operacje niemal błyskawicznie? Przecież najczęściej nie widzimy
jakiegoś strasznego wysiłku na twarzy rozmówcy i nie czekamy na jego wypowiedź dłużej
niż kilka sekund.

Odpowiedź na pytanie, dlaczego nie zdajemy sobie na ogół sprawy ze złożoności

procesu   komunikacji   jest   dość   prosta:   każdy   z   nas   uczy   się   komunikować   z   innymi   od
najwcześniejszego dzieciństwa – jest to „kurs” niezwykle intensywny, a motywacja uczących
się bardzo duża. W związku z tym po kilkunastu latach takiej nauki potrafimy przeprowadzać
wiele z niezbędnych operacji mentalnych niemal automatycznie. Warto zresztą zauważyć, że
zdolności   komunikacyjne,   o   których   była   mowa   powyżej   są   znacznie   trudniejsze   do
opanowania   niż   sama   umiejętność   produkowania   długich,   poprawnych,   językowo
skomplikowanych tekstów. Paroletnie dziecko potrafi bardzo sprawnie wypowiadać się na
różne   tematy,   ale   jego   umiejętności   komunikacyjne   są   znikome   –   często   nie   rozumie,
dlaczego   ktoś   powiedział   to,   co   powiedział,   a   z   jego   własnych   wypowiedzi   nierzadko
przezierają   prawdziwe   motywy   nim   kierujące,   których   dziecko   wcale   nie   chciało   nam
zdradzić.

Dlaczego nasza komunikacja jest tak skomplikowana? Bo nie może być prostsza.

Prostszymi   metodami   komunikacji   mogą   posługiwać   się   małpy   czy   pszczoły,   których
komunikacja   ogranicza   się   do   informowania   o   pożywieniu   i   zagrożeniu,   i   paru   innych
podstawowych   potrzebach.  W  tak  ograniczonym  systemie   komunikacyjnym   każdy  sygnał
może odpowiadać jednej konkretnej informacji. Ludzkie potrzeby komunikacyjne są zupełnie
nieporównywalne, w związku z tym nie może być mowy o takiej jednoznaczności sygnałów

komunikacyjnych, a tym samym komunikacja zaczyna przypominać grę o bardzo
skomplikowanych regułach.

Nadawca zadaje sobie tyle trudu – pieczołowicie selekcjonując najlepszą z jego

punktu widzenia wypowiedź, ponieważ od tego bardzo często zależy jego życiowy sukces.
Nie chodzi tutaj zresztą wyłącznie o tak dramatyczne sytuacje jak egzamin czy rozmowa
kwalifikacyjna; nawet w codziennych banalnych sytuacjach lepiej jest uchodzić za człowieka
inteligentnego, uczciwego, sympatrycznego i dowcipnego, bo taka opinia na dłuższą metę
ułatwia życie. Odbiorca mozoli się z rozszyfrowaniem komunikatu nadawcy, ponieważ jedną
z   głównych   cech   naszego   umysłu   są   zasady   stałości   sensu   i   wysiłku   w   poszukiwaniu
znaczenia. Wspominaliśmy już o reprezentacji sytuacji w umyśle nadawcy (i odbiorcy) tekstu.
Taka reprezentacja sytuacji jest zresztą cechą każdego człowieka w każdej sytuacji – nie tylko
w   sytuacjach  komunikacyjnych.  Nie  jest  to  oczywiście  jakiś   statyczny   obraz,  lecz  raczej
mechanizm   nieustannie   skanujący   nasze   najbliższe   otoczenie,   selekcjonujący   te   jego
elementy,  które   są  z  naszego  punktu   widzenia   istotne.   Stałość  sensu  polega   na  poczuciu
przybliżonego zrozumienia, o co chodzi w danej sytuacji. Takie przybliżone rozumienie daje
nam   poczucie   bezpieczeństwa   i   wystarcza   w   większości   typowych   codziennych   sytuacji.
Jednak w okolicznościach nietypowych lub w sytuacji, gdy nie potrafimy osiągnąć stałości
sensu, reagujemy włączeniem mechanizmu poszukiwania znaczenia. Bodźcem nie musi być
skomplikowany   tekst   –   wystarczy   dźwięk,   którego   nie   potrafimy   sobie   wyjaśnić,   a   już
rozważamy   kilka   hipotez   na   temat   jego   pochodzenia   i   znaczenia.   Doskonałą   ilustracją
działania tego mechanizmu w kontekście komunikacyjnym jest opisane wcześniej zdarzenie
ze zdaniem „Bill ma czerwony samochód”.

Jaka jest rola tłumacza w tak pojmowanym procesie komunikacji? Tłumacz jako

odbiorca   tekstu   oryginalnego   wykonuje   podobne   operacje   do   tych,   które   są   udziałem
„zwykłego”   odbiorcy,   to   znaczy   analizuje   struktury   powierzchniowe   tekstu,   stara   się
dopasować  do  nich   odpowiednie   ramy  czasownikowe,   połączyć  je  w  typowe   sceny  i/lub
scenariusze,   odkryć   różnice   między   nimi   a   tym,   co   zostało   zasugerowane   w   tekście,
zastanowić się nad tym, dlaczego nadawca wyraził to, co zapewne chciał powiedzieć w taki
właśnie sposób i na tej podstawie skonstruować swoją bazę wypowiedzi (która jego zdaniem
pokrywać się będzie z bazą wypowiedzi nadawcy). Wielu zwykłych odbiorców w typowych
sytuacjach komunikacyjnych na tym kończy swoją analizę, zadowalając się niskim poziomem
stałości sensu.  Tłumacz jednak musi drążyć dalej: na podstawie swojej znajomości innych
tekstów, na podstawie swojej znajomości kultury języka wyjściowego, wiedzy fachowej na
temat   opisywanych   faktów,   znajomości   strategii   komunikacyjnych   stosowanych   przez
różnych  nadawców  w  różnych  sytuacjach  tłumacz  stara  się zrekonstruować  możliwie  jak
największą część bazy kognitywnej nadawcy tekstu, usiłuje postawić się w roli pierwotnych
odbiorców tego tekstu i ocenić ich zakres zrozumienia tekstu, próbuje wreszcie oszacować
miejsce   analizowanego   tekstu   na   mapie   znanych   mu   tekstów   w   języku   wyjściowym.
Oczywiście wszystkie te operacje nie są procesem liniowym. Prędzej można by je porównać
do spirali i to spirali w wielu miejscach zapętlonej: tłumacz musi niejednokrotnie wracać do
niższych   poziomów   analizy,   na   przykład   wnioski   co   do   niewidocznych   przy   pierwszym
czytaniu   intencji   autora   zmuszają   go   czasem   do   ponownego   przeanalizowania   pewnych
struktur   powierzchniowych,   sprawdzenia,   dlaczego   pewne   ramy   czasownikowe   zostały
zrealizowane w ten a nie inny sposób, dlaczego w pewnych scenariuszach brakuje tych a nie
innych elementów itd.

Gdy tłumacz jest już z grubsza zadowolony ze swojej analizy tekstu wyjściowego,

przystępuje do tworzenia tekstu przekładu. W tym celu wyobraża sobie przyszłych
czytelników tego przekładu, stara się oszacować miejsce przewidywanego w najogólniejszym

zarysie tekstu przekładu na mapie tekstów w języku docelowym, porównuje przewidywane
rozumienie tekstu z tym, jakie zapewne było udziałem czytelników oryginału i miejsca obu
tekstów   na   obu   wymienionych   mapach.   Znowu   warto   poczynić   tu   zastrzeżenie   co   do
chronologii wydarzeń. Próby tworzenia tekstu przekładu nie muszą następować po wszystkich
opisanych powyżej analizach znaczenia oryginału. Obie te fazy procesu przekładu mogą na
siebie nachodzić, pewne elementy tekstu mogą zostać przełożone – na papierze lub tylko w
głowie tłumacza – już w trakcie pierwszego czytania. W gruncie rzeczy zawodowi tłumacze
cierpią nawet na pewne „skrzywienie zawodowe”: czytając tekst w języku obcym, chcąc nie
chcąc zastanawiają się nad tym, jak go przetłumaczyć, które elementy będą w tłumaczeniu
bardziej kłopotliwe od innych itp. Czytając tekst będący przekładem często próbują zgadnąć,
jak wyglądał  dany fragment  oryginału,  a czasem nawet  bez porównywania  z  oryginałem
dostrzegają błędy przekładowe. Zatem niniejszy opis procesu tłumaczenia należy rozumieć
jako   pewną   idealizację:   staramy   się   uporządkować   to,   co   w   rzeczywistości   tak
uporządkowane nie jest, żeby móc przedstawić w miarę jasny opis całego procesu.

Ustalając miejsce tłumaczonego tekstu na mapie tekstów języka docelowego i

szacując   przyszłego   czytelnika   przekładu,   tłumacz   buduje   jednocześnie   pewien   model
swojego tłumaczenia, który obejmuje model świata przedstawionego w tekście, modalność
tego   tekstu,   a   zatem   również   hierarchię   ważności   różnych   elementów   tłumaczenia.   Ten
ogólny model przekładu będzie służył  tłumaczowi za drogowskaz, decydując o wyborach
podejmowanych w konkretnych miejscach, o kompromisach między tym, co pożądane a tym
co możliwe, o wyborze mniejszego zła. Każdy tekst przekładu, podobnie jak każdy inny tekst
(każdą naszą wypowiedź poprzedza kalkulacja dotycząca jej skuteczności), powstaje najpierw
jedynie hipotetycznie – na próbę, albo w głowie tłumacza, albo na papierze czy na ekranie
komputera. Taki próbny tekst jest następnie oceniany z punktu widzenia przewidywanego
odbiorcy:  tłumacz próbuje wyobrazić sobie, jak dany fragment zostanie zrozumiany przez
projektowanego odbiorcę. Jeśli efekt nie jest zadowalający – przewidywana interpretacja nie
zgadza się z modelem przekładu tłumacza – następuje jego rewizja.

Właśnie dlatego tłumaczenie jest zadaniem tak trudnym. Proces tłumaczenia opiera się

na   wielu   hipotezach,   wyobrażeniach,   przypuszczeniach.   Niemal   nic   nie   jest   w   nim
stuprocentowo pewne. Tłumacz musi odgadnąć, co chciał powiedzieć autor tekstu, wyobrazić
sobie, jak to zostało zrozumiane przez odbiorców oryginału, a następnie napisać taki tekst w
drugim   języku,   który   zapewne   pozwoli   jego   odbiorcom   (których   musi   przewidzieć)   na
interpretację jak najbardziej zbliżoną do interpretacji odbiorców oryginału. Dlatego tłumacz
musi   być   wyposażony   nie   tylko   w   sprawności   językowe,   ale   przede   wszystkim   w
ponadprzeciętne sprawności komunikacyjne, których głównym elementem jest stawianie się
w roli innych ludzi i wysiłek w poszukiwaniu sensu.

Nie należy jednak sądzić, że tłumaczenie w związku z tym przypomina wróżenie z

fusów. Tłumacz nie jest w swojej działalności zupełnie bezbronny i pozbawiony pomocy.
Główną jego siłą są (w przypadku tłumacza profesjonalnego) własne wieloletnie
doświadczenia tłumaczeniowe i wielowiekowe doświadczenia przekładowe całej ludzkości.

W tym miejscu jeszcze raz chciałbym przypomnieć, że powyższy opis jest pewną

idealizacją.   Nie   zamierzam   twierdzić,   że   każdy   przypadek   tłumaczenia   będzie   wyglądał
dokładnie tak, jak to zostało opisane. W gruncie rzeczy sugerowaliśmy już nawet, że możliwe
są   inne   drogi.   Zanim   nastąpi   poważniejsza,   głębsza   analiza,   mogą   już   powstać   pewne
fragmenty   przekładu   w   wyniku   procedury,   którą   w   tej   książce   nazywamy   tłumaczeniem
syntagmatycznym – terminy mogą być zastąpione ich ekwiwalentami w języku docelowym,
pewne stereotypowe zwroty i typowe struktury zdaniowe mogą zostać zrealizowane w języku
docelowym za pomocą wyuczonych odpowiedników. W przypadku tekstów stereotypowych,
opartych na powtarzających się konwencjonalnych formułach taka procedura tłumaczeniowa
może nawet dominować, a w wyniku jej zastosowania mogą powstawać zupełnie poprawne

tłumaczenia (czego przykładem są teksty meteorologiczne tłumaczone przez komputer). Do
procedury tej tłumacz odwołuje się także w przypadkach skrajnych – kiedy nie może dokonać
dalszej analizy tekstu, kiedy brakuje mu czasu i pomocy. W takiej właśnie sytuacji powstał
prezentowany wyżej wariant A przekładu tekstu o praniu (rozdział 1), który w niniejszym
modelu procesu tłumaczenia nazwalibyśmy tłumaczeniem syntagmatycznym (z odwołaniem
do poziomu ram czasownikowych).

Nie sądzę też, żeby wprawny tłumacz tekstu specjalistycznego musiał spędzać

wyjątkowo   dużo   czasu   na   ustalaniu   miejsca   tłumaczonego   tekstu   na   mapie   wszystkich
znanych mu tekstów języka docelowego, czy na przewidywaniu predyspozycji psychicznych
odbiorców tłumaczenia. Myślę, że w takich przypadkach te elementy procesu przekładu są w
dużej   mierze   zautomatyzowane   i   ograniczone   do   utwierdzenia   się   w   przekonaniu,   że
odbiorcami tekstu będą, jak zwykle, fachowcy z tej dziedziny i że tekst po przełożeniu będzie
dla tych fachowców zrozumiały. Twierdzę natomiast, że w tej czy w innej postaci wszystkie
opisane wyżej  elementy procesu tłumaczenia  będą obecne  w ogromnej  większości aktów
przekładu dokonywanych przez profesjonalnych tłumaczy.

Konsekwencją przedstawionego tu modelu procesu tłumaczenia są pewne uściślenia

pojęcia ekwiwalencji, które musimy teraz poczynić. O ekwiwalencji można mówić jedynie na
poziomie interpretacji tekstu w umysłach odbiorców oryginału i odbiorców przekładu. Jeśli
używamy   sformułowań   typu   „te   teksty   (lub   te   fragmenty   tekstu)   są   ekwiwalentne”,   to
dokonujemy daleko posuniętego skrótu myślowego.: chcemy w ten sposób powiedzieć, że –
naszym zdaniem lub na podstawie badań pewnych grup odbiorców – dany tekst oryginału i
jego   przekład   wywołują   podobne   interpretacje   w   umysłach   swoich   odbiorców,   a   zatem
skłaniają ich do odtworzenia stosunkowo podobnych ram czasownikowych, scen, scenariuszy
składających   się   na   bazę   całej   wypowiedzi,   do   zbudowania   podobnego   modelu   świata
przedstawionego   w   tekście,   odwołania   się   do   podobnych   elementów   wiedzy   o   świecie,
podobnego   odczytania   modalności   tekstu.   Powtórzmy,   mamy   na   myśli   stosunkowe
podobieństwo, a zatem stwierdzamy, że interpretacje nie odbiegają od siebie zbyt daleko, a
jeszcze   częściej   sugerujemy   w   ten   sposób,   że   inne   rozwiązania   tłumaczeniowe,   jakie
przychodzą nam do głowy, byłyby gorsze, a w każdym razie nie lepsze. Tylko tyle i aż tyle,
bo   przecież   każdy   krytyk   tłumaczenia   powinien   mieć   pojęcie   o   możliwościach   i
ograniczeniach   przekładu,   powinien   mieć   doświadczenie   w   porównywaniu   przekładów   z
oryginałami, wiedzę o typie tekstu, jaki podlega ocenie, obu językach, obu kulturach itd.

Wielokrotnie już podkreślaliśmy, że tworząc tekst przekładu, tłumacz – świadomie lub

nieświadomie   –   musi   wziąć   pod   uwagę   adresata/adresatów   tego   tekstu.   Piszemy   „musi”,
ponieważ zakładamy, że żaden tekst, któremu przyświecają cele komunikacyjne, nie może
powstać bez jakiegoś obrazu odbiorcy. W przypadku profesjonalnego tłumaczenia tekstów
prasowych   i   literackich,   którymi   ilustrujemy   nasze   rozważania,   reprezentacja   odbiorcy
decyduje o ostatecznym kształcie przekładu, choć sam odbiorca nie jest tłumaczowi znany z
imienia   i   nazwiska.   Jak   zatem   może   wyglądać   przewidywany   przez   tłumacza   odbiorca
przekładu?

Zdaniem H.J. Vermeera, ponieważ ludzie różnią się od siebie znacznie poziomem

inteligencji i wykształcenia, tłumacz musi kierować swój przekład do pewnej ograniczonej
grupy odbiorców. Uważa on, że tłumacz często przyjmuje za punkt odniesienia swój własny
poziom (tak jak sam go ocenia), innymi słowy, tłumacz zakłada, że „odbiorcy są (niemal) tak
inteligentni” jak on sam (Vermeer 1989/2000: 227). Vermeer dodaje, ze potencjalnych
odbiorców przekładu należałoby interpretować nie jako określoną grupę, lecz raczej jako
pewien typ (Vermeer 1989/2000: 227).

Problem reprezentacji odbiorcy w procesie przekładu został potraktowany bardziej

szczegółowo   przez   J.  Brzozowskiego   (2001).  Brzozowski  przytacza   określenia   stosowane
przez   licznych   autorów,   takie   jak  czytelnik   wirtualny,   czytelnik   implikowany,   czytelnik
modelowy,    po czym sam – w przypadku tłumaczenia – opowiada się za sformułowaniem
czytelnik projektowany, ponieważ jego zdaniem „tłumacz zwykle bardziej aktywnie, bardziej
świadomie kreuje obraz swojego czytelnika” (Brzozowski 2001: 61). Brzozowski cytuje L.
Hewsona, który twierdzi, że tłumacz ma przed oczami:

Z jednej strony obraz czytelnika „minimalnego”, któremu trzeba wszystko wyjaśnić; z drugiej
strony obraz czytelnika-eksploratora, zdolnego posunąć się bardzo daleko w procesie lektury
obcojęzycznego tekstu (Hewson 1995: 156 cyt. Za Brzozowski 2001: 62).

Krytykując Hewsona za to, że sprowadza cały problem czytelnika projektowanego do

ilości dostarczonych czytelnikowi informacji natury kulturowej, Brzozowski – jak się wydaje
– przyjmuje jednak w dalszych rozważaniach dwubiegunową koncepcję tego autora (zob. np.
2001: 65). Brzozowski dodaje też ciekawe spostrzeżenie na temat możliwej interferencji
obrazu czytelnika i redaktora, „łącznie z możliwymi bezpośrednimi naciskami” tego
ostatniego (Brzozowski 2001: 62).

Sądzę, że dwubiegunowa koncepcja czytelnika projektowanego dobrze pasuje do

przedstawionych w niniejszej książce założeń teoretycznych. Można przyjąć, że profesjonalny
tłumacz   tekstów   prasowych   i   literackich   weźmie   pod   uwagę   przy   projektowaniu   decyzji
przekładowych   zarówno   czytelnika   minimalnego,   jak   i  eksploratora.  Oczywiście   w
przypadku   popularnych   tekstów   prasowych   (i   zapewne   popularnej   literatury)   przeważać
będzie   reprezentacja   czytelnika   minimalnego,   rozumianego   jako   najmniej   wyrobionego   i
wykształconego spośród tych, którzy – zdaniem tłumacza – mogą sięgnąć po daną lekturę.
Nie oznacza to jednak, że przekładając takie teksty tłumacz może przestać przejmować się
drugim biegunem czytelniczego spektrum. Po pierwsze, po popularny artykuł prasowy czy
popularną   powieść   sięgnąć   może   również   czytelnik   bardzo   wyrobiony,   znający   język
oryginału   i   kulturę   wyjściową,   a   po   drugie,   należy   pamiętać   o   wspomnianym   wyżej
zastrzeżeniu Brzozowskiego na temat  interferencji  obrazu czytelnika i redaktora. Tłumacz
zawsze   jest   na   cenzurowanym   –   w   normalnych   warunkach   (tj.   w   porządnych
wydawnictwach) tekst przekładu będzie uważnie czytany przez redaktora, który z reguły jest
polonistą, tj. specjalistą w dziedzinie języka docelowego, a często też zna język wyjściowy,
może   więc   również   wychwycić   błędy   w   zakresie   ekwiwalencji.   Przyjmiemy   zatem,   że
reprezentacja   odbiorcy,   jaką   posługuje   się   profesjonalny   tłumacz,   składa   się   zawsze   z
pewnego kontinuum czytelników, którego wyrazistymi biegunami są czytelnik minimalny, nie
znający języka wyjściowego, niezbyt wyrobiony i słabo wykształcony i czytelnik-eksplorator,
dodatkowo   wyposażony   w   cechy   złośliwego   redaktora   lub   krytyka   z   upodobaniem
wychwytującego wszelkie potknięcia tłumacza.

W sytuacji szkoleniowej niezwykle trudno jest uzmysłowić przyszłym tłumaczom

wagę tego problemu – identyfikowania się z hipotetycznym  odbiorcą przekładu w trakcie
tłumaczenia.   Wynika   to   ze   sztuczności   warunków   nauczania.   Studenci   automatycznie
przyjmują, że tłumaczą dla prowadzącego zajęcia – przecież nikt poza nim nie będzie czytał
ich tłumaczeń, a co za tym idzie, nieświadomie zakładają znajomość oryginału przez odbiorcę
tekstu. Aby uświadomić im znaczenie tego elementu procesu tłumaczenia, często zaczynałem
kurs od tłumaczenia tekstu zawierającego elementy, których poprawny przekład wyjątkowo
wyraźnie zależy od wyobrażenia sobie sytuacji odbiorcy. Przykładem takiego tekstu może
być  Putting   Kitty’s   Typing   on   Pause,  w   którym   opisywany   jest   program   komputerowy
reagujący na… kota spacerującego po klawiaturze komputera. W tekście podana jest nazwa
programu –  PawSense –  strona internetowa, na której można go znaleźć, opisane jest też

działanie   programu,   który   rozpoznaje   „kocie   pisanie”   i   blokuje   klawiaturę   –   aby   ją
odblokować, trzeba wpisać słowo „human”. Wielu studentów z rozpędu próbuje tłumaczyć
nazwę PawSense i zastępuje słowo „human” polskim odpowiednikiem „człowiek”. W takich
przypadkach   polecam   studentom,   postawić   się   w   roli   różnych   możliwych   odbiorców   ich
przekładu. Co będzie, jeśli któryś z czytelników zechce nabyć ów program? Jeśli nie podamy
mu   oryginalnej   nazwy  PawSense,  to   przecież   nie   znajdzie   programu   w   Internecie.
Przypuśćmy jednak, że udało mu się go kupić. Po klawiaturze spaceruje kot, program blokuje
klawiaturę, biedny użytkownik wpisuje hasło „człowiek” i… nic. Wszak prawdziwym hasłem
jest wyraz „human”! Zauważyłem, że po takiej lekcji studenci zaczynają zastanawiać się nad
tym, do kogo może być adresowany dany tekst, a czasem nawet próbują stawiać się w sytuacji
odbiorcy swojego tłumaczenia.

Do roli czytelnika projektowanego w procesie przekładu wracamy oczywiście

wielokrotnie w trakcie kursu tłumaczenia pisemnego, niemal przy każdym tłumaczeniu, ale
kolejnym tekstem dołączonym do korpusu tekstów przekładowych specjalnie pod tym kątem
jest  Prison   Tales.  Pojawiał   się   na   nieco   późniejszym   etapie   kursu,   ponieważ   problem
tłumaczeniowy, jaki trzeba rozwikłać w trakcie jego przekładu jest znacznie bardziej złożony.
Jak   zwykle   proszę   studentów   o   przetłumaczenie   tego   tekstu,   a   dopiero   potem   zadaję   im
pytanie, czy są w stanie wyobrazić sobie sytuację, w której rzeczywiście ktoś zamawia u nich
tłumaczenie   takiego   tekstu.   Problem   polega   na   tym,   że  Prison   Tales  to   krótki   tekst   z
Newsweeka,  który pojawił się po śmierci Gustawa Herlinga-Grudzińskiego. Oczywiście nie
mógłby on spełniać roli wspomnienia o pisarzu w polskiej prasie: jest na to zbyt krótki i
ogólnikowy, zawiera informacje polskiemu czytelnikowi zbędne, a ponadto jego konstrukcja
zupełnie nie przypomina polskich tekstów tego typu (wspomnienia o wybitnych ludziach w
polskiej prasie zaczynają się zwykle od informacji o śmierci, a potem przedstawiają życiorys
zmarłego). Zatem żeby uzasadnić potrzebę tłumaczenia tego akurat tekstu, trzeba wymyślić
sytuację dość niezwykłą, na przykład wyobrazić sobie, że jakaś polska gazeta postanowiła
pokazać   swoim   czytelnikom,   co   pisano   w   różnych   krajach   świata   po   śmierci   wybitnego
polskiego pisarza. Byłaby to zatem sytuacja opisywana przez J. Mouse (1977) jako „over
translation” – tłumaczenie, które nie próbuje udawać tekstu powstałego w języku docelowym,
ale   od   razu   manifestuje   swoją   przekładowość   (podobną   koncepcję   –   pod   inną   nazwą   –
przedstawił   też   J.   Levy   1963).   Warto   zauważyć,   że   jest   to   sytuacja   niezwykle   rzadka,
związana z faktem, że tłumaczymy z angielskiego na polski tekst o Polaku. Szczerze mówiąc,
tylko w przypadku tego tekstu – celowo zresztą wybranego do korpusu tekstów jako przykład
dość ekstremalnej sytuacji przekładowej – widzę potrzebę zapoznania moich studentów z
koncepcją skoposu (zob. rozdział 3) i koncepcją „overt” i „covert translation”.

Dla zilustrowania powyższych rozważań dotyczących komunikacji językowej w ogóle

i tłumaczenia w szczególności przeanalizujmy przykładowy tekst prasowy używany przeze
mnie na zajęciach z tłumaczenia:

The Mouse That Roared

At works by 17

-century masters. Castles. Country estates and 430.000 acres of prime

real estate. These are among the treasures confiscated by German forces occupying
Czechoslovakia during World War II. Berlin wants to return them to their rightful owners, the
Czechs, as war reparations. But there’s one (very) small hitch: Liechtenstein, that eyeblink on
the autobahn, haven for dodgy dollars and old European nobility. Many of the assets in
question were owned by its citizens – and the tiny kingdom wants the wealth back.

No way, a German court declared three years ago. The properties are most definitely

German , it ruled, because Liechtensteiners living in the Czech lands of yore were “ethnic

Germans”. Oh, the Sturm und Drang that has occasioned. Last week Liechtenstein filed suit
against Germany in the International Court of Justice in The Hague claiming its “sovereignty”
has been violated and demanding compensation, if not the contested assets themselves.
Liechtenstein has mustered all its big guns for the fray. Its foreign minister came to The
Hague armed with four of Europe’s most expensive lawyers. Even its head of state, Prince
Hans-Adam II, has girded his loins for battle – after discovering one of his family’s lost
paintings in Cologne. The case has taken 50 years to come about. No doubt it will take that
many more to resolve.

Zrozumienie powyższego tekstu (krótkiego tekstu prasowego na temat sporu
międzynarodowego) wymaga rozszyfrowania następujących elementów:

1. Schemat fabularny

N zabrał C ogromne bogactwa. Teraz chce je zwrócić (wyszlachetniał?). Ale wtrąca

się L i twierdzi, że też ma prawa do (części) bogactw. Przedstawiciel N odmawia L praw do
bogactw i uzasadnia (because the Liechtensteiners living in the Czech lands of yore were
„ethnic Germans”). Decyzja I jej uzasadnienie wywołują gwałtowną reakcję L. L skarży N do
sądu, stawia konkretne żądania I przygotowuje się do walki o ich realizację – reprezentować
go będą “foreign ministers + 4 lawyers” oraz “head of state” )ma dodatkowy powód
rodzinny).

K o m e n t a r z

Tekst odwołuje się do paru znanych scenariuszy – m.in. scenariusza wojny, okupacji i

problemów powojennych, scenariusza sporów międzynarodowych, scenariusza procesu
sądowego – a także paru znanych schematów: ludzie pragną bogactw i zwykle są skłonni o
nie walczyć, państwa zachowują się jak ludzie, mały człowiek często robi dużo szumu (tak
jak mały piesek najgłośniej szczeka).

Większość czytelników (zarówno anglo-, jak i polskojęzycznych) wie, że okupanci

nierzadko przywłaszczają sobie dobra w okupowanym kraju, część z nich wywożą, wycofując
się z tego kraju. Zdarza się czasem, że pokonany okupant zmuszony jest do zapłacenia
reparacji i/lub zwrotu zagrabionych dóbr. W skomplikowanej historii Europy Środkowej
ustalenie praw własności jest często zadaniem bardzo trudnym.

Sądy uciekają się czasem do dość zawiłych konstrukcji logicznych, by uzasadnić

swoje wyroki. Sprawy, w których stronami są państwa, bywają rozpatrywane przez trybunały
międzynarodowe. Nie jest obojętne, kto będzie reprezentował stronę przed sądem – im lepszy
prawnik, tym większa szansa wygranej, ale dobrzy prawnicy są zwykle drodzy.

2. Wiedza o świecie

Oprócz znajomości powyższych schematów i scenariuszy, do zrozumienia tekstu

potrzebne są bardziej konkretne elementy wiedzy o świecie:
The Mouse that Roared to tytuł filmu brytyjskiego z 1959 r., zabawnej komedii o Wielkim

księstwie Fenwick, które wypowiedziało wojnę Stanom Zjednoczonym. Film ten był
wyświetlany w polskich kinach pod tytułem Mysz, która ryknęła.

Dzieła XVII-wiecznych mistrzów są bardzo cenne.
Akr to miara powierzchni używana w krajach anglosaskich; 1 akr = 0,405 hektara.
W czasie II wojny światowej Niemcy okupowały Czechosłowację; obecnie nie ma już

Czechosłowacji – w tekście mowa o Czechach, bo większość zagrabionych dóbr
pochodziła stamtąd (Słowacja przez pewien czas współpracowała z Niemcami).

Berlin to stolica Niemiec; tu w znaczeniu „władze Niemiec”.
Liechtenstein – księstwo w Europie, język urzędowy – niemiecki.

Niektórzy obywatele Liechtensteinu (lub ich przodkowie) mieszkali niegdyś w Czechach;

chodzi tu prawdopodobnie o rody arystokratyczne, które zapewne posiadały spore
bogactwa.

Sturm und Drang – „nurt w literaturze niemieckiej od poł. Lat 70. do drugiej poł. Lat 80.

XVIII wieku; kształtował się w opozycji do etyki protestanckiego mieszczaństwa,
racjonalizmu oświecenia i francuskiego klasycyzmu; odegrał tę samą rolę co przełom
romantyczny w innych krajach (NLPWN)

The Hague – Haga.
Cologne – Kolonia.
The International Court of Justice in The Hague – po polsku Międzynarodowy Trybunał

Sprawiedliwości w Hadze, “organ sądowy ONZ rozstrzygający spory między
państwami…” (NLPWN).

Sovereignty – suwerenność “niezależność państwa od wszelkiej władzy w stosunkach z

innymi państwami I organizacjami międzynarodowymi […] oraz samodzielność w
regulowaniu spraw wewnętrznych…” (NLPWN).

3. Struktura tekstu

Wyliczenie elementów, które na pierwszy rzut oka łączy tylko to, że są cenne.

Wyjaśnienie, dlaczego zostały wyliczone: łączy je jeszcze to, co się z nimi stało w przeszłości
(„these are”), i to, co chcą z nimi zrobić Niemcy teraz („them”. Przeszkoda („but there’s”),
dwukropek i nazwa przeszkody:  Liechtenstein.  Charakterystyka  Liechtensteinu  („that…”).
Dlaczego   się   sprzeciwia   (odbiorca   oczekuje   wyjaśnienia;   z   pierwszą   częścią   tekstu
wyjaśnienie to łączy „many of the assets in question” i ewentualnie „the wealth”). Decyzja
niemieckiego  sądu (skoro mieliśmy już propozycję Niemiec  i sprzeciw  Liechtensteinu,  to
teraz spodziewamy się reakcji Niemiec) – przy okazji dowiadujemy się, że sprawa ciągnie się
już co najmniej od trzech lat – i uzasadnienie DECYZJI. REAKCJA Liechtensteinu (znowu
połączona   z   poprzednimi   elementami   raczej   na   zasadzie   oczekiwań   odbiorcy   i   jego
znajomości struktury typu: „ktoś powiedział coś kontrowersyjnego – ale się rozpętała burza!”)
– uzasadnienie i uszczegółowienie reakcji (okazuje się, że „Sturm und Drang oznacza w tym
wypadku   „filing   suit”,   „claiming   that…”   i   „demanding   something”).   Osoby   po   stronie
Liechtensteinu, które będą się angażować w spór (wprowadzone idiomem z „its big guns”
połączone  z  poprzednimi   dwoma   zdaniami   za  pomocą  „the  fray”   – przedimek   określony
oznaczający informację daną oraz metaforyczne określenie konfliktu). Wyjaśnienie motywów
księcia   (myślnik   i   „after”.   Zdanie   podsumowujące   („the   case”   najprawdopodobniej   nie
dotyczy   sprawy   sądowej,   lecz   całego   opisanego   konfliktu).   Przewidywania   autora   co   do
rozwiązania problemu („it” odnosi się do „the case” z poprzedniego zdania).

K o m e n t a r z

Tekst zaczyna się od wyliczenia bogactw, bo ludzie lubią czytać o bogactwach. Nie

można jednak zbyt długo zwlekać z wyjaśnieniem, o jakie bogactwa chodzi i dlaczego się o
nich pisze, bo czytelnik się zniechęci. Dalej następuje opis wydarzeń (ułożony na zasadzie
„akcja – reakcja”), przerywany krótkimi uzasadnieniami i wyjaśnieniami. Autor w krótki i
lekki sposób wyjaśnia, co to jest Liechtenstein, bo obawia się, że nie wszyscy czytelnicy
wiedzą (natomiast dłuższe i poważniejsze wyjaśnienia mogłyby ich znudzić). Historia kończy
się w punkcie kulminacyjnym – dalszy przebieg konfliktu nie jest jeszcze znany, więc autor
wyraża swoje przypuszczenia.

4. Środki stylistyczne
* Aluzja do filmu The Mouse that Roared – mrugnięcie okiem do tych, którzy film widzieli, a
dla tych, którzy go nie znają, dość przejrzysta metafora (mysz symbolizuje coś malutkiego,

słabego i nieważnego, ryk przystoi raczej lwu); jednocześnie element komiczny: myszy nie
ryczą.
*   Wyliczanka   na   początku   –   równoważniki   zdań,   które   mają   pokazać   ogrom   bogactw   i
zaintrygować czytelnika.
*   Metafora:   „that   eyeblink   on   the   autobahn”;   autor   żartobliwie   sugeruje,   że   przez
Liechtenstein  można  przejechać  autostradą w  czasie potrzebnym  do mrugnięcia  okiem (a
zatem w ogóle go nie zauważyć); „eyeblink” nawiązuje do idiomu „In the blink o an eye” –
bardzo   szybko;   wyraz   „autobahn”   zamiast   „highway”,   bo   Liechtenstein   jest   krajem
niemieckojęzycznym.
* „One (very) small hitch” – idiom, uzupełniony o słówko „very” w nawiasie, ma podkreślać
znikome rozmiary księstwa.
* Inne idiomy: „haven [bezpieczna przystań, wymarzone miejsce; tu użyte ironicznie) for”,
„Sturm   und   Drang”   (w   omawianym   tekście   sformułowanie   to   nie   ma   nic   wspólnego   z
niemieckim nurtem literackim, a oznacza tyle, co „burza, zamieszanie” i zostało wybrane m.
In. Dlatego, że mowa tu o dwóch państwach niemieckojęzycznych; „mustered all its big guns
for  the  fray”,   „armed  with”,   „girded  his  loins  for  battle”   – te   trzy  idiomy  nawiązują  do
metafory   „spór   to   wojna”   (zob.   Lakoff   i   Johnson   1980);   w   kontekście   nierównych   sił
przeciwników mają dodawać tekstowi żartobliwości; idiom „girded his loins for battle” brzmi
ponadto nieco archaicznie (zob. też podrozdział o tłumaczeniu idiomów w rozdziale 6).
* Epitety:
„dodgy dollars” – podejrzane dolary, sugeruje, że księstwo nie cieszy się najlepszą opinią;
„Tiny Kingom” – kontrast pomiędzy poważnym słowem „Kingom” a wyrazem „tiny”;
„”most expensive lawyers” – drodzy prawnicy są zwykle dobrzy, można więc się spodziewać

długiego procesu;

„prime real estate” – podkreśla wartość posiadłości;
„rightful owners” – autor z góry wyklucza prawa kogokolwiek innego do wymienionych

dóbr;

* Zdanie – „Oh the Sturm und Drang that has occasioned” jest wysoce nacechowane – typowe
byłoby   tu   zdanie   składające   się   z   podmiotu,   orzeczenia   i   dopełnienia,   na   przykład   jakiś
odpowiednik  polskiego “decyzja  sądu wywołała  burzę”;  zamiast  tego  autor posługuje  się
równoważnikiem   zdania   składającym   się   z   rozbudowanej   grupy   rzeczownikowej;
charakterystyczne  jest też użycie  wykrzyknika „oh”, wyszukanego  wyrażenia „Sturm und
Drang” i dość rzadko używanego czasownika „occasion” – wszystko to ma wyrażać ironiczny
stosunek autora do opisywanej sprawy.

5. Modalność tekstu (nastawienia autora)

Dominującą nutą jest ironia, zwłaszcza w odniesieniu do Liechtensteinu: autor

podkreśla jego niezwykle małe rozmiary, anachronizm („haven for old European nobility”,
„even its head of state, prince Hans-Adam II”), podejrzaną reputację („haven for dodgy
dollars”), kontrast między „znikomością” państwa i jego anachronizmem a pełna oburzenia,
gwałtowną reakcją – paralele z Wielkim Księstwem Fenwick z komedii filmowej („Mouse
that roared”, „Oh the Sturm und Drang that has occasioned”, „has mustered all its big guns for
the fray”, „armed with four lawyers”, „girded his loins battle”). Autor bierze też w cudzysłów
wyraz „Sovereignty” sugerując jakby, że tak mały kraj nie powinien używać tak poważnych
wyrazów, ewentualnie, że w przypadku tak małego kraju nie można naprawdę mówić o
suwerenności.

Autor p0okpiwa również z wyroku sądu niemieckiego, używając najpierw zamiast

oficjalnego sformułowania wyroku potocznego „no way”, zdecydowanie nie pasującego do
powagi sądu, a następnie nieco archaicznego wyrażenia „of yore” w uzasadnieniu wyroku.

W ostatnich zdaniach zaznacza się sceptycyzm autora co do możliwości rychłego

rozwiązania sporu.

P r o b l e m y t ł u m a c z e n i o w e:
1. Tytuł. Tłumacz powinien dotrzeć do źródła tego sformułowania (tytuły anglojęzycznych
filmów wraz z obsadą, streszczeniem i innymi informacjami można odnaleźć, na przykład w:
Leonard Maltin’s Movie and Video Guide,  Sygnet 1995), a następnie sprawdzić, pod jakim
tytułem ten film był wyświetlany w Polsce. Oczywiście można tytuł artykułu przetłumaczyć
nie wiedząc nic o filmie  – metafora  i tak będzie  przejrzysta  – ale ze względu na to, że
niektórzy odbiorcy przekładu mogą ten film pamiętać, najlepiej byłoby użyć polskiego tytułu
filmu: Mysz, która ryknęła, a nie, na przykład: „Mysz, która zaryczała”.
2.   Tekst  The   Mouse   That   Roared  zawiera   kilka   nielogiczności.   Po   pierwsze:   wojska
niemieckie   mogły   skonfiskować   zamki,   ziemie   i   posiadłości,   ale   nie   bardzo   widzę,   jak
mogłyby wywieźć je z Czech, w związku z tym trudno przypuszczać, żeby teraz Niemcy
rzeczywiście mówili o zwracaniu nieruchomości. Zatem z całej efektownej listy do zwracania
pozostają jedynie „dzieła siedemnastowiecznych mistrzów”. Po drugie, nie można zwracać
właścicielowi   tego,   co   mu   się   prawnie   należy   i   jednocześnie   twierdzić,   że   jest   to
odszkodowanie. Po trzecie: Liechtenstein nie jest królestwem lecz księstwem.
3. Niewielu Polaków wie, jak przeliczać akry na obowiązujące w Polsce miary powierzchni.
W związku z tym „430,000 acres” należałoby chyba przeliczyć na hektary. Nie można też
zapominać, że po polsku przecinków i kropek w liczbach używa się akurat odwrotnie niż po
angielsku.
4.   Zgrabna   metafora   „eyeblink   on   the   autobahn”   jest   dość   trudna   do   przełożenia   –
„mrugnięcie  okiem na autostradzie”  jest zdecydowanie,  a mówieniowe  „kraj, przez który
można  przejechać  autostradą  w  mgnieniu  oka” – długie  i  nieśpieszne.  Lepiej  więc  może
zrezygnować z oryginalnego obrazu i dowcipu i napisać „ten punkcik na mapie (Europy)”?
5. „…haven for dodgy dollars and old European nobility”.  Po polsku nie można łączyć za
pomocą “i” tak równych elementów jak dolary i arystokracja, trudno też wymyślić  jeden
ekwiwalent   słowa   „haven”,   który   pasowałby   zarówno   do   dolarów,   jak   i   do   arystokracji
(schronienie,   przystań,   raj   dla   dolarów,   nie   brzmią   zbyt   dobrze   –   po   polsku   tego   typu
wyrazów  używa się raczej w odniesieniu do ludzi); a zatem trzeba będzie zapewne użyć
dwóch   różnych   rzeczowników   zamiast   jednego   angielskiego   „haven”,   lub   zastąpić
sformułowanie   „dodgy   dollars”   na   przykład   „podejrzanymi   biznesmenami”.   Ponadto,
sformułowanie „haven for dodgy dollars” prowokuje niektórych niedoświadczonych tłumaczy
do   używania   takich   sformułowań,   jak   „brudne   pieniądze”   czy   nawet   „pralnia   brudnych
dolarów”.   Takie   rozwiązanie   przekładowe   może   być   niezmiernie   niebezpieczne:   pranie
brudnych   pieniędzy   jest   przestępstwem   w   świetle   prawa   międzynarodowego,   zatem
niefortunny tłumacz lub jego wydawca – gdyby tłumaczenie ukazało się w prasie – mógłby
zostać   pozwany   do   sądu   przez   władze   państwa   Liechtenstein.   (o   tym,   jak   wielka   jest
odpowiedzialność   tłumaczy   za   słowo,   zwłaszcza   w   kwestiach   międzynarodowych,
przypomnieliśmy   sobie   niedawno   w   związku   z   tłumaczeniem   wypowiedzi   A.
Kwaśniewskiego:   „byliśmy   zwodzeni”   na   angielskie   „we   were   taken   for   a   ride”.   Trzeba
przyznać, że tłumacz, który wybrał takie rozwiązanie, wykazał się dużym brakiem wyobraźni
i odpowiedzialności).
6.   „Sturm   und   Drang”.   Wielu   Polaków   zna   określenie   „Sturm   und   Drang”   (co   prawda
niektórym  myli  się z „Drang nach Osten”), ale  w tym  akurat tekście  może  to być  tylko
utrudnieniem. Sformułowanie użyte w tekście nie ma nic wspólnego z literaturą niemiecką,
lecz tylko w większych słownikach amerykańskich znajdziemy odpowiednie wyjaśnienie: „1.
a style or movement od German literature of the latter half of the 18 century […] 2. tumult,
turmoil, upheaval” (RHODE).

7. „sovereignty” – ponieważ trudno uznać, by cudzysłów miał oznaczać cytat – pojedyncze
wyrazy cytuje się tylko wtedy, gdy są one z jakichś powodów niezwykłe czy zaskakujące,
należy zatem uznać, że cudzysłów ma wyrażać ironię autora; ironia jest nieuzasadniona,
nawet mały kraj może być suwerenny i zasługuje na szacunek.
8. Militarne idiomy: „mustered all its big guns for the fray, armed with lawyers, girded his
loins for battle” z różnym powodzeniem można tłumaczyć na polski – o ile pierwszy ma
bardzo podobny ekwiwalent „wytoczyć ciężkie/najcięższe działa”, o tyle drugi jest nie do
skalkowania, bo po polsku nie można powiedzieć „uzbrojony w prawników”, a trzeci
wymaga poszukania innego rycersko-militarnego idiomu (zob. też podrozdział o tłumaczeniu
idiomów w rozdziale 6).
9. Użycie „head of state” jako podmiotu i „Prince Hans-Adam II” jako wtrącenie nie powinno
być kalkowane po polsku, bo wtedy podmiot jest rodzaju żeńskiego, a osoba – męskiego.
10. „Hans-Adam II”. Wprawdzie Nowy Leksykon PWN podaje Hans Adam II (bez dywizu),
ale polska tradycja nakazywałaby raczej użyć formy Jan Adam II.

Powyższe omówienie nie wyczerpuje oczywiście wszystkich problemów związanych

z naszą interpretacją tekstów w ogóle, ani tym bardziej z procesami myślowymi i działaniami
tłumacza.   Staraliśmy   się   pokazać   tylko   najważniejsze   i   najtrudniejsze   elementy   procesu
interpretacji,   pominęliśmy   zatem   zupełnie   pierwszy   etap   analizy,   polegający   na
rozszyfrowaniu struktury zdań tekstu (zarówno tej formalnej, typu: podmiot – orzeczenie –
dopełnienie, jak i bardziej semantycznej, polegającej na ustaleniu ramy czasownikowej i jej
zrealizowanych   elementów   –   ról).   Takie   analizy   znaleźć   można   w   wielu   podręcznikach
gramatyki   opisowej   języka   angielskiego,   przez   tłumacza   wykonywane   są   one   na   ogół
automatycznie, a zaczynają być problemem dopiero wtedy, gdy mamy do czynienia z tekstem
wieloznacznym lub bardzo skomplikowanym stylistycznie. Mimo że przedstawiona tu analiza
jest   niepełna   i   skrótowa,   potrzebowaliśmy   kilku   stron   na   omówienie   krótkiego   tekstu
gazetowego. To dobrze ilustruje trzy przedstawione uprzednio tezy:

1. teksty są tylko mikroskopijnymi reprezentacjami złożonych rzeczywistości

mentalnych.

2. Rozumienie tekstów wymaga wiedzy o komunikacji (często nieświadomej), wiedzy o

świecie i umiejętność wnioskowania – odtwarzania rzeczywistości kryjących się za
sygnałem, jakim jest tekst;

3. Tłumaczenie nie polega na przekształcaniu tekstu w języku A w tekst w języku B, lecz

jest   skomplikowaną   operacją   mentalną,   polegającą   na   odtworzeniu   rzeczywistości
reprezentowanej   przez   tekst   wyjściowy,   a   następnie   sformułowaniu   w   języku   B
takiego tekstu, który jego     p r a w d o p o d o b n y m     odbiorcom umożliwi
prawdopodobnie odtworzenie rzeczywistości jak najbardziej  zbliżonej do tej, którą
p r a w d o p o d o b n i e udało się odtworzyć odbiorcom tekstu wyjściowego.

Warto zauważyć, że jako ilustrację wybraliśmy dość jednoznaczny i niezbyt

skomplikowany tekst prasowy, nie wymagający wielkiej wiedzy fachowej ani ogromnej
wiedzy o świecie, ani zawiłych interpretacji, jakich często wymagają bardziej ambitne utwory
literackie.

Nieprzekładalność kulturowa: „kultura to warowny obóz”

Kto neguje przekładalność dzieła sztuki, neguje eo ipso jego czytelność.
Czytanie jest bowiem także tłumaczeniem.

Karl Dedecius

Większość teoretyków tłumaczenia jest zgodna co do tego, że istnieją dwa źródła

praktycznej, względnej nieprzekładalności: różnice kulturowe oraz różnice językowe (zob. np.
Wojtasiewicz 1957/1992, Catford 1965). Najpierw zajmiemy się różnicami kulturowymi,
ponieważ wydaje się, że są one przyczyną poważniejszych trudności przekładowych.

Określenie „elementy kulturowe” jest oczywiście pewnym skrótem myślowym – w

gruncie rzeczy wszystkie elementy typowego tekstu są elementami kulturowymi. Wszak i
język jest częścią kultury. Chodzi nam tu o takie elementy tekstu, które w sposób szczególny
łączą   się   z   kulturą   danego   kraju.   Z   tłumaczeniowego   punktu   widzenia   ich   wspólnym
mianownikiem będzie to, że ich kulturowa specyficzność (fakt, że są charakterystyczne tylko
dla kultury wyjściowej lub lepiej znane w kulturze wyjściowej) rodzi problemy przekładowe.
Tak rozumiane elementy kulturowe obejmują większość imion własnych (z wyjątkiem tych,
które są dobrze znane w kulturze docelowej i jako takie mają swoje uznane ekwiwalenty w
języku docelowym lub też zostały przez ten język zapożyczone), nazwy i zwroty związane z
organizacją   życia   w   kraju   kultury   wyjściowej   (np.   z   ustrojem   politycznym,   systemem
oświaty, służbą zdrowia, prawem itp.), obyczajami i przyzwyczajeniami (takimi jak tradycje
kulinarne   i   zwyczaje   związane   z   jedzeniem,   święta   i   towarzyszące   im   obrzędy,   sposoby
witania się i żegnania itd.), cytaty i aluzje mające ścisły związek z literaturą danego kraju
(obejmującą zarówno znane powieści, dramaty czy wiersze, jak i wierszyki dla dzieci, znane
piosenki,  przysłowia,  libretta  oper, operetek  i musicali  itd.),  aluzje do historii  kraju i do
innych sfer kultury, takich jak muzyka, film, malarstwo itd. Ze względu na szeroki zakres
tych zjawisk nie zdecydowaliśmy się na użycie stosowanego przez niektórych teoretyków i
praktyków tłumaczenia terminu „realia”, który przede wszystkim kojarzy się z codziennością
życia w danym kraju.

O. Wojtasiewicz nazywa zastosowanie takich elementów w tekście „aluzjami

erudycyjnymi”, rozumiejąc erudycję jako znajomość pewnych faktów i stwierdza:

Każda aluzja wywołuje zamierzone przez autora skojarzenia tylko u tych odbiorców,

którzy   ją   rozumieją.   Oczywiście,   w   wypadkach   przekładów   prawdopodobieństwo
niezrozumienia   aluzji   ogromnie   wzrasta,   gdyż   odbiorcy   przekładu   mają   znacznie   mniej
„erudycji” niezbędnej do zrozumienia oryginału. Dlatego też tłumacz może na ogół aluzję
odbiorcom przekładu wyjaśnić, ale nie może jej – w naszym rozumieniu – przetłumaczyć,
gdyż   jego   sformułowanie   nie   będzie   odpowiednikiem   sformułowania   oryginalnego,   nie
wywoła   u   odbiorców   przekładu   tych   skojarzeń,   jakie   powstają   u   odbiorców   oryginału.
(Wojtasiewicz 1957/1992: 77-78).

Innymi słowy, w przypadku elementów kulturowych nie należy oczekiwać u

odbiorców przekładu podobnej reakcji, gdyż to, co jest dobrze znane i swojskie dla odbiorców
oryginału, będzie obce, a czasem wręcz egzotyczne dla odbiorców przekładu. Owa
nieuchronna różnica w odbiorze sprawia, że niektórzy teoretycy przekładu piszą o „absolutnej
nieprzekładalności” tekstów mocno nacechowanych kulturowo. I tak T. Bałuk-Ulewiczowa

pisząc   o   przekładzie  Wesela  Wyspiańskiego   na   angielski   twierdzi,   że   to   przedsięwzięcie
translatorskie  natrafia  na „nieprzekraczalną  barierę”,  która chroni  wszystko  to,  co w  tym
dramacie  jest absolutnie  nieprzetłumaczalne.  Poza ową barierą znajdują się „wszystkie  te
elementy dramatu, które nie tylko sprawiają, że jest on tak specyficznie polski, ale również są
identyfikowane przez polskich widzów jako specyficznie rodzime, specyficznie     n a s z e.
Zewnętrzni widzowie, obserwujący te elementy spoza granicy, mogą zrozumieć je racjonalnie
-   tak   jak   udało   się   to   tłumaczowi   w   całym   tekście   poza   błahymi   sześćdziesięcioma
przypadkami  - ale nigdy nie doświadczą  ich w ten sam sposób, jak rodzima  widownia”.
(Bałuk-Ulewiczowa 2000: 176-177, tłumaczenie K.H.)

Sądzę, że tego typu twierdzenia o nieprzekładalności są wynikiem nadmiernych i

nierealnych oczekiwań. Nikt nie może doświadczać Yeatsa czy Joyce’a w ten sam sposób, co
rodowici Irlandczycy, a przecież dzieła tych dwóch twórców są tłumaczone na wiele języków
i czytane przez odbiorców w wielu różnych krajach. . Nikt nie może odbierać muzyki reggae
tak samo jak Jamajczycy,  a przecież słucha się jej na całym  świecie. Mitu identyczności
doświadczenia nie można traktować poważnie. Nawet ludzie mieszkający w tym samym kraju
i wychowani w tej samej kulturze nie mogą reagować w ten sam sposób na te same bodźce.
Niektórzy Polacy zachwycają się Weselem, innych ono nudzi, a są też pewnie i tacy, którzy
nie bardzo rozumieją, o co w nim chodzi. Jak podkreślaliśmy już w tej książce, nie może być
mowy o absolutnym porozumieniu czy o absolutnie skutecznej komunikacji. Kwintesencją
naszego   sposobu   porozumiewania   się   jest   jego   przybliżony   charakter:   rozumiemy   się   do
pewnego   stopnia,   lepiej   lub   gorzej,   na   ogół   jednak   w   sposób   wystarczający   dla   naszych
celów. Podobnie jest z odbiorem przekładów. Zapewne czytelnicy tłumaczenia tekstu mocno
nacechowanego   kulturowo,   silnie   osadzonego   w   realiach   innej   kultury,   zrozumieją   nieco
mniej niż odbiorcy oryginału należący do owej kultury, ale z drugiej strony będzie to również
zależało – w obu wypadkach – od przygotowania tychże odbiorców. Żaden Polak nie rodzi się
z wiedzą na temat złotych rogów, czapek z piór, chochołów itp. Przeważnie uczymy się o
znaczeniu tych symboli w szkole, „przerabiając” Wesele – jeśli chodzimy do dobrej szkoły i
uważamy na lekcjach. Nie można wykluczyć, że np. irlandzki intelektualista zrozumie Wesele
lepiej niż Polak, który nie interesuje się literaturą i którego akurat zmuszono do pójścia na tę
sztukę. Jest jeszcze jeden istotny czynnik, o którym zapominają autorzy piszący o absolutnej
nieprzekładalności  czy   też   o  efekcie   obcości  w   przekładzie   (Lewicki   2000,   2002).   Jak
zauważył   E.A.   Nida,   ludzi   charakteryzuje   zdolność   do   dostosowywania   się   do   innych
wzorców   zachowań.   Posiadamy   coś   w   rodzaju   urządzenia,   za   pomocą   którego   potrafimy
przeformułować doświadczenie w kategoriach innych systemów konceptualnych (Nida 1964:
55). Jeśli chcemy, potrafimy identyfikować się z innymi ludźmi i wczuwać się w ich sytuację,
nawet gdy są to ludzie tak od nas różni jak zbiegli niewolnicy na jamajce na początku XVIII
wieku, czy chińscy chłopi w wieku XIX.

Dlatego też sądzę, że ogromną większość tekstów napisanych przez ludzi dla ludzi

można przetłumaczyć, nawet jeśli SA one tak bardzo nacechowane kulturowo jak  Wesele
Wyspiańskiego   czy  Pan   Tadeusz  Mickiewicza,   czy   też   sienkiewiczowska  Trylogia.
Oczywiście nie zamierzam twierdzić, że w takich tłumaczeniach nie nastąpią żadne „straty”.
Straty SA wkalkulowane  w działalność  translatorską,  podobnie zresztą jak w każdy inny
rodzaj działalności – żyjemy przecież w świecie, w którym panuje prawo entropii. Tłumacz,
czy też inna osoba decydująca o podjęciu próby przekładu, dokonuje rachunku takich strat
jeszcze przed przystąpieniem do tłumaczenia i w ogromnej większości przypadków rachunek
wypada korzystnie.  Tak, warto tłumaczyć.  Trzeba też pamiętać  o zupełnie podstawowym
czynniku wpływającym na podjęcie decyzji o tłumaczeniu. Tłumacz (a częściej wydawca)
zadaje sobie pytanie: czy przekład znajdzie czytelników? Jeśli można podejrzewać, że tak, to
tłumaczone bywają nawet tak nieprzekładalne teksty jak twórczość grupy Monty Pythona.

Jak już zostało powiedziane, elementy nacechowane kulturowo stanowią często poważny

problem tłumaczeniowy. Tłumacze stosują bardzo rózne metody przy rozwiązywaniu takich
problemów, a teoretycy przekładu próbują owe metody klasyfikować, a także oceniać ich
przydatność w różnych sytuacjach. Najbardziej znane klasyfikacje metod tłumaczeniowych
tego typu pochodzą z prac J-P. Vinaya i J. Darbelneta (1958/2000) i P. Newmarka (1988).
Vinay   i   Darbelnet   nie   piszą  expressis   Derbis,  że   idzie   im   o   tłumaczenia   elementów
nacechowanych kulturowo, ale uważna analiza ich metod tłumaczeniowych nasuwa wniosek,
że takie właśnie problemy tłumaczeniowe maja przede wszystkim  na myśli. Wyróżniają trzy
bezpośrednie metody tłumaczenia – zapożyczenie, kalkę i tłumaczenie dosłowne – oraz cztery
metody okrężne: transpozycję, modulację, ekwiwalencję i adaptację. Zapożyczenia stosuje się
zwykle wtedy, gdy w języku docelowym nie znajdujemy ekwiwalentu dla danej jednostki
tekstu oryginału, ale także dla osiągnięcia efektu stylistycznego. Kalki, będące specyficznym
rodzajem   zapożyczeń,   polegają   na   dosłownym   przekładzie   elementów   zapożyczanego
wyrażenia i można je podzielić na  kalki leksykalne  i  kalki strukturalne  (Vinay, Darbelnet
1958/2000: 85). Definicja tłumaczenia dosłownego przedstawiona przez Vinaya i Darbelneta
nie jest zbyt precyzyjna: ich zdaniem jest to bezpośrednie przekształcenie tekstu wyjściowego
w   tekst   docelowy   przy   zachowaniu   reguł   języka   docelowego,   a   zwłaszcza   poprawności
gramatycznej i idiomatycznej, ale autorzy słusznie zauważają, że tłumaczenie dosłowne jest
rozwiązaniem dość nietypowym, spotykanym najczęściej w przypadku pokrewnych języków i
podobnych kultur (1958/2000: 86). Transpozycja polega na zastąpieniu wyrazu z jednej klasy
wyrazem z innej klasy przy zachowaniu znaczenia wypowiedzi (1958/2000: 88). Modulacja
to przekształcenie formy wypowiedzi polegające na zmianie punktu widzenia (np. zastąpienie
zwrotu „nigdy nie wątpił” ekwiwalentem zwrotu „zawsze był pewien”). Zdaniem autorów
taka   zmiana   jest   uzasadniona,   gdy   tłumaczenie   dosłowne   dałoby   w   efekcie   tekst
nieidiomatyczny  lub niezręczny (1958/2000: 89). Metoda zwana przez Vinaya i Darbelneta
ekwiwalencją  to,   używając   bardziej   współczesnej   terminologii,   zastąpienie   frazeologizmu
tekstu wyjściowego (zwłaszcza utartego zwrotu, idiomu czy przysłowia) jego funkcjonalnym
ekwiwalentem,   który   stylistycznie   ani   strukturalnie   nie   musi   być   do   niego   podobny
(1958/2000: 90). Adaptację stosuje się wtedy, gdy sytuacja opisywana w tekście wyjściowym
nie jest znana w kulturze docelowej – tłumacz tworzy wówczas sytuację, która może być
uznana za ekwiwalentną  (1958/2000: 90-91). Nazwy dwóch ostatnich metod – z naszego
dzisiejszego punktu widzenia – nie są zbyt  fortunne, ponieważ  ekwiwalencja  i  adaptacja
używane są w teorii tłumaczenia w innych znaczeniach.

Newmark (1981, 1988) przedstawia znacznie bardziej rozbudowaną klasyfikację

technik tłumaczeniowych, które zresztą nazywa „procedurami”. Jego zdaniem najważniejszą
z   nich   jest   tłumaczenie   dosłowne,   które   powinno   być   stosowane   ilekroć   „zapewnia
referencyjna   i   pragmatyczną   ekwiwalencję   wobec   oryginału”   (1988:   69).   Inne   procedury
wymieniane   przez   Newmarka   to:   transferencja,   naturalizacja,   ekwiwalent   kulturowy,
ekwiwalent   funkcjonalny,   ekwiwalent   opisowy,   synonimia,   kalka,   przesunięcie   czy   też
transpozycja, modulacja, uznane (oficjalne) tłumaczenie, kompensacja, analiza składnikowa,
redukcja i rozszerzenie, parafraza, „dublety” tłumaczeniowe, przypisy, dodatki i objaśnienia
(w tekście) (Newmark 1988: 81-93). Część procedur Newmarka pokrywa się z metodami
Vinaya   i   Darbelneta   –   tłumaczenie   dosłowne,   transpozycja,   modulacja,   kalka;   także
transferencja to nic innego jak zapożyczenie. Naturalizacja to dostosowanie zapożyczonego
słowa do zasad wymowy i pisowni języka docelowego (1988: 82). Dublet tłumaczeniowy to
zastosowanie dwóch procedur naraz, na przykład zachowanie w tekście przekładu wyrazu z
oryginału (transferencja) i podanie jego objaśnienia. Niektóre z procedur Newmarka wydają
się dość wątpliwe, na przykład synonimia, która opiera się na mocno podejrzanej koncepcji
synonimii  międzyjęzykowej.  Do innych  powrócimy przedstawiając przyjętą  w tej  książce
klasyfikację technik tłumaczeniowych.

Wydaje się, że zakres pojęciowy opisywany terminami metoda, procedura, technika i

strategia   obejmuje   trzy   jakościowo   różne   pojęcia:   po   pierwsze   strategię,   rozumianą   jako
preferowany (świadomie lub nie) sposób postępowania tłumacza w całym tekście lub jego
znaczących fragmentach, po drugie technikę, rozumianą jako wybór pewnego rozwiązania
konkretnego   problemu   napotkanego   w   trakcie   procesu   tłumaczenia   i   wreszcie   samo
rozwiązanie tłumaczeniowe, które można bezpośrednio ocenić w tekście przekładu. Z tego
punktu   widzenia   powinniśmy   właściwie   mówić   o   strategiach   udomowienia   i   egzotyzacji,
strategii tłumaczenia syntagmatycznego, strategii tłumaczenia funkcjonalnego. Efektem danej
strategii   może   być   częstsze   użycie   pewnych   technik,   na   przykład   strategia   udomowienia
zaowocuje   częstszym   wykorzystywaniem   takich   technik   jak   stosowanie   ekwiwalentów
funkcjonalnych i opisowych oraz opuszczanie, co będzie widoczne dzięki obecności w tekście
przekładu ekwiwalentów funkcjonalnych i opisowych oraz opuszczeń. Jednak ze względu na
ogólnie   przyjęta   praktykę   będziemy   w   tej   książce   używać   pojęcia   „technika”   i   nazw
poszczególnych   technik   w   obu   rozpowszechnionych   znaczeniach:   zarówno   jako   pewnego
sposobu   postępowania   w   trakcie   procesu   przekładu,   jak   i   mając   na   myśli   konkretne
rozwiązania przekładowe, których realizacją jest tekst tłumaczenia.

W tej książce przyjęliśmy następującą klasyfikację technik tłumaczeniowych.

1. Reprodukcja bez objaśnień

Przez reprodukcję będziemy rozumieć użycie w tekście przekładu niezasymilowanego

w języku docelowym słowa/wyrażenia użytego w tekście wyjściowym. Wydaje się, że wyraz
reprodukcja  lepiej   oddaje   istotę   tego   zjawiska   niż  transfer,  który   sugeruje   niejako
mechaniczne   przeniesienie,   podczas   gdy   w   rzeczywistości   mamy   często   do   czynienia   z
pewnymi systematycznymi zmianami pisowni, a zawsze – ze zmianami wymowy. Chcieliśmy
też uniknąć słowa  zapożyczenie,  które opisuje raczej pewne zjawisko słowotwórcze, a nie
technikę   tłumaczeniową.   W   tym   rozumieniu   można   by   przyjąć,   że  zapożyczenie  bywa
efektem reprodukcji.

Reprodukcji w tłumaczeniu najczęściej podlegać będą słowa/wyrażenia języka

wyjściowego, ale nie musi tak być – jeśli w oryginale używane są wyrażenia z innego języka,
to tłumacz również staje wobec problemu przekładowego, zwłaszcza gdy owe wyrażenia nie
są powszechnie znane w kulturze docelowej (a czasami również, gdy są znacznie lepiej znane
niż w kulturze wyjściowej – jak w przypadku elementów języka rosyjskiego w Clockwork
Orange A. Burgessa). Reprodukcja może, ale nie musi, obejmować pewien retusz
ortograficzny (naturalizacja Newmarka) czy nawet transliterację, gdy mamy do czynienia z
różnymi alfabetami.

Reprodukcja bez objaśnień bywa techniką ryzykowną. Jeżeli nie mamy pewności, że

importowany element zostanie rozpoznany przez odbiorców przekładu, jeśli nie tłumaczy go
sam kontekst, to lepiej zastanowić się nad inną techniką, bo reprodukcja bez objaśnienia
zmusi   czytelnika   do   zgadywania   sensu   użytego   wyrażenia   lub   każe   mu   zrezygnować   z
interpretacji. Przypomnijmy sobie cytowany już przykład  z tytułem  piosenki  Penny Lane
(tekst Pipe Down). Przeniesienie tego tytułu do polskiego tłumaczenia pozwoli czytelnikowi
domyślić się, że chodzi o znany (w kulturze anglosaskiej) utwór muzyczny, ale tylko tyle.
Zatem   stosując   taki   zabieg   nie   przekazujemy   głównego   zamysłu   autora:   zastosowania
konkretu zamiast ogólnika i nawiązania kontaktu z czytelnikiem („wiesz, co mam na myśli”).
W związku z tym – przy założeniu, że większość odbiorców przekładu nie rozpozna tego
tytułu – należy uznać reprodukcję bez objaśnienia za rozwiązanie niezadowalające w tym
konkretnym przypadku (przykładem tym posłużymy się jeszcze kilkakrotnie dla zilustrowania
opisywanych technik i zakresu ich użyteczności).

2. Reprodukcja z objaśnieniem

Reprodukcja z objaśnieniem (pod warunkiem, że objaśnienie jest precyzyjne) to

znacznie   bezpieczniejsza   technika.   Zwykle   pozwala   odbiorcy   na   zrekonstruowanie
odpowiednich schematów, scenariuszy i scen (choć z pewnością nie wszystkich skojarzeń i
uczuć).   Trzeba   jednak   pamiętać   o   jej   dwóch   istotnych   wadach   –   najistotniejszych   w
przypadku tłumaczeń literackich. Po pierwsze, przeczytanie objaśnienia to nie to samo, co
zrozumienie  samodzielne.  Tak   jak   objaśniony   dowcip   przestaje   być   śmieszny,   tak   też
wyjaśnienia w tekście odbierają część przyjemności czytania, bo przecież gra komunikacyjna
polega na wysiłku intelektualnym.  Po drugie, wyjaśnienia  nie powinny być  zbyt  długie i
pedantyczne, by „pratekst” (Brzozowski 2001; zob. też rozdział 1) nie zaczął dominować nad
tekstem właściwym.

Trudno wyobrazić sobie odpowiednie objaśnienie w przypadku naszego tekstu z

Penny Lane: przypis odpada – mamy przecież do czynienia z króciutkim tekstem gazetowym,
zaś objaśnienie w tekście typu „znana piosenka Beatlesów Penny Lane”, niweczy zamysł
autora: coś, co wymaga objaśnień, nie może jednocześnie służyć do nawiązywania nici
porozumienia z czytelnikiem.

3. Tłumaczenie syntagmatyczne bez objaśnień

Ta technika niesie ze sobą wszystkie niebezpieczeństwa, jakie wiążą się z reprodukcją

bez objaśnień i jeszcze parę dodatkowych. Niewłaściwe jej zastosowanie może być jeszcze
bardziej   niepokojące   dla   odbiorcy   przekładu,   bo   znacznie   łatwiej   wytłumaczymy   sobie
niezrozumiałość  jakiegoś   obcego   zwrotu  niż   nieprzejrzystość   wyrażenia   pozornie
sformułowanego w naszym ojczystym języku. Zgodnie z zasadą stałości sensu należy się też
liczyć   z   możliwością   znalezienia   przez   odbiorcę   jakiegoś   wyjaśnienia   takiego
niezrozumiałego fragmentu i wcale nie musi to być interpretacja zgodna z zamierzeniami
autora. Podejrzewam, że amerykański czytelnik książki  Who was David Weiser?,  która jest
przekładem  Weinera   Dawida  P.   Hellego,   może   mylnie   zinterpretować   zdanie   „Piotr   was
killed in the street in December 1970”  (mające odpowiadać polskiemu „Piotr nie żyje, zabity
na   ulicy   w   grudniu   siedemdziesiątego   roku”)   jako   odnoszące   się   do   wypadku
samochodowego lub zamachu terrorystycznego (przykład z: Kaczorowska 2000).

Technika ta ukrywa też czasem głębszy sens danego sformułowania lub jego

szczególne   znaczenie   w   kulturze   wyjściowej.   Na   przykład   przetłumaczenie   „cierpiał   za
miliony”   jako   „suffered   for   millions”   (Madame  A.   Libery)   zataja   przed   anglosaskim
czytelnikiem książki fakt, że ma do czynienia z jednym z najbardziej znanych cytatów w
kulturze [polskiej (przykład z: Kucińska 2001). Wreszcie tłumaczenie syntagmatyczne może
być pułapką dla tłumacza, jak w przypadku tytułu znanej piosenki  Here we go round the
mulberry Bush przełozonego dosłownie przez I. Tuwim, polską tłumaczkę Winnie the Pooh,
jako  Oto przechadzamy się wśród krzewów morwowych,  czy też w angielskim przekładzie
Raportu   o   stanie   wojennym  M.   Nowakowskiego,   gdzie   „margaryna   Palma”   została
przetłumaczona jako „palm margarine” (ostatni przykład z: Ruta 2000).

4. Tłumaczenie syntagmatyczne z objaśnieniem

Tłumaczenie syntagmatyczne z objaśnieniem (w postaci przypisu lub krótkiego

komentarza w tekście) ma wszystkie wady reprodukcji z objaśnieniem. Bywa zadowalającym
rozwiązaniem, jeśli objaśnienie jest jasne i zgodne z prawdą. Dobrym przykładem problemów
związanych z tą techniką może być tłumaczenie hasła „Wrona orła nie pokona” we
francuskiej wersji raportu o stanie wojennym Nowakowskiego (przykład z: Ruta 2000). W
przekładzie francuskim hasło brzmi: „Le corbeau ne vaincra pas l’aigle” i towarzyszy mu
przypis: „Le corbeau designe le Conseil militaire de Defense nationale, mis en place le 13

decembre 1981”. Wprawdzie precyzja objaśnienia pozostawia nieco do życzenia, ale w sumie
efekt wydaje się zadowalający, przy założeniu, że francuscy czytelnicy orientują się, jak
wygląda polskie godło. Natomiast w angielskim przekładzie czytamy: „CROW may try but
eagle flies high”. Tłumacz najwyraźniej uznał, że rym, charakterystyczny dla tego typu haseł
jest ważniejszy niż dosłowność tłumaczenia. Przekład zaopatrzony jest w następujący przypis:
„WRONA, the acronym for the ruling council of Military Salvation, the Junta, is also Polish
for crow. The white eagle is, of course, the Polish national symbol”. Ten przypis zawiera
pewien drobny błąd – wzmiankowany skrót miał formę WRON, a nie WRONA – ale w sumie
końcowy efekt tłumaczenia należy również uznać za zadowalający.

5. Uznany ekwiwalent

Użycie uznanego ekwiwalentu jest podstawową techniką w przypadku tłumaczenia

nazw   instytucji,   organizacji   itp.,.   niektórych   nazw   geograficznych   i   nielicznych   nazwisk
sławnych   ludzi.   Inne   elementy   kulturowe,   zwłaszcza   w   przypadku   kultur   mniej
rozpowszechnionych, niezwykle rzadko miewają uznane ekwiwalenty. Trudno się wprawdzie
dziwić,   na   przykład,   że   tłumacz  Weinera   Dawida  Hellego   przełożył   „wizerunki   Czarnej
Madonny”   jako   „pictures   of   Black   Madonna”   (przykład   z:   Kaczorowska   2000),   można
natomiast   powątpiewać,   czy   taki   przekład   bez   dodatkowych   objaśnień   powie   wiele
anglojęzycznym   odbiorcom   tekstu.   Tym   bardziej,   że   nawet   tak   renomowane   dzieło
leksykograficzne,   jak  The   New   Oxford   Dictionary   of   English  w   haśle   „Częstochowa”
informuje: „It is famous for the statue of the black Madonna in its church” [słynie z pomnika
(sic!) czarnej Madonny w miejscowym kościele].

Również w przypadku tytułów dzieł literackich (i imion ich bohaterów) tłumacz ma

obowiązek sprawdzić, czy dany utwór był już tłumaczony na język docelowy i wykorzystać
istniejące   tłumaczenie;   gdy   istnieje   więcej   niż   jedno   tłumaczenie   należy   zwykle   wybrać
najbardziej znane, a więc Kubuś Puchatek, a nie Fredzia Phi Phi, Mechaniczna pomarańcza,
a   nie  Nakręcana   pomarańcza.  Podobnie   należałoby   postąpić   z   cytatami   z   dzieł   znanych
autorów: tłumacz powinien posłużyć się istniejącymi przekładami, bo jego kolega po fachu,
który miał do czynienia z całością utworu czy też większą częścią twórczości danego autora, z
pewnością był lepiej przygotowany do tłumaczenia niż ktoś, kto ma przed sobą tylko krótki
fragment   tekstu   w   postaci   cytatu.   W   dość   licznej   grupie   studentów,   którym   poleciłem
przetłumaczyć  na polski fragment  wstępu do  Language, Throught and Realisty,  fragment
zawierający krótki cytat z artykułu samego B.L. Whorfa, zaledwie parę osób wpadło na to, że
książka Whorfa była tłumaczona na polski i wobec tego można się posłużyć gotową wersją
cytatu. Oczywiście pochwaliłem tych właśnie studentów, zwłaszcza że sumiennie przytoczyli
źródło cytatu w przypisie do swojego tłumaczenia.

Gorzej, jeśli cytat uwikłany jest w dodatkowe uwarunkowania. W powieści Ingenious

Pain A. Millera pewien reżyser postanawia wystawić Sen nocy letniej Szekspira z pacjentami
szpitala   dla   umysłowo   chorych.   Kłopoty   zaczynają   się   wtedy,   gdy  jednemu   z   pacjentów
proponuje   rolę   „Bottom,   the   weaver”.   Chory   dostaje   szału   i   wrzeszczy   „I   will   play   no
weaver’s   ass”.   Słowo   „bottom”   jest   wieloznaczne   i   bardzo   różnie   było   tłumaczone   w
kolejnych   przekładach   tej   komedii   na   polski,   na   przykład   jako   „Spodek”   przez   J.
Paszkowskiego, jako „Podszewka” przez S. Barańczaka. Oczywiście żadna z tych wersji nie
wyjaśniała wzburzenia pacjenta, któremu „bottom” kojarzyło się z „tyłkiem”. W związku z
tym   w   przekładzie   powieści   skorzystałem   z   tłumaczenia   M.   Słomczyńskiego,   u   którego
„Bottom” nazywał się „Dupek”.

Z nieco innym problemem zetknąłem się podczas tłumaczenia Heaven: A History. W

książce tej cytowano fragment hymny religijnego Isaaca Watta, który następnie był
szczegółowo analizowany. Mimo istniejącego przekładu tego hymnu zdecydowałem się
zaproponować własną wersję, która dokładniej przedstawiała pewne jego elementy będące

przedmiotem analizy (ta ostatnia przygoda translatorska niesie z sobą jeszcze inne ciekawe
implikacje dydaktyczne. Książce Heaven: A History – fascynującej historii wierzeń na temat
życia pozagrobowego i jednocześnie niezwykle trudnemu zadaniu przekładowemu –
poświęciłem rok wytężonej pracy, jednak nie ukazała się ona drukiem., bo wydawnictwo,
które ją u mnie zamówiło, zbankrutowało. Historię tę opowiadam kolejnym pokoleniom
adeptów tłumaczenia jako ostrzeżenie, by nie przyjmowali dużych zamówień od niepewnych
zleceniodawców).

6. Ekwiwalent funkcjonalny

Pojęcie ekwiwalent funkcjonalny w niniejszej pracy obejmuje techniki określane przez

Newmarka mianem  ekwiwalentu funkcjonalnego i ekwiwalentu kulturowego.  Zastosowanie
ekwiwalentu funkcjonalnego polega na zastąpieniu nazwy (lub aluzji do niej) zjawiska lepiej
znanego w kulturze wyjściowej nazwą (lub aluzją do niej) zjawiska lepiej znanego w kulturze
docelowej. Takie rozwiązanie jest godne polecenia wtedy, gdy rzeczywiście nie da się znaleźć
lepszego   ekwiwalentu,   gdy   dany   element   nie   odgrywa   bardzo   istotnej   roli   w   tekście,   a
wszelkie   inne   rozwiązania   byłyby   „nieopłacalne”.   Na   przykład   cytowane   już   parokrotnie
Penny Lane  w tekście  Pipe Down można, moim zdaniem, zastąpić w polskim tłumaczeniu
tytułem  Yesterday,  ponieważ   pierwszy   tytuł   w   przeciwieństwie   do   drugiego   nie   jest   w
kulturze polskiej powszechnie znany,  a dodawanie przypisów  do tak krótkiego tekstu nie
miałoby   sensu,   ponieważ   objaśnienie   w   tekście   i   tak   zniweczyłoby   zamysł   autora,   gdyż
użycie hiperonimu (na przykład „znany przebój”) dawałoby ogólnik zamiast zamierzonego
konkretu i wreszcie dlatego, że Penny Lane w owym tekście nie występuje przede wszystkim
jako ta właśnie piosenka Beatlesów, lecz raczej jako konkretny przykład przebojów, które
często słyszy się w wersjach instrumentalnych w miejscach publicznych.

Zastosowanie ekwiwalentu funkcjonalnego jest, jak sądzę, czasami również

uzasadnione w tłumaczeniach literackich. Byłbym, na przykład, skłonny zrozumieć tłumacza
Nice work Lodge’a, który sformułowanie „Debbie’s cockney akcent” przełożył jako „Debbie
powtarza   w   kółko   „no”   i   „kurde””.   Myślę,   że   w   ten   sposób  powiedział   więcej  polskim
czytelnikom   niż   tłumaczka  Therapy  tego   samego   autora,   która   „Has   a   Cockney   akcent”
przełożyła   jako   „mówił   jak   cockney”   (przykład   z:   Gołębiowska   2000).     Alternatywnym
rozwiązaniem   byłoby   dodanie   do   zreprodukowanego   wyrazu   „cockney”   objaśnień   w
przypisie, z tym, że musiałyby one nie tylko wyjaśniać, czym jest „cockney”, ale również
informować polskiego czytelnika o znaczeniu posiadania takiego akcentu w czasie, w którym
powstawały książki Lodge’a. Które rozwiązanie jest lepsze – to pierwsze, czy to trzecie? Nie
wiem.   Wiem   natomiast,   że   nie   zaakceptowałbym   tłumaczenia   drugiego,   ponieważ
uniemożliwia ono przeciętnemu czytelnikowi pełniejsze zrozumienie tego fragmentu tekstu.

Zdecydowanie natomiast zaprotestowałbym przeciwko używaniu takich

ekwiwalentów funkcjonalnych, które odwołują się do nacechowania wzorców kulturowych
obcych kulturze wyjściowej. Dlatego uważam za nieudane tłumaczenie „ruskich pierogów”
we francuskim przekładzie Raportu o stanie wojennym Nowakowskiego jako „ravioli”; z
podobnych względów nie podoba mi się tłumaczenie „chodzić na religię” jako „go to Sudany
school” (Weiser Dawidek P. Hellego) czy „geszeft” jako „free enterprise” (Pamiętnik z
powstania warszawskiego M. Białoszewskiego) (przykłady z: Ruta 2000, Kaczorowska 2000,
Grajewska 2001).

7. Hiperonim

Użycie hiperonimu nie jest rozwiązaniem pożądanym., ponieważ zawsze „gubi” jakiś

element kultury wyjściowej. Można je usprawiedliwić, gdy język docelowy nie dysponuje
(znanym) ekwiwalentem danej jednostki języka wyjściowego, gdy jednocześnie dany element
nie odgrywa istotnej roli w tekście oryginału i gdy inne techniki tłumaczeniowe dałyby

jeszcze gorsze rezultaty.  Dlatego można zrozumieć decyzję tłumacza  Nice Work  Lodge’a,
który „A-levels” i „O-levels” przełożył jako „egzaminy”. Tłumaczka ksiązki  Therapy  tego
samego autora wybrała inne wyjście: zdanie „I looked forward to leasing school as I had
taken   O-level   examinations”   przełożyła   jako   „Miałem   zamiar   skończyć   edukację   na
egzaminach ‘O-level’”, dodając przypis: „Pierwszy z dwóch egzaminów zdawanych przez
uczniów szkół średnich, z wybranych przedmiotów, zwykle w wieku 16 lat. Drugi, A’level,
składany dwa lata później, jest warunkiem dostania się na studia”. Pomijając inne usterki
przekładu, samo interesujące nas tutaj rozwiązanie (reprodukcja z objaśnieniem) jest też do
przyjęcia,   bo   wyjaśnienie   roli   egzaminu   O-level   pozwala   nam   lepiej   zrozumieć   poziom
aspiracji   bohatera.   Nie   widzę   natomiast   żadnego   uzasadnienia   dla   tłumaczenia   „terraced
Mouse”   (Nice   work)   jako   „dom”   (przykłady   z:   Gołębiowska   2000).   Wprawdzie
sformułowanie to nie odgrywa większej roli w tekście, ale tłumacz miał do dyspozycji dwa
polskie ekwiwalenty: „segment” i „szeregowiec”. Była już mowa o tym, dlaczego nie należy
zastępować hiperonimem takich elementów jak Penny Lane w tekście Pipe Down.

8. Ekwiwalent opisowy

Ta technika podstawia opis czy też definicję za „termin” i w związku z tym może być

stosowana tylko wtedy, gdy dany element pojawia się w tekście raz i nie odgrywa w nim
bardzo   znaczącej   roli.   Polskie   określenie   „cichociemni”   w  Raporcie   ze   stanu   wojennego
spełnia  te  warunki, nic  więc dziwnego,  że zostało  przetłumaczone  jako „men,  who were
parachuted  into Poland  during the  Occupation”  (przykład  z: Ruta  2000). Nie zalecałbym
natomiast użycia tej samej techniki, gdyby słowo to pojawiło się (choćby tylko jeden raz) w
książce   na   temat   okupacji.   Dość   problematyczne   jest   zastosowanie   techniki   opisowej   w
przypadku aluzji literackich, takich jak „szkiełko i oko”, „czucie i wiara” w  Madame  A.
Libery. Tłumaczka bardzo sprawnie przedstawiła sens powyższego cytatu, przekładając go
jako „no faith, excepr In reason, no sensibility,  only sense” (przykład z: Kucińska 2001),
jednak aluzja do Mickiewiczowskiej Romantyczności – jednego z najważniejszych wierszy w
historii   polskiej   literatury   –   pozostanie   dla   odbiorców   przekładu   niewidoczne   (a   dla
niektórych   sformułowanie   to   zabrzmi   jak   nawiązanie   do   tytułu   powieści   J.   Austin).
Ekwiwalent opisowy – ze względu na brak innego dobrego ekwiwalentu – można zastosować
w tłumaczeniu sformułowania „captive audiencje” w tekście Pipe Down.

9. Opuszczenie

Opuszczenie elementu kulturowego w tłumaczeniu jest absolutną ostatecznością, a w

tłumaczeniach literackich, jak sądzę, rozwiązaniem niedopuszczalnym. Niezwykle drastyczny
przypadek opuszczeń został opisany przez M. Tomicką (2000, 2002). Dotyczy on
francuskiego przekładu Złego L. Tyrmanda. W tekście tym wyeliminowano liczne fragmenty
dotyczące powojennych realiów i historii warszawy, pozbawiając tym samym książkę
Tyrmanda jednego z jej podstawowych atutów.

W nowszych czasach opuszczenia nie SA zwykle tak radykalne i dotyczą najczęściej

pojedynczych sformułowań. Przypomnijmy jednak, że pojedyncze sformułowania to często
„całe światy ducha”. Opuszczenie w tłumaczeniu Madame Libery sformułowania
„Wyspiański na weselu Rydla”, odcina czytelnika przekładu od wielu ciekawych i ważnych
wątków polskiej kultury (zob. podrozdział o imionach własnych w tym rozdziale).

Dobór technik tłumaczeniowych zależeć będzie, rzecz jasna, od typu tekstu. W

przypadku dzieł literackich, w którym celem tłumacza powinno być umożliwienie odbiorcy
jak najpełniejszego odtworzenia bazy wypowiedzi i sygnalizowanych w tekście elementów
bazy kognitywnej autora, częściej spotykamy się z wykorzystaniem reprodukcji i tłumaczeń
syntagmatycznych (często z objaśnieniami). W krótkich tekstach użytkowych, na przykład w

wykorzystywanych przeze mnie w celach dydaktycznych informacjach prasowych,
dominować powinny chyba takie techniki, jak uznany ekwiwalent, ekwiwalenty funkcjonalne
i opisowe czy hiperonimy. Przyjrzyjmy się kilku przykładom.

Jak wspomnieliśmy na początku rozdziału, nie wszystkie elementy kulturowe

sprawiające   trudność   w   tłumaczeniu   wywodzą   się   z   kultury   wyjściowej.   Równie   trudne
będzie   przetłumaczenie   elementu   pochodzącego   z   kultury   trzeciej,   który   w   kulturze
wyjściowej jest lepiej znany niż w kulturze docelowej. Tekst  Topless In Rio  opowiada o
aresztowaniu   kobiety  na   plaży  w   Rio   za   kąpiel   bez   stanika.   Reakcją   innych   kobiet   było
paradowanie   w   stroju   topless   –   tym   razem   policja   nie   interweniowała.   Tekst   kończy   się
zdaniem „Point for the girl from Ipanema”. Można podejrzewać, że aluzja do piosenki Jobima
jest   nieczytelna   dla   większości   polskich   odbiorców   (a   w   każdym   razie   przedstawicieli
młodego   pokolenia),   lepiej   więc   chyba   zrezygnować   z   niej   w   tłumaczeniu.   Ci   z   moich
studentów, którzy zauważyli problem, zaproponowali następujące rozwiązania:
„Punkt dla kobiet z Rio” (hiperonim i rezygnacja z aluzji)
„Chałupy górą!” (ekwiwalent funkcjonalny – aluzja do piosenki/plaży znanej w Polsce)
„Chałupy Welcom to?” (jak wyżej – tym razem wyraźnie aluzja do piosenki)
„Punkt dla dziewczyny z plaży w Chałupach”.

Osobiście opowiedziałem się za neutralnym (i trochę bezbarwnym) pierwszym

wariantem (swoisty przypadek hiperonimu), ale przyznałem, że dwa następne (w pewnym
sensie ekwiwalenty funkcjonalne) dadzą się również zaakceptować, bo występujące w nich
swojskie Chałupy są właściwie tylko konkretyzacją (metonimem) naturyzmu (i aluzją do
znanej piosenki). Nie do zaakceptowania natomiast wydaje mi się wersja ostatnia, bo
wprowadzona w niej „dziewczyna” dostarcza czytelnikowi mylnego tropu i każe rozwikłać
zagadkę polskiej dziewczyny na plaży w Rio.

Ekwiwalent funkcjonalny nie musi być rodzimym elementem kultury docelowej,

wystarczy, że jest w tej kulturze dobrze znany. Cytowany już kilkakrotnie tytuł piosenki
Beatlesów Penny Lane można, jak pisałem, zastąpi c tytułem Yesterday, który również
uznamy za ekwiwalent funkcjonalny, chociaż pochodzi z tej samej kultury co zastępowany
oryginalny tytuł. Jednak w tekście przekładu spełni on funkcję taką samą jak Penny Lane.

Wydaje się, że „skazane na przemilczenie” są aluzje zawarte w tekstach Two Legs

Bad i In-Flight Ford: „the crayon is mightier than the sworld” i „the pie we eat in the skies”.
Ta pierwsza nawiązuje do znanego w kulturze anglosaskiej cytatu “the pen is mightier than
the sworld” (E.G> Bulwer-Lytton, Oxford Concise Dictionary of Quotations), ta druga do
piosenki Joe Hilla Preacher and the Slave: “Work and pray, live on hay, // You’ll get pie in
the sky when you die”.

Oczywiście “the pen.crayon is mighter than the sworld” można przetłumaczyć na

polski   syntagmatycznie   i   zawarta   w   tych   sformułowaniach   metafora   będzie   czytelna   dla
polskiego   odbiorcy:   „pie   in   the   sky”     można   zastąpić   funkcjonalnie   ekwiwalentnymi
„pieczonymi gołąbkami”. Jednak w obu przypadkach zginą aluzje do konkretnych autorów i
konkretnych wydarzeń, chyba że zdecydujemy się na przypisy, co w tak krótkich tekstach
informacyjnych  wyglądałoby dość dziwacznie. A zatem znowu nie mamy do czynienia  z
nieprzekładalnością absolutną. Przecież możemy zapoznać czytelnika przekładu ze źródłem i
okolicznościami powstania cytatów. Nie robimy tego, bo w tak krótkich tekstach, w których
owe cytaty są jedynie  ozdobnikami  po prostu nam się to nie opłaca. Nie zmienia to zresztą
faktu, że zawsze domagam się od moich studentów informacji na temat pochodzenia tych
zwrotów. Choć omawiane dwa teksty można przetłumaczyć na polski nie mając wiedzy na
ten temat, to prawdziwy tłumacz powinien dotrzeć do sedna sprawy.

Specyficznym elementem nacechowanym kulturowo są imiona własne. Stanowią one

bardzo ciekawy problem tłumaczeniowy utrudniający życie tłumaczom wielu specjalności.

Problem ten ze szczególna wyrazistością występuje w tłumaczeniach tekstów o tematyce
geograficznej, turystycznej i historycznej oraz w przekładach literatury pięknej.

Imiona własne stanowiły też wyzwanie dla językoznawców o nastawieniu logiczno-

formalistycznym (zob. E. Grodziński 1973; ciekawy opis historii zmagań językoznawców i
filozofów z problemem imion własnych znajdziemy w książce L. Berezowskiego Articles and
proper names  2001), ponieważ należą do tych zagadnień językowych, które wyjątkowo źle
poddają się formalizacji czy choćby precyzyjnemu zdefiniowaniu. Usiłując wcisnąć imiona
własne  w  ramy   formalistycznego   opisu,  wygłoszono   na  ich  temat   szereg  kategorycznych
sądów w rodzaju: „imiona własne nie mają znaczenia; imiona własne nie rządzą się regułami
morfologicznymi;   imiona   własne   nie   mają   synonimów;   imiona   własne   nie   mają   wartości
opisowej; imiona własne nie mają konotacji” (zob. np. L. Manini 1996). Niestety wszystkie te
uogólnienia zawierają w najlepszym przypadku tylko część prawdy.

Imiona własne mają znaczenie – jeśli nie przypiszemy wyrazowi znaczenie jakiegoś

szczególnego   sensu,   sprzecznego   z   potocznym   rozumieniem   tego   słowa   i   ze   zdrowym
rozsądkiem.   I   tak   na   przykład   imiona   własne,   takie   jak   Warszawa,   Kubuś   Puchatek   czy
Szekspir   znaczą   dla   mnie   bardzo   wiele.   warszawa   to   miasto,   w   którym   się   urodziłem   i
wychowałem, Kubuś Puchatek to jedna z moich ulubionych postaci literackich, Szekspir to
tajemnicza  postać, o której życiu  niewiele  wiadomo,  a która napisała  szereg arcydzieł  w
rodzaju  Hamleta, Makbeta, Romea i Julii,  które to sztuki bardzo lubię i o których chętnie
rozmawiam. Warto przy tej okazji zauważyć, że istnieje zapewne więcej podobieństw między
rozumieniem wyrazu „Shakespeare” przez wykształconego Anglika i wykształconego Polaka
niż   między   interpretacjami   tego   imienia   własnego,   jakie   są   udziałem   wykształconego   i
niewykształconego   Anglika.   Takie   międzykulturowe   podobieństwa   zawdzięczamy
tłumaczom. Jeśli uznamy, że są one wartością pozytywną, to należałoby przyjąć również, że
lepsze jest słabe tłumaczenie niż żadne. Nawet nieudany przekład   otwiera użytkownikom
języka docelowego furtkę, przez która mogą wejść na pewne obszary kultury wyjściowej. Zły
przekład daje ponadto impuls do nowych, lepszych tłumaczeń.

J. Grzenia czyni rozróżnienie między zakresem znaczeniowym a treścią znaczeniową i

pisze:

Wyrazy Góra i Jawor użyte w zdaniu wskazują miejscowości – obiekty jednostkowe,

tym różnią się od nazw pospolitych  góra  i    jawor,  oznaczające całe grupy obiektów. To
oznacza, że nazwy własne w odróżnieniu od pospolitych mają wąski zakres znaczeniowy,
jednak za to ich treść znaczeniowa jest bardzo bogata. Wyraz miasto  może oznaczać równie
dobrze małą miejscowość jak wielką metropolię w dowolnym miejscu na świecie. Wyraz
Paryż  oznacza   miasto,   które   umielibyśmy   drobiazgowo   scharakteryzować,   podając   np.
położenie   geograficzne,   opisując   wygląd   zabytków,   opowiadając   o   jego   historii   i   roli   w
kulturze (1998: 18).

Powyższy wywód nie jest jednak do końca przekonujący. To prawda, że rzeczowniki

pospolite,  w przeciwieństwie  do imion  własnych,  mogą  być  używane  w  dwojaki sposób:
gatunkowo   –   w   odniesieniu   do   typów,   klas,   gatunków,   rodzajów   obiektów   –   a   także
specyficznie – w odniesieniu do konkretnych obiektów. Jednak w tym drugim zastosowaniu
ich „treść znaczeniowa” może być równie bogata jak „treść znaczeniowa” imion własnych, na
przykład jeśli wyraz „Paryż”  będę mógł zastąpić w danym  tekście wyrazem  „miasto”, to
zakres   znaczeniowy   tego   rzeczownika   pospolitego   bardzo   się   zawęzi,   a   jego   treść
znaczeniowa będzie równie bogata co treść znaczeniowa imienia własnego „Paryż”.

J. Kuryłowicz (1980) słusznie zauważa, że imiona własne nie są elementem o

charakterze wyłącznie deiktycznym. Jednak pisząc, że mogą one również informować o tym,
czy dany obiekt jest ożywiony, czy nie i ewentualnie o jego płci, nie docenia zakresu

znaczenia imion własnych. Jeśli w procesie komunikacji używamy, przykładowo, imienia
„Piotr”, to zakładamy, że nasz rozmówca nie będzie miał problemów z ustaleniem, o którego
Piotra chodzi – taka jest istota i sens identyfikacji w procesie komunikacji. Zatem mówiąc
„Piotr” informujemy odbiorcę nie tylko o tym, że mamy na myśli człowieka płci męskiej,
którego rodzice nazwali Piotr. Odwołujemy się również do naszej wspólnej wiedzy o tym
właśnie Piotrze, a zwykle także informujemy, wymieniając tylko imię, w jakim celu go
używamy. Co więcej, odbiorca w miarę potrzeb, możliwości, stanu ducha itp., zaktywizuje
takie informacje, jak „Piotr jest wysokim brunetem; Piotr to fajny kumpel; Piotr się niedawno
ożenił” i tak dalej. L. Wittgenstein nie ma zatem racji, kiedy pisze, że znaczeniem nazwy jest
nazywany obiekt (Wittgenstein 1997: 13). Znaczeniem imienia własnego jest reprezentacja
danego obiektu w naszym umyśle.

Imiona własne rządzą się regułami morfologicznymi (i ogólnie regułami

gramatycznymi   –   por.   I.   Bagajewa   1993b:   350)   tak   jak   wszystkie   inne   grupy   wyrazów.
Imiona   własne   mogą   mieć   synonimy,   np.  Shakespeare   –   the   Bard   –   the   Bard   of   Avon;
Stanisław Ignacy Witkiewicz – Witkacy;  Jan Wawrzyniak – Janek (Wawrzyniak) – Jaś –
Jasio – Jan itd.

Imiona własne mogą mieć wartość opisową, na przykład the Bard, szybki Bill,

Ryszard   Lwie   Serce   czy   Złotoryja.   Mają   one   zwykle   całe   gamy   konotacji   –   wystarczy
przypomnieć, ile emocji jeszcze niedawno budziło użycie imienia własnego „Danzig”. Nie
jest   również   prawdą,   że   imiona   własne   są   nieprzejrzyste   („marked   by   a   total   lack   of
motivation”,   „from a synchronic perspective… generally opaque” – Manini 1996: 162) i
arbitralne.   Wydaje   się,   że   zwolennicy   tezy   o  arbitralności  czy  konwencjonalności  imion
własnych   mylą   dwie   perspektywy,   z   których   można   patrzeć   na   ten   problem   językowy   –
perspektywę   synchroniczną   i   diachroniczną.   O   ile   z   perspektywy   synchroniczne   można
powiedzieć,  że niektóre imiona  własne (np. tytułu)  „znaczą” zwykle  więcej niż inne (np.
niektóre nazwiska), o tyle należy podejrzewać, że z perspektywy diachronicznej wszystkie
imiona   własne   były   kiedyś   imionami   znaczącymi.   Imiona   własne   podlegają   procesowi
konwencjonalizacji, swoistego zaniku znaczenia – im bardziej tradycyjne, im starsze jest dane
imię własne, tym słabiej dostrzegamy jego znaczenie motywacyjne, czyli powody, dla których
danemu obiektowi nadano takie imię a nie inne. Wiąże się to z dwoma zjawiskami:

1. Stępia się nasza wrażliwość na sens danego imienia własnego, wielokrotnie

powtarzane powoduje słabnięcie wyrazistości znaczenia motywacyjnego;

2. Trudniej jest nam dostrzec/ustalić etymologię danego imienia własnego; na ogół nie

znamy znaczenia motywacyjnego takich imion własnych jak Warszawa, Jeremi czy
Hejwowski, choć w okresie ich powstawania znaczenie to musiało być oczywiste dla
użytkowników tych nazw.

Ponieważ imiona własne interesują nas tu przede wszystkim z tłumaczeniowego punktu

widzenia, nie musimy podejmować syzyfowej pracy formułowania ich ścisłej definicji. Dla
naszych celów wystarczy, jeśli przedstawimy pewne najważniejsze cechy tej grupy jednostek
leksykalnych. Imiona własne są wyrazami lub grupami wyrazów (najczęściej rzeczownikami
bądź grupami rzeczownikowymi, choć mogą w tej roli występować również znominalizowane
przymiotniki, a w gruncie rzeczy wszystkie części mowy i wszelkie kombinacje wyrazów),
których używamy dla identyfikacji konkretnego i w danym kontekście unikatowego obiektu –
człowieka,   zwierzęcia,   przedmiotu,   miejsca,   istniejącego   obecnie   bądź   w   przeszłości   czy
tylko w ludzkiej wyobraźni. Oczywiście w tym ostatnim przypadku chodzi o obiekty, którym
nadajemy   cechy   obiektów   konkretnych.   Przy   tej   okazji   warto   zauważyć,   że   mówiąc   o
językowej identyfikacji obiektów mamy  na myśli  sytuację, w której jeden uczestnik aktu
komunikacji   używa   pewnego   wyrazu   bądź   wyrażenia   (imienia   własnego),   które   innemu
uczestnikowi   aktu   komunikacji   pozwoli   zidentyfikować   w   swym   umyśle   obiekt,   który
nadawca miał na myśli. Zatem obracamy się tu w sferze mentalnych reprezentacji obiektów i

z tego punktu widzenia nie ma to większego znaczenia, czy dany obiekt istnieje w otaczającej
nas rzeczywistości. Istotne jest, czy dysponujemy odpowiednią strukturą pamięci, która
pozwala go identyfikować i czy struktura ta zawiera nazwę użytą przez nadawcę.

Ponadto imiona własne charakteryzują się powtarzalnością – imię własne, które się

„przyjęło”, tzn. zostało zaakceptowane jako takie przez co najmniej dwóch użytkowników
danego języka, może być stosowane wielokrotnie, dopóki nie wyjdzie z użycia (przestanie
być potrzebne w związku z zapomnieniem obiektu, który nazywało, lub zostanie zastąpione
innym).

I wreszcie po trzecie, imiona własne nie wymagają zwykle dodatkowych form

identyfikacji – nie towarzyszą im na ogół identyfikujące przydawki w postaci przymiotników,
grup przyimkowych czy zdań identyfikujących. Niezwykle rzadko musimy uciekać się do
takich wyrażeń, jak „ten wyższy Jan Kowalki; ten Szekspir ze Stratfordu; ten Jan Nowak,
który mieszka koło supersamu”. Tego typu sytuacje, choć czasem się zdarzają, SA przez nas
odbierane jako nietypowe i nienormalne, na przykład zwrotu „ten Szekspir ze Stratfordu”
używam wtedy, kiedy zapoznaję studentów z różnymi teoriami na temat autorstwa Hamleta,
Makbeta itp., czyli w sytuacjach, kiedy kwestionowana jest tożsamość identyfikowanego
obiektu.

Co prawda niektóre imiona własne mogą wyglądać jak rzeczownik z identyfikującymi

przydawkami   –   „Man-who’does-not-put-his-foot-for-ward-in-a-hurry”,   „Lady-who-asks-a-
very-many-questions” (Just so Stories  R. Kiplinga)  czy choćby Stratford-on-Avon, Nowe
Miasto nad Pilicą, Biernat z Lublina – jednak przy bliższej analizie okaże się, że to, co na
pierwszy   rzut   oka   wygląda   jak   identyfikująca   przydawka,   jest   naprawdę   częścią   imienia
własnego,   której   albo   w   ogóle   nie   można   opuścić,   albo   tylko   w   przypadku   tworzenia
familiaryzmów   –  nazw,   które   mogą   funkcjonować   wśród   ludzi   wtajemniczonych   lub   w
sytuacji   wskazującej   na   kolejne   odniesienie   do   tego   samego   obiektu.   I   tak,   na   przykład,
mieszkańcy Nowego Miasta nad Pilicą i okolic rzadko pewnie używają pełnej nazwy miasta,
w artykule o Biernacie z Lublina druga część imienia własnego „z Lublina” będzie pewnie
wielokrotnie opuszczana, podobnie jak znajomi Jana Wawrzyniaka będą o nim często mówić
„Jaś”, a czasem nawet „J.W.”

Reasumując, imię własne to jednostka leksykalna używana wielokrotnie do

identyfikacji danego konkretnego, unikatowego w danym kontekście obiektu, z reguły nie
wymagająca stosowania dodatkowych technik identyfikacyjnych.

Ilekroć wyraz czy zwrot używany zwykle z funkcji imienia własnego zostanie użyty w

inny sposób – nie do identyfikacji konkretnego obiektu, tzn. „gatunkowo” a nie
„jednostkowo” – tylekroć należy podejrzewać, że nie mamy już do czynienia z imieniem
własnym, lecz z apelatywem odnoszącym się do całej klasy obiektów noszących pewne cechy
obiektu, któremu przysługuje dane imię własne, na przykład „Nie każdy może zostać
Einsteinem (= wielkim uczonym)”, „Kochanowscy (= wielcy poeci) rodzą się raz na sto lat”,
„Mława (= agresywna ciemnota i chamstwo) atakuje” (sformułowanie używane w mediach w
latach 70.), „Arktyka wygra” (ten ostatni apelatyw, który jest jednocześnie poetycką metaforą,
pozostawię bez wyjaśnień).

Imiona własne pisane są zwykle wielką literą (w każdym razie w językach, które nas

tu będą najbardziej interesować, tj. w polskim i angielskim), choć nie jest to ich cecha istotna,
zdarzają   się   powiem   prawdziwe   imiona   własne   pisane   małą   literą   (e.e.   cummings)   jak   i
apelatywy,   które   utraciły   cechy   imion   własnych,   pisane   wielką   literą   (np.   Einstein,
Kochanowski, Mława, Arktyka  w podanych  powyżej  przykładach);  trzeba też pamiętać  o
tym,   że   niektóre   grupy   wyrazów   pisane   w   języku   angielskim   wielką   literą,   po   polsku
zaczynają   się   od   małej   litery   (np.   nazwy   języków,   których   nie   zaliczylibyśmy   do   imion
własnych   ze   względu   na   abstrakcyjny   charakter   nazywanych   obiektów   czy   marek
samochodów   stosowanych   w   odniesieniu   do   konkretnych   pojazdów,   których   również   nie

włączylibyśmy do grupy imion własnych, ponieważ odnoszą się do wielu egzemplarzy
danego gatunku).

Pojęcia abstrakcyjne mogą zostać obdarzone imionami własnymi tylko wtedy, kiedy

dokonamy ich reifikacji czy personalizacji, tj. wtedy, kiedy utracą swój czysto abstrakcyjny
charakter, przestaną być pojęciami abstrakcyjnymi, zwykle w kontekście alegorycznym czy
baśniowym. Dobrym przykładem takiej personifikacji pojęć abstrakcyjnych jest angielski
moralitet Everyman.

Imiona własne nazywają bardzo zróżnicowane fragmenty rzeczywistości. Mogą się

odnosić   do   ludzi   (postaci   historycznych,   znanych   ludzi   żyjących   obecnie,   zwykłych
śmiertelników,   bohaterów   literackich),   zwierząt   (naszych   domowych   piesków   i   kotków,
bohaterów literackich i filmowych), miejsc (państw, miast, gór, rzek itp.,  ale także naszych
ulubionych miejsc na piknik), przedmiotów (domów, samochodów, okrętów, zabawek, dzieł
sztuki). Wynika z tego, ze do kategorii imion własnych zaliczymy nie tylko tak oczywiste
przykłady,   jak   napoleon,   Jan   Kowalski,   Kubuś   Puchatek,   Lassie,   Myszka   Miki,   Stany
Zjednoczone,   Polska,   Londyn,   Wisła,   Nowy   Świat,   Zakątek   Puchatka,   Zielone   Wzgórze,
Cutty   Sark,   ale   także   wyraz   Miś,   jeśli   dziecko   tak   właśnie   nazywa   swoją   ulubiona
przytulankę. Przyjmiemy także, że imionami własnymi są tytuły książek, filmów, obrazów,
piosenek itp., choć ta ostatnia podgrupa imion własnych na pierwszy rzut oka różni się nieco
od antroponimów czy toponimów (por. Grzenia 1998: 19-20).

W tym rozdziale skoncentrujemy się na antroponimach i toponimach – nazwach ludzi

(w tym uczłowieczonych zwierząt i innych stworów) i nazwach miejsc; zupełnie natomiast
pominiemy problem tłumaczenia tytułów, który został opisany w innym miejscu (Hejwowski
2004)

Imiona własne są niezwykle ciekawym problemem tłumaczeniowym, nie tylko ze

względu na ich różnorodność strukturalną i nie tylko ze względu na różnorodność obiektów,
które nazywają, ale przede wszystkim ze względu na ich nacechowanie kulturowe, które w
tłumaczeniach, zwłaszcza w tłumaczeniach literatury pięknej budzi szereg napięć, dylematów
i konfliktów.

Najważniejsze z tych konfliktów to:

1.   Konflikt   między   „znaczącym”,   czy   raczej  intencjonalnym  imieniem   własnym   (które
należałoby   przetłumaczyć,   by   przekazać   czytelnikowi   przekładu   jego   sens),   a   obcym
kontekstem   kulturowym   (w   którym   nie   powinny   występować   swojsko   brzmiące   imiona
własne). Jak już zaznaczaliśmy, przyjmujemy, że wszystkie imiona własne są znaczące i to na
dwa  różne  sposoby:   po pierwsze,  każde   imię  własne  musi   coś  znaczyć   przynajmniej   dla
jednego   uczestnika   aktu   komunikacyjnego,   skoro   zostaje   użyte   w   rozmowie:   może   na
przykład określać miejsce, w którym lubi on przebywać, lub człowieka, którego dobrze zna;
po drugie, każde imię własne ma znaczenie motywacyjne, które, nawet jeśli jest strukturalnie
nieczytelne, może zwykle być odnalezione w odpowiednim słowniku etymologicznym lub
innym   tekście   źródłowym.   Dlatego   też   w   powyższym   kontekście   używamy   wyrazu
„znaczący”  w cudzysłowie, w takim sensie, w jakim literaturoznawcy piszą o znaczących
nazwiskach w utworach literackich. Lepszym określeniem jest intencjonalne imiona własne,
jako że imiona takie przekazują jakiś zamysł autora. Nazwisko „Szczuka” użyte w Popiele i
diamencie  nie   jest   imieniem   intencjonalnym   i   jego   nosiciel   mógłby   się   równie   dobrze
nazywać  „Nowak” (choć  zapewne nie  Radziwiłł).  Gdyby  jednak nazwisko Szczuka  nosił
bezwzględny biznesmen w powieści polskiej napisanej w latach 90., to uznalibyśmy zapewne,
że   jest   to   nazwisko   intencjonalne,   celowo   użyte   przez   autora   jako   narzędzie   dodatkowej
charakteryzacji   bohatera,   a   może   również   po   to,   by   nawiązać   do   znanej   powieści
Andrzejewskiego.

2. Konflikt między postulatem wierności wobec oryginału a niepożądanymi konotacjami
obcego imienia własnego w kulturze docelowej. O. Wojtasiewicz podaje następujący
przykład:

Pani Zofia Szleyenowa przekładając raz wiersz N. Guillena o Kubie, rodzinnej wyspie

poety, zorientowała się w pewnym momencie, że zawarte w tym wierszu zwroty na temat
Boga wywołują u polskiego czytelnika przekładu nieoczekiwane humorystyczne skojarzenia
związane z polskim powiedzeniem „jak Kuba Bogu, tak Bóg Kubie”. Skojarzenia takie
najprawdopodobniej nie powstają przy tłumaczeniu tego wiersza na jakikolwiek inny język,
ale w przekładzie polskim narzucały się tak gwałtownie i tak całkowicie wbrew ogólnemu
nastrojowi utworu, że trzeba było „Kubę” zastąpić przez „wyspę”. (Wojtasiewicz 1957/1992:
24).

Niepożądany dysonans pojawia się również w polskim przekładzie Cierpień młodego

Wertera Goethego, gdy podczas romantycznej sceny młodzi bohaterowie wymieniają tylko
jedno słowo: „Klopstock”. Tutaj jednak tłumacz jest bezradny: nie może zastąpić nazwiska
„Klopstock” słowem „poeta”, nie wolno mu też oszukiwać polskiego czytelnika zastępując to
nazwisko innym. Pozostaje zatem jedynie zamieścić odpowiedni przypis, który poinformuje
polskiego czytelnika, kim był Klopstock i złagodzi nieco humorystyczny efekt brzmienia tego
nazwiska dla polskiego ucha.

Konflikt między postulatem wierności wobec oryginału a niepożądaną (z punktu

widzenia odbiorcy przekładu) formą imienia własnego, mogącą sprawiać trudności z
prawidłowym odczytaniem czy odmianą obcego imienia własnego.

Tłumacz stojący w obliczu takich problemów ma do dyspozycji kilka sposobów

postępowania:
1. Pozostawienie obcego imienia własnego w jego oryginalnej wersji (reprodukcja)

a) bez żadnych dodatkowych objaśnień;
b) z przypisem na dole strony lub objaśnieniem w tekście.

2. Minimalną modyfikację obcego imienia własnego,  delikatny retusz  dostosowujący obce
imię   własne   do   wymogów   ortograficznych   czy   gramatycznych   języka   docelowego   (np.
opuszczenie znaków diakrytycznych nie występujących w ortografii języka docelowego),
3.   Transkrypcję   obcego   imienia   własnego   (w   przypadku   języków   używających   różnych
alfabetów).
4. Tłumaczenie obcego imienia własnego

a) zastąpienie obcego imienia własnego uznawanym ekwiwalentem języka
docelowego;
b) zastąpienie obcego imienia własnego ekwiwalentem wymyślonym przez tłumacza;
c) zastąpienie obcego imienia własnego jednostka języka docelowego, która nie jest
imieniem własnym (hiperonimem lub omówieniem)

5. Zastąpienie obcego imienia własnego imieniem własnym języka docelowego nie będącym
jego ekwiwalentem (w żadnym z bardziej rozpowszechnionych znaczeń wyrazu ekwiwalent).
6. Opuszczenie własnego imienia obcego (niekiedy wraz z najbliższym kontekstem.

Możliwe są też kombinacje powyższych technik, na przykład w przypadku

wieloczłonowych toponimów, część rodzajowa typu „ulica, plac, góry” itp. Może zostać
przetłumaczona za pomocą typowego ekwiwalentu, a część gatunkowa przeniesiona z

drobnymi modyfikacjami lub bez. Dla analizy i oceny konkretnych przykładów tłumaczeń
imion własnych, jakie spróbujemy przeprowadzić w drugiej części rozdziału, istotna będzie
przyjęta w niniejszej pracy koncepcja ekwiwalencji (patrz: rozdział 4.).

Należy jeszcze raz podkreślić, że w przypadku elementów nacechowanych kulturowo,

a   więc   także   imion   własnych,   nie   może   być   mowy   o  identyczności   reakcji  odbiorców
oryginału   i   odbiorców   przekładu.   Imię   własne   pochodzące   z   kultury   wyjściowej   będzie
zwykle   budzić   znacznie   więcej   skojarzeń   u  odbiorców   oryginału;   dysponują   oni   na   ogół
znacznie bogatsza reprezentacją mentalną tego imienia (na ogół, warto bowiem pamiętać o
zamieszczonym   powyżej   zastrzeżeniu   na   temat   znaczenia   nazwiska   „Shakespeare”   dla
różnych   odbiorców).   Nie   zmienia   to   jednak   faktu,   że   ludzie   czytają   przekłady   i   że   ich
interpretacja   takiej   lektury   w   znacznym   stopniu   pokrywa   się   z   interpretacją   czytelników
oryginału, a tylko w niewielkim stopniu – różni.

Nie powinniśmy zatem mówić o „obcości w odbiorze przekładu” (Lewicki 2000).

Człowiek sięgający po przekład na ogół wie, że ma do czynienia z utworem literackim, który
powstał w nieco innych realiach; w związku z tym oczekuje pewnej inności i jest jej ciekaw.
Zamiast   mówić   o   obcości   w   recepcji,   mówmy   zatem   o   percepcji   inności.   Owa   inność,
rozumiana   jako   pewien   egzotyzm,   jest   przyprawa   dzieła   literackiego,   Kontynuując   tę
kulinarną metaforę można dodać, że tłumacz powinien czuwać, by tej przyprawy nie było za
dużo ani za mało, ale tyle, ile w oryginalnym przepisie. Autor nie bez powodu umieścił swój
utwór w pewnych realiach, nie bez powodu zaopatrzył go w pewne aluzje i odwołania do
pewnych   faktów   kulturowych,   nie   bez   powodu   nadał   swoim   bohaterom   takie   a   nie   inne
imiona i nazwiska. Rolą tłumacza nie jest zmienianie autorskiej wizji, korygowanie autorskiej
bazy tekstu. Wręcz przeciwnie – tłumacz ma się starać, by wszystkie „tropy” , wszystkie
odesłania,   odwołania   i   aluzje   były   dostępne   dla   czytelnika   przekładu.   Dostępne,   co
niekoniecznie oznacza podane na talerzu. Dostępność oznacza możliwość zrozumienia tekstu
na poziomie bazy wypowiedzi (z podobna łatwością czy trudnością, z jaką jest on zrozumiały
dla czytelników oryginału) oraz szansę dotarcia do wszystkich treści i znaczeń, do jakich
dotrzeć   może   czytelnik   oryginału,   czyli   szansę   odtworzenia   bazy   kognitywnej   autora.
Oczywiście   w   przypadku   czytelnika   przekładu   znaczna   część   takich   szans   nie   zostanie
zrealizowana,   a   te,   które   ów   czytelnik   wykorzysta,   będą   od   niego   wymagały   większego
wysiłku niż od czytelnika oryginału. Ale ta dysproporcja jest przecież wkalkulowana w samą
ideę przekładu! Nikt, kto miał jakikolwiek kontakt z innymi narodami, z innymi kulturami,
nie oczekuje, że będzie rozumiał ludzi z innych  krajów tak dobrze jak swoich sąsiadów.
Trochę   to  przykre,   że   trzeba   przypominać   takie   oczywistości,   ale   od   kilku   lat   mamy   do
czynienia   z   szumem   informacyjnym,   z   którego   wyłowić   można   najczęściej   dwa   słowa:
„foreignizing” i „domesticating” (np. Venuti 1995) – „egzotyzacja” i „udomowienie”. Ani
jedno, ani drugie. Wróćmy do niemodnego  słowa „wierność”. Wierność nie wobec litery
tekstu, lecz wobec jego prawdziwego znaczenia, które nazwaliśmy bazą wypowiedzi i bazą
kognitywną.

Nie należy zresztą demonizować owych różnic kulturowych. Istnieje przecież pewien

wspólny   mianownik   –   wyznaczony   przez   biologię,   środowisko,   uczestnictwo   w   szerzej
rozumianej   tradycji   kulturowo-cywilizacyjnej,   przez   naszą   zdolność   do   wczuwania   się   w
sytuację   innego   człowieka   –   który   pozwala   nam   się   porozumiewać   nie   tylko   z   naszymi
bliskimi, nie tylko z członkami naszej grupy etnicznej, ale również z użytkownikami innych
języków  wychowanymi  w częściowo odmiennych  tradycjach kulturowych.  Gdyby nie ów
wspólny mianownik, nie byłoby można uprawiać teorii tłumaczenia, choćby z tego powodu,
że tłumaczenie nie byłoby możliwe. Trzeba też podkreślić, że to, co wspólne, nie jest wcale
wąskim   marginesem.   Mamy   tendencję   do   wyolbrzymiania   różnic   i   pomniejszania
podobieństw, ponieważ różnice bardziej rzucają się w oczy i są zwykle ciekawsze. Stąd w
literaturze na temat tłumaczenia roi się od dramatycznych przykładów zaczerpniętych zwykle

z tłumaczeń z hebrajskiego na któryś z języków Indian Amazonii, nikt natomiast nie
wspomina o tym, że „dać komuś do zrozumienia”. To po angielsku „to give somebody to
understand”; w wielu książkach pisze się o tym, że Eskimosi mają wiele wyrazów na
określenie śniegu, nigdzie nie spotkałem natomiast tezy, że igloo to też dom i że jest bardzo
prawdopodobne, że Eskimos zrozumiałby metaforę „ciepło domowego ogniska”.

Zadaniem tłumacza jest wykorzystanie tego wspólnego mianownika i zbudowanie

takiego tekstu w języku docelowym, który umożliwi odbiorcom przekładu rekonstrukcję bazy
wypowiedzi   (i   ewentualnie   fragmentów   bazy   kognitywnej)   w   miarę   możliwości   jak
najbardziej   podobnej   do   bazy   autora   i/lub   odbiorcy   oryginału.   Owo   „i   ewentualnie”   w
poprzednim   zdaniu   nabiera   szczególnego   znaczenia,   kiedy   mamy   do   czynienia   z   dużym
przedziałem   czasowym   między   powstaniem   utworu   a   jego   przekładem.   Istnieje   wtedy
wysokie   prawdopodobieństwo,   że   dzisiejsi   odbiorcy   dzieła   odczytują   je   inaczej   niż
współcześni autorowi. Tłumacze wybierają wtedy między archaizacją a uwspółcześnieniem
tekstu   przekładu,   zwykle   decydując   się   na   którąś   z   dróg   pośrednich   (ciekawy   opis   tego
problemu znaleźć można w: Berezowski 2000).

W większości przypadków tłumacz ma do dyspozycji własną wiedzę o świecie, w

szczególności o obu kulturach, własną intuicję, znajomość obu języków. Dysponując tym
ograniczonym arsenałem, tłumacz próbuje identyfikować się z autorem, odbiorcą oryginału i
odbiorcą przekładu i stworzyć tekst, który – jego zdaniem i na tyle, na ile jest to możliwe –
będzie ekwiwalentny wobec tekstu oryginału (‘ekwiwalentny” w sensie wyjaśnionym
powyżej). Bardzo często istotnym elementem tworzenia owej ekwiwalencji będą decyzje
dotyczące imion własnych w tekście.

Autentyczne imiona własne pojawiające się w literaturze pięknej, to zwykle nazwiska

postaci historycznych – pisarzy, artystów, polityków, wodzów itp. – tytuły dzieł literackich,
obrazów   itd.   oraz   nazwy   geograficzne   –   toponimy.   W   przypadku   nazwisk   postaci
historycznych tłumacz ma niewielkie pole manewru: najczęściej pozostawia obce nazwisko
bez   zmian,   w   nielicznych   przypadkach   dysponuje   uznanym   odpowiednikiem   imienia
własnego w języku docelowym (Kartezjusz, Szekspir, Jerzy Waszyngton); ewentualnie może
rozważać   opuszczenie   obcego   imienia   własnego.   Wydaje   się,   że   ta   ostatnia   technika
stosowana jest asymetrycznie: w większym stopniu wobec dzieł z literatur mniej popularnych,
kultur mniej rozpowszechnionych; mam wrażenie, że tłumacze literatury polskiej na angielski
bardziej   skłonni   są   opuszczać   mniej   znane   (na   świecie)   polskie   nazwiska   niż   tłumacze
przekładający   dzieła   literatury   angielskiej   i   amerykańskiej   na   polski.   I   tak   na   przykład
tłumaczka  Madame  Libery   bez   pardonu   wycina   „Wyspiańskiego   na   weselu   Rydla”,   z
Grottgera zaś robi Delacroix (Kucińska 2001). Powstaje tu jednak pytanie, czy tłumacz ma
prawo   do   tego   typu   ingerencji   w   tekst   oryginału?   Jeśli   założymy,   że   tłumacz   ma   być
ambasadorem obcej kultury w swoim kraju, że ma dopomagać w „dialogu kultur”, pokazywać
swoim czytelnikom obce światy i inne światopoglądy, to na powyższe pytanie trzeba będzie
odpowiedzieć   przecząco.   Grottger   to   nie   Delacroix,   a   Wyspiański   to   jeden   z
najwybitniejszych   europejskich   dramaturgów.   Tego   wszystkiego   tłumacz   nie   ma   prawa
„odfiltrować”, bo sprzeniewierza się wtedy autorowi tłumaczonego przez siebie dzieła i całej
kulturze oryginału. Przyjmiemy zatem, że w imię lojalności wobec kultury oryginału i autora
oryginalnego   tekstu   tłumacz   nie   ma   prawa   eliminować   istotnych   elementów   wyjściowej
kultury, choćby nawet były one istotne tylko w ramach tejże wyjściowej kultury. No dobrze,
powie „dynamiczny tłumacz”, ale przecież sformułowanie „Wyspiański na weselu Rydla”
nigdy   nie   powie   amerykańskiemu   czytelnikowi   tyle,   co   polskiemu;   gdzie   tu   zatem
podobieństwo   baz   kognitywnych   odbiorców?   Odpowiadając   na   taką   wątpliwość,   trzeba
przypomnieć kilka podstawowych prawd na temat tłumaczenia. Po pierwsze, żaden tłumacz

nie oczekuje, że jego przekład będzie automatycznie wywoływał konstrukcję dokładnie takich
samych baz kognitywnych jak bazy kognitywne autora i odbiorcy oryginału (tak jak je widzi
tłumacz). Odbiorca nie wychowany w Polsce nie może reagować na polskie realia tak samo
jak czytelnik  polski. Wręcz  przeciwnie,  to,  co dla Polaka  będzie  „swojskie i  nasze”, dla
cudzoziemca często stanowić będzie o egzotyce utworu. Ta dysproporcja jest jednak wpisana
w   działalność   tłumaczeniową   –   to   nieuchronne   przesunięcie   bazy   kognitywnej   odbiorcy
przekładu względem bazy kognitywnej odbiorcy oryginału. Trzeba przy tym pamiętać, że
realia   nie   są   zwykle   dominującą   wartością   utworu   literackiego   –   realia   dominują   w
przewodnikach, podręcznikach historii – od dzieła literackiego oczekujemy czegoś więcej. Po
drugie, należy pamiętać,  że bazy kognitywne  zawierają pewne jądro, część niezbędna do
interpretacji tekstu, którą nazwaliśmy bazą wypowiedzi. W tym sensie odczytanie fragmentu
„jak   Wyspiański   na   weselu   Rydla”   nie   powinno   sprawić   żadnemu   czytelnikowi
najmniejszych trudności: z kontekstu, w jakim owo sformułowanie się pojawia, łatwo można
wywnioskować, że chodzi tu o jakąś romantyczna postać, która nie bierze udziału w zabawie
innych,  tylko  się jej  przygląda.  Na tym  poprzestanie  przeciętny czytelnik.  Można jednak
wyobrazić sobie czytelnika niezwykle dociekliwego, który zainteresuje się polska kulturą i
przeczytawszy o „Wyspiańskim na weselu Rydla”, zechce się dowiedzieć czegoś bliższego na
temat tego zdarzenia i tych postaci, a może nawet przeczyta Wesele w angielskim tłumaczeniu
(zob. Bałuk-Ulewicz 2000).

Tłumaczka Madame uznała zapewne, że taki scenariusz jest zupełnie

nieprawdopodobny, wręcz niemożliwy. Ja byłbym ostrożniejszy: historia odnotowuje
przypadki fascynacji innymi kulturami, które często owocowały nowymi dziełami czy choćby
nowymi tłumaczeniami. Kilka lat temu w małym angielskim mieście Buxton miałem okazję
odbyć ciekawa rozmowę na temat współczesnej literatury polskiej z pewnym sympatycznym
Anglikiem, z zawodu murarzem. Mój rozmówca wiedział na ten temat naprawdę bardzo dużo,
obawiam się, że więcej ode mnie, chociaż mógł czytać literaturę polską tylko w przekładach,
a z Polska bynajmniej nie łączyły go żadne więzi rodzinne.

Kultura żyje ciągłością. Jest siatką powiązań, systemem odniesień, aluzji, polemik,

ataków, cytatów, plagiatów, hołdów składanych wcześniejszym twórcom, pastiszów i parodii.
Jeśli uznamy, że tak rozumiana ciągłość stanowi istotę kultury, to musimy dojść do wniosku,
że żaden tłumacz nie ma prawa pochopnie przecinać oczek owej sieci.

Przypuszczam, że właśnie ze względu na szacunek i lojalność wobec autora i kultury

wyjściowej oraz świadomość kulturowej ciągłości żaden z tłumaczy Cierpień młodego
Wertera nie odważył się na zastąpienie nazwiska Klopstock jakimś innym, choć niewątpliwie
brzmienie tego nazwiska w kontekście polskiego przekładu burzy romantyczna atmosferę
sceny, w której to nazwisko pada.

Realistyczne imiona i nazwiska nie powinny w zasadzie ulegać zmianom w

przekładzie. Pojawiają się one najczęściej w utworach osadzonych w konkretnych realiach i
są zwykle częścią tła kulturowego, zatem jeśli tłumacz nie zamierza przenieść miejsca akcji
tłumaczonego utworu, w którym to przypadku mielibyśmy do czynienia raczej z adaptacją niż
z tłumaczeniem, nie powinien ingerować w dobór nazwisk i imion dokonany przez autora.
Tym   bardziej,   że,   jak   pisze   U.   Zalewska-Okrutna,   „zmieniając   (…)   imię,   zastępując   je
odpowiednikiem   w   innym   języku,   zmieniamy   narodowość   osoby,   której   to   imię   nadano,
zmieniamy   informację   dotyczącą   wieku   i   pochodzenia;   w   skrócie   –   zmieniamy   jej
osobowość”   (Zalewska-Okrutna   2001:   253).   Możliwe   są   natomiast   drobne   retusze,
ułatwiające   Zycie   tłumaczowi   i   przyszłemu   czytelnikowi,   na   przykład   opuszczenie
końcowego „h” w imionach takich jak Sarah, Hannah czy Deborah, co czytelnikowi ułatwi
przeczytanie tych imion, a tłumaczowi umożliwi ich odmianę.

Sądzę, że powyższa zasada powinna obowiązywać również w tłumaczeniach literatury

dziecięcej. Nie widzę żadnych powodów, dla których mielibyśmy ukrywać przed dziećmi

fakt, że ludzie w innych krajach nazywają się inaczej. Argumenty o utrudnionej percepcji –
nie   poparte   zresztą,   o   ile   mi   wiadomo,   żadnymi   poważniejszymi   badaniami   –   są   nie   do
utrzymania: takim samym utrudnieniem są obce imiona własne dla czytelników dorosłych nie
znających zupełnie danego języka obcego, nikt jednak nie proponuje, żeby Olivera Twista
zamieniać   na   Olgierda   Kręćka.   A   zatem   Pippi   Langstrump   a   nie   Fizia   Pończoszarka,
Christopher   Robin   a   nie   Krzyś.   (Rozwiązanie   pośrednie   zastosowane   przez   Monikę
Adamczyk – Krzysztof Robin – nie wydaje się zadowalające: nikt w Polsce nie nosi imienia
Robin, więc młody człowiek może dojść do wniosku, że Robin to nazwisko).

Zmiany realistycznych imion własnych w tłumaczeniach mają czasem ciekawą

motywację: znana dobrze wszystkim czytelnikom Ani z Zielonego Wzgórza pani Małgorzata
Linde nazywała się w oryginale Rachel Linde; sądzę, że na zmianę jej imienia wpłynął czas,
w   którym   powstało   tłumaczenie.   Tłumaczka  Ani   z   Zielonego   Wzgórza  spolszczyła   wiele
imion bohaterów, na ogół jednak starała się używać uznanych polskich odpowiedników bądź
imion o podobnym brzmieniu – Matthew – Mateusz, Martin – Marcin, Thomas – Tomasz,
Marilla – Maryla; nie była w tym zresztą całkiem konsekwentna, pozostawiając bez zmian
takie  imiona  jak James, Jerry,  Jedediah, Nancy,  Katie, Mary.  Drastyczna  zmiana  imienia
dotknęła  tylko  panią Linde.  Podobnie postępowały kontynuatorki  – tłumaczki  następnych
tomów książki: poważniejsze zmiany dotyczyły tylko trojga istotnych bohaterów dziecięcych
(Davi i Dora stali się Tadziem i Tolą, a ulubiony uczeń Ani, Paul – Jasiem) oraz jednej z
przyjaciółek Ani – Philipsa Gordon została Izabelą Gordon (Fabisiak 2001).

Obce imiona i nazwiska stanowią też pewien problem w tłumaczeniach tekstów

informacyjnych. Niewielu Polaków zna na przykład zasady ich odmiany. W każdym razie
moich studentów muszę uczyć, że nazwiska takie, jak Milne czy Lodge, zakończone na nieme
„e”,  odmienia   się  z  apostrofem:  Milne’a,  Lodge’a,   z  Milne’em,  Lodge’em,  podobnie  jak
nazwiska   zakończone   na   „y”   po   spółgłosce   (czytane   jako   „i”),   takie   jak   Chomsky:
Chomsky’ego, natomiast nazwiska typu Presley, Disney, które mają spolszczoną wymowę z
„j” na końcu, odmieniamy tak jak polskie wyrazy zakończone  na „j”: Presleya,  Disneya.
Oddzielnym zagadnieniem jest transliteracja nazwisk rosyjskich, arabskich, chińskich i In.,
ponieważ   pisownia   tych   nazwisk   po   angielsku   zwykle   różni   się   od   pisowni   polskiej,   na
przykład   Yeltsin   to   Jelcyn,   Zhurin   –   Żurin,   Zhyrinovski   –   Żyrinowski,   Solzhenitsyn   –
Sołżenicyn, Gaddafi – Kaddafi.

Nazwy geograficzne spotykane w tłumaczonych tekstach można podzielić na

mikrotoponimy   i   mikrotoponimy.   Te   pierwsze   przekraczają   swym   znaczeniem   i   użyciem
granice jednego kraju i często mają uznane ekwiwalenty w innych językach. Te drugie –
nazwy o znaczeniu lokalnym  – nie posiadają zwykle ustalonych  ekwiwalentów w innych
językach (Bagajewa 1993a: 113). Jak wynika z powyższej charakterystyki mikrotoponimy nie
powinny   w   zasadzie   powodować   problemów   tłumaczeniowych.   Tłumacz   musi   jednak
zachować czujność, jako że ekwiwalenty niektórych nazw zupełnie nie przypominają nazw
oryginalnych: niemieckie Aachen to po francusku Aix-la-Chapelle, a po polsku wciąż jeszcze
(choć w coraz mniejszym stopniu) Akwizgran; belgijskie Gent to po polsku Gandawa. Warto
wiedzieć, że angielskie „Naples”, „Milan”, „Munich” i „Cologne” to po polsku „Neapol”,
„Mediolan”, „Monachium”, „Kolonia”. (Nie wszyscy z moich studentów tłumaczących teksty
The Mouse that Roared i Prison Tales prawidłowo rozszyfrowali mikrotoponimy „Cologne” i
„Naples”   .)   Kiedy   tłumaczymy   obce   toponimy,   bardzo   łatwo   o   niezamierzoną   gafę:
„Stratford-upon-Avon” nie nazywa  się po polsku „Stratford nad Avonem”, jak proponuje
tłumaczka Small Word Lodge’a (Gołębiowska 2000).

Znacznie więcej kłopotów przysparzają tłumaczom mikrotoponimy. Przede

wszystkim trzeba zidentyfikować miejsce, które nazywa dany mikrotoponim, jego znaczenie i
rolę   w   tekście,   a   następnie   podjąć   ewentualną   decyzję   o   tłumaczeniu,   częściowym   lub
całkowitym.   Gdyby   tłumacz  Nice   Work  Lodge’a   ustalił,   że   „Isle   of   Dogs”   to   dzielnica
Londynu  i to bynajmniej  nie położona na wyspie, z pewnością nie przetłumaczyłby tego
mikrotoponimu jako „Wyspa Psów” (Gołębiowska 2000). Podobny zarzut postawić można
tłumaczowi Weisera Dawidka Hellego na angielski: „Nowy Port, Długi Targ, Targ Węglowy”
to właściwie nazwy ulic w Gdańsku, a zatem nie miało większego sensu tłumaczenie tych
nazw jako „the new port”, „Long Market” i „Coal Market”. Tajemnicą tłumacza pozostanie
powód, dla którego „Krzyworównia” to w przekładzie „Krivoy Rog” (Kaczorowska 2000).

Najczęstszym błędem w tłumaczeniu mikrotoponimów jest brak konsekwencji.

Przekładając książki tak mocno osadzone w miejskiej topografii jak Pamiętnik z powstania
warszawskiego Białoszewskiego czy Raport o stanie wojennym Nowakowskiego, należałoby
zadbać o to, by bardziej dociekliwy czytelnik mógł odnaleźć miejsce akcji na planie miasta.
Tłumacze zostawiają rzeczywiście bez (większych) zmian nazwy ulic (Chłodna, Ogrodowa,
Krochmalna,   Leszno,   Grzybowska,   Lucka,   Krakowskie   Przedmieście   czy   Brzeska   Street,
Rzodkiewki Street), ale nie wytrzymują przy znaczących nazwach placów (Square / Place of
Three   Crossem,   Bank   Square),   popełniając   przy   okazji   pomyłki:   Krasinski   Square   ma
odpowiadać Planowi Krasińskich, a Victory Square – Placowi Defilad (!) (Grajewska 2001;
Ruta 2000). Podobny brak konsekwencji występuje w  Who was David Weiser,  tłumaczeniu
Weisera Dawidka  Pawła Hellego: Polanki to Polanka (?) Street, ale Pilotów to już Pilots
Street; Bukowa Górka to Bukowa Hill, ale Dolina Radości to Echo Valley (?!), zaś Jaśkowa
Dolina   przechrzczona   została,   zapewne   na   skutek   zbyt   daleko   posuniętej   podejrzliwości
tłumacza, na Beanstalk Valley (Kaczorowska 2000).

Dokładność w tłumaczeniu – czy też raczej przytaczaniu – toponimów jest oczywiście

podstawowym  wymogiem  przy tłumaczeniu  przewodników  i innych  tekstów  turystyczno-
krajoznawczych. Ich odbiorcy muszą mieć możliwość odnalezienia poszukiwanych miejsc na
mapach   opisanych   w   języku   wyjściowym,   a   także   zapytania   o  drogę   do  danego   miejsca
użytkowników języka docelowego. W praktyce wygląda to bardzo różnie. Zdarza się, że te
same  nazwy  geograficzne  tłumaczone   są  inaczej  w  różnych  przewodnikach.   Na przykład
Góry Świętokrzyskie bywają tłumaczone jako the Świętokrzyskie Mountains – kombinacja
tłumaczenia z reprodukcją – ale czasem spotykamy „odpowiednik” „the Holy Cross Hills”,
który należy chyba uznać za bardziej mylący niż informatywny. Spore zamieszanie panuje
zwykle w tłumaczeniu nazw regionów, i tak „Chełmszczyzna” bywa tłumaczona jako „Chełm
Land”, „Chełmszczyzna” lub „the Chełm Region”. Wydaje się, że tego typu rozbieżności
spowodowane są faktem, iż przewodniki i foldery – zwłaszcza te regionalne – tłumaczone są
czasem przez ludzi przypadkowych, których znajomość języka angielskiego (nie mówiąc już
o kompetencji tłumaczeniowej) pozostawia wiele do życzenia.

Znacznie większym problemem tłumaczeniowym są intencjonalne imiona

własne. Używając terminu „intencjonalne imiona własne” stosujemy oczywiście pewien skrót
myślowy. Jak zauważa Ch. Nord:

To find a name for their fictional characters, authors can draw on the whole repertoire

of names existing in their culture, and they can invent new, fantastic, absurd or descriptive
names for characters they create. We may safely assume, therefore, that there is no name in
fiction without some kind of auctorial intention behind it, although, of course, this intention
may be more obvious to the readers in one case than in another. (Nord 2003: 183)

Ch. Nord ma w zasadzie rację, ale trzeba podkreślić, że niektóre imiona mogą zostać

wybrane na chybił trafił z kalendarza, niektóre nazwiska – w podobny sposób z książki

telefonicznej, inne dlatego, że autorowi spodobało się ich brzmienie. W takich przypadkach
intencjonalność owych imion własnych nie będzie wcale oczywista dla odbiorców (w tym
również dla tłumacza). W tej książce przyjmiemy zatem, że intencjonalne imiona własne to
takie, co do których można przyjąć z dużą dozą prawdopodobieństwa, że znaczą coś
szczególnego dla odbiorców oryginału, że – w typowych sytuacjach – zostały wybrane przez
autora właśnie po to, by coś przekazać odbiorcom.

Pół biedy jeszcze, kiedy intencjonalne antroponimy pojawiają się w tekście o

charakterze   baśniowym   czy  alegorycznym,   nie   osadzonym   w   realiach   konkretnego   kraju.
Wtedy zadaniem tłumacza jest odczytanie wszelkich skojarzeń, jakie wywołać może dane
imię   (odtworzenie   wszelkich   ram   i   scenariuszy,   w   których   może   się   ono   pojawiać)   i
skonstruowanie   takiego   imienia   w   języku   docelowym,   które   budzić   będzie   podobne
skojarzenia.   Tak   właśnie   postąpił   tłumacz  Opowieści   z   Narnii  C.S.   Lewisa.   Większość
polskich   ekwiwalentów   imion   baśniowych   bohaterów   tego   cyklu   zbudowana   została   na
zasadzie połączenia dwóch tematów morfemem -o-, na podobieństwo takich wyrazów, jak
deskorolka   czy   listonosz.   I   tak   imionom   Rumblebuffin,   Bricklethumb,   Trufflehunter,
Glenstorm, Wimbleweather, Glimfeather, Ruddleglum, Cloudbirth, Chippingford i Patterwig
odpowiadają   w   polskim   przekładzie   Grzmotołup,   Kruchopaluch,   Truflogon,   Gromojar,
Świdrigrzmot,   Świecopuch,   Błotosmętek,   Chmurosyn,   Targobród,   Trajkowitka.   Można
dyskutować, oczywiście, czy polskie ekwiwalenty nie brzmią nieco bardziej „wyszukanie” od
imion oryginalnych, można zgłaszać zastrzeżenia co do poszczególnych rozwiązań – mnie na
przykład „Truflogon” kojarzy się najpierw z trufla i ogonem, a dopiero w drugiej kolejności z
gonieniem   za   truflami,   ale   przyznać   trzeba,   że   większość   tych   imion   budzi   podobne
skojarzenia   i   sugeruje   podobne   cechy   charakteru   jak   imiona   oryginalne,   co   potwierdziła
ankieta   przeprowadzona   wśród   rodzimych   użytkowników   języka   angielskiego   i   Polaków
(Adamska 2001). Ciekawe, że tłumacz Opowieści z Narnii w kilku przypadkach zastosował
zupełnie inną technikę zastępowania imienia oryginalnego imieniem o podobnym brzmieniu
lub wyglądzie, np. Peepiceek – Pipisek, Gumpas – Gumpas, Pug – Pug, Poggin – Pogin,
Griffle – Gryfel, Reepicheep – Ryczypisk, Sopespian – Sobiepan, Roonwit – Runwid. O ile
imiona   myszy   Pipisek   i   Ryczypisk   dostarczają   polskiemu   czytelnikowi   dość   podobnych
skojarzeń   jak   ich   angielskie   pierwowzory,   o   ile   Griffle   i   Gryfel   czytelnikom   obu   wersji
językowych kojarzą się z Gryfem, o tyle trudno mówić o jakiejkolwiek ekwiwalencji baz
kognitywnych   w   przypadku   imion   Pug   czy   Pogin,   zaś   imiona   Sobiepan   i   Runwid
wprowadzają do tekstu niezamierzone przez autora polskie konotacje.

Z nieco bardziej złożona sytuacją mamy do czynienia w książce Harry Potter i kamień

filozoficzny,  ponieważ   jej   bohaterowie   należą   niejako   do   dwóch   różnych   światów   –   są
uczniami   w   szkole   czarów,   ale   jednocześnie   angielskimi   dziećmi   noszącymi   angielskie
nazwiska. Z tego zapewne względu tłumacz pozostawił nie przetłumaczone takie nazwiska
jak   Spruto,   Longbottom   czy   Mafloy,   choć   są   one   niewątpliwie   użyte   intencjonalnie.   W
pewnym   sensie   intencjonalne   jest   też   nazwisko   Harry   Potter   –   ma   ono   podkreślać
zwyczajność tego niezwykłego chłopca, sugerować małym czytelnikom, że i oni „noszą w
tornistrze różdżkę Harry’ego Pottera”.

Pewne zdziwienie budzić może pozostawienie bez tłumaczenia takich nazw jak

Slytherin, które u czytelników oryginału budzić muszą szereg zdecydowanych skojarzeń
(Zielińska 2001). Jednak, jak się okazało w następnych tomach książki, decydując się na takie
rozwiązanie, tłumacz ustrzegł się przed późniejszymi kłopotami: w dalszym ciągu opowieści
o Harrym Potterze dowiadujemy się, że nazwy domów to nazwiska czarodziejów, którzy je
założyli. Gdyby zatem tłumacz przełożył nazwy domów, musiałby się z tego tłumaczyć w
kolejnych tomach. W tę pułapkę wpadła brazylijska tłumaczka Harry’ego Pottera (Wyler
2003).

Największym jednak wyzwaniem dla tłumacza są intencjonalne imiona własne w

utworach, których akcja osadzona jest w realiach danego kraju. Jeśli intencjonalność użycia
imion   własnych   ogranicza   się   do   jednego   czy   paru   przypadków,   można   próbować
przetłumaczyć te imiona, a następnie nadać im charakter imion, które mogłyby wystąpić w
kulturze wyjściowej. Po mistrzowsku zrobiła to tłumaczka  Madame,  która przetłumaczyła
imiona   i   nazwiska   dwóch   niezbyt   szanowanych   koleżanek   bohatera   –   Adriany   Kloc   i
Agnieszki Wąsik – na Adrienne  Swat i Agnes Wanko: oba te nazwiska budzą pożądane
skojarzenia u anglosaskiego czytelnika, ale jednocześnie mogłyby być nazwiskami polskimi
(Kucińska 2000). Nieco gorszym rozwiązaniem jest zastąpienie imienia i nazwiska Lucyla
Różogrodek   nazwiskiem   Lucilla   Rosenberg:   o   ile   w   polskim   oryginale   można   się   tylko
domyślać żydowskiego pochodzenia dziewczyny,  o tyle w wersji angielskiej staje się ono
oczywiste.   Tej   techniki   nie   da   się   jednak   zastosować   we   wszystkich   przypadkach:
przetłumaczenie nazwiska Gardener w Being There J. Kosińskiego na O’Grodnick uważam za
zupełnie chybione, jako że sugeruje ono polskiemu czytelnikowi, że Amerykanie używają
polskiego wyrazu „ogrodnik” na określenie człowieka, który zajmuje się tego typu pracą (por.
Rudolf 2000: 486). Nie ma też chyba dobrego rozwiązania w przypadku nazwiska głównego
bohatera Money M. Amisa – Johna Selfa, które to nazwisko odgrywa istotną rolę w rozwoju
akcji. Inna sprawa, że czytelnikowi polskiemu należał się w odpowiednim miejscu porządny
przypis, którego tłumacz nie zamieścił (Świerkocki 1997; Jaworowska 2001).

Sytuacja komplikuje się jeszcze bardziej, gdy intencjonalne imiona własne występują

w większej liczbie, a na dodatek przemieszane są z imionami realistycznymi i umieszczone w
realiach konkretnego kraju. Z taką sytuacją mamy do czynienia na przykład w  Prawieku i
innych   czasach  O.   Tokarczuk.   Przetłumaczenie   imion   intencjonalnych   i   pozostawienie   w
wersji oryginalnej pozostałych imion, a tak postąpił tłumacz tej książki na francuski, może
sprawić,   że   czytelnik   francuski   będzie   „zastanawiać   się   nad   tym,   dlaczego   mieszkańcy
polskiej wsi noszący rodzime nazwiska mają sąsiadów o nazwiskach francuskich i dlaczego ci
ostatni dają jednym dzieciom imiona francuskie, a innym polskie” (Skibińska 2000: 166).

Z przedstawionego w tej książce punktu widzenia najważniejszym zadaniem tłumacza

jest umożliwienie czytelnikowi przekładu rekonstrukcji bazy wypowiedzi i bazy kognitywnej
jak najbardziej zbliżonych do baz autora i odbiorcy oryginału – w warstwie scenariuszowej,
emocjonalnej, ale również w warstwie realiów przedstawionych  w utworze, w tym  imion
własnych. Sądzimy zatem, że wykluczyć należy przede wszystkim takie sposoby działania
tłumacza,   które   ową   rekonstrukcję   całkowicie   uniemożliwiają,   na   przykład   opuszczanie
pewnych elementów oryginału. Tłumacz ma do dyspozycji kilka technik umożliwiających
transfer imion własnych oryginału do przekładu, które pokrótce opisałem powyżej. Zdarzają
się też sytuacje niemal bez wyjścia. Warto jednak pamiętać, że w dłuższych tekstach przypis,
uważany przez wielu tłumaczy za ostateczność,  jest znaczenie  lepszym  rozwiązaniem  niż
całkowity brak informacji.

6. Nieprzekładalność językowa: „znaczenie jest własnością
języka”

…istotą języka jest możność przekładu.

Claude Lévi-Strauss

Jak już zostało powiedziane, zdaniem niektórych autorów, nieprzekładalność całych

tekstów bądź ich fragmentów spowodowana jest różnicami kulturowymi i różnicami
językowymi. Ta druga przyczyna trudności przekładowych występuje z całą ostrością wtedy,
kiedy tekst wyjściowy zawiera struktury nacechowane językowo, tj. wówczas, gdy wiedza na
temat języka wyjściowego (dotycząca jego idiomatyki, polisemii, homonimii,
morfologicznego potencjału języka) jest ważną częścią bazy wypowiedzi.

Ciekawy przykład tego zjawiska, polski przekład chińskiej anegdoty, znajdziemy u O.

Wojtasiewicza:

Pewien wykształcony Chińczyk otrzymał od swojego znajomego, człowieka równie

wykształconego jak on sam, zaproszenie, aby przyszedł do niego na „połowę księstwa Lu”.
Zaintrygowany tego rodzaju sformułowaniem, udał się z wizytą, w czasie której gospodarz
poczęstował go rybą (ideogram oznaczający rybę stanowi górną część ideogramu będącego
nazwą księstwa Lu). Po pewnym czasie, pragnąc zrewanżować się za przyjęcie, skierował do
swojego niedawnego gospodarza analogiczne zaproszenie. Gdy gość przybył, siedział z nim
długo w upał na tarasie, a gdy gość uczynił aluzję do spodziewanego poczęstunku, wyjaśnił
ze śmiechem, że zaprosił go na „dolną połowę Lu” (dolna połowę tego ideogramu stanowi
znak będący symbolem słońca). (Wojtasiewicz 1957/1992: 56)

Wojtasiewicz komentuje ten przypadek w następujący sposób:

Jeśli skreślimy wyjaśnienia zawarte w nawiasach, otrzymamy mniej czy więcej udane

tłumaczenie anegdoty, ale dla czytelnika polskiego będzie ono całkowicie niezrozumiałe
właśnie ze względu na aluzje do form poszczególnych ideogramów, dodane zaś objaśnienia są
już komentarzami wykraczającymi poza granice przekładu. Anegdota jest więc
nieprzetłumaczalna na polski, podobnie zresztą jak i na wszystkie języki nie posługujące się
chińskimi ideogramami; można jej sens wyjaśnić dodatkowymi uwagami, ale wówczas nie
będzie to już zwykłe tłumaczenie. (Wojtasiewicz 1957/1992: 57)

Poniżej rozważymy kilka problemów tłumaczeniowych, których źródłem SA przede

wszystkim zjawiska językowe. Oczywiście warto pamiętać, że granica między językiem a
kulturą nie jest żadną wyraźną linią demarkacyjną, a więc niektóre z omawianych tu
zagadnień będą dotyczyły również kwestii kulturowych.

1. Gry językowe, kalambury

Takie zjawiska językowe jak polisemia czy homonimia, a zwłaszcza ich celowe

wykorzystanie   w   tekście   wyjściowym   mogą   być   źródłem   poważnych   problemów
tłumaczeniowych,   gdy   język   docelowy   nie   dysponuje   odpowiednimi   jednostkami
homonimicznymi   czy   polisemicznymi.   Na   przykład   sztuka   Harolda   Pintera  Old   Times
rozpoczyna się od następującego dialogu:

KATE: Dark (pause)
DEELEY: FAT or Hun?
KATE: Fuller than me, I think. (pause)
DEELEY: She was then?
KATE: I think so.
DEELEY: She may not be now.

Jak zauważa Sh. Blum-Kulka (2000: 302-303) ta celowo enigmatyczna i dwuznaczna

rozmowa musi zostać ujednoznaczniona w tłumaczeniu na hebrajski, po pierwsze dlatego, że
hebrajskie przymiotniki mają rodzaj, a po drugie dlatego, że w języku hebrajskim nie ma
dobrego polisemicznego ekwiwalentu angielskiego wyrazu „dark”. Podobnie w tłumaczeniu
na język polski cytowany fragment będzie mniej wieloznaczny ze względu na konieczność
użycia żeńskiego rodzaju przymiotnika, co natychmiast wyjaśni czytelnikowi, że mowa jest o
kobiecie (zob. Kozodój 2001).

Tłumacze czasem pozbywają się kłopotliwej gry słownej wyrzucając w tłumaczeniu

cały   problematyczny   fragment.  Prezentowana   poniżej   gra   językowa   oparta   na   cechach
angielskiej gramatyki nie została uwzględniona w polskim przekładzie  Peter Pan:  „Feeling
that Peter was on his way back, the Neverland had again woke is better and was always used
the plusperfect and say wakened, but woke is better and was always used by Peter”. (przykład
z:   Adamczyk-Grabowska   1988:   57).   Trudno   wyjaśnić   takie   rozwiązanie   inaczej   niż   jako
przejaw protekcjonalnego stosunku do literatury dziecięcej I dziecięcego odbiorcy. (Więcej
przykładów gier słownych w tłumaczeniach literackich znaleźć można w: Wille 2003).

Celowe wykorzystywanie wieloznaczności nie jest jednak bynajmniej wyłączną

domeną literatów. Problemy tego typu pojawiają się często w tekstach prasowych, a także –
choć   z   mniejszą   częstotliwością   –   w   tekstach   naukowych   i   popularnonaukowych.   W
zamieszczonych   w  Suplemencie  tekstach   prasowych   wykorzystywanych   przeze   mnie   na
zajęciach z tłumaczenia znajdziemy na przykład sformułowanie „Mickey Mouse has stepped
in Pooh.” (tekst Sweet Deal), którego autor nie mógł powstrzymać się przed wykorzystaniem
dwuznaczności wyrazu „pooh.”: jest on częścią imienia sławnego misia znanego u nas jako
Kubuś   Puchatek,   ale   również   w   dziecięcym   języku   może   oznaczać   „kupkę”.   A   zatem
powyższe   zdanie   metonimiczne   wyraża   myśl:   Wytwórnia   Disneya   zainteresowała   się
książkami A.A. Milne’a, ale jednocześnie przywołuje zabawne w tym kontekście skojarzenie
– Myszka Miki wdepnęła w… Gdyby tekst sugerował zarazem, że wymieniona wytwórnia
wyszła  na tej transakcji jak „Zabłocki na mydle”,  to mielibyśmy  dość poważny problem
tłumaczeniowy, ponieważ jednak „stepped in Pooh” jest tylko żartem, możemy specjalnie się
nim nie przejmować (w końcu tłumaczymy krótki tekst informacyjny) i zastąpić kalambur
oryginału   zdaniem:   „Myszka   Miki   zainteresowała   się   Puchatkiem”   czy   nawet   –
wykorzystując   wiedzę   zdobytą   w   dalszej   części   artykułu   –   „Myszka   Miki   przejmuje
Puchatka”. Myślę, że w tym konkretnym przypadku takie tłumaczenia są jak najbardziej do
przyjęcia,   chociaż   jedna   z   moich   studentek   wpadła   na   ciekawy   pomysł   przełożenia
interesującego nas fragmentu jako: „Myszka Miki wdepnęła w… garnczek miodu”.

Naszpikowany tego typu problemami jest króciutki tekst Pitiful Debate. O części z

nich była już mowa przy okazji omawiania tłumaczenia funkcjonalnego (rozdz. 3). Warto
zwrócić jeszcze uwagę na dwuznaczne „spit on our rules” („pluć według naszych zasad”  lub
„pluć na nasze zasady”), które zapewne ma służyć dodatkowej, ironicznej charakterystyce
wybitnego autorytetu w dziedzinie plucia pestką wiśni na odległość. Ze względu na końcówki
polskich   przypadków   nie   dysponujemy   tu   idealnym   rozwiązaniem,   ale   chyba   niezłym
pomysłem   jest   przetłumaczenie   tego   zwrotu   na   potoczne   „pluć   na   naszych   zasadach”,   w
którym   przynajmniej   pobrzmiewa   druga   interesująca   nas   fraza   „pluć   na   coś”.   W   tekście
Topless in Rio  pojawia się sformułowanie „toplessness was a bare Essentials”, w którym

wykorzystano   dwuznaczność   wyrazu   „bare”,   co   sprawia,   że   zwrot   ten   jest   trudny   do
przełożenia na język polski, w którym wyrazy „goły” i „nagi” tworzą nieco inne kolokacje:
goła szabla, pod gołym niebem, z gołą głową, gołymi rękami, gołym okiem, gołe słowa, nagie
fakty,   naga   prawda,   naga   rzeczywistość.   Oczywiście   można   któryś   z   nich   wykorzystać,
„dostosowując”   nieco   tekst   oryginału   (np.   „gołym   okiem”   czy   „naga   rzeczywistość”)   –
byłoby to nawet konieczne, gdybyśmy mieli do czynienia z tekstem literackim. Ponieważ
jednak tłumaczymy tekst informacyjny, myślę, że można również zaakceptować rozwiązania
„gubiące”   dwuznaczność   oryginału,   na   przykład   „absolutna   konieczność”   czy  „niezbędny
warunek”. Dwuznaczność i gry słów są także cechą charakterystyczną tytułów amerykańskich
artykułów prasowych, na przykład  Pipe Down, Pitiful Debate, In a Flap, Hart of Stone  (w
Polsce w tytułach tego typu zaczyna się specjalizować – z różnym zresztą powodzeniem –
Gazeta Wyborcza).

Wydaje się, że jedyną metodą tłumaczenia gier słownych jest zastępowanie ich grą

języka docelowego. Oczywiście po rozważeniu wszystkich za i przeciw. Jeśli cena za
kalambur byłaby zbyt wysoka, przyjdzie z niego zrezygnować – ewentualnie można
posiłkować się przypisem.

2. Idiomy, powiedzenia, przysłowia

Bogata literatura na temat idiomów koncentruje się na próbach zdefiniowania

idiomów   oraz  przedstawienia  ich   klasyfikacji.  Różni   badacze  wyrażają  różne   poglądy  na
temat tego, czym jest idiom: trwa debata dotycząca złożoności idiomów (czy muszą to być
wyrażenia   złożone,   a   jeśli   tak,   to   z   ilu   elementów);   spotyka   się   „definicje”   w   rodzaju
„znaczenie idiomu nie jest sumą znaczeń jego składników”, które byłoby bardziej na miejscu
w   arytmetyce   niż   w   językoznawstwie.   Ponieważ   nas   interesować   tu   będą   kwestie
tłumaczeniowe, pozostawimy problem ścisłego zdefiniowania idiomu językoznawcom, a sami
sformułujemy   nieprecyzyjną   definicję   roboczą,   która   jednak,   jak   sądzę,   pozwoli   nam   na
odróżnienie   większości   idiomów   od   nieidiomów   i   ustosunkowanie   się   do   kwestii   ich
przekładu.   Przyjmiemy   zatem,   że   idiomy   to   spetryfikowane   metafory,   w   większości
odnotowane w słownikach danego języka.

Wydaje się, że tłumacz może zastosować jedną z czterech technik tłumaczenia

idiomów:

A. Użycie „oczywistego”, nasuwającego się ekwiwalentu – idiomu o bardzo podobnej

formie i sensie w języku docelowym, jeśli takowy istnieje (co zdarza się najczęściej w
przypadku idiomów o pochodzeniu biblijnym lub klasycznym)

B. Użycie ekwiwalentu funkcjonalnego – zastąpienie idiomu języka wyjściowego

takim idiomem języka docelowego, którego znaczenie funkcjonalne jest podobne, choć obraz
inny.

C. Syntagmatyczne przetłumaczenie idiomu języka wyjściowego – co możliwe jest

tylko w rzadkich, specyficznych przypadkach, kiedy oryginalny idiom jest „przejrzysty”
(zrozumiały w kulturze docelowej) i tylko w pewnych typach tekstów, których odbiorca
przygotowany jest na pewne nowatorstwo, inwencję językową.

D. Użycie ekwiwalentu znaczeniowego nie będącego idiomem.
Granica między technikami A i B jest zresztą płynna – idiomy mogą pochodzić z tej

samej sceny, mieć podobna strukturę i różnić się tylko doborem jednostek leksykalnych, tak
jak „inch by inch” – „krok po kroku” czy „to run neck and neck” – „iść łeb w łeb”. Takie
różnice na ogół nie odgrywają znaczącej roli w tłumaczeniu. Pewnym utrudnieniem bywa
„złapanie idiomu za słowo”, wykorzystanie wyjściowego znaczenia metafory dla uzyskania
humorystycznego efektu. Zdarza się, że funkcjonalny ekwiwalent oferuje analogiczne

możliwości   w   języku   docelowym.   W   jednej   z   powieści   Archera   znajdujemy   następujące
sformułowanie: „they are twisting my arm it’s amazing I’m not permanentny in splints”, które
zostało przełożone na język polski jako: „Wiercą mi z tego powodu dziurę w brzuchu, że
chyba   prześwituję   na   wylot”.   Czasem   możliwe   są   kombinacje   powyższych   technik.   Na
przykład w książce tego samego autora idiom „hook, line and sinker” został zastąpiony –
pochodzącym z tej samej sceny wędkarstwa – idiomem „połknął haczyk”, a następnie polski
zwrot   rozwinięto   poprzez   tłumaczenie   syntagmatyczne   oryginalnego   idiomu:   „Połknął
haczyk, żyłkę i spławik”. W efekcie powstało barwne i dobitne wyrażenie, dobrze oddające
sens   angielskiego   zwrotu,   choć   niewątpliwie   różniące   się   od   pierwowzoru   stopniem
oryginalności (powyższe przykłady pochodzą z: Malon 2001).

Kiedy tłumacz dojdzie do wniosku, że zastosowanie technik A-C nie jest możliwe,

zamiast stosować technikę D opuszcza czasem kłopotliwy fragment (zwłaszcza w
przekładach literackich, by uniknąć wielosłowia). I tak na przykład w polskim przekładzie
książki Peter Pan następujące zdanie: „Michael was up by his time also, looking as sharp as a
knife with six blades and a saw…” zostało przetłumaczone jako: „Michał też się już
obudził…” (Adamczyk-Grabowska 1988: 57).

Militarne idiomy w tekście The Mouse That Roared, zgrupowane w poniższym

fragmencie, były już pokrótce omawiane przy okazji analizy tego tekstu w rozdziale 4., ale
wrócimy jeszcze do nich na chwilę, by zasugerować ich możliwe przekłady:

Liechtenstein has mustered all its big guns for the fray. Its foreign minister came to

The Hague armed with four of Europe’s most expensive lawyers. Even its head of state.
Prince Hans-Adam II, has girded his loins for battle…

Sądzę, że w pierwszym przypadku można zastosować nasuwający się polski ekwiwalent
“wytaczać najtęższe działa”, w drugim – zastąpić „armed with” wyrażeniem „w obstawie”, a
w trzecim – spróbować metaforycznego „przypasał miecz” czy „przywdział zbroję”, które w
kontekście artykułu będą zrozumiałe, a jednocześnie niosą archaiczno-rycerskie konotacje,
zamierzone chyba przez autora.

Idiomem jest również wyrażenie „Sturm und Drang”, użyte w tym samym tekście w

zdaniu „Oh, the Sturm und Drang that has occasioned”, które chyba można przełożyć na
idiomatyczne „Ach, jaka się wtedy rozpętała burza”. Gubimy w ten sposób „niemieckość”
zwrotu „Sturm und Drang”, ale zachowujemy sens i ironię oryginalnego zdania.

Trudnym problemem jest też kwestia tłumaczenia powiedzeń i przysłów. Często

wyrażany jest pogląd, że przysłowia powinny być w przekładzie zastępowane przysłowiami
języka docelowego o podobnej wymowie (ekwiwalentem funkcjonalnym). Rozwiązanie takie
jest zapewne możliwe, a nawet godne polecenia w tekstach informacyjnych, w których dane
przysłowie czy powiedzenie nie odgrywa istotnej roli, oraz w tekstach, których akcja toczy się
wszędzie i nigdzie, np. w baśniach. Czy jest to jednak rozwiązanie godne bezwarunkowej
aprobaty, jeśli mamy do czynienia z tekstem osadzonym w konkretnych realiach? Chyba nie.

Jak słusznie zauważył A. Berman:

Of course a proverb may have its equivalents in other languages [Berman ma tu na

myśli ekwiwalenty funkcjonalne – K.H.], but… these equivalents do not translate it. […] The
desire to replace ignores […] the existence in us of a proverb consciousness which

immediately detects, in a new proverb, the brother of an authentic one: the world of our
proverbs is thus augmented and enriched… (1985/2000: 295)

Doskonałą ilustracją tezy Bergmana jest przekład Pamiętnika z powstania

warszawskiego  M. Białoszewskiego,  w którym  przysłowie  „jak bida to do Żyda”  zostało
przetłumaczone   funkcjonalnie   jako   „beggars   can’t   be   choosers”;   w   efekcie   zniknęły
specyficznie   polskie,   czy   też   polsko-żydowskie,   konotacje   oryginalnego   powiedzenia   –
istotne chyba w kontekście tłumaczonej książki.

Przysłowia i powiedzenia – a przynajmniej te z naszego kręgu kulturowego – często

poddają się tłumaczeniu syntagmatycznemu. Na przykład wszyscy trzej tłumacze The
Adventures of Tom Sawyer M. Twaina przekładają „can’t teach any old dog new tricks” jako
„starego psa nikt nowych sztuczek nie nauczy”, mimo że takie sformułowanie nie jest
naprawdę powszechnie w języku polskim używane. Z drugiej strony ważne jest, by takie
syntagmatyczne tłumaczenie rzeczywiście przypominało powiedzenie, było zwięzłe, zręczne i
jasne. W związku z tym trudno uznać za udane dwa poniższe przekłady fragmentu tej samej
książki:

„His final feather broke the camel’s back”
“Było to jakby ostatnim ziarenkiem dorzuconym do ładunku, pod którym grzbiet

wielbłąda musiał się załamać”.

„Stała się przysłowiowym piórkiem, pod którym ugiął się objuczony wielbłąd”.
W tym wypadku rozsądniejszym wyborem wydaje się zastosowana przez jednego z

tłumaczy technika B:

„Stała się przysłowiowym gwoździem do trumny” (powyższe przykłady z: Krzywicki

2003).

Przysłowia, powiedzenia lub sformułowania powiedzeniopodobne pojawiają się

również w tekstach informacyjnych: „Where man leads, pest must follow”, „Not even religion
can   break   up   his   friendship”.   W   przypadku   tego   typu   tekstów   nie   jest   może   tak   ważne
zachowanie oryginalnego obrazu i oryginalnej struktury, więc pierwsze z tych zdań można
zapewne przetłumaczyć na „jaki pan, taki kram”. Nic jednak nie stoi na przeszkodzie, by
powyższe   sformułowanie   przełożyć   syntagmatycznie:   „Gdzie   człowiek,   tam   i   szkodniki”.
Oczywiście użycie wyrazu „gdzie” jest tu metaforyczne: nie chodzi o dosłowne podążanie za
człowiekiem, a raczej o naśladowanie jego zachowań, ale za to takie tłumaczenie odwołuje się
do  naszej  „proverb   consciousness”   (świadomości  przysłowiowej),   a  jednocześnie  od  razu
wprowadza czytelnika w temat tekstu (podobnie jak pierwsze zdanie tekstu wyjściowego). W
przypadku drugiego przekładu nie mamy wielkiego wyboru, ponieważ jest ono żartobliwym
podsumowaniem   artykułu   i   chyba   wymaga   w   miarę   wiernego   przekazania.   Na   szczęście
tłumaczenie tego zdania nie sprawia specjalnych trudności: „Nawet religia nie zniszczy tej
przyjaźni”. Wspomnieliśmy już o przekładzie ostatniego zdania z tekstu Two Legs Bad – „the
crayon is mighter than the sword”.

3. Neologizmy

Według H. Kurkowskiej i S. Skorupki (1964: 71) neologizmy podzielić można na

cztery rodzaje:

1. neologizmy strukturalne – nowe wyrazy powstałe z istniejących morfemów na drodze

typowych procesów słowotwórczych

2. neologizmy kolokacyjne – nowe zestawienia istniejących wyrazów
3. neologizmy semantyczne – istniejące wyrazy, którym przypisano nowe znaczenie
4. zapożyczenia – wyrazy i zwroty importowane z obcych języków.

Do tych czterech kategorii niektórzy uczeni dodają neologizmy absolutne, które w

języku codziennym są dość rzadkie, pojawiają się natomiast w językach specjalistycznych
(zwłaszcza w postaci nazw firmowych), a przede wszystkim w literaturze pięknej.

Neologizmy stanowią zwykle problem tłumaczeniowy, gdyż po pierwsze nie da się

sprawdzić   ich   znaczenia   w   słowniku   języka   wyjściowego   ani   rzecz   jasna   znaleźć   ich
docelowego ekwiwalentu w słowniku dwujęzycznym, a po drugie zastosowaniu neologizmu
w   tekście   wyjściowym   powinno   w   zasadzie   odpowiadać   użycie   neologizmu   w   tekście
docelowym,   a   zatem   tłumacz   musi   zabawić   się   w   słowotwórcę.   Zasada   neologizm   za
neologizm   nabiera   szczególnego   znaczenia   w   tekstach   naukowych,   w   których   będą   one
zwykle   nazwami   nowych   wynalazków   lub   elementami   nowych   teorii,   oraz   w   tekstach
literackich, w których pełnią zwykle ważne funkcje estetyczno-poznawcze.

Szczególnie wiele neologizmów występuje zwykle w literaturze fantastycznej i

fantastyczno-naukowej, ponieważ autorzy opisujący inne światy pragną je uprawdopodobnić
użyciem innego, a zatem nowego słownictwa (por. Bereś 1987: 62). Mistrzem neologizmu
jest ST. Lem, przy czym największe zagęszczenie nowych wyrazów występuje w
humorystycznym nurcie jego twórczości – w takich książkach jak Cyberiada, Kongres
futurologiczny czy Dzienniki gwiazdowe )

Znajdziemy tam typowe neologizmy strukturalne utworzone za pomocą przed- i

przyrostków,   a   także   złożenia,   np.   desymulant,   półmatek,   półbabek,   wielośmiertelny,
supersmok,   przeciw-przeciw-przeciw-przeciwrakieta,   ziemista   (specjalista   od   planety
Ziemia), próżniarz (kosmonauta), rdzawki (choroba robotów), wzrocza (organ wzroku istot
pozaziemskich),   kompoter   (robot   podający   kompot).   Większość   neologizmów   tego   typu
została   przetłumaczona   na   angielski   przy   zastosowaniu   analogicznych   procesów
słowotwórczych.  I   tak   powyższe   przykłady   to   odpowiednio:   dissimulant,   semimother,
semigran, multimortal, metadragon, anti-anti-anti-antiballistic, missile, earthist, spacer, rustes
(na podobieństwo rabies, caries czy diabetes), opticules, compoter. Trudno zgadnąć, dlaczego
“nibyręce”   I   “nibynogi”   stają   się   w   tłumaczeniu   “alleged   hands”   i   “alleged   knees”,   bo
przecież nasuwająca się analogia z nibynóżkami ameby (ang. Pseudopodia) nakazywałyby
użyć form „pseudohands” i „pseudolegs”.

Po mistrzowsku natomiast rozwiązał tłumacz problem neologizmu połączonego z grą

słów: „Niejednemu już w takich opałach wyszedł zamiast niesmoka – niesmak” (Tyberiada) –
„More than one poor soul, seeking to produce the lack of dragon ended up instead with the
back of the dragon”. Tłumacz zrezygnował z neologizmu po to, by odtworzyć grę słów, a
efekt jest równie zabawny co w oryginale. Podobne rozwiązanie zostało zastosowane we
fragmencie Kongresu futurologicznego, w którym Lem używa słowa „smaczyć”, będącego
zbitką „smakować” i „znaczyć” – rzecz dzieje się w czasach, kiedy książki będzie można
spożywać w postaci pigułek:
„- To słowo nic nie znaczy.
- Po pierwsze, teraz mówi się „nic nie smaczy””

Tłumacz uznał, że gra słów jest tu ważniejsza od neologizmu i zaproponował

następującą wersję:
„- I’m afraid I don’t follow.
- First of all, we don’t say follow but swallow”.

Za niezbyt udane trzeba uznać tłumaczenia wyrazów “mandolnice” (części ciała istot

pozaziemskich wydające dźwięki) i „czołginki” (istoty płci żeńskiej wyglądające jak czołgi).
Tłumacz posłużył się tu złożeniami istniejących słów, tworząc „hawk pipes” i „traktor-
dryads”, co nie oddaje specyficznego humoru oryginału. W niektórych przypadkach tłumacz
zrezygnował z tworzenia neologizmów, używając wyrazów istniejących w języku angielskim,
na przykład „kretyniec” – „boob”, „torturant” – „torturer”, „drzwisty” (drzwi otwierane
głosem) – „security door”, „spisanka telefoniczna” – „telephone direktory”, „bliźniowiec”

(sobowtór od wyr. Bliźni) – „an exact duplicate”… Trudno ustalić przyczyny tych decyzji. W
przypadku takich wyrazów jak „kretyniec” czy „torturant” tłumacz mógł przeoczyć fakt, że są
to   neologizmy.   W   innych   sytuacjach   mógł   działać   w   przekonaniu,   że   ważniejsze   jest
precyzyjne oddanie sensu wyrazu. Ciekawym przypadkiem jest „bladawiec”, który odgrywa
dość istotną rolę w Tyberiadzie jako pogardliwe określenie człowieka używane przez roboty.
W   tłumaczeniu   użyto   słowa   „paleface”   (blada   twarz),   którym   rzekomo   posługiwali   się
Indianie mówiąc o białych; wydaje się, że alternatywą mógł być neologizm „paler”. Czasami
dokładniejsze   tłumaczenie   neologizmów   mogłoby   dać   w   efekcie   niezbyt   zręczne   wyrazy
angielskie   –   „szafogeneza”   stałaby   się   „cupboardgenesis”   lub   „wardrobegenesis”,   a
„bratożerstwo” – „fratrivority”. Możliwe też, że czasem po prostu zabrakło inwencji.

Pomysłowość tłumacza widać najlepiej we fragmentach, w których następuje

gwałtowna kondensacja neologizmów, zwykle w połączeniu z grą słów. Bezpośrednie
tłumaczenie poszczególnych neologizmów za pomocą analogicznych form języka
docelowego jest wtedy niemożliwe – trzeba posłużyć się kompensacją.

„Język zmienił się najbardziej. Żywać od żyć, jak bywać od być, bo można żyć

kilkakrotnie, stąd forma częstotliwa. Ale także myć – mydło, prać – pradło, bać – badło.
Pojęcia nie mam, co to znaczy…” „But the language changed the most. Rebe, rebeing, rebeen,
Since if you’re not satisfied with yourself, sou can start over. Or unbe, if you get completely
discouraged. But then there’s prebe, postbe, disbe, misbe, overbe and qyasibe. I haven’t the
foggiest what these are supposed to mean…”

Tłumacz koncentruje się na angielskim odpowiedniku czasownika „być” i

wykorzystuje jego potencjał słowotwórczy w całej pełni, co niektórzy krytycy mogliby
pewnie uznać za „ulepszanie” oryginału. Trudno natomiast byłoby cokolwiek zarzucić
tłumaczeniu innego fragmentu Kongresu futurologicznego:

„Co idzie z nogi? Nogant. Nogiel, ewentualnie kogiel-nogiel. Nogier, noginia, noglić

się i nożyć się. Roznożenie. Znożony. Nogać tam! Nogaś! Nogam? Nogista. Proszę, widzi
pan, mamy coś płodnego. Nogista. Nogistyka.” „Foot. Good. Onefoot, twofoot. Threefooter,
fourfooted. Footing, footingly, footling. Footage, befootery. Footment. And footloose gets
you footless, unfooted, defeeted. Ah, defeetism, feetish, feetus… feetback? Infoot and
outfoot! I think we’re getting somewhere. Feetality, twofootalitarianism”.

Bardzo zręcznie poradził sobie tłumacz z wymyślonymi przez Lema skrótami i

skrótowcami. CIPEK (Centralny Instytut Pełnej Estetyzacji Kończyn) został przetłumaczony
jako BUFF (Beautifull Figure Foundation), MOIRA (Mobilna Inspekcja Ratunkowa) jako
MOIRA (Mobile Inspection and Rescue Auxiliaries), AMOREK (Amortyzator Energii
Kinetycznej) – CUPID (Cyclochronic Unidirectional Polarisation of Inchoate Differentials),
DUPKI (Dyssypatory Układowe Powolnej Kompensacji) – FALSIES (Fail-Safe Integrators).
Tłumacz nie znalazł w pełni zadowalającego rozwiązania problemu wyrazów „bemby,
zbembardować i bombardowanie” utworzonych od skrótu BMB (Bomby Miłości Bliźniego) i
posłużył się wyrażeniami ze skrótem LTN (Love Thy Neighbour) – LTN bombs, bombed
with LTN, LTN strike.

Co ciekawe, w angielskich przekładach nie znajdziemy próby odtworzenia złożeń

rymowanych,   takich   jak   „kobieta-taboreta,   maszyna-straszyna,   korozja-sklerozja,   bijaki-
męczaki,   zmora-potwora”,   mimo   że   wyrazy   tego   typu   są   częściej   spotykane   w   języku
angielskim   niż   w   polskim.   Tłumacz   zdecydował   się   jednak   na   „stoolmaid,   scarechrome,
corrosis-sclerosion,   sadistomasochistors”   i   zupełnie   nieudany   „hideous   monster”.   Dziwna
wydaje się zwłaszcza rezygnacja z rymu w przypadku „korozji-sklerozji”, ponieważ wręcz
nasuwają się tu dwa rozwiązania rymowane: „corrosis-sclerosis” lub „corrosion-scleriosion”.

Bardzo różnie tłumaczone były neosemantyzmy. „Lewak” (osoba polująca na

lwy) został przetłumaczony jako „leostat” (neologizm), „zamachowiec” (osoba robiąca coś za
jednym zamachem) – dość zręcznie jako „overnighter”, „czasownik” (specjalista od podróży

w czasie) – bardzo nieudanie jako „authority on time”, „skwarki” (cząstki elementarne
mniejsze od kwarków) – rzecz jasna jako „squarks”, „ewolucja z przepychem” (bo niektóre
gatunki „przepychają się” lepiej niż inne) – jako „battering ram sort of evolution”, co dobrze
oddaje sens polskiego sformułowania, ale kładzie dowcip. Jak zwykle najlepiej wychodzą
dłuższe fragmenty obfitujące w tego typu neologizmy, w których można zastosować
kompensację, jak w przypadku tego fragmentu Kongresu futurologicznego:

„Najgorsze są słowa, które nie zmieniły wyglądu, lecz zdobyły zupełnie nowy sens.

Myśliwy – plagiator cudzych pomysłów. Symulant – obiekt nieistniejący, który udaje, że jest.
Smarkacz – smarowniczy-robot.”. „The worst are which look the same but have acquired
entirely different meanings. Expectorant – a conception aid. Pederast – artificial food faddist.
Compensation – mind fusion. Simulant – something that doesn’t exist but prevends to. Not to
be confused with simulator, a robot simulacrum”.

W przypadku neologizmów absolutnych, przypominających wyrazy danego języka

tylko przyrostkami i przedrostkami, tłumacz ma właściwie wolną rękę – liczy się jedynie
efekt wizualno-brzmieniowy tłumaczenia. W Dziennikach gwiazdowych spotykamy
następujące wyrażenia: „tryfować szengiele, spętwić baldury, przeklimować badubiny”, które
zostały oddane przez tłumacza jako „norching combula, spruge on the sunkers, enacclimate
the gwats”. Można jedynie zauważyć, że „enacclimate” wywołuje zdecydowanie silniejsze
skojarzenia „klimatyczne” niż polski pierwowzór.

Nieco inną rolę pełnią neologizmy w twórczości M. Amisa. Bohaterowie

Amisa to ludzie zagubieni, żyjący w betonowych dżunglach drugiej połowy XX wieku (por.
Bradbury   1993:   407),   posługujący   się   barwnym   potocznym   językiem,   często   slangiem.
Neologizmy   w   utworach   takich   jak  Money,   London   Fields,   Time’s   Arrow,   Visiting   Mrs
Nabokov  czy  The   State   ef   England  odzwierciedlają   zatem   prawdziwe   zjawiska  językowe
zachodzące w angielszczyźnie tego okresu. Amis posługuje się wieloma  metodami tworzenia
neologizmów. Między innymi spotykamy niekonwencjonalne wyrazy utworzone za pomocą
typowych   przedrostków   i   przyrostków,   takie   jak   „anti-talent,   antigallantry,   anti-charisma,
anti-cathedral,   antidisestablishmentarianism,   barker,   300-pounder,   Earther,   womanlessness,
femalelessness,   vigourlessness,   afectlessness,   talentedly,   malely,   full-throatedly,   bingoid,
factoid (wszystkie przykłady z: Maj 1998). Gdy przeanalizujemy tłumaczenia neologizmów
tego   typu,   uderza   przede   wszystkim   brak   konsekwencji.   Tłumacze   bez   trudu   tworzą
neologizmy   takie   jak   anticharyzma,   antykatedra,   antydysestablishmentarianizm,
stupięćdziesięciokilogramowiec,   bezkobiecość   czy   bingoidalny,   ale   już   „antigallantry”   to
„totalny brak galanterii”, „a talentem barker” – „ma talent do szczekania, „Earther” – jakiś
„ziemiański brat”, „womanlessness” – „brak kobiet”, „full-throatedly” – „odsłaniając szyję”, a
zastosowane odpowiedniki „anti-talent” i „talentlessness” – „antytalent” i „beztalencie” – nie
są w języku polskim neologizmami. Podobnie jak w przypadku przekładów Lema, tłumacze
staranniej   odtwarzają   fragmenty,   w   których   neologizmy   występują   w   wyjątkowo   dużym
zagęszczeniu lub służą dodatkowym celom, na przykład gry słownej.

M. Amis jest mistrzem w tworzeniu nowych frazeologizmów. W wymienionych

utworach  pojawiają  się  takie   zwroty,  jak „psychopathic  heat,   heartbroken  eyes,   homeless
voices, the bar was three drinkers deep, nuclear dads have gone non-nuclear”. Tłumacze na
ogół starają się zachować niezwykłość tych sformułowań w tłumaczeniach, choć nie zawsze
im   się   to   udaje.   Z   wymienionych   przykładów   najłatwiejszy   okazał   się   ten   pierwszy:   w
polskim przekładzie znajdziemy „psychopatyczny upał”; nie znaleziono natomiast dobrego
sposobu na przełożenie „heartbroken eyes”, które tłumacz zastąpił omówieniem ”wpatrując
się we mnie z rozdzierającym smutkiem”. Ewidentnym błędem jest przełożenie „homeless
voices”   jako   „głosy   bezdomnych”.   Ostatni   przykład   stanowi   ciekawy   problem
tłumaczeniowy, ponieważ sformułowanie „nuclear fathers” zostało ukute na wzór „nuclear
family” – rodzina dwupokoleniowa, składająca się tylko z rodziców i dzieci. „Nuclear dads

have gone non-nuclear” (The State of England) odnosi się do mężczyzn, którzy opuścili swoje
żony I zamieszkali z innymi kobietami. Ponieważ w języku polskim nie istnieje
sformułowanie „rodzina nuklearna”, a polskie „dwupokoleniowa” nie bardzo nadawało się na
określenie ojca, tłumacz zdecydował się na zastąpienie neologizmu „nuclear father” zupełnie
innym nowym frazeologizmem w języku polskim: „udomowieni ojcowie przeszli w stan
dziki”.

Specyficznym problemem związanym z kwestią neologizmów są zapożyczenia. W

języku polskim pojawia się bardzo wiele angielskich wyrazów, a tłumacz często staje wobec
problemu:   kiedy   można   uznać,   że   dane   zapożyczenie   przestało   już   być   cytatem
(zapożyczeniem   niezasymilowanym)   lub   też   wyrazem   używanym   wyłącznie   w   żargonie
fachowców   z   danej   dziedziny.   Tłumacząc   jakiś   czas   temu   tekst  In-Flight   Ford
zastanawialiśmy się nad polskim ekwiwalentem sformułowania „flight catering”; nie wszyscy
z moich studentów byli zdania, że wyraz „catering” wszedł już do ogólnej polszczyzny.

4. Zdrobnienia

Język polski posiada bogaty system przyrostków zdrabniających, które mogą być

dodawane nie tylko do rzeczowników, ale również do przymiotników i przysłówków. Oprócz
oczywistej funkcji określania mniejszego rozmiaru danego obiektu, zdrobnienia mogą pełnić
bardzo   różne   funkcje   komunikacyjne,   na   przykład   wyrażać   uczucia   pozytywne,   takie   jak
czułość   (mateczka,   staruszka),   radość   (słoneczko,   dzionek),   współczucie   (biedaczek,
kobiecina), uczucia negatywne, takie jak lekceważenie czy pogarda (idejka, urzędniczyna),
tworzyć rzeczowniki policzalne z niepoliczalnych (drewienko, pyłek, ognik) (Kreja 1969).
Pomijamy tu funkcje słowotwórcze zdrobnień, gdyż powstałe w ten sposób wyrazy nie są
zwykle postrzegane jako zdrobnienia, natomiast funkcję augmentatywną wymienianą przez B.
Kreję (1969: 20) określilibyśmy raczej jako żartobliwe lub ironiczne użycie zdrobnień (np.
„nóżka”   w   odniesieniu   do   kończyny   dinozaura).   W   przeciwieństwie   do   polskiego   język
angielski   dysponuje   zaledwie   paroma   przyrostkami   zdrabniającymi,   które   można   dodać
jedynie do nielicznych, określonych rzeczowników, na przykład –let – piglet, droplet, starlet;
-ling – duckling, gosling, princeling; -ette – kitchenette; -y lub –ie – auntie, nightie, Tommy,
Johnny, doggie; -kin – lambkin.

W związku z tak ograniczonym użyciem zdrobnień w języku angielskim, znalezienie

gotowych odpowiedników polskich zdrobnień w tym języku jest właściwie niemożliwe.
Stwarza to szczególne problemy w przypadku tłumaczeń literackich, a zwłaszcza dzieł tych
autorów, którzy stosują wiele zdrobnień. Tłumacze mają do dyspozycji zaledwie parę technik
tłumaczenia zdrobnień:
- dodawanie do rzeczownika przydawki, na przykład „little” lub „small”,
- użycie po angielsku słowa, które określa obiekty mniejsze niż podstawa zdrobnienia, np.
przetłumaczenie „dróżka” nie jako „small road”, ale jako „path”,
- użycie słowa, które ma pozytywne/negatywne konotacje
- inne formy kompensacji.

Dobrym przykładem tekstu literackiego, w którym zdrobnienia odgrywają istotną rolę

jest Kompleks polski T. Konwickiego. Drobną ilustracją postawy tłumacza może być fakt, że
nie wykorzystał on jedynej okazji użycia angielskiego zdrobnienia, tłumacząc wyraz
„kropelka” jako „drop” (wszystkie przykłady z: Śliwińska 2003). Tłumacz najczęściej stosuje
technikę pierwszą, poprzedzając angielskie rzeczowniki przymiotnikami „little” lub „small”,
przede wszystkim tam, gdzie zdrobnienie sygnalizuje mały rozmiar obiektu: drzewko – a little
palm, uliczki – little streets, wioseczka – small village, mostek – small bridże, itd. Parę razy
stosowana jest technika druga – użycie angielskiego wyrazu, który oznacza obiekt mniejszy

niż podstawa polskiego zdrobnienia, na przykład: rzeczka – stream, dróżka – path. Ta sama
technika bywa stosowana w przypadku zdrobnień wyrażających mniejsze natężenie zjawiska:
wiaterek   –   breeze   (w   tym   przypadku   zdrobnienie   i   jego   angielski   ekwiwalent   określają
mniejszą siłę wiatru), a także wtedy, gdy zdrobnienie ma charakter emocjonalny: papierosek –
cig,   uśmieszek   –   smirk.   Jednak   w   większości   przypadków   emocjonalnych   zastosowań
zdrobnień   tłumacz   nie   próbuje   przekazać   czytelnikom   intencji   autora.   Takie   zaniechania
dotyczą nawet niezwykle nacechowanych użyć zdrobnień. Przyjrzyjmy się paru przykładom:

„Kto mnie, Europejczyka, nie obywatela świata, kto mnie, esperantystę, kosmopolitę,

agenta obcego mocarstwa Uniwersalności Losów, kto mnie przemienił, jak w złej bajce, w
zacietrzewionego, ciemnego, wściekłego Polaczka?” „Who turned me, a European, no, citizen
of the World, an Esperantisti, a cosmopolitan, an agent of universalism, who turned me, as in
some wicked fairy tale, into a stubborn, ignorant, furious Pole?”

Tłumacz nie tylko gubi trudną do przekazania ironię sformułowania „agenta obcego

mocarstwa”, ale nie próbuje nawet oddać pogardliwego „Polaczka”, chociaż ma do
dyspozycji pejoratywne słowo „Polack”.

Asymetria między językiem polskim – dysponującym wieloma mechanizmami

tworzenia zdrobnień – a angielskim, który zdrobnień niemal nie używa, powoduje jeszcze
jedno ciekawe zjawisko: w tłumaczeniach z angielskiego na polski pojawiają się zdrobnienia,
których w oryginale nie było. Oczywiście najwięcej takich zdrobnień znajdziemy w
tłumaczeniach książek dla dzieci (Christopher Robin – Krzyś, Eyeore – Kłapousio,
Kłapounio, Peter Pan – Piotruś Pan), ale ciekawym zadaniem byłoby sprawdzenie, czy i w
jakim natężeniu pojawiają się zdrobnienia w tłumaczeniach literackich dla dorosłych.

Jak już podkreślaliśmy, granica między problemami językowymi a kulturowymi jest

dość arbitralna. Istnieją też trudności przekładowe, które wyraźnie należą do obu tych sfer: na
przykład fakt, że po angielsku zwracamy się do wszystkich rozmówców  per „sou”, a po
polsku   –   w   zależności   od   uwarunkowań   społecznych   –   per   „ty”,   „pan/pani”,   „państwo”.
Zatem   tłumacze   anglojęzycznego   filmu,   w   którym   bohaterowie   poznają   się,   a   następnie
zostają   przyjaciółmi   czy   kochankami,   muszą   dokonać   arbitralnej   decyzji,   w   którym
momencie akcji zmienić formułę „pan/pani” na „ty”. W niezręcznej sytuacji znalazła się też
tłumaczka  Talking It Over  Juliana Barnesa. Książka ta została napisana w konwencji serii
wywiadów czy też słuchowiska radiowego, w którym główni bohaterowie opowiadają komuś
historię   swojego   życia.   W   oryginale   angielskim   nie   dowiadujemy   się,   kim   jest   osoba
przeprowadzająca wywiad – „słyszymy” tylko bohaterów. W polskim przekładzie tłumaczka
musiała zdecydować, czy osoba ta jest mężczyzną czy kobietą. Założywszy zapewne, że ta
osoba jest tożsama z autorem książki, tłumaczka wybrała rodzaj męski i pewnie postąpiła
słusznie,   ale   faktem   jest,   że   w   porównaniu   z   oryginałem   nastąpiło   tu   pewne
„ujednoznacznienie”   książki   Barnesa.   W   tej   samej   książce   mamy   do  czynienia   z   jeszcze
jednym trudnym problemem językowo-kulturowym. Bohaterowie tej książki sprzeczają się,
czy poprawne jest zdanie „everybody has changed their names”. Z gramatycznego punktu
widzenia problem polega na tym,  że „everybody” (coś w rodzaju polskiego „każdy”) jest
zaimkiem w liczbie pojedynczej, natomiast „their” kwantyfikatorem dzierżawczym w liczbie
mnogiej. Konstrukcje takie pojawiły się we współczesnej angielszczyźnie na skutek tendencji
zwanej, nie wiedzieć czemu, poprawnością polityczną, w myśl której użycie po takim wyrazie
jak   „everybody”   męskiego   kwantyfikatora   „his”   byłoby   przejawem   seksizmu.   Ta   sama
tendencja   nakazuje  autorowi   piszącemu  np.  o  tłumaczu,   którego   płci  nie  znamy,   używać
zaimków „s/he” lub „he/she” („on/a”, „on/ona”), przy czym w przypadku tej drugiej wersji

dobrze jest od czasu do czasu zmienić kolejność. Tłumaczenie zacytowanego wyżej zdania na
polski jest zatem zadaniem karkołomnym z dwóch powodów. Po pierwsze, w języku polskim
„poprawność   polityczna”   jeszcze   nie   obowiązuje   (choć   podejrzewam,   że   już   niedługo
będziemy używać takich form, jak „tłumacz/ka”). Po drugie, „everybody has changed their
names” tłumaczy się najnaturalniej na język polski jako „wszyscy pozmieniali sobie imiona i
nazwiska”, a w takiej wersji problem „poprawności politycznej” w ogóle się nie pojawia.
Tłumaczka zastosowała wersję „poza mną nie ma już nikogo, co by nie pozamieniali sobie
imion   czy   nazwisk”.   Zważywszy,   że   gramatyczność   tego   zdania   jest   za   chwilę
kwestionowana   przez   innych   bohaterów,   rozwiązanie   należy   uznać   za   rozsądne.   Innym
wyjściem było zastosowanie przypisów wyjaśniających istotę sprawy, które jednak w tym
wypadku musiałyby chyba być dość długie.

Zjawisko, które można by nazwać względną nieprzekładalnością kulturowo-językową,

może dotyczyć tekstów typu  Kabaret Starszych Panów –  tekstów pełnych gier słownych i
aluzji kulturowych. Ich tłumaczenie byłoby niezmiernie trudne, co – w połączeniu z brakiem
zapotrzebowania   –   powoduje,   że   nikt   nie   próbuje   ich   tłumaczyć.   Powtórzmy,   jest   to
nieprzekładalność   względna,   bo   gdyby   nagle   –   z   trudnych   do   wyobrażenia   powodów   –
okazało się, że Anglicy bądź Amerykanie zapragnęli zapoznać się z twórczością J. Przybory i
J. Wasowskiego, to z pewnością znaleźliby się kompetentni tłumacze gotowi do podjęcia tego
trudu. Zauważmy, że filmy z cyklu Monty Python są zapewne równie  trudne do przełożenia,
ale ze względu na otwartość (czy też snobizm) polskich odbiorców zostały przetłumaczone na
nasz język.

Pisząc o nieprzekładalności O. Wojtasiewicz wymienia pokrewny typ tekstów:

„Bodaj całkowicie nieprzekładalny jest stosunkowo rzadki a ponadto niezbyt ważny,

choć bardzo nieraz interesujący, gatunek literacki, jakim jest parodia. Dzieje się tak dlatego,
że każda parodia ex definitione jest aluzją erudycyjną, co w praktyce oznacza brak pełnej
przekładalności”. (Wojtasiewicz 1957/1992: 100)

Dodajmy,   że   parodia   bywa   przekładalna,   jeśli   w   kulturze   docelowej   znany   jest   utwór
parodiowany.   Znany,   nie   musi   nawet   oznaczać   dobrze   znany   czy   czytywany,   czasem
wystarczy   informacja   o   utworze.  Joseph   Andrews  H.   Fieldinga   jest   parodią  Pameli  S.
Richardsona i fakt ten doceniają zarówno czytelnicy angielscy, jak i polscy, mimo że rzadko
kto w dzisiejszych czasach sięga po Pamelę. Inna sprawa, że Joseph Andrews może również
funkcjonować jako utwór niezależny.

Bardzo trudnym problemem przekładowym są piosenki, które – być może z tego

właśnie powodu – bardzo rzadko podlegają tłumaczeniu. Jeśli celem takiego tłumaczenia ma
być tekst dający się śpiewać, to oczywiście wszelkie „zanurzenie kulturowe” staje się barierą
nie do przebycia dla tłumacza. Przykładem takiej sytuacji jest – zgrabny zresztą – przekład
ostrawskiej ballady Jaromira Nohavicy Aż to se mnu sekne, opisany przez P. Sawickiego i J.
Smičekovą (2003: 195-209). Ze względu na aluzje kulturowe (np. postać Magdona z ballady
o Magdonovej) oraz dobór odmiany języka (gwara ostrawska) przekład nie może dostarczyć
odbiorcom takiego bogactwa znaczeń, jakie jest udziałem odbiorców oryginału. Warto jednak
zauważyć, że piosenka ta jest chętnie słuchana przez polskich fanów Nohavicy – zarówno w
wersji czeskiej, jak i polskiej, między innymi dlatego, że domyślają się oni w niej
dodatkowych ukrytych znaczeń, nawet jeśli ich nie rozumieją. Nie można natomiast liczyć na
żadne domysły i podejrzenia, gdy oryginalny tekst piosenki zostanie zastąpiony innym,

Mit idealizacji: „błędami nie warto się zajmować, teoria

tłumaczenia powinna zająć się tłumaczem idealnym”

Teoretyczny punkt widzenia pociąga za sobą przyjęcie pewnych założeń. Po
pierwsze:   pominięcie   zagadnień   artystycznych   […]   Po   drugie,   pominięcie
wszelkich   błędów   w   pracy   przekładowej   wynikających   z   nieuwagi   czy
nieumiejętności   tłumacza,   niedostatecznej   znajomości   języka   oryginału   czy
przekładu   itp.   Innymi   słowy   jest   to   przyjęcie   „tłumacza   idealnego”,   czyli
takiego,   który   dysponuje   całkowitą   znajomością   obu   języków,   realiów,   tła
historycznego,   ideologii   oryginału   itp.,   itp.   Przyjęcie   takiego   założenia   jest
uzasadnione,   gdyż   chodzi   tu   o   teoretyczne,   obiektywne   problemy   pracy
przekładowej,   a   subiektywna   nieumiejętność   tłumacza   nie   podważa
poprawności teoretycznych rozwiązań tych problemów, podobnie jak i fakt, że
strzelec na zawodach chybił, bo mu się trzęsły ręce ze zdenerwowania, nie
podważa teoretycznych sformułowań balistyki

Olgierd Wojtasiewicz

Powyższy Cytat to dobitne sformułowanie postulatu idealizacji w badaniach nad

tłumaczeniem. Jednak porównanie jest chybione, ponieważ teoria przekładu nigdy nie będzie
nauka   przypominającą   balistykę   –   balistyka   jest   nauką   ścisłą,   poddziedziną   fizyki,   teoria
przekładu jest nauką opisową, zajmującą się pewnymi szczegółowymi formami komunikacji
językowej.   Nauka   o   tym,   jak   ludzie   się   porozumiewają,   dodatkowo   skomplikowana
międzyjęzykową   i   międzykulturową   formą   owego   porozumiewania   się     w   przypadku
tłumaczenia, nie przypomina w niczym nauki o ruchu ciał. W znacznie większym stopniu
przypominać musi psychologię zajmującą się problemem strzelca o trzęsących się rękach.
A.Lefevere nie chce się zajmować błędami z innych powodów. W swoim artykule z 1982 r.
wymienia on błędy popełnione w angielskich tłumaczeniach B. Brechta, po czym stwierdza,
że takie podejście do badania tłumaczeń nie jest „konstruktywne”. Jego zdaniem:

A writer’s work gains exposure and achieves influence mainly through

“misunderstandings and misconceptions”, or, to use more neutral term, refractions. Writers
and their work are always understood and conceived against a certain background or, if you
will, are refracted through a certain spectrum. (Lefevere 1982/2000: 233-234)

Wydaje się, że Lefevere myli tu dwa zupełnie różne zjawiska. Jest rzeczą zupełnie oczywistą,
że   zarówno   pisarze,   jak   i   tłumacze   (i   w   ogóle   wszyscy   ludzie)   korzystają   ze   swoich
wcześniejszych doświadczeń, przez ich pryzmat postrzegają świat, a więc także interpretują
teksty. Dlatego nie może być dwóch identycznych interpretacji tego samego tekstu; nie może
być dwóch identycznych tłumaczeń. Fakt ten podkreślaliśmy już wielokrotnie w tej książce:
nie jest możliwe zrozumienie bez znalezienia w pamięci odpowiednich struktur, do których
nowa informacja byłaby porównana i w jakimś sensie dopasowana. Równie oczywiste jest to,
że   tłumacze   muszą   interpretować   tłumaczony   przez   siebie   tekst   i   że   interpretacje   dwóch
różnych   tłumaczy   zawsze   będą   się   od   siebie   w   pewnym   stopniu   różnić.   Nie   ma   to   nic
wspólnego   z   opisanym   przez   Lefevere’a   faktem   przetłumaczenia   słowa   „Lumpen”   jako
„rags”, a nie (jak być powinno) jako „fools” (Lefevere 1982/2000: 234). Ten ewidentny błąd
tłumaczeniowy, który dostrzeże każdy kompetentny krytyk, nie ma nic wspólnego z żadną
refrakcją.  Jest   to   po   prostu   przykład   pomyłki   tłumacza.   Zadanie   krytyka   polega,   między

innymi, na wskazaniu takich błędów. Natomiast teoretyk tłumaczenia ma za zadanie
sporządzenie klasyfikacji takich błędów, próbę ustalenia ich źródeł, wyciągnięcie wniosków
teoretycznych dotyczących natury kompetencji tłumaczeniowej (błędy są objawami luk w
kompetencji) i wyciągnięcie wniosków praktycznych co do nauczania przekładu.

Wziąwszy pod uwagę opisane powyżej fazy procesu tłumaczenia, wydaje się, że błędy

tłumaczeniowe mogą pojawić się na skutek: bezkrytycznego stosowania strategii tłumaczenia
syntagmatycznego,   mylnej  interpretacji   tekstu  oryginału,  nieodpowiedniej  realizacji  tekstu
docelowego lub nieświadomości tłumacza co do powszechnie akceptowanych celów i zasad
tłumaczenia. Oczywiście granice między tymi kryteriami błędów mogą być płynne: czasem
będzie   to   trudno   ustalić,   czy   dany   błąd   powstał   w   wyniku   braku   analizy   tekstu
wyjściowego(tłumaczenia syntagmatycznego) czy też z powodu mylnej interpretacji tekstu,
czy   przyczyną   błędu   był   brak   wiedzy   metatranslacyjnej   czy   też   niewłaściwa   realizacja
przekładu,   wynikająca   na   przykład   z   nieuświadomienia   sobie   przez   tłumacza   sytuacji
odbiorcy   przekładu.   Sądzę   jednak,   że   w   większości   przypadków   uda   nam   się   przypisać
zaobserwowane błędy przekładowe do poszczególnych kategorii i podkategorii, i że taka ich
klasyfikacja rzuci pewne światło na przyczyny powstawania błędów, a tym samym na kwestie
kompetencji tłumaczeniowej i dydaktyki  przekładu (por. klasyfikacja błędów w: Pisarska,
Tomaszewicz 1988: 144-151).

I. Błędy tłumaczenia syntagmatycznego

Błędy tłumaczenia syntagmatycznego wynikać mogą z drastycznych ograniczeń

czasowych, słabej znajomości języka wyjściowego i/lub kultury wyjściowej, a czasem także z
przekonania tłumacza o wyższości tłumaczenia dosłownego lub niewiedzy na temat innych
możliwych   sposobów   postępowania   (w   przypadku   tłumaczy   początkujących).   Jak   już
wspominaliśmy   tłumaczenie   syntagmatyczne   polega   na   (czasem   niejako   automatycznym)
zastępowaniu struktur języka wyjściowego strukturami języka docelowego bez próby głębszej
analizy   sensu   przekładanego   tekstu.   Tłumaczenie   takie   bez   kontroli   wyższych   poziomów
przetwarzania   tekstu   –   bez   odwołania   się   do   ram   czasownikowych,   scen,   scenariuszy   i
schematów   reprezentowanych   przez   dany   tekst   –   prowadzi   zwykle   do   pojawienia   się   w
tekście przekładu kilku rodzajów błędów.

1. Błędy ekwiwalentów słownikowych

Przejawem nadmiernego – ślepego polegania na tłumaczeniu syntagmatycznym jest

używanie w tekście przekładu najbardziej typowych ekwiwalentów słownikowych. Jak już
pisaliśmy powyżej, ekwiwalenty podawane w słownikach dwujęzycznych nie SA naprawdę
ekwiwalentami tłumaczeniowymi, co najwyżej statystycznie często nimi bywają. Jeśli zatem
tłumacz zadowala się słownikiem lub swoją własną znajomością „stuprocentowych”
ekwiwalentów, prędzej czy później popełni błąd.

Błędy tego typu pojawiają się bardzo często w przekładach niedoświadczonych

tłumaczy. Początkujący tłumacze pracujący nad przekładem tekstu The Mouse That Roared
najczęściej przetłumaczą wyraz „kingdom” jako „królestwo”, choć skądinąd wiadomo, że
Liechtenstein jest księstwem, wyraz „citizens” automatycznie zastąpią słowem „obywatele”,
choć ściśle rzecz biorąc mieszkańców księstwa czy królestwa powinno się raczej nazywać
„poddanymi”; „armed with” w większości tłumaczeń zostanie oddane jako „uzbrojony w”,
chociaż po polsku nie powinno się pisać „uzbrojony w czterech prawników”. W tekście
Topless in Rio wyraz „skimpy” bywa tłumaczony jako „kusy”, chociaż mowa o kostiumach

kąpielowych. Ciekawym przypadkiem jest wyraz „ironically” z tego samego tekstu: polskie
słowniki tłumaczą go zwykle jako „ironicznie, jak na ironię” – i tak też przetłumaczyła go
większość moich studentów – jednak w tym konkretnym tekście znacznie lepiej pasuje do
kontekstu wyraz „paradoksalnie”. Wyraz „fable” w słownikach angielsko-polskich to przede
wszystkim „bajka”, w niektórych również „baśń”; jak widać z tekstów Two Legs Bad i Time
for Clockwork po angielsku słowo to używane jest swobodniej – ani Folwark zwierzęcy, ani
tym bardziej Mechaniczna pomarańcza nie powinny być określane mianem bajki. W tekście
Sweet Deal natrafiamy na słowa „membership” i „Alma mater”. Słownikowo „membership”
to   przede   wszystkim   „członkostwo”   –   ale   oczywiście   w   tym   przypadku   nie   wolno   tak
przetłumaczyć; „alma mater” bywa często odtwarzane w języku polskim bez chwili namysłu
– i bez sprawdzenia w słownikach – tymczasem po polsku pisze się to wyrażenie wielkimi
literami, a po drugie może się ono odnosić wyłącznie do wyższych uczelni, wzmiankowana
zaś Westminster School jest zwykłą szkołą. W tekście Prison Tales nie można przetłumaczyć
tytułu   jako  Więzienne   opowieści”,  bo   mowa   w   nich   nie   o   więzieniach,   lecz   o   obozach;
„destruction” to nie „destrukcja” ani „zniszczenie”, a co najwyżej „wyniszczenie”, zresztą nie
„psychologiczne”   tylko   „psychiczne”   itd.   Przykłady   można   mnożyć,   ale   już  z   powyższej
próbki   widać,   że   automatyczne   zastępowanie   jednostek   leksykalnych   ich  pierwszymi
ekwiwalentami   słownikowymi   jest   jednym   z   najczęstszych   błędów   w   przekładach
początkujących tłumaczy.

Szczególnym przypadkiem są wyrazy typu ”thing/s, stuff, officials” – wszyscy

wiedzą, nawet bez sprawdzania w słowniku, że te dwa pierwsze można przetłumaczyć jako
„rzecz/y”, a ten ostatni jako „urzędnicy”; tymczasem w większości autentycznych tekstów te
powszechnie znane ekwiwalenty nie mogą być użyte. Wyrazy „thing/s, stuff” są po angielsku
stosowane znacznie częściej i w większej liczbie sytuacji niż polskie „rzeczy”. Wyraz
„officials” oznacza zazwyczaj wysokich rangą urzędników ministerstw, bardzo często
wysokich przedstawicieli rządu, gdy tymczasem polskie słowo „urzędnicy” dotyczy również
pracowników poczty czy banku.

O braku jednoznacznej odpowiedniości między jednostkami leksykalnymi różnych

języków   pisaliśmy   już   wcześniej.   Warto   jeszcze   wspomnieć,   że   tego   typu   problemom
poświęcona   jest   książka   Ch.   Douglas-Kozłowskiej  Difficult   Words   in   Polish-English
Translation,  w której autorka analizuje takie wyrazy jak „zabytki”, „problem”, „badać” czy
„pozytywny” w kontekście tłumaczeń z polskiego na angielski.

2. Fałszywi przyjaciele tłumacza

Tłumaczenie syntagmatyczne „owocuje” też często pojawieniem się w przekładzie

tzw. fałszywych przyjaciół tłumacza (faux amis) – wyrazów o podobnej formie, ale różnych
znaczeniach. Najczęściej błąd ten popełniają osoby, których znajomość języka wyjściowego
jest niewystarczająca. Najbardziej charakterystycznymi przykładami angielsko-polskich faux
amis są takie wyrazy jak „actually” i „aktualny” (ten pierwszy znaczy „właściwie, w gruncie
rzeczy”,   ale   nigdy   nie   znaczy   „aktualnie”),   „eventually”   –   „ewentualnie”   („w   końcu,
ostatecznie”),   „patheic”   –   „patetyczny”   (zaprawdę   znaczy   „żałosny”).   Ta   ostatnia   para
fałszywych   przyjaciół   była   przyczyną   błędu   tłumaczki   Kubusia   Puchatka:   w   oryginale
Eyeore,   przyglądając   się   swemu   odbiciu   w   wodzie   mówi:   „pathetic”,   w   polskiej   wersji
Kłapouchy   określa   swoje   odbicie   w   wodzie   jako   „imponujące”.   Granica   między
podkategoriami 1 i 2 nie zawsze jest ostra, bo niestety wielu autorów słowników również
pada ofiarą faux amis.

Przykładów fałszywych przyjaciół – począwszy od tych najbardziej oczywistych aż do

mniej znanych – nie brakuje oczywiście w tekstach, które tłumaczą moi studenci. Szczególnie
perfidny pod tym względem jest tekst Aping Motion, gdzie znajdujemy dwa oczywiste

przykłady  faux amis:  „eventually”  i „journal”, dwa znacznie mniej oczywiste: „control” i
„operate” oraz jeden, który w zasadzie powinien być  dość oczywisty,  ale ze względu na
wyjątkowe podobieństwo do polskiego wyrazu jest przyczyną bardzo wielu błędów. Wyraz
„journal” może być jakby podwójnym fałszywym przyjacielem. Po pierwsze, kojarzy się z
polskim   wyrazem   „żurnal”,   który   jest   jednak   słowem   dość   staroświeckim   i   używanym
obecnie   chyba   tylko   w   odniesieniu   do   czasopism   o   modzie;   po   drugie,   poprzez   nawet
szczątkową   znajomość   języka   francuskiego   wyraz   „journal”   może   kojarzyć   się   z
„dziennikiem”, którym Nature, rzecz jasna, nie jest. Faktycznie angielskie „journal” to mniej
więcej tyle, co nasze „czasopismo naukowe”, a w cytowanym tekście można je ewentualnie
przełożyć również jako „tygodnik”. „Control” występuje w naszym tekście w sformułowaniu
„control   movement”;   sądzę,   że   sformułowanie   „kontrolować   ruch”   jest   naciąganiem
znaczenia  słowa „kontrolować”;  chyba  znacznie  lepszym  tłumaczeniem  byłoby  „sterować
ruchem”. Nieco podobnym przypadkiem jest wyraz „operate” w zwrocie „operate prosthetic
limbs”.   Przetłumaczenie   go   jako   „operować”   nieuchronnie   nasuwa   na   myśl   operacje
chirurgiczne, natomiast znacznie lepszym ekwiwalentem byłoby „poruszać” albo „posługiwać
się”. Błędy w tłumaczeniu sformułowania „silicon chips” biorą się stąd,, że wyraz „silicon”
wygląda   niemal   identycznie   jak   polski   „silikon”.   Niestety,   „silikon”   to   po   angielsku
„silicone”,   a   krótszy  „silicon”   oznacza   „krzem”.   Zresztą   pomysł   wszczepiania   pacjentom
„silikonowych czipów” do mózgu jest chyba jeszcze bardziej horrendalny niż wizja ludzi
sparaliżowanych przeprowadzających operacje chirurgiczne.

Fałszywi przyjaciele tłumacza pojawiają się też w innych tekstach. O dziwo, wyraz

„top”   pojawiający   się   dwukrotnie   w  Topless   in   Rio  został   przez   część   moich   studentem
przetłumaczony jako „top” (naprawdę chodzi o górę kostiumu kąpielowego, a „top” to po
polsku zupełnie inna część garderoby). W artykule Prison Tales pojawia się słowo „terrors”,
które   oczywiście   należałoby   przetłumaczyć   jako   „okropności”,   „groza”,   „koszmar”.
Karygodnym błędem jest tłumaczenie angielskiego „billion” jako „bilion”. Kilkadziesiąt lat
temu słowo „billion” w brytyjskiej angielszczyźnie rzeczywiście oznaczało „bilion”, (to jest
1 000 000 000 000),   natomiast   w   amerykańskiej   angielszczyźnie   było   odpowiednikiem
naszego   miliarda   (1 000 000 000).   Rzecz   jasna   amerykańska   wersja   zwyciężyła   i   już   od
dawna nikt nie używa słowa „billion” w starym znaczeniu brytyjskim, jednak trafiają się
tłumacze, którzy dają się nabrać na podobieństwo tych dwóch wyrazów.

3. Kalki

Typowym produktem ubocznym tłumaczenia syntagmatycznego jest kalkowanie

struktur   tekstu   oryginalnego   –   w   tym   częste   przypadki   przenoszenia   na   grunt   języka
docelowego   obcego   szyku   wyrazów,   obcych   kolokacji   czy   deformowania   tematyczno-
rematycznej   struktury   zdania.   W   tekście  Two   Legs   Bad  sformułowanie   „the   Russian
Revolution and its betrayal by Joseph Stalin” bywa tłumaczone jako „Rosyjska Rewolucja i
jej zdrada przez Józefa Stalina”. Taka wersja, jak już zauważyliśmy wcześniej, zawiera co
najmniej   pięć   błędów   tłumaczeniowych.  Niezręcznością   jest   kalkowanie   struktury   „The
British then secretly paid newspapers to run the strip in countries including…”  („następnie
Brytyjczycy   płacili   gazetom,   by   publikowały   ten   komiks   w   krajach   takich   jak”),   bo   w
pierwszej   chwili   sugeruje   czytelnikowi,   że   gazety   znajdują   się   gdzieś   indziej,   a   nie   w
wymienionych później krajach. Ciekawym błędem jest skalkowanie początku tekstu Topless
in Rio – „Carnaval, by definition, is the festival of the flesz”. Początkujący tłumacze bardzo
często piszą “karnawał z definicji jest festiwalem/świętem ciała” odtwarzając tym samym
błąd autora oryginalnego tekstu: nie ma takiej definicji karnawału. Oczywiście zdarza się
czasem,   choć  rzadko,  że  moi   początkujący tłumacze   dostrzegają  nieścisłość  oryginalnego
sformułowania i podają powyższą polską wersję „na odpowiedzialność”  autora oryginału.
Wtedy mamy już do czynienia z kategorią błędów metatranslacyjnych opisanych poniżej.

Typowym błędem kalkowania jest pieczołowite odtwarzanie angielskich „possessive

determiners”  za pomocą  polskich  zaimków  dzierżawczych,  na  przykład:  „Kiedy twój  kot
spaceruje  po  klawiaturze   twojego   komputera   (Putting   Kitty’s   Typing  on  Pause)  czy:  „jej
komórki mózgowe wysyłają sygnały elektryczne do jej mięśni” (Aping Motion). Z dwóch
ostatnich tekstów pochodzą też dwa bardzo charakterystyczne błędy-kalki: „That’s a good
reason to incest…” – „To jest dobry powód, żeby zainwestować…” i „And it could also
deepen our understanding of…” – „I mogłoby to także pogłębić nasze zrozumienie…”. Po
pierwsze, w obu tych przekładach nie ma żadnego uzasadnienia dla użycia wyrazu „to” – w
pierwszym  przykładzie poprzedza je długie pierwsze zdanie tekstu, w drugim – zdanie o
sparaliżowanych, którzy będą mogli posługiwać się protezami kończyn. Żadne z tych zdań
nie dostarcza polskiemu czytelnikowi antecedensu wyrazu „to”. Po drugie, zdanie „to jest
dobry powód” brzmi w większości tłumaczeń jak echo poprzedzającego je „nie jest najlepszą
formą”,   natomiast   użycie   „mogłoby”   w   przykładzie   drugim   jest   efektem   naiwnego
przekonania, że tak właśnie należy tłumaczyć „could” na polski (ekwiwalent słownikowy). W
rzeczywistości angielskie „could” może być trybem przypuszczającym, ale również czasem
przeszłym, a także – o czym pamięta niewielu Polaków – może odnosić się do przyszłości i
tak należy je rozumieć w cytowanym tekście.

Nie należy kalkować na język polski sformułowania „leader of the cultural and

political  life”  (Prison Tales).  Wersja „przywódca/lider  kulturalnego  i politycznego  życia”
łamie co najmniej dwie zasady poprawnej polszczyzny – nie można być „przywódcą życia”, a
powyższe   epitety   powinny   mieć   odwrotny   szyk   niż   po   angielsku:   „życie   kulturalne   i
polityczne”. Przetłumaczone automatycznie „Piglet is an integral part of Winnie’s friends”
(„Prosiaczek jest integralną częścią przyjaciół Puchatka”) razi swą nielogicznością: integralną
częścią przyjaciół może być rączka albo nóżka. Znacznie lepiej więc napisać „Prosiaczek jest
nieodłącznym przyjacielem Puchatka” (tekst  Bacon-free).  Niedoświadczeni tłumacze tekstu
By the Dozen często wpadają w pułapkę stosowania strony biernej, w którą ten tekst obfituje:
„were seized, had been smuggled, had been pillaged, had been reconstructed, would hale been
sold”. Po polsku trzeba stronę bierną urozmaicać konstrukcjami bezosobowymi.

4. Nieuzasadnione rekonstrukcje

Błędy tego rodzaju nie pojawiają się zbyt często w przekładach początkujących

tłumaczy – ci mają raczej skłonność do tłumaczenia wszystkiego, nawet tych elementów,
których   zwykle  się   nie  tłumaczy.   W  omawianym  korpusie   tekstów   prasowych   występują
zaledwie  trzy przykłady,  nad którymi  można  się zastanowić  przy tej okazji. Po pierwsze
wyraz   „autobahn”   w   tekście  The   Mouse   That   Roared.  Niektórzy   studenci   –   zapewne   ci,
którzy bywali w Niemczech – uznali, że wyraz ten jest już przyjęty w polszczyźnie i użyli go
w   swoich   tłumaczeniach,   czasami   nawet   w   formie   żeńskiej   „autobahna”.   Sądzę,   że   w
omawianym tekście użycie tego wyrazu jest jak najbardziej niewskazane. Bardziej wątpliwym
przypadkiem jest wyraz „Liechtensteinczycy”, który pojawiał się w niektórych tłumaczeniach
tego samego tekstu. Niektóre encyklopedie używają tego wyrazu, na przykład  NLPWN  w
haśle   „Liechtenstein”.   Nie   ma   go   natomiast   w  Nowym   Słowniku   ortograficznym   PWN.
Trudności z wymówieniem byłyby raczej argumentem za nieużywanie tego słowa, z drugiej
jednak strony trzeba przyznać, że w niektórych kontekstach – na przykład w tłumaczeniu The
Mouse That Roared – jest ono bardzo wygodne (choć tylko w wersji pisanej). Wspominałem
już o wątpliwościach, jakie towarzyszyły użyciu w tekście polskiego przekładu Ín-flight Food
słowa „catering”. Sądzę, że obecnie wątpliwości te są już znacznie mniejsze. W każdym razie
większość młodych ludzi z pewnością uważa już słowo „catering” za zasymilowany wyraz
polski obcego pochodzenia.

Znacznie częstsze są nieuzasadnione zapożyczenia w tłumaczeniach literackich –

częściowo może dlatego, że tłumacze pragną zachować koloryt lokalny tłumaczonego dzieła,

a   czasami   po   prostu   dlatego,   że   tłumacze   literaccy   czują   się   znacznie   pewniej   niż   moi
studenci,   dopiero   rozpoczynający   praktykę   tłumaczeniową.   Wiele   takich   niepotrzebnych
zapożyczeń   można   oczywiście   znaleźć   w   polskim   przekładzie  Money  M.   Amisa   (zob.
Świerkocki 1997: 271-272).

II. Błędy mylnej interpretacji

Omówione w poprzednim podrozdziale cztery typy błędów można przypisać brakowi

głębszej analizy tekstu wyjściowego przez tłumacza, a czasem naiwnemu przekonaniu, że
„trzeba tłumaczyć dosłownie”. Jednak sama próba głębszej analizy nie oznacza jeszcze, że
efekty będą zadowalające. Tłumacze mylą czasem różne struktury języka wyjściowego lub
stosują niewłaściwy klucz do interpretacji tekstu – opierają się na nieodpowiednich ramach
czasownikowych, scenach, scenariuszach, schematach. Zdarza się, że takie błędy lub/i złe
zastosowania implikatury konwersacyjnej prowadzą do mylnego odczytania ogólnej wymowy
tekstu – przypisania mu innej modalności, na przykład nieodczytania ironii autora i
potraktowania tekstu ze śmiertelna powagą.

1. Pomylenie dwóch różnych syntagm lub ram czasownikowych języka wyjściowego

Przykładem błędnego odczytania struktury zdania wyjściowego jest zinterpretowanie

fragmentu zdania z tekstu Sweet Deal: „Disney is byuing the film and merchandising rights”
jako „Disney kupuje film i prawa handlowe”. Taka interpretacja zdania – w którym „the film”
oraz   „merchandising   rights”   byłaby   dwoma   dopełnieniami   czasownika   „buy”   –   jest
teoretycznie   możliwa,   ale   przeczy   jej   wiedza   o   świecie:   wytwórnia   filmowa   nie   kupuje
filmów. Należy więc poszukać innej możliwości rozbioru zdania i wtedy okaże się, że „film”
i „merchandising”   są dwoma przydawkami rzeczownika „rights” (zatem raczej „prawa do
filmowania   i   wykorzystywania   w   celach   handlowych/marketingowych”).   W   tym   samym
tekście zdarza się, że młodzi tłumacze zapominają o innym znaczeniu słowa „will” i tłumaczą
„named in the will of Pooh’s kreator” jako „nazwane na cześć twórcy Puchatka”, mimo że
taka interpretacja kłóci się z dalszą częścią tekstu. Również „other payments” – ponieważ
element   ten   poprzedza   ostatnich   beneficjentów   wymienionych   w   tekście   –   czasem
tłumaczony jest jako „pozostałe pieniądze/płatności”, a zatem mylony z „the other payments”.

Kłopoty interpretacyjne sprawia też zdanie „The fact that the new strain of choosy

mice was found in Indian-food-heavy Birmingham should come as no surprise” (A Matter of
Taste)  Część   tłumaczących   nie   dostrzega   przedimka   określonego   “the”   przed   “strain   of
choosy   mice”,   który   jednoznacznie   wskazuje   na   związek   tej   grupy   rzeczownikowej   ze
sformułowaniem “some rodents” dwa zdania wcześniej i w rezultacie powstaje wersja: “Fakt,
że   w   Birmingham,   które   słynie   z   indyjskiej   kuchni,   odkryto   nową   odmianę   wybrednych
myszy, nie powinien nikogo dziwić”. W ten sposób istotny element spójności tekstu ulega
zniszczeniu   i   czytelnik   zmuszony   jest   zbudować   sobie   jakąś   własną   formę   spójności,
korzystając   z   mechanizmów   podobnych   do   opisanego   przez   H.H.   Clarka   i   S.   Haviland
„mechanizmu dane-nowe” (1977).

2. Błędna interpretacja sceny lub scenariusza

Pewne sformułowania nasuwają nam nieuchronne skojarzenia z typowymi scenami

lub scenariuszami: gdy słyszymy „nóż i widelec” natychmiast dokonujemy aktywacji scen i
scenariuszy związanych z jedzeniem, wyrażenie „pobić rekord” każe nam myśleć o scenach i
scenariuszach sportowych. W typowych codziennych sytuacjach jest to ogromnym
ułatwieniem – niejako automatycznie mamy do dyspozycji całą naszą wiedzę związaną z
danym tematem. Jednak w sytuacjach nietypowych (co zdarza się często w literaturze pięknej,

jako że nie zajmuje się ona na ogół opisywaniem „typowości” wpadamy w pułapkę mylnej
interpretacji. Fraza „good fights”, która występuje w tekście Lights Out opisującym
zaciemniona restaurację, kojarzy się większości polskich czytelników z „walkami na
jedzenie”, na przykład z obrzucaniem się makaronem czy w wersjach bardziej filmowych –
tortami. W rzeczywistości jednak autorowi chodziło najprawdopodobniej o „walki o jedzenie”
– w ciemnościach zdarza się, że dwóch konsumentów chwyta za ten sam talerz.

W tekście Aping Motion napotykamy sformułowanie „a nearby robot arm”. Zgodnie z

naszymi typowymi wyobrażeniami na temat robotów, które pobudzane są samą obecnością
słowa „robot”, skłonni jesteśmy widzieć w opisywanej scenie antropoida: robota z rękami,
nogami  i  głową. Efektem  takich  wyobrażeń  jest tłumaczenie  „ramię  stojącego  w pobliżu
robota”,   które  polskim  czytelnikom  tekstu   zupełnie  jednoznacznie  wskazuje  stereotypowe
skojarzenia   z   filmami  science   fiction.  Tymczasem   za   sformułowaniem   „robot   arm”   w
oryginale nie kryje się żaden prawdziwy robot, a jedynie mechaniczne ramię.

Bardziej spektakularne błędy tego typu zdarzają się w tłumaczeniach literatury

pięknej, zwłaszcza gdy autor stosuje nietypowy, oryginalny styl, a tłumacz nie opanował
języka oryginału (i wiedzy na temat kultury wyjściowej) w stopniu wystarczającym. Trzy
charakterystyczne błędy scenariuszowe znaleźć można w angielskim tłumaczeniu Pamiętnika
z powstania warszawskiego M. Białoszewskiego. Autor opisuje między innymi swoją próbę
ucieczki z kolumny ludzi prowadzonych przez Niemców. W Pruszkowie autor próbuje
wmieszać się między kopiących przy drodze robotników i udawać jednego z nich. Jednak
zostaje zauważony przez Niemców:

„Zostawić swoich. Prawie bez umówień. Nic. Tak. Już pewnie nie zauważyli.

Nieważne. Nie wiem. Nagle jestem odhalcowany w prawo, coś „fafluchter” i nic więcej,
żadnego kopa, odstawionko, łopatę zaraz oddałem, żegnaj pruszkowska wolności”

W Wersji angielskiej czytamy:
„… how could I leave my own people! Practically without discussion. Nothing. Just

like that. Already. They’ve barely noticed. It’s not important. I don’t know. Suddenly I’m
shoved to the right, something “fafluchter” and nothing else, no digging, back to the transport.
I immediately give back the shovel, say goodbye to my Pruszków freedom”.

Tłumacz rozpoznaje scenę kopania rowu przy drodze i scenariusz próby ucieczki, nie

zauważa natomiast, że „żadnego kopa” odnosi się do reakcji Niemców, a nie do kopania i
tłumaczy „żadnego kopa” jako „no digging”. Drugi przykład z tej samej książki brzmi tak:

„I całymi dniami i nocami wypatrywali w oknach żydowskiej strony Siennej. To były

resztki szyb w futrynach, zatkane pierzynami. Trupie puchy”.

Tłumacz najwyraźniej zna wyraz „pierzyny”, wie, że pierzyny są zwykle wypchane

puchem, zatem zakłada:

„And for whole days and nights they scanned the windows on the Jewish side of

Sienna. The remains of windowpanes covered with drapes, stuffed with quilts. Corpselike
goose-down”.

Oczywiście w cytowanej scenie słowa „trupie puchy” odnoszą się do pustki, braku

ludzi, a sformułowanie „corpselike goose’down” nie ma najmniejszego sensu. I jeszcze jeden
ciekawy przykład z tej samej książki:

„Kręciła te zacierki. Jak wszystkie kobiety. Bez przerwy. Albo różańce. To i to –

drobione. Podobna technika”.

Tłumacz rozpoznaje scenę przygotowywania jedzenia, a konkretnie klusek i nie

zauważa, kiedy w rozpoznanej scenie pojawia się obcy element:

„She used to grind out that pasta. Like all woman. Without a break. Also little

dumplings, or ‘rosary beads’. The one or the other, in tiny pieces. A similar technique”.

W ten sposób z angielskiego tekstu dowiadujemy się o istnieniu klusek pod nazwą

„różańce” (przykłady z: Grajewska 2001).

3. Mylne odczytanie modalności tekstu

Problemy z właściwym odczytaniem modalności tekstu pojawiają się najczęściej w

tekstach (lub ich fragmentach), w których zastosowano ironię, kpinę, szyderstwo, ponieważ
tego typu zabiegi nie są zwykle wyraźnie sygnalizowane i wymagają dużego wyczulenia na
ten   specyficzny   rodzaj   humoru,   a   więc   bardzo   dobrej   znajomości   języka   wyjściowego   i
stosowanych w nim implikatur. Jak już wspomnieliśmy, nie jest przypadkiem, że pierwsza
polska tłumaczka Winnie the Pooh popełniła najwięcej błędów przekładając wypowiedzi osła
Eyeore,  które charakteryzuje  zgryźliwy sarkazm.  Jednak błędy tej kategorii  pojawiają się
również w tłumaczeniach tekstów prasowych. Tekst Bailout Blues kończy się zdaniem „Then
again maybe it was better to save the banks”, które jest ewidentna reakcją autora na pomysł
zrealizowania 25 remake’ów Titanica, a być może także na pozostałe propozycje japońskiego
pisarza. Zatem należałoby je przetłumaczyć mniej więcej tak: „W takim razie może już lepiej
było ratować te banki”. Jednak część moich studentów nie odczytała właściwie intencji autora
i przetłumaczyła ostatnie zdanie tak, jakby autor zupełnie poważnie zastanawiał się, czy lepiej
było   ratować   banki,   czy   też   kupić   lotniskowiec   i  New   York   Timesa.  Podobne   problemy
stwarza też omawiany już tekst Pitiful Debate, a zwłaszcza jego tytuł i ostatnie zdanie: „This
spat’s  getting juicy”. Jeśli przetłumaczymy je w dobrej wierze jako Żałosna debata i „Ten
spór nabiera rumieńców”, to mam wrażenie, że postępujemy wbrew intencjom autora, który
chciał językowymi żartami zaznaczyć swój dystans do opisywanej sprawy.

Znacznie łatwiej o błąd tego typu w przekładach literackich, ponieważ autorzy takich

tekstów bardzo często bawią się konwencjami, łamią reguły, starają się, żeby ich stosunek do
opisywanej rzeczywistości był niejednoznaczny. Dość poważny błąd z tej kategorii popełnił
tłumacz Money M. Amisa. Jest to książka przewrotna, której bohater wśród wielu innych
postaci spotyka również… pisarza M. Amisa. W tym kontekście szczególnego znaczenia
nabiera rozpoczynający książkę list samobójcy:

„This is a suicide note. By the time you lay it aside (and you should always read these

things slowly, on the lookout for clues or give-aways), John Self will no longer exist. Or at
any rate that’s the idea”

W polskim przekładzie brzmi on następująco:
„Jest to list pożegnalny. Kiedy będziecie go czytać (a takie rzeczy powinno się czytać

powoli, zwracając baczna uwagę na wszelkie wskazówki i tropy), Johna Selfa nie będzie już
wśród żywych. Przynajmniej na to się zapowiada”.

Zapominając, że autor lubi się bawić w kotka i w myszkę ze swoim bohaterem (John

Self ma złe przeczucia, ilekroć spotyka Amisa), ale również z czytelnikami, tłumacz
ujednoznacznia zdanie „John Self will no longer exist”, a także obiektywizuje zdanie „Or at
any rate that’s the idea”, które w oryginale nie musi być wcale obiektywnym
przewidywaniem przyszłości, gdyż równie dobrze może zdradzać intencje autora w chwili
rozpoczęcia pisania tej powieści (por. Świerkocki 1997: 267-268). Trzeba zresztą przyznać,
że Money to książka wybitna i jednocześnie niezwykle trudna do przełożenia.

Polskie przekłady Just so stories R. Kiplinga zawierają w porównaniu z oryginałem

znacznie   mniej   elementów   adresowanych   do   dorosłego   czytelnika.   Jedną   z   cech
charakterystycznych   stylu   Kiplinga     jest   używanie   wielu   skomplikowanych   i/lub
wymyślonych przez autora zwrotów i wyrazów, które albo ulegają w książce zniekształceniu
(np.  ‘Stute  Fish, ‘satiable  curtiosity  zamiast   „astute”,   „insatiable”  i  „curiosity”),  albo  SA
„objaśniane” w nawiasach za pomocą formuły „that is magic. Wiele takich elementów znika
w polskich przekładach, na przykład „the small ‘Stute Fish” staje się „Płotką”, „’satiable
curtiosity”   –   „nieposkromiona   ciekawością,   zaś   „Sloka”,   która   wygłosił   marynarz   –
„dwuwierszem”. Trójka zwierząt odbywa na skraju pustyni „a palaver, and an indaba, and a
punchayet, and a pow-wow”, po polsku natomiast „zgromadzenie i głosowanie, i Sąd Trzech,

i pau-wau”. Sformułowanie „one fine morning in the middle of the Precession of the
Equinoxes”, którego zapewne tłumaczka nie zrozumiała, zostało przełożone jako „pewnego
pięknego dnia, a było to tuż przed burzą poprzedzająca zrównanie dnia z nocą”. W ten sposób
Kiplingowskie „stories” po polsku rzeczywiście bardziej przypominają „bajeczki”.

III. Błędy realizacji

Nawet wnikliwa, wielopoziomowa analiza oryginału nie gwarantuje jeszcze udanego

przekładu, ponieważ po jej zakończeniu tłumacz musi się wcielić w swojego czytelnika,
wyobrazić sobie poziom jego wiedzy i prawdopodobne reakcje na poszczególne rozwiązania
przekładowe. Potrzebna jest duża sprawność w czynnym posługiwaniu się językiem
docelowym.

1. Niewłaściwa ocena wiedzy odbiorców

O znaczeniu identyfikacji z odbiorcami przekładu pisaliśmy już wielokrotnie. Przy

okazji analizy tekstu Putting Kitty’s Typing on Pause podkreślaliśmy też, że niebianie pod
uwagę sytuacji odbiorcy może zadecydować o całkowitej nieprzydatności przekładu. Warto
jednak przeanalizować jeszcze parę przykładów z tekstów zamieszczonych w suplemencie.

W Two Legs Bad pojawia się nazwa instytucji „British Foreign Office”. Choć w

tekstach politycznych spotyka się wersję „brytyjskie Foreign Office”, w cytowanym tekście
na pewno należy użyć innego rozwiązania (np. „brytyjskie MSZ”), ponieważ czytelnikami
naszego   tłumaczenia   nie   muszą   być   wyłącznie   ludzie   żywo   interesujący   się   polityką.   Z
podobnych powodów – jeśli założymy, że nie wszyscy czytelnicy Bailout Blues będą fanami
koszykówki   –   dobrze   byłoby   chyba   zaopatrzyć   sformułowanie   „Chicago   Bulls”   w   jakiś
hiperonim (chociażby słowo „drużyna”). Kwestią dyskusyjną pozostają kulinaria w tekście A
Matter of Taste: „fish and chips” oraz „vindaloo”. Ponieważ za nazwą „fish and chips” nie
kryje   się   nic   niezwykłego,   osobiście   przełożyłbym   ją   jako   „rybę   z   frytkami”.   Gorzej   z
„vindaloo” – pozostawiając tę nazwę w wersji oryginalnej stawiamy czytelników w gorszej
sytuacji   w   porównaniu   z   czytelnikami   oryginału:   domyśla   się   oni,   że   chodzi   o   jakąś
egzotyczną potrawę, ale większość z nich nie będzie wiedziała, o jaką dokładnie potrawę
chodzi. Z drugiej strony można przyjąć, że wiedza ta nie jest konieczna do odbioru tekstu.
Tłumacz   posiadający   również   przygotowanie   pedagogiczne   (co   jest   niemal   regułą   w
przypadku   polskich   tłumaczy)   może   przełożyć   „negative   reinforcement”   (Putting   Kitty’s
Typing   on   Pause)  jako   „wzmocnienie   negatywne”.   Taki   przekład   należy   uznać   za
niepożądany,   ponieważ   większość   czytelników   gazetowych   ciekawostek   nie   zna   zapewne
tego określenia.

Ocena wiedzy i oczekiwań odbiorców przekładu jest często poważnym problemem w

tłumaczeniach literackich. O niektórych z nich wspominaliśmy już w rozdziale o
nieprzekładalności kulturowej. Więcej przykładów tego typu błędów zaczerpniętych z
przekładów literatury pięknej można znaleźć w: Hejwowski 2004: 217-219.

2. „Podtłumaczenie”

Termin ten ma odpowiadać używanemu przez Newmarka określeniu undertranslation

(Newmark   1981).   W  Tezaurusie   terminologii   translatorycznej  (Lukszyn   1993;   poniższe
uwagi krytyczne  są również samokrytyką,  ponieważ byłem jednym ze współautorów tego
słownika) pod hasłem „podtłumaczenie” czytamy: „Technika tłumaczeniowa polegająca na
opuszczeniu   części   informacji   szczegółowych   tekstu   wyjściowego”.   Sens   angielskiego
„undertranslation”   lepiej   zapewne   oddawałby   inny   neologizm   –   „niedotłumaczenie”,   zaś
cytowaną definicję należałoby uzupełnić o element: „lub zastąpienie informacji szczegółowej

informacją   ogólniejszą”.   Podtłumaczenie   może   być   uzasadniona   techniką   tłumaczeniową,
jeśli nie znajdujemy innych zadowalających rozwiązań przekładowych: sam proponowałem
takie rozwiązanie w przypadku sformułowania „girl from Ipanema” w tekście Topless in Rio.
Jednak   nadużywanie   tej   techniki   jest   niewątpliwie   czymś   niepożądanym,   wynikającym   z
nadmiernej   troski   o   czytelnika   przekładu   i   ślepej   wiary   w   wyższość   tłumaczenia
funkcjonalnego.

O zjawisku tym była już mowa przy okazji krytyki podejścia skrajnie funkcjonalnego

oraz   w   rozdziale   o   nieprzekładalności   kulturowej,   tu   więc   ograniczymy   się   do   paru
przykładów z tekstów zamieszczonych w  Suplemencie.  Zastanawialiśmy się już wcześniej
nad tym, dlaczego nie powinno się zastępować konkretnego tytułu Penny Lane ogólnikowym
„przebojem” czy „przebojem Beatlesów”. Z podobnych powodów nie byłbym zwolennikiem
zastępowania „owl monkey” wyrazem „małpka”, „vindaloo” zwrotem „hinduska potrawa”,
„Chicago   Bulls”   –   „drużyną   koszykówki”…   We   wszystkich   tych   przypadkach
pozbawilibyśmy tłumaczone teksty konkretnych elementów rzeczywistości, sprawiając tym
samym, że ich lektura stałaby się łatwiejsza, ale i nudniejsza.

3. Błędy języka docelowego

Nie sposób wymienić wszystkich rodzajów błędów z tej grupy, jakie popełniają

początkujący tłumacze (szerszy opis błędów językowych popełnianych przez tłumaczy
znaleźć można w: Dzierżanowska 1988). Do najczęstszych należą: użycie wielkich i małych
liter, odmiana obcych imion własnych, różnego rodzaju kalki językowe (o których była już
mowa powyżej).

Wydaje się, że wśród ludzi słabo znających zasady polskiej ortografii istnieje

ogólna tendencja do pisania wielką literą wszystkiego co ważne. Moi studenci notorycznie
stosują wielkie litery w nazwach funkcji i stanowisk, takich jak minister, premier, prezydent,
król, papież, a także pisząc o ważnych wydarzeniach historycznych,  np. o drugiej wojnie
światowej   czy   o   rewolucji   październikowej.   Można   podejrzewać,   że   duży   wpływ   ma   tu
pisownia angielska, zgodnie z zasadami której w tego typu wyrazach używa się wielkich liter,
warto   jednak   zauważyć,   że   wielu   młodych   tłumaczy   stosuje   również   wielkie   litery   w
określeniu „zimna wojna”, które w angielskim oryginale (Two Legs Bad) pisane jest małymi
literami.

Długo trwa zwykle wojna ze zwolennikami apostrofów w odmianie obcych nazwisk.

Wielokrotnie muszę wyjaśniać moim studentom, że nazwiska takie jak Disney czy Presley,
które po polsku wymawiane są [disney], [preslej] – odmienia się tak samo jak polskie imiona
i nazwiska kończące się na –j, takie jak Maciej, rataj czy Koziej, a więc Disneya, Disneyowi
itd. Apostrof pojawia się właściwie tylko wtedy, gdy obce imię lub nazwisko kończy się na –y
wymawiane po polsku jako –i (a więc po spółgłosce) lub gdy ostatnią literą takiego wyrazu
jest nieme –e. Dotyczy to zatem takich nazwisk jak Lodge, Milne, Chomsky (bardziej
szczegółowe zasady można znaleźć w NSJOP, NSPP i w Słowniku nazw własnych).

4. Błędy wynikające z braku wiedzy ogólnej i specjalistycznej

Błędy tego typu, ściśle rzecz biorąc, należą zarówno do kategorii błędów

interpretacyjnych, jak i realizacyjnych. Jeśli umieszczamy je w grupie błędów realizacji, to
głównie dlatego, że braki wiedzy można zawsze uzupełnić, a więc pojawienie się takich
błędów świadczy o pewnej niefrasobliwości tłumacza w trakcie tworzenia przekładu.

Trzeba znać – lub odszukać w odpowiednim źródle – polskie odpowiedniki tak

ważnych instytucji międzynarodowych, jak The International Court of Justice in The Hague
czy   U.N.   Educational,   Scientific   and   Cultural   Organization.   Jeśli   nie   wiemy   lub   nie
sprawdzimy,   czym   właściwie   jest   Westminster   School,   to   wpadniemy   w   pułapkę
sformułowania   „Alma   mater”.   Warto   wiedzieć,   że   nazwa   klubu   „The   Garrick   Club   in

London” pochodzi od nazwiska znanego aktora, bo wtedy spokojnie możemy ją
przetłumaczyć na polski jako „londyński Klub Garlicka; nazwa Duke University, w
przeciwieństwie do University of Surrey, pochodzi od nazwiska, a zatem, jeśli chcemy ją
przetłumaczyć na polski, powinniśmy napisać „Uniwersytet Duke’a”.

Tłumacz powinien wiedzieć, co oznaczają tytuły, takie jak Penny Lane, The Girl from

Ipanema, A Clockword Orange, A World Apart, Nature, Animal Farm, Bird on Wire, Titanic
(nawet jeśli w danym tłumaczeniu do niczego mu się to nie przyda, bo za którymś razem
niewiedza będzie przyczyną błędu); powinien wiedzieć, które z nich należy przetłumaczyć na
język polski (w cytowanych przykładach na pewno nie tłumaczymy Nature i Titanic; można
się zastanawiać nad Bird on Wire) i jakie są ich polskie ekwiwalenty – nie wolno wymyślać
samemu polskich tytułów Animal Farm czy A Word Apart (zob. też błędy metatranslacyjne
poniżej).

Przyczyną błędów bywają też nazwy geograficzne. Popełnimy błąd, zostawiając w

polskiej wersji By the Dozen nazwę „Le Havre”, bo po polsku miasto to nazywa się Hawr.
Wielu moich studentów nie zorientowało się też, że Tucson, Ariz. To nazwa miasta w
Arizonie, w związku z czym w ich tłumaczeniach była to nazwa firmy komputerowej.

Błędem jest niewątpliwie nieodszukanie polskiej nazwy „owl monkey” z tekstu Aping

Morion (po polsku małpa ta nazywa się „pomocnica” lub „mirikina”) czy „elephant bird” z
tekstu By the Dozen (w literaturze polskiej najczęściej wymieniana jest spolonizowana wersja
nazwy łacińskiej „epiornis” lub potoczna „struś madagaskarski”).

IV. Błędy metatranslacyjne

Niedoświadczeni tłumacze popełniają czasem błędy wynikające z nieświadomości co

do   istoty   tłumaczenia   i   co   do   pewnych   ogólnie   przyjętych   konwencji   tłumaczeniowych.
Celem   tłumaczenia   jest   umożliwienie   jak   najpełniejszego   porozumienia   przedstawicielom
różnych   kultur   –   umożliwienie   porozumienia,   a   nie   utrudnianie   tego   porozumienia,   nie
fałszowanie   obrazu   kultury   wyjściowej,   nie   przeinaczanie   faktów   opisanych   w   tekście
wyjściowym. Nie ulega też wątpliwości, że istnieją pewne zasady tłumaczeniowe, które są
przestrzegane  przez większość tłumaczy w  większości sytuacji.  Na przykład,  jest ogólnie
przyjętą   normą   (zresztą   nie   tylko   w   języku   polskim),   że   w   tekstach   informacyjnych   nie
tłumaczymy tytułów gazet i czasopism; a więc w przekładzie tekstu Aping Motion napiszemy
z pewnością  Nature  nie „Natura” czy „Przyroda”.  Od dawien dawna stosuje się również
zasadę tłumaczenia imion głów koronowanych, jeśli imiona te mają ustalone odpowiedniki w
języku polskim. Pojawienie się w języku polskim imienia „Juan Carlom” nie świadczy na
razie o zmianie normy, tylko o nieuctwie polskich dziennikarzy, którzy taką formę imienia
hiszpańskiego króla wprowadzili do polskiej prasy. Błędy tego typu – jako wynikające z
niewiedzy na temat zasad tłumaczenia – będziemy nazywać błędami metatranslacyjnymi.

1. Dobór techniki tłumaczeniowej

Dość często spotykanym problemem tłumaczeniowym w przekładach z języka

angielskiego są anglosaskie miary i wagi. Wiele z nich ma teoretycznie swoje odpowiedniki
w języku polskim, ale na ogół nie w polskiej świadomości. Zapewne większość Polaków
orientuje się, ile to jest cal (odpowiednik angielskiego „inch”), mila (ang. „mile”) czy nawet
jard (ang. „yard”), ale nie sądzę, żeby zbyt wielu ludzi w Polsce wiedziało, ile dokładnie
centymetrów ma stopa, a już na pewno nieliczni potrafią szybko zorientować się, czy góra,
która ma 4400 stóp jest wysoka czy nie. Dość słabo też orientujemy się w takich jednostkach
wagi jak funt czy uncja. W związku z tym należałoby chyba przyjąć zdroworozsądkową
zasadę, że tam, gdzie wartość tych jednostek jest istotna dla zrozumienia tekstu, należy je

przeliczać na jednostki powszechnie stosowane w Polsce. Dotyczy to 430 000 akrów z tekstu
The Mouse That Roared, mil i stóp z In-Flight Food, funtów z Heart of Stone, stopy z By the
Dozen. W mniejszym już stopniu – 83 stóp z tekstu Pitiful Debate. W tym wypadku można by
argumentować, że wartość rekordu w pluciu pestka na odległość nie jest specjalnie ważna,
natomiast pozostawienie stop w polskim przekładzie stanowi dodatkowy akcent
humorystyczny.

Jak już wspomnieliśmy, nie tłumaczymy tytułów gazet i czasopism, natomiast

tłumaczymy tytuły książek, zwłaszcza jeśli były one już przekładane na język docelowy. W
interesujących   nas   tekstach   z   pewnością   użyjemy   następujących   polskich   tytułów:
Mechaniczna   pomarańcza,   Kubuś   Puchatek,   Folwark   zwierzęcy  i   oczywiście  Inny   świat.
Ewidentnym błędem jest dla mnie pozostawienie angielskiego tytułu książki omawianej w
artykule Bailout Blues – „Bubble Fantasy: What Could That Money Have Bought?” – przede
wszystkim dlatego, że książka ta nie ukazała się po angielsku lecz po japońsku, a angielski
tytuł został „podstawiony” przez autora artykułu. Paru moich studentów zadało sobie trud
odszukania   oryginalnego   tytułu   japońskiego,   który   następnie   zamieścili   w   swoich
tłumaczeniach.   Oczywiście   pochwaliłem   ich   za   dociekliwość,   ale   nie   sądzę,   żeby   w
przypadku   tak   krótkiego   i   popularnego   artykułu   zabieg   ten   był   konieczny.   Myślę,   że   w
zupełności wystarczy przybliżony polski przekład tytułu (więcej przykładów w: Hejwowski
2004: 221-224).

2. Opuszczenia

Pokusa opuszczenia fragmentu tekstu pojawia się wtedy, gdy tłumacz nie rozumie

danego sformułowania lub nie potrafi znaleźć zadowalającego ekwiwalentu w języku
docelowym. Tego typu trudności świadczą jednak na ogół o lukach w kompetencji
tłumaczeniowej, a nie o tym, że opuszczenie jest rzeczywiście uzasadnione.

I tak na przykład niektórzy z moich studentów, nie mogąc sobie poradzić z frazą „that

eyeblink on the autobahn” opuszczali ją w przekładzie argumentując, że nie jest ona taka
ważna. Ponieważ jednak sformułowanie to jest dodatkową, żartobliwą charakterystyką
Liechtensteinu i jednocześnie wyraża stosunek autora do tego kraju (zob. analiza tekstu The
Mouse That Roared w rozdz. 4.) sądzę, że takie opuszczenie jest błędem tłumaczeniowym.

Opuszczenia nie są, rzecz jasna, zjawiskiem zbyt częstym w przekładach krótkich

tekstów prasowych, choć pojawiają się w różnych miejscach w słabszych tłumaczeniach,
zapewne przez przeoczenie lub z wymienionych wyżej powodów. Jest to natomiast bardzo
poważny problem w tłumaczeniach literatury pięknej, gdzie niektórzy tłumacze pretendują do
roli demiurgów, czy może tylko cenzorów, decydując o tym, czego dowie się czytelnik
przekładu, a co zostanie przed nim zatajone. Problem ten częściowo był już omawiany w
rozdziale o nieprzekładalności kulturowej (zob. też Hejwowski 2004: 142-143, 225-226).

3. Dodatki

O dodawaniu pustych ozdobników – czy może raczej „wypełniaczy” – przez tłumaczy

kabinowych pisał H. Barik w artykule pod charakterystycznym tytułem Interpreters talk a lot,
among other things (Barik 1972). W przypadku tłumaczy kabinowych takie dodane słowa i
zwroty mają zapewnić tłumaczowi chwilę czasu na zorientowanie się, co dalej powie mówca,
oraz zwiększyć płynność wypowiedzi. Bardziej zaskakujące są dodatki w tłumaczeniach
pisemnych, zwłaszcza jeśli nie wynikają z potrzeby objaśnienia różnic kulturowych.

Dodatki są dość rzadkim – i powiedziałbym niesystematycznym zjawiskiem w

przekładach początkujących tłumaczy. Ci zwykle trzymają się kurczowo tekstu oryginału i
bardziej są już skłonni opuszczać fragmenty, których nie potrafią przełożyć. Nieuzasadnione
dodatki zdarzają się niektórym studentom, gdy zrozumieją oni już potrzebę interpretowania
tekstu, ale nie wiedza jeszcze, że interpretacja nie oznacza własnej twórczości.

Częściej napotkać je można we tłumaczeniach literackich, zwłaszcza tam, gdzie

tłumacz jest na tyle zadowolony z zastosowanego przez siebie stylu, że przestaje zwracać
uwagę na autora:

„Many times in her life she has lacked the price of a busfare, a teabag”.
“Ile to już razy nie stać jej było na głupi billet autobusowy, na najzwyklejszego

szczura z herbatą”. Tłumaczowi nie wystarcza, że wykazał się inwencją zastępując
nienacechowaną „teabag” mocno nacechowanym „szczurem z herbatą”, dodaje jeszcze
przymiotniki „głupi” i „najzwyklejszy” (przykład z: Jaworowska 2001).

Zupełnie niezrozumiałym przypadkiem jest Listonosz, polski przekład (jeśli można

użyć tu tego słowa) Post Office Charlesa Bukowskiego. Tłumacz dodaje tam całe fragmenty
tekstu, często zresztą przeinaczając intencje autora (Dembowski 2003).

4. Dwie wersje

Bardzo częstym błędem w pierwszej fazie nauki tłumaczenia jest pozostawianie

dwóch   wersji   przekładu   fragmentu   danego   tekstu.   Popełniającym   go   młodym   tłumaczom
wyjaśniam,  że  to tłumacz,  a nie  redaktor czy wydawca,  odpowiada za  ostateczny kształt
przekładu   i   to   on,   podpisując   się   pod   przekładem   swoim   nazwiskiem,   bierze   zań   pełną
odpowiedzialność.

Do niedawna sądziłem, że błędy tego typu nie mogą pojawiać się w opublikowanych

tłumaczeniach. Przekonałem się jednak, że zdarzają się i takie przypadki. Maniera
podwójnego tłumaczenia cechuje tłumacza Money M. Amisa. Stosuje on tę „technikę”
najczęściej, gdy nie jest pewien, czy pierwsze rozwiązanie tłumaczeniowe będzie zrozumiałe
dla polskiego odbiorcy:

„I was in Cal myself this January – Los Angeles”. “Sam byłem w Cal – tej boskiej

Kalifornii – w Los Angeles, gdzieś w styczniu „.

„The zeds of fire-escapes”. “Awaryjne Żelazne zetki, czyli schody na wypadek

pożaru”. (przykł. z: Jaworowska 2001).

Zauważmy, że w pierwszym z tych przekładów tłumacz usiłuje uzasadnić powtórzenie

za pomocą dodanego słowa „boskiej”, a zmiana szyku zdania zmusza go jeszcze do dodania
wyrazu „gdzieś”, bo inaczej zdanie kończyłoby się bardzo niefortunnie frazami „w Los
Angeles w styczniu”.

Zaskakującym przypadkiem podawania dwóch wersji przekładu jest polskie wydanie

The Giant Work Book, noszące bardzo dziwny polski tytuł: Wielki ilustrowany Walt Disney
słownik angielsko-polski. W tej ilustrowanej książce dla dzieci znajdujemy następujące
angielskie wyrazy i zwroty wraz z ich polskimi tłumaczeniami: „soapy face – namydlona
buzia (twarz)”, „mother – mama (matka)”, „toast – tost (grzanka)”, „fence – parkan
(ogrodzenie)”, „queen bee – królowa pszczół (matka roju)”, „windmill – młyn napędzany
wiatrem (wiatrak)” i wiele innych.

5. Poprawianie oryginału

O poprawianiu oryginału można mówić wtedy, gdy zawiera on błędy. W takim

przypadku tłumacz tekstów informacyjnych ma moim zdaniem prawo, a nawet obowiązek
dokonać   odpowiednich   poprawek   merytorycznych,   logicznych,   stylistycznych.   Myślę,   że
takiego prawa nie ma tłumacz większości tekstów literackich. Oczywiście pomiędzy tymi
dwoma   kategoriami   rozciąga   się   szeroka  szara   strefa,  w   której   każdy   przypadek   należy
rozważyć  z osobna, biorąc pod uwagę wszelkie argumenty za poprawianiem i przeciwko
niemu. Bez wahania na przykład wygładzałem potknięcia stylistyczne, tłumacząc powieść
True Women, teksaską sagę spisaną przez potomkinię rodu, która nie była zawodową pisarką.
W   gruncie   rzeczy   uważam,   że   tego   typu   poprawki   należały   się   autorce   od   redakcji
oryginalnego   wydania.   Po   długich   deliberacjach   postanowiłem   natomiast   nie   poprawiać

fragmentów autobiografii znanego amerykańskiego pisarza Ch. Himesa. Uznałem, że literat z
takim dorobkiem powinien  umieć  pisać po angielsku, ale jeśli tego nie potrafi,  to polski
czytelnik   ma   prawo   się   o   tym   dowiedzieć.   Pracowicie   więc   odtwarzałem   po   polsku
nieporadność   stylu,   na   przykład   cztery   kolejne   akapity   zaczynające   się   od   zdania   z
konstrukcją „while +  Past Progressive”  brzmią w moim przekładzie następująco: „ Kiedy
wsiadaliśmy do samochodu…”, „Kiedy wróciłem na tańce…”, „Kiedy wróciłem następnego
dnia do bursy…”, „Kiedy wyszedłem do George’a…”. Spróbowałem też „przetłumaczyć”
pojawiające   się   w   tekście   błędy   składniowe,   ale   te   celowe   uchybienia   wobec   gramatyki
poprawiła    mi   redakcja   (Himes   2002).   Na   szczęście   tego   typu   sytuacje   w   ambitniejszej
literaturze zdarzają się niezwykle rzadko – przypadek Himesa był jedynym, z jakim miałem
do czynienia.

Poprawianie literatury pięknej dotyczy najczęściej książek dla dzieci, zwłaszcza

fragmentów, które tłumacze uznają za „nieodpowiednie”. I tak na przykład w angielskim
tłumaczeniu jednej z książeczek T. Jansson zdanie „musiałem pójść zrobić siusiu” zostaje
zastąpione poetyckim „I only wanted to look at the stars” („chciałem tylko popatrzeć na
gwiazdy”) (Semkowicz 1997: 9; bardzo ciekawą analizę tłumaczeń angielskiej literatury
dziecięcej na język polski znaleźć można w: Adamczyk-Garbowska 1988).

6. Niepoprawianie oryginału

Jak już sugerowaliśmy powyżej, niepoprawialnie błędów w tekstach informacyjnych

jest błędem, który prędzej czy później zemści się na tłumaczu. Większość czytelników (a
także – niestety – krytyków) nie ma czasu ani możliwości, by porównać przekład z
oryginałem, zatem wszelkie błędy i chropowatości zostaną złożone na karb tłumacza.
Spójrzmy na fragment tekstu gazetowego tłumaczonego kilka lat temu przez moich studentów
(tekst dotyczy planowanej wówczas wizyty pani sekretarz stanu USA Madeleine Albright w
Korei Północnej):

„With more than 60 journalists in tow. Albright’s two-day tour will throw open the

Democratic People’s Republic of Korea as never before to public view – and complete North
Korean leader Kim Jong Il’s remarkable makeover in Western eyes. Only a year ago, notes
one senior U.S. official, he was still seen as a puffy-haired kook: now the Americans view
him as ‘a logical, thinking leader’.

That will make Kim a respectable interlocutor for President Bill Clinton, who is

expected to visit too in the waning weeks of his term. It will also make it much harder for
Clinton’s succesor to justify putting in phase one of a limited national missile defence, a
policy the president has long been ambivalent about, since North Korean hostility has long
been the chief reason for it”.

Powyższy tekst łamie wiele zasad poprawnej kompozycji i sprawnej komunikacji: „in

tow” powinno się odnosić do Albright, a nie do „tour”, „throw open to public view” nie
powinno   być   przedzielone   dziewięciowyrazowym   wtrąceniem;   zupełnie   niejasne   są
antecedensy zaimków „that, it” z dwóch ostatnich zdań; wtrącenie „a policy the president…
about”   zdecydowanie   utrudnia   zrozumienie   końcówki   zdania;   dobrze   byłoby   też   uniknąć
powtórzenia „has long been” oraz wyszukanych i chyba niezbyt zgrabnych sformułowań w
stylu „the waning weeks of his term”. Wszystkie te błędy tłumacz musi wyeliminować. Nie
wyobrażam   sobie   też   sensownego   tłumaczenia   ostatniego   zdania   z   tekstu  Aping   Motion
(„Those advances could be the first of many to help scientists piece together the symphony in
the brain”), jeśli najpierw nie dokonamy jego gruntownej analizy i przebudowy.

7. Paratekst (zbyt dużo lub zbyt mało objaśnień)

Pojęcie paratekstu (używane przez Brzozowskiego 2001) oznacza wszystko to, co

towarzyszy tekstowi głównemu, na przykład przedmowę, przypisy, posłowie, komentarze,

objaśnienia,   noty   biograficzne   itp.   Oczywiście   trudno   mówić   o   paratekście   w   krótkich
tekstach   gazetowych  ilustrujących   nasze  rozważania.  Zdarza   się  czasem,  że  moi  studenci
zamieszczają   pod   swoimi   tłumaczeniami   krótkie   notki   informujące   o   pochodzeniu   danej
informacji czy też uzasadniające dany wybór przekładowy. Bardzo je sobie cenię, ale nie są
to, rzecz jasna, prawdziwe przypisy, ponieważ adresowane są wyłącznie do mnie, czyli do
„redaktora”. Potrzeba przypisów (nie mówiąc już o wstępach czy posłowiach) może pojawić
się dopiero przy tłumaczeniu długich artykułów  prasowych, esejów, a zwłaszcza książek.
Tłumacze   literatury   pięknej   (zwłaszcza   współczesnej)   uważają   na   ogół   przypisy   za
ostateczność, niejako za przyznanie się tłumacza do porażki w danej sytuacji tłumaczeniowej.
Pokutuje   teoria,   że   przypisy   przeszkadzają   w   czytaniu,   rozpraszają   uwagę   czytelnika,
zamieniają powieść w podręcznik czy encyklopedię. Kiedy przypomnę sobie, z jaką uwagą
chłonąłem  przypisy  w   lekturach  mojego  dzieciństwa   i  wczesnej   młodości   –  w  książkach
przygodowych,   podróżniczych   i   historycznych   –   mam   pewne   wątpliwości,   czy  powyższe
obawy są uzasadnione. Oczywiście, tak jak we wszystkim należy zachować umiar. Popularne
wydanie współczesnej powieści nie powinno przypominać bibliofilskiej edycji klasycznego
dzieła   z   przypisami   sięgającymi   niemal   samej   góry   każdej   strony   –   o   czym   tak   marzył
Nabokov (1955/2000).

Wydaje się, że stosowanie takich dodatkowych technik objaśniających jest pożądane,

kiedy użycie innej techniki tłumaczeniowej – na przykład tłumaczenia syntagmatycznego czy
techniki ekwiwalentu funkcjonalnego – prowadziłoby do zubożenia bazy wypowiedzi, jaką
zrekonstruować może odbiorca przekładu, lub też do istotnego zniekształcenia tejże bazy,
ewentualnie do szoku kulturowego, jaki może być następstwem mieszania elementów
różnych kultur.

Podsumowując, wyróżniliśmy następujące typy i podtypy błędów tłumaczeniowych:

I. Błędy tłumaczenia syntagmatycznego

1. Błędy ekwiwalentów słownikowych
2. Fałszywi przyjaciele tłumacza
3. Kalki
4. Nieuzasadnione rekonstrukcje

II. Błędy mylnej interpretacji

1. Pomylenie dwóch różnych syntagm lub ram czasownikowych języka wyjściowego
2. Zła interpretacja sceny lub scenariusza
3. Mylne odczytanie modalności tekstu

III. Błędy realizacji

1. Niewłaściwa ocena wiedzy odbiorców
2. Podtłumaczenie
3. Błędy języka docelowego
4. Błędy wynikające z braku wiedzy ogólnej i specjalistycznej

IV. Błędy metatranslacyjne

1. Dobór techniki tłumaczeniowej
2. Opuszczenia
3. Dodatki
4. Dwie wersje
5. Poprawianie oryginału
6. Niepoprawialnie oryginału
7. Paratekst (zbyt dużo lub zbyt mało objaśnień)

8. Mit tłumaczenia naturalnego: „tłumaczyć każdy może”

Zdaje mi się jednak, że tłumaczenia z jednego języka na drugi […]

przypominają   kobierce   flandryjskie   oglądane   z   przeciwnej   strony.   Są   tam
wprawdzie   figury,   ale   tak   zagmatwane   nićmi,   iż   nie   widać   ich   barw
wspaniałych. Mniemam także, że tłumaczenia z jednego języka na drugi nie
oznaczają   wielkiego   rozumu   ani   doskonałości;   tyle   tylko   znaczą,   co
przepisywanie z pierwowzorów. Nie dlatego to mówię, aby zawód tłumacza
miał   być   w   pogardzie,   gdyż   człowiek   może   się   przecie   jeszcze   zatrudniać
gorszymi rzeczami, które mniej korzyści przynoszą.

Miguel Cervantes, Don Kichot

Powyższy cytat pokazuje, jak łatwo wygłaszać przeróżne uogólnienia na temat

przekładu   –   oparte   przecież   na   pewnym   wycinkowym   oglądzie   sytuacji   (ciekawe,   na
podstawie   jakich   przekładów   Cervantes   wyrobił   sobie   taką   opinię   o   tłumaczach   i
tłumaczeniach?) – i jak łatwo się pomylić. Czym byłoby dla nas dzisiaj nazwisko Cervantes,
gdyby   nie   tłumaczenia?   Z   wypowiedzi   Cervantesa   wyziera   też   lekceważący   stosunek   do
pracy tłumacza. Dziś mało kto poważyłby się na taką szczerość w tej kwestii, jednak faktem
jest powszechny brak szacunku dla tego zawodu. Większość ludzi uważa, że tłumaczyć może
każdy, kto opanował jakiś język obcy (wszak swój ojczysty język zna z założenia). Co więcej,
zdaniem ogółu, osoba taka może tłumaczyć  teksty na dowolne tematy w obu kierunkach.
Przecież tłumaczenie polega na zastępowaniu wyrazów jednego języka wyrazami drugiego
języka. Cóż może być prostszego? Nawet jeśli nasz tłumacz nie zna jakiegoś obcego słowa
(choć właściwie powinien), to przecież może sprawdzić w słowniku. Tak, powtórzmy:  dość
powszechny, pogląd na temat tłumaczenia znajduje swoje odbicie w wielu typowych, niemal
codziennych sytuacjach. Każdy filolog (cokolwiek ma znaczyć ten nieco archaiczny wyraz),
jest   prędzej   czy   później   narażony   na   prośby   ze   strony   znajomych   o   przetłumaczenie
„krótkiego, prostego tekstu”, który okazuje się fachową specyfikacją techniczną lub innym
wąsko specjalistycznym  dokumentem. Co gorsza, opisane wyżej podejście do tłumaczenia
widoczne jest również wśród ludzi mających zawodowo do czynienia z tłumaczami – wśród
wydawców i innych zleceniodawców, którzy oferują tłumaczom niskie stawki i skandalicznie
krótkie terminy.

Należy ubolewać nad tym, że nawet niektórzy teoretycy przekładu nie zdają sobie

sprawy ze złożoności problemu i piszą na przykład o tłumaczeniu naturalnym, które rzekomo
jest cechą wszystkich uczących się języka obcego (Harris 1977, Harris & Sherwood 1978)
albo zrównują kompetencję tłumaczeniową z ogólna kompetencją komunikacyjną (Gutt 1991:
189-190).   Twierdzenie,   że   każda   osoba   dwujęzyczna   potrafi   tłumaczyć,   jest
nieporozumieniem. Oczywiście, każdy, kto uczy się angielskiego, powie nam, że „dog” to
„pies”   i   zapewne   także   przetłumaczy   zdanie:   „A   dog   i   san   animal”   jako   „Pies   jest
zwierzęciem”. Jednak już tłumaczenie nieco bardziej skomplikowanego zdania: A dog is an
animal and a fly is an insect” zakończy się prawdopodobnie niepowodzeniem, bo wersja „Pies
jest zwierzęciem, a mucha owadem”, zostanie zakwestionowana przez większość odbiorców
przekładu, którzy powiedzą, że owady to też zwierzęta. Podobnie wiec jak nie powiemy o
osobie,   która   nauczyła   się   grać   jednym   palcem   gamę   na   pianinie,   że   jest   pianistą,   nie
nazwiemy   też   tłumaczem   kogoś,   kto   potrafi   przełożyć   syntagmatycznie   najprostsze
konstrukcje języka obcego.

Również teza Gutta, według której do tłumaczenia nie jest potrzebne żadne

wyposażenie mentalne poza tym, które używane jest w komunikacji w ogóle, nie wytrzymuje
krytyki. Przede wszystkim przeczy mu doświadczenie pedagogiczne: wielu bardzo sprawnych
komunikacyjnie   studentów   (często   sprawnych   w   obu   językach)   nie   radzi   sobie   z
tłumaczeniem. Wydaje się, że ten pozorny paradoks dobrze wyjaśnia opisany powyżej model
procesu tłumaczenia. Dobry komunikator szybko odczytuje intencje swoich rozmówców  i
potrafi   skutecznie   realizować   swoje   intencje.   Nie   musi   natomiast   odczytywać   wszystkich
nawet   najdrobniejszych   i   najsłabiej   zaznaczonych   implikacji   danego   tekstu,   a   co   jeszcze
ważniejsze   –   nie   musi   reprodukować   w   umysłach   swoich   odbiorców   stanów   „zadanych”
przez   kogoś   innego   –   czasem   kogoś   o   zupełnie   odmiennej   wiedzy,   światopoglądzie,
temperamencie itd. Dobry komunikator może rekompensować swoje braki (luki w wiedzy,
nieznajomość pewnych technik komunikacyjnych)  bardzo różnymi  środkami. Tłumacz ma
najczęściej związane ręce: nie może wyprodukować własnego tekstu na zadany temat, bo taki
tekst nie zostanie uznany za tłumaczenie. Pamiętajmy, że  znaczeniem  tekstu jest nie tylko
zrekonstruowana baza wypowiedzi (i ewentualne fragmenty bazy kognitywnej autora), ale
również sposób rekonstrukcji – nie tylko pointa, ale również trud włożony w jej odczytanie.
Gutt   myli   się   też   chyba   sugerując,   że   kompetencja   tłumaczeniowa   to   kompetencja
komunikacyjna   plus   kompetencja   językowa   w   zakresie   dwóch   języków,   którą   zapewne
powinni   zająć   się   językoznawcy,   a   nie   teoretycy   przekładu.   Taki   pogląd   jest   nie   do
utrzymania przede wszystkim dlatego, że absolutna dwujęzyczność (jeśli takie pojęcie ma w
ogóle sens) należy do rzadkości – większość tłumaczy jeden z języków zna lepiej, a drugi
gorzej.   Słabsza   znajomość   dotyczy   najczęściej   (choć   nie   zawsze)   języka   wyjściowego.
Ludzkie   sprawności   i   umiejętności   nie   stanowią   oddzielnych   modułów,   lecz   są   ze   sobą
wzajemnie powiązane, toteż słabsza znajomość języka oryginału będzie wpływała na stopień
pewności tłumacza co do interpretacji pewnych fragmentów oryginału, a więc i na cały proces
tłumaczenia.

Posłużmy się jeszcze raz przykładem polskiego tłumaczenia Winnie the Pooh

zatytułowanego  Kubuś Puchatek.  Tłumaczka tej książki popełniła błędy tłumaczeniowe nie
tylko   dlatego,   że   realizowała   szczególny   program   przekładowy,   który   Venuti   nazwałby
udomowieniem  oryginalnego   tekstu.   Drugi   powód   wynika   ze   słabej   znajomości   języka
wyjściowego   i   nierozerwalnego   związku   tej   umiejętności   z   innymi   elementami   procesu
przekładu.   Dysponując   dość   słabą   znajomością   języka   angielskiego   (a   także   angielskich
konwencji komunikacyjnych), tłumaczka musiała nieco „po omacku” domyślać się znaczenia
niektórych konstrukcji i zwrotów z kontekstu. Nie jest więc przypadkiem, że wiele błędów
popełniła   w   tłumaczeniu   wypowiedzi   osła   Eeyeore   (w   polskiej   wersji   Kłapouchego),   bo
osiołek   wykazuje   specyficzne   angielskie   poczucie   humoru,   a   zatem   jego   sformułowania
wymagają często stosowania różnych  odmian  Grice’owskiej implikatury konwersacyjnej  i
innych   mechanizmów   rekonstrukcji,   a   bardzo   rzadko   dają   się   jednoznacznie   odczytać   z
interpretowanego po polsku kontekstu.

Jeszcze bardziej niepokojący jest fakt, że niektórzy pedagodzy mający kształcić

tłumaczy nie bardzo zdają sobie sprawę z tego, jakie stoją przed nimi zadania. Sądzą na
przykład, że wystarczy uzupełnić typowy program filologiczny paroma „językami
specjalistycznymi”, by wykształcić tłumaczy tekstów specjalistycznych. Bardzo ciekawie
wypowiedział się na ten temat J. Pieńkos:

…w kręgach specjalistów od przekładu przeważa pogląd, iż powinno się kształcić

specjalistów w zakresie przekładu, a nie tłumaczy specjalistycznych (wyspecjalizowanych).
Nierzadko jeszcze dzisiaj zdarza się, że nauczanie przekładu mylone jest z nauką języków
obcych, z nauką o języku lub terminologiami specjalistycznymi. Zadaniem szkół tłumaczy
jest i powinno być kształcenie tłumaczy w zakresie

ogólnym

, tak jak ma to miejsce w

odniesieniu do lekarzy, gdy kończą wydział medyczny, a dopiero później poświęcają się
wybranej specjalizacji. Nie należy zatem kształcić tłumacza wyspecjalizowanego, lecz
tłumacza wartościowego, sprawnego, który w przyszłości będzie się doskonalił w wybranej
przez siebie dziedzinie. Uwaga ta wydaje się o tyle trafna i istotna, że

niewiele

jest tekstów o

bardzo wysokim stopniu specjalizacji. Większość tekstów przeznaczonych do tłumaczenia
dotyczy jednocześnie wielu dziedzin nauki i techniki, a daleko posunięta specjalizacja
uniemożliwia tłumaczowi sprawna pracę… (Pieńkos 2003: 283)

W podobnym duchu wypowiadają się B. Hatim i J. Mason:

…if translator training is limited to those superficial characteristics of text which are

most typical of what technical or administrative translator is likely to encounter most of time
(specialized terminology, formulaic text conventions and so on), then the trainee will be
singularly ill-equipped to deal with, say, metaphor, allusion, implicature when these occur –
as they do – in technical texts. (Hatim and Mason 1997: VIII)

Jeszcze jedną istotną myśl dopowiadają Z. Kozłowska i A. Szczęsny:

Nie sposób przewidzieć wszystkich typów tekstów, jakie mogą zostać powierzone

tłumaczowi. Nie można więc nauczyć tłumaczenia wszystkich typów tekstów. Trzeba dać
narzędzia, a kształcić konieczne umiejętności (kompetencję tłumaczeniową). (Kozłowska,
Szczęsny 2003: 161)

Zatem, aby skutecznie kształcić tłumaczy, musimy zdać sobie sprawę z tego, czym jest

kompetencja tłumaczeniowa. Sądzę, że jest to zespół predyspozycji, cech, umiejętności oraz
ogromna porcja wiedzy o świecie w ogóle, a o kulturach związanych z danymi językami w
szczególności. Elementami kompetencji tłumaczeniowej są z pewnością:

1. znajomość języka wyjściowego i docelowego;
2. umiejętność dopasowania do siebie różnych struktur na podstawie ich względnego

podobieństwa;

3. znajomość kultury krajów, w których mówi się językiem wyjściowym i docelowym;
4. wiedza ogólna i specjalistyczna;
5. sprawności komunikacyjne;
6. wnikliwość w dążeniu do sensu;
7. znajomość teorii tłumaczenia;
8. predyspozycje i cechy charakteru.

1. Znajomość języka wyjściowego i docelowego

Warto zauważyć, że dobra znajomość języka nie jest równoznaczna ze sprawnością

komunikacyjną. Można być świetnym  komunikatorem  (pomijam tu kwestie różnic między
komunikacją ustną a pisemną), dysponując ograniczonym repertuarem środków językowych i
odwrotnie   –   ktoś   posiadający   doskonałą   znajomość   języka   może   nie   sprawdzać   się   w
sytuacjach komunikacyjnych. Przez dobrą znajomość języka rozumiemy bogate słownictwo,
duży zasób syntagm i ram czasownikowych, a także opanowanie wielu innych mechanizmów
gramatycznych,   takich   jak  zastosowanie   czasów,  przedimków,   czasowników   modalnych   i
zdań   przydawkowych   w   języku   angielskim   (żeby   wspomnieć   tylko   o   problemach
gramatycznych   najbardziej   dokuczliwych   z   polskiego   punktu   widzenia)   oraz   na   przykład
znajomość końcówek (deklinacji i koniugacji) i ortografii języka polskiego (zob. rozdz. 7).

Oczywiście w praktyce zdarza się, że tłumacze znają język wyjściowy tylko biernie.

Nie jest jednak dobrze, gdy wiedza ta jest jeszcze na dodatek bardzo ograniczona. Brak

pewności   przy   interpretacji   tekstu   oryginału   zmusza   tłumacza   do   sprawdzania   niemal
wszystkiego  w słownikach i rzecz jasna wpływa  negatywnie  na wszystkie  inne elementy
procesu   przekładu,   ponieważ  de   facto  mamy   do   czynienia   z   jednym   procesem,   a   nie   z
rozdzielnymi modułami, z których każdy można „naprawić” nie ruszając pozostałych.

W każdym razie tłumacz musi znać porządnie gramatykę języka wyjściowego – bez

względu   na   to,   czy   potrafi   ją   objaśnić   czy   nie   –   bo   inaczej   będzie   popełniał   błędy
interpretacyjne lub bezmyślnie kalkował struktury języka wyjściowego w języku docelowym.
Doskonałym przykładem jest opisywany powyżej przypadek czasownika modalnego „could”
z tekstu Aping Motion – trzeba wiedzieć, że czasownik ten może odnosić się do przeszłości,
może  być  trybem  przypuszczającym,  ale  może  też dotyczyć  przyszłości  i właśnie w tym
ostatnim   znaczeniu   został   użyty   w   tekście.   Nieznajomość   zasad   użycia   przedimka
określonego   sprzyja   popełnieniu   błędu   w   tekście  A   Matter   of   Taste,  błędu,   który   w
tłumaczeniach moich studentów pojawiał się zaskakująco często. „The” użyte we fragmencie
„The fact that the new strain of choosy mice was found in […] Birmingham…” nie jest
wymuszone   zasadą  rzeczownik   +   of   +   rzeczownik,  bowiem   może   istnieć   wiele   różnych
„strains   of   mice”.  Jego   użycie   musi   zatem   podlegać   którejś   z   innych   reguł   rządzących
zastosowaniem   przedimka   określonego   –   w   tym   wypadku   zasadzie   wskazywania   na
informację daną, a konkretniej, wymienioną wcześniej w tekście. W naszym tekście chodzi o
grupę   rzeczownikową   „some   rodents”.   W   związku   z   tym   powyższego   zdania   nie   można
przetłumaczyć jako „Fakt, że w Birmingham odkryto nową odmianę wybrednych myszy…”,
gdyż w ten sposób wprowadzamy polskiego czytelnika w błąd co do tego, które informacje w
tekście są nowe, a które dane. Ponieważ tłumacz ma w dużej mierze do czynienia z oboma
językami   niejako   jednocześnie,   znajomość   obu   języków   przechodzi   niepostrzeżenie   w
znajomość gramatyki konfrontatywnej.

2. Umiejętność dopasowania do siebie różnych struktur na podstawie ich względnego

podobieństwa
Tłumacz cały czas uczy się dopasowywania do siebie różnych struktur obu języków,

zapamiętuje, że w danym tekście, lub w danym typie tekstów, dany zwrot udało mu się
przetłumaczyć tak, ale w innych sytuacjach trzeba szukać innych ekwiwalentów.

Dużym ułatwieniem dla tłumaczy mogą być najprzeróżniejsze studia konfrontatywne,

których akurat w przypadku języka angielskiego i polskiego nie brakuje (zob. np. Fisiak 1984,
Fisiak i In 1978, Kalisz 1981, 2000, Krzeszowski 1982, 1990).

Jak pisaliśmy powyżej, nie ma ekwiwalencji stuprocentowych, sprawdzających

się w każdej sytuacji – za każdym razem ostateczną decyzję podejmuje tłumacz – ale
oczywiście istnieją pewne wymienności statystyczne, które można zastosować w większości
przypadków bez bardzo intensywnej analizy, choć nie bez kontroli. Gdyby nie te statystyczne
analogie między językami (zwłaszcza językami spokrewnionymi), życie tłumacza byłoby
znacznie cięższe.

Nieco innym problemem są sceny i scenariusze. Tłumacz musi umieć

rozpoznać scenariusz, do którego odwołuje się autor oryginału i odnaleźć w pamięci jak
najbliższy scenariusz (lub scenariusze) którym dysponują odbiorcy przekładu. To jednak nie
rozwiązuje problemu, ponieważ sceny i scenariusze są często uwarunkowane kulturowo, a
zatem tłumaczeniowym ekwiwalentem nie zawsze będzie pozornie najbliższy scenariusz czy
scena. W zależności od typu tekstu czasami trzeba poszukać scenariusza ze sceny pozornie
odleglejszej, a często – zapoznać odbiorców przekładu z obcymi realiami składającymi się na
dany scenariusz (scenę).

3. Znajomość kultury krajów, w których mówi się językiem wyjściowym i docelowym

W naszym przypadku, ponieważ zajmujemy się tu głównie tłumaczeniami z języka

angielskiego   na   polski,   idzie   o   znajomość   kultury   polskiej,   angielskiej,   amerykańskiej,
kanadyjskiej,   nowozelandzkiej,   indyjskiej,   jamajskiej   itd.   Znajomość   kultury   oznacza   nie
tylko „przerobienie solidnego kursu literatury” danego kraju, wiedzę o malarstwie, muzyce,
filmie itp. Zresztą nie wystarczy tu typowy kurs uniwersytecki – trzeba go będzie uzupełnić o
utwory rzadko uwzględniane w poważnych kursach literatury brytyjskiej czy amerykańskiej.
Moim studentom przedstawiam zwykle listę lektur obowiązkowych, która obejmuje nie tylko
znane i cytowane w najprzeróżniejszych tekstach książki, jak 1984 i Animal Farm Orwella,
Alice’s Adventures In Wonderland  i Through the Looking Glass Carolla, Brave New World
Huxleya itp., ale również cały szereg tekstów mniej uznanych, a obecnych w powszechnej
świadomości. W przypadku kultur anglojęzycznych trzeba również znać kanon popularnych
piosenek ludowych, a zupełnie niezbędna jest znajomość najbardziej popularnych  nursery
rhymes –  wierszyków dla dzieci. Odwołania do takich wierszy i piosenek pojawiają się w
najróżniejszych   tekstach   –   od   artykułów   prasowych,   poprzez   książki   językoznawcze   do
poważnych  dzieł literackich  (np. „orgy-porgy”  w  Brave New World  jest nawiązaniem  do
dziecięcego wierszyka Georgie Porgy).

Tłumacz musi również orientować się w historii i geografii danego kraju, aktualnej

sytuacji politycznej, organizacji życia itp. Trzeba znać tytuły najważniejszych gazet i
czasopism, najpopularniejszych programów telewizyjnych, nazwiska polityków, idoli i innych
znanych osobistości. Właściwie lista ta nie ma końca. Tłumacz nie jest w stanie przewidzieć
dokładnie, jaka informacja przyda mu się w danej sytuacji tłumaczeniowej. Najlepszą zatem
strategią postępowania jest stałe powiększanie swojej wiedzy na temat danych krajów,
interesowanie się nimi, czytanie, oglądanie, rozmawianie, podróżowanie.

Tłumacz, który nie wie, że pojawiające się w tekście Putting Kitty’s Typping on Pause

„Tucson, Ariz.” To nazwa miasta w stanie Arizona, a figurujące pod nazwiskiem Robert Key
litery   „M.P”   (Pipe   Down)  to   skrót   od   „member   of   parliament”,   skazany   jest   na   ciągłe
poszukiwania   po   słownikach   i   encyklopediach,   na   ustawiczne   sprawdzanie   wszystkich
elementów   oryginału.   Co   więcej,   prędzej   czy   później   trafi   on   na   takie   elementy   kultury
wyjściowej, które rzadko umieszczane są w podręcznikach i encyklopediach, na przykład
tytuł ludowej piosenki czy cytat z wierszyka dla dzieci. Wynika z tego, że solidna znajomość
realiów i kultury kraju języka wyjściowego jest niezbędnym elementem warsztatu tłumacza,
problem ten jest już zresztą tematem opracowań książkowych (zob. np. Witte 2000).

4. Wiedza ogólna i specjalistyczna

Profesjonalny tłumacz powinien dysponować szeroka wiedzą o świecie. Oczywiście w

większości dziedzin wiedza ta z konieczności będzie dość powierzchowna – nikt nie może
specjalizować się we wszystkim. Tłumacz będzie zwykle specjalistą w paru dziedzinach
związanych z tematyką często tłumaczonych tekstów i zakresem ukończonych studiów. W
innych dziedzinach wystarczy ogólna orientacja uzupełniona umiejętnością szybkiego uczenia
się, sprawnością w wyszukiwaniu potrzebnych informacji i wiedzą o źródłach takich
informacji.

Wiedza specjalistyczna jest tylko jednym z wielu elementów kompetencji

tłumaczeniowej,   znacznie   więc   łatwiej   jest   przygotować     profesjonalnego   tłumacza   do
tłumaczeń w danej dziedzinie niż nauczyć specjalistę z tej dziedziny tajników tłumaczenia.
Twierdzę, że profesjonalny tłumacz poradzi sobie z przekładem każdego tekstu – oczywiście,
jeśli będzie miał odpowiednią motywację. Tłumacz kabinowi, na przykład, biorą udział w
konferencjach   dotyczących   bardzo   różnych   dziedzin   i   zwykle   na   przygotowanie   do
konferencji   mają   najwyżej   parę   tygodni.   Chociaż   sam   ukończyłem   studia   filologiczne,
miałem okazję tłumaczyć teksty między innymi z takich dziedzin, jak astronomia, biologia,

ciepłownictwo, krystalografia, paleontologia, politologia, zarządzanie i marketing, zielarstwo.
Zatem z mojego punktu widzenia zupełnym nieporozumieniem są postulaty zawarte w
raporcie UNESCO, który cytują A. Korzeniowska i P. Kuhiwczak (za Mackay & Mountford
1978):

…it is, or it should be axiomatic that nobody can properly translate what he does not

understand’ hence satisfactory  technical translating can only be done by someone with the
requisite   technical   knowledge   and   practice   in   technical   reasoning,   to   follow   technical
arguments in the required speciality and to bridge over gaps in such an argument. The kind of
competence required to do this depends not only on the nature and subject matter of the
original text, but also on the kind of reader for whom it is intended. In order to translate
papers written by and intended for scientists engaged in original research at the frontiers of
knowledge,  the translator  must  himself  be familiar  with those frontiers.  (Korzeniowska I
Kuhiwczak 1998: 95)

Autorzy raportu najwyraźniej sądzą, że rozumienie jest kwestią wszystko albo nic i nie

zdają sobie w ogóle sprawy z natury kompetencji tłumaczeniowej. Gdyby pójść dalej tym
torem rozumowania, musielibyśmy dojść do wniosku, że tłumaczyć może tylko autor
oryginalnego tekstu.

5. Sprawności komunikacyjne

Sprawności komunikacyjne tłumacza – i zresztą każdego uczestnika komunikacji –

można dla celów opisu podzielić na interpretacyjne i perswazyjne. Inaczej niż u zwykłego
uczestnika   aktu   komunikacji,   który   może   w   dużej   mierze   polegać   na   intuicji   i   rutynie,
interpretacyjne działania tłumacza oparte są na bardzo dobrej znajomości języka – dużym
repertuarze   jednostek   leksykalnych,   znajomości   i   szybkim   rozpoznawaniu   wielu   syntagm
(fraz, zdań), doskonałej (choć niekoniecznie uświadomionej) znajomości strategii i konwencji
komunikacyjnych stosowanych przez użytkowników języka wyjściowego. Co najważniejsze,
tłumacz   –   w   stopniu   znacznie   większym   niż   przeciętny   uczestnik   komunikacji   –   potrafi
utożsamiać się z nadawcą wypowiedzi, odgadywać jego motywacje i intencje.

Sprawności perswazyjne polegają przede wszystkim na umiejętności wczuwania się w

sytuację   (potencjalnego)   odbiorcy,   przewidywania   jego   wiedzy,   oczekiwań,   reakcji   i
odpowiedniego dostosowywania tekstu przekładu. Tu znowu potrzebna jest duża sprawność
językowa:   tłumacz   musi   mieć   możliwość   wybierania   właściwego   sformułowania   spośród
wielu   mu   dostępnych   i   nie   może   tak   jak  zwykły   komunikator  posłużyć   się   –   w   braku
odpowiednich słów – gestem, mimiką, „emoticonem” czy rysunkiem.

6. Wnikliwość w dążeniu do sensu

Podstawowym wymogiem przekładowym jest niezadowalanie się płytkim poziomem

stałości sensu (mniej więcej wiem, o co chodzi). Tłumacz musi drążyć do końca, dopóki nie
jest w pełni przekonany, że rozwiązał wszystkie zagadki i prześledził wszystkie tropy. W
przypadku analizowanego w rozdziale 4 tekstu  The Mouse That Roared  typowy czytelnik
zadowoli   się   rozumieniem   na   poziomie   „coś   zabrali,   teraz   chcą   oddać,   ale   ktoś   im
przeszkadza”. Tłumacz jednak powinien dostrzec nielogiczności tekstu: nie można wywieźć a
potem   zwracać   zamków   i   posiadłości   ziemskich.   Wnikliwa   analiza   tekstu   wyjściowego
pozwala   na   zbudowanie   modelu   świata   w   nim   przedstawionego,   a   ten   model   służy
tłumaczowi   za   punkt   odniesienia   dla   kolejnych   szczegółowych   rozwiązań   przekładowych
stosowanych w tekście docelowym. Początkujący tłumacze – czytający teksty tak jak zwykli
odbiorcy – nie są zwykle w stanie skonstruować takiego modelu, a jeśli im się to uda, nie
potrafią stosować go konsekwentnie przy rozwiązywaniu problemów szczegółowych. Stąd

ich tłumaczenia są często niespójne: znaczenie poszczególnych  zdań kłóci się z wymową
całości, a we fragmentach najtrudniejszych znajdziemy oznaki tłumaczenia syntagmatycznego
świadczące   o   niemożności   dopasowania   danego   fragmentu   do   modelu   całości   –   tłumacz
posiłkuje   się   tłumaczeniem   syntagmatycznym   na   zasadzie   „ja   wprawdzie   nie   bardzo
rozumiem, ale może czytelnicy zrozumieją”.

Główną przyczyna takiego stanu rzeczy jest przyzwyczajenie do płytkiego

analizowania tekstów – wystarczającego w większości typowych codziennych sytuacji
komunikacyjnych. Innym powodem może być niedostateczna znajomość języka wyjściowego
i brak nawyku weryfikowania tekstu przekładu.

7. Znajomość teorii tłumaczenia

Tłumacz nie musi być teoretykiem przekładu. Wydaje się jednak, że pewna znajomość

teorii jest bardzo pożądana. W końcu każdy praktykujący tłumacz jest mniej lub bardziej
świadomym wyznawcą jakichś teorii ekwiwalencji, zwolennikiem takich czy innych technik
tłumaczeniowych. Dobrze jest skonfrontować takie przekonania, wyrosłe na gruncie praktyki
indywidualnego tłumacza, z metodycznymi przemyśleniami innych. Pozwala to upewnić się
co   do   słuszności   stosowanych   metod   bądź   zmusza   do   ich   weryfikacji.   Zapoznanie   się   z
opisem   technik   tłumaczenia   imion   własnych   czy   innych   elementów   kulturowych   (np.
Newmark 1981, 1988), czy tez z technikami przekładu tekstów polifonicznych  (Berezowski
1997)   daje   nam   przegląd   różnych   możliwości   przewidywanych   przez   teoretyków   i/lub
stosowanych przez praktyków i ułatwia wybór w przypadku napotkania takich problemów w
praktyce.

8. Predyspozycje i cechy charakteru

Osobowość tłumacza to temat słabo zbadany. Zdrowy rozsądek podpowiada, że

tłumacz powinien być osobą pracowitą, sumienną i wnikliwą, otwartą na wiedzę i ciekawą
świata,   umiejącą   stawiać   się   w   sytuacji   innych.   Doświadczenie   pedagogiczne   każe   mi
podejrzewać, że nie są to wszystkie cechy niezbędne do tego, by zostać dobrym tłumaczem –
szybkie sukcesy w tej dziedzinie są niezmiernie rzadkie. Z drugiej strony, należy pamiętać, że
tłumacze są ludźmi o bardzo różnych temperamentach, można więc sądzić, że nie istnieje
jeden uniwersalny model osobowości dobrego tłumacza. Warto też przypomnieć, że wszelkie
kategoryczne   recepty   i   diagnozy   dotyczące   człowieka,   jego   umysłowości   i   jego   działań
zawodzą:   wyniki   badań   nad   różnicami   w   stylach   komunikacyjnych   kobiet   i   mężczyzn
skłoniły U. Zaliwską-Okrutną do postawienia żartobliwego pytania: Czy mężczyzna może być
tłumaczem? (Zaliwska-Okrutna 2003)

Z przedstawionej powyżej koncepcji kompetencji tłumaczeniowej płyną pewne

wnioski co do metod nauczania przekładu. Ze względu na znaczenie znajomości języka, o
którym była wcześniej mowa, sądzę, że kurs tłumaczenia powinien rozpoczynać się dopiero
wtedy, gdy studenci opanowali język obcy w stopniu naprawdę zaawansowanym (warto by
tez pamiętać o ćwiczeniu sprawności w zakresie języka ojczystego). Podobnie jak cytowani
wcześniej   autorzy   uważam,   że   profesjonalny   tłumacz   musi   być   przygotowany   do
samodzielnego   rozwiązywania   wszelkich   problemów   tłumaczeniowych   –   a   nie   do
tłumaczenia   jednego   typu   tekstów.   W   związku   z   tym   nauka   tłumaczenia   nie   powinna
rozpoczynać się od tekstów specjalistycznych, a prawdziwy kurs tłumaczenia nie może się do
takich tekstów ograniczać.

Nie jestem też pewien, czy rzeczywiście każdy tłumaczony tekst powinien być

wcześniej omawiany. W ten sposób adepci przekładu są moim zdaniem prowadzeni za rękę,
co oducza ich samodzielności i czujności, jakie powinny cechować prawdziwego tłumacza.

Bibliografia

Adamczyk-Garbowska M. 1988 Polskie tłumaczenia angielskiej literatury dziecięcej.

Wrocław: Ossolineum

Adamska J. 2001 „The Cronicles of Narnia”: Proper Names In Translation. Niepublikowana

praca magisterska napisana pod kier. K. Hejwowskiego. Warszawa: Inst. Lingwistyki
Stosowanej

Arrojo R. 1997 „The ‘death’ of the author and the limits of the translator’s visibility”. W:

Snell-Hornby M., Jettmarova Z., Kaindl K. (red.) 21-32

Bachta A. 2001 Translating neologisms on the basic of Stanisław Lem works and their

English translations. Niepublikowana praca magisterska napisana pod kier. K.
Hejwowskiego. Warszawa: Inst. Lingwistyki Stosowanej.

Bagajewa I. 1993a “O nazwach geograficznych w ujęciu translatorycznym” W: Grucza F.

(red.) Przyczynki do teorii i metodyki kształcenia nauczycieli języków obcych i
tłumaczy w perspektywie wspólnej Europy. Materiały z XVI Sympozjum ILS UW.
Warszawa: Wyd. Uniw. Warszawskiego, 111-117.

Bagajewa I. 1993b „Geographical names: Problems of equivalence and translatability”. W:

Lewandowska-Tomaszczyk B., Thelen M. (red.) Part 2. 349-354

Baker M. (red.) 1998 Routledge encyklopedia of translation studies. London/New York:

Routledge.

Bałuk-Ulewiczowa T. 2000 “Beyond cognizance: Fields of absolute untranslatability”. W:

Kubiński W. I in. (red.).

Bałuk-Ulewiczowa T. 2003 Stereotyp a nieprzekładalność bezwzględna. W: W. Kropiwiec U.

i in. (red.), 35-44.

Bar-Hillel Y. 1964a „A demonstration of the nonfeasibility of Fuldy automatic high quality

translation” (opubl. Po raz pierwszy w 1960 r.). W: Idem Language and information.
Selected essays on their theory and application. Reading, Mass.: Addison-Wesley.
174-179.

Bar-Hillel Y. 1964b “Intertranslatability of natural languages” (opubl. Po raz pierwszy w

1953 r.) W: Idem, Language and information. op. cit., 56-58.

Barik H. 1972 “Interpreters talk a lot, among other things”. W: Babel 18/1, 3-10.
Bereś S. 1987 Rozmowy ze Stanisławem Lemem. Kraków: Wyd. Literackie.
Berezowski L. 1997 Dialect In translation. Wrocław: Wyd. Uniwersytetu Wrocławskiego.
Berezowski L. 2000 „Pragmatyczne podstawy archaizacji” W: Kubiński W. i in. (red.) 129-

138

Berezowski L. 2001 Articles and proper names. Wrocław: Wyd. Uniwersytetu

Wrocławskiego.

Bergenholtz H., Trap S. (red.) 1995 Manual of specialised lexicography.

Amsterdam/Philadelphia: John Benjamins.

Berman A. 1985/2000 “Translation and the trials of the foreign”. W: Venuti L. (red.) 2000,

284-297.

Bivens W. 1975 “Lectures on Ch. Fillmore’s Case Grammar”, University of Warsaw.
Blum-Kulka Sh. 1986/2000 “Shifts of cohesion and coherence in translation”. W: Venuti L.

(red.) 2000. 298-313.

Bradbury M. 1993 The modern British novel. London: Martin Secker & Warburg Ltd.
Bransford J.D. 1979 Human cognition. Learning, understanding and remembering. Belmont,

Cal.: Wadsworth.

Bransford J.D., Johnson M.K. 1972 “Contextual prerequisites for understanding: Some

investigations of comprehension and recall”. Journal of Verbal Learning and Verbal
Behavior 11: 717-26.

Brzozowski J. 2001 “Czytelnik projektowany w przekładzie: problem paratekstu”. W:

Piechnik I., Świątkowska M. (red.) 2001 Ślady obecności. Traces d’une presence.
Kraków: Wyd. Uniwersytetu Jagiellońskiego. 61-69.

Burkhanov I. 1998 Lexicography. A dictionary of Basic terms. Rzeszów: Wyd. Wyższej

Szkoły Pedagogicznej.

Burkhanov I. 2003 Translation: Theoretical prerequisites. Rzeszów: Wyd. Uniwersytetu

Rzeszowskiego

Callow K. 1993 “Non-realised information: A theory for the accurate and natural translation

of meaningful zero”. W: Lewandowska-Tomaszczyk B., Thelen M. (red.) 1993, Part 2.
359-368.

Catford J.C. 1965 A linguistic theory of translation. London: Oxford University Press.
Charbonnier G. 2000 Rozmowy z Claude Levi-Straussem. Warszawa: Czytelnik 139-145. Za:

Antropologia słowa. Zagadnienia i wybór tekstów 2003. Warszawa: Wyd.
Uniwersytetu Warszawskiego, s. 22.

Clark H.H., Haviland S. 1977 “Comprehension and the given-new contract”. W: Freedle

R.O. (red.) Discourse production and comprehension. Norwood, N.J.: Ablex.

Dąmbska-Prokop U. (red.) 2000 Mała encyklopedia przekładoznawstwa. Częstochowa: Wyd.

Wyższej Szkoły Języków Obcych i Ekonomii.

Dedecius K. 1974 Notatnik tłumacza. Kraków: Wyd. Literackie.
Delabastita D. (red.) 1996 Wordplay and translation. Manchester: St. Jerome Publishing.
Dembowski K. 2003 Translation of slang and informal English in selected novels by Charles

Bukowski. Niepublikowana praca magisterska napisana pod kierunkiem K.
Hejwowskiego. Warszawa: Instytut Lingwistyki Stosowanej.

Dijk van T.A., Kintsch W. 1983 Strategies of discourse comprehension. New York:

Academic Press.

Douglas Kozłowska Ch. 1998 Difficult words in Polish-English translation. Warszawa: Wyd.

Naukowe PWN.

Dzierżanowska H. 1988 Przekład tekstów nieliterackich na przykładzie języka angielskiego.

Warszawa: PWN

Fabisiak E. 2001 Proper names In translation on the example of “Anne of Green Gables”
and

“Anne of the Island” by L.M. Montgomery. Niepublikowana praca magisterska
napisana pod kierunkiem K. Hejwowskiego. Warszawa: Instytut Lingwistyki
Stosowanej.

Fillmore Ch.J. 1968 “The case for case”. W: Bach E., Harms R.T. (red.) Universalis in

linguistic theory. New York: Holt, Reinhart & Winston.

Fillmore Ch.J. 1970 “The grammar of hitting and breaking”. W: Jacobs R.A., Rosenbaum

P.S. (red.) Readings in English transformational grammar. Ginn & Co.

Fillmore Ch.J. 1972 “On generativity”. W: Peters S. (red.) Goals of linguistic theory.

Englewood Cliffis, NJ: Prentice-Hall.

Fillmore Ch.J. 1977 “Scenes-and-frames semantics”. W: Zampolli A. (red.) Linguistic

structures processing. Amsterdam: North-Holland

Fillmore Ch.J. 1983 “Ideal readers and real readers”. Cognitive Science Program, Institute

of Cognitive Studies, University of California at Berkeley, January 1983.

Fisiak J. (red.) 1984 Contrastive linguistic: Prospect and problems. Berlin/New

York/Amsterdam: Mouton.

Fisiak J., Lipińska-Grzegorek M., Zabrocki T. 1978 An introduction English-Polish

contrastive grammar. Warszawa: PWN.

Godlewski G. (red.) 2003 Antropologia słowa. Zagadnienia i wybór tekstów. Warszawa:

Wyd. Uniwersytetu Warszawskiego.

Gołębiowska A. 2000 Culture-specific Terms in „Nice Work”, “Therapy”, “Small World” by

D. Lodge and their Polish Translations. Niepublikowana praca magisterska napisana
pod kierunkiem K. Hejwowskiego. Warszawa: Instytut Lingwistyki Stosowanej.

Grajewska J. 2001 How to Render Culture-bound Items and the Author’s Style: Analysis of

“A Memoir of the Warsaw Uprising” by M. Białoszewski and its English Translations.
Niepublikowana praca magisterska napisana pod kierunkiem K. Hejwowskiego.
Warszawa: Instytut Lingwistyki Stosowanej.

Grice H.P. 1975 “Logic and conversation” W: Cole P., Morgan J.L. (red.) Syntax and

semantics. Vol. 3. Speech acts. New York: Academic Press.

Grimes J. 1975 The thread of discourse. The Hague: Mouton.
Grodziński E. 1973 Zarys ogólnej teorii imion własnych. Warszawa: PWN.
Grzenia J. 1998 Słownik nazw własnych. Warszawa: PWN.
Gutt E.-A. 1992 Relevance theory. A guide to successful communication in translation.

Dallas/New York: Summer Institute of Linguistic and United Bible Societes.

Gutt E.-A 2000 Translation and relevance. Cognition and context (including Postscript).

Manchester: St. Jerome Publishing.

Harris B. 1977 “The importance of natural translation” W: Working Papers on Bilingualism

12, 96-114.

Harris B., Sherwood B. 1978 “Translation as an innate skill” W: Gerver D., Sinaiko H.W.

(red.) Language interpretation and communication. New York: Gardner, 155-170.

Hatim B., Mason I. 1997 The translator as communicator. London/New York: Routledge.
Hejwowski K. 1992 Psycholingwistyczny model procesu tłumaczenia. Niepublikowana praca

doktorska. Uniwersytet Warszawski.

Hejwowski K. 2001a „Języki specjalistyczne a kompetencja tłumaczeniowa”. W: Kątny A.

(red.) Języki fachowe, problemy dydaktyki i translacji. Olecko: Wszechnica Mazurska,
171-180.

Hejwowski K. 2001b „Źródła błędów w tłumaczeniu na język ojczysty”. W: Kopczyński A.,

Zaliwska- Okrutna U. (red.) 149-159.

Hejwowski K. 2003 „Tekstualizm a funkcjonalizm – kwestia odpowiedzialności tłumacza”.

W: Hejwowski K. (red.) 189-202.

Hejwowski K. (red.) 2003 Teoria i dydaktyka przekładu. Olecko: Wszechnica Mazurska.
Hejwowski K. 2004 Translation: A cognitive-communicative approach. Olecko: Wszechnica

Mazurska.

Herrmann Th. 1983 Speech and situation. A psychological conception of situated speaking.

Berlin: Springer

Herrmann Th. 1985 Allgemeine Sprachpsychologie. Munchen: Urban & Schwarzenberg.
Himes Ch. 2002 “Sedno krzywdy” (fragmenty). W: „Literatura na świecie 4-5-6/2002 (369-

371)

Hormann H. 1981 To mean – to understand. Problems of psychological semantics. Berlin:

Springer.

House J. 1977 A model for translation quality assessment. Tubingen: Gunter Narr.
Jaworowska J. 2001 Errors in Translation Exemplified by “Forsa”, the Polish Translation of

“Money” by M.Amis. Niepublikowana praca magisterska napisana pod kierunkiem K.
Hejwowskiego. Warszawa: Instytut Lingwistyki Stosowanej.

Kaczorowska M. 2000 How to translate Culture-bound Items? A Case Study of “Weiser

Dawidek” by P. Huelle. Niepublikowana praca magisterska napisana pod kierunkiem
K. Hejwowskiego. Warszawa: Instytut Lingwistyki Stosowanej.

Kalisz R. 1981 The programatic, semantic and syntax of the English sentences with ‘that’

complements and the Polish sentences with ‘że’ complements. A contrastive study.
Gdańsk: Wyd. Uniwersytetu Gdańskiego.

Kalisz R. 2000 “Pojęcia językoznawstwa kontrastywnego a praktyka tłumaczeniowa”. W:

Kubiński W. i in. (red.), 97-102.

Kay P. 1983 „Three properties of the ideal reader”. Cognitive Science Program, Istitute of

Cognitive Studies, University of California at Berkeley, March 1983.

Kielar B.Z. 1988 Tłumaczenie i koncepcje translatoryczne. Wrocław: Ossolineum.
Kielar B.Z. 2003 Zarys translatoryki. Warszawa: Katedra Języków Specjalistycznych.
Kintsch W. 1974 The representation of meaning In memory. Hillsdale, NJ: Erlbaum.
Kintsch W. 1977 Memory and cognition. New York: Wiley.
Kopczyński A. 1975 “Interpretation as a metatextual activity”. W: “Kwartalnik

Neofilologiczny” 22/3, 353-363.

Kopczyński A. 1980 Conference interpreting. Poznań: Uniwersytet Adama Mickiewicza.
Kopczyński A., Zaliwska-Okrutna U. (red.) 2001 Język rodzimy a język obcy – komunikacja,

przekład, dydaktyka. Warszawa: Wyd. Uniwersytetu Warszawskiego.

Korzeniowska A., Kuhiwczak P. 1998 Successful Polish-English translation. Tricks of the

trade. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN.

Kozak J. 2000a “The spirit of the letter. Standards of textuality and the semic codes in

translemic analysis”. W: “Kwartalnik Neofilologiczny” XLVII, 4/2000, 457-476.

Kozak J. 2000b „Lawrence Venuti, czyli o przekładach oswojonych i wyobcowanych”.

Przekładaniec. A Journal of Literary Translation No 7. Kraków: TERTIUM, 9-27.

Kozodój A. 2001 Play on words and on idioms In the theater of the absurd (on Basic of

selected plays by Beckett, Pinter, Albee and Stoppard). Niepublikowana praca
magisterska napisana pod kierunkiem K. Hejwowskiego. Warszawa: Instytut
Lingwistyki Stosowanej

Kozłowska Z., Szczęsny A. 2003 “Zasada stopniowania trudności przy doborze tekstów do

nauczania pisemnego tekstów nieliterackich”. W: Hejwowski K. (red.) 159-176.

Kreja B. 1969 Słowotwórstwo rzeczowników ekspresywnych. Gdańsk: Gdańskie Towarzystwo

Naukowe

Kropiwiec U., Filipowicz-Rudek M., Konieczna-Twardzikowa J. (red.) 2003 Między

oryginałem a przekładem. T. VIII. Stereotyp a przekład. Kraków: Księgarnia
Akademicka

Krzeszowski T. 1982 Gramatyka angielska dla Polaków. Warszawa: PWN
Krzeszowski T. 1990 Contrasting language: The scope of contrastive linguistic. Berlin/New

York: Mouton de Gruyter.

Krzywicki D. 2003 Translating idioms as exemplified by Polish version of the novel “The

Adventures of Tom Sawyer” by Mark Twain. Niepublikowana praca licencjacka
napisana pod kierunkiem K. Hejwowskiego. Olecko: Wszechnica Mazurska.

Kubiński W., Kubińska O., Wolański T.Z. (red.) 2000 Przekładając nieprzekładalne.

Materiały z I Międzynarodowej Konferencji Translatorycznej. Gdańsk: Wyd.
Uniwersytetu Gdańskiego.

Kucińska A. 2001 English translation of the culture-bound items In A. Libera’s “Madame”.

Niepublikowana praca magisterska napisana pod kierunkiem K. Hejwowskiego.
Warszawa: Instytut Lingwistyki Stosowanej.

Kurkowska H., Skorupka S. 1964 Stylistyka polska. Zarys. Warszawa: PWN.
Kuryłowicz J. 1980 „The linguistic status of proper nouns (names). Onomastica XXV: 5-10.
Kwieciński P. 2001 Distrubing strangeness. Toruń: Edytor.
Lakoff G., Turner M. 1989 More than cool reason – A field guide to poetic metaphor.

Chicago/London: The University of Chicago Press.

Langacker R.W. 1986 “An introduction to cognitive grammar”. Cognitive science 10, 1-40.

Langacker R.W. 1987 Foundations of cognitive grammar. Vol. I. Theoretical prereguisites.

Stanford: Stanford University Press.

Langacker R.W. 1995 Wykłady z gramatyki kognitywnej. Kazimierz n.Wisłą, grudzień 1993.

Kardela H. (red.) Lublin: Wyd. Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej.

Langacker R.W. 1997 „The conceptualization. Cambridge: Cambridge University Press, 229-

252.

Lefevere A. (red.) 1992 Translation/History/Culture. A sourcebook. London/New York:

Routledge.

Lefevere A. 1982/2000 “Mother Courage’s cucumbers: text, system and refraction in a

theory of literature”. W: Venuti L. (red.) 2000, 233-249.

Lem Stanisław 1984 (wyd. I 1968) Głos Pana. Kraków/Wrocław: Wyd. Literackie.
Levy J. 1963 Umeni prekladu. Praha: Ceskoslovensky spisovatel.
Levy J. 1967/2000 „Translation as a decision proces”. W: Venuti L. (red.), 148-159.
Lewandowska-Tomaszczyk B. 1999 „A cognitive-interactional model of a cross-linguistic

analysis: New perspectives on tertium comparationis and the concept of equivalence”.
W: Lewandowska-Tomaszczyk (red.), 1999, 53-76.

Lewandowska-Tomaszczyk B. (red.) 1999. Cognitive perspectives on language. Frankfurt am

Main: Peter Lang.

Lewicki R. 2000 Obcość z odbiorze przekładu. Lublin: Wyd. Uniwersytetu Marii Curie-

Skłodowskiej.

Lewicki R. (red.) 2002 „Obcość w przekładzie a obcość w kulturze”. W: Lewicki R. (red.),

43-52.

Lodge D. 1992 Mały światek. Poznań: Rebis.
Lukszyn J. (red.) 1993 Tezaurus terminologii translatorycznej. Warszawa: PWN.
Lukszyn J. (red.) Gramatyki translacyjne. Warszawa: Topos.
Łukasiewicz K. 2003 Translating culture-bound items. A case study of “The Pianist” by W.

Szpilman. Niepublikowana praca magisterska napisana pod kierunkiem K.
Hejwowskiego. Warszawa: Instytut Lingwistyki Stosowanej.

Maj A. 1998 Translating unconventional language on the basic of Martin Amis’s works and

their Polish translations. Niepublikowana praca magisterska napisana pod kierunkiem
K. Hejwowskiego. Warszawa: Instytut Lingwistyki Stosowanej.

Malinowski B. 1923/1960 „The problem of meaning In primitive languages”. W: Ogden

C.K., Richards I.A. (red.) 1923/1960 (wyd. 10). The meaning of meaning. London:
Routledge & Kegan Paul.

Malinowski B. 1983 “Problem znaczenia w językach pierwotnych” W: Paluch A.K.

Malinowski. Warszawa: Wiedza Powszechna.

Malinowski B. 1986/1922 Agronauci Zachodniego Pacyfiku. T. 2. Warszawa: PWN
Malinowski B. 1987/1935 Ogrody koralowe i ich magia. T. 2. Warszawa: PWN.
Malmkjaer K. 1998 „Analytical philosophy and translation”. W: Baker M. (red.)
Malon M. 2001 Translating idioms as exemplified by Jeffrey Archer’s novels and their Polish

translations. Niepublikowana praca magisterska napisana pod kierunkiem K.
Hejwowskiego. Warszawa: Instytut Lingwistyki Stosowanej.

Manini L. 1996 „Meaningful literary names. Their form and functions, and their

translations”. W: Delabastita D. (red.), 161-178.

Marchwiński A. 1996 „Gramatyka translacyjna a kompetencja tłumacza” W: Lukszyn J.

(red.)

Miller G.A. 1956 „The magical number seven, plus or minus two: Some limits on our

capacity for processing information”. Psychological Review 63, 81-97.

Milne A.A. 1991 The Complete Winnie-the-Pooh. London: Dean.
Minsky M. 1980 “A framework for representing knowledge”. W: Metzing D. (red.) 1980

Frame conception and text understanding. Berlin: Walter de Gruyter.

Mounin G. 1967 Die Ubersetzung. Geschichte, Theorie, Anwendung. Munchen:

Nymphenburg.

Nabokov V. 1955/2000 “Problems of translation: ‘Oniegin’ in English”. W: Venuti L. (red.)

2000, 71-83.

Neubert A., Shreve G.M. 1992 Translation as text. Kent/London: The Kent State UP.
Newmark P. 1981 Approaches to translation. Oxford: Pergamon Press.
Newmark P. 1988 A textbook of translation. New York: Prentice Hall.
Nida E.A. 1964 Toward a science of translating. Leiden: Brill.
Nord Ch. 2003 “Proper names in translations for children: Alice in Wonderland as a case in

point”. Meta XLVIII, 1-2, 182-196.

Norman D. 1980 “Twelwe iusses for cognitive science”. W: Cognitive science 4/1: 1-32.
Piechnik I., Świątkowska M. (red.) 2001 Ślady obecności. Traces d’une presence. Kraków:

Wyd. Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Piekarz M. 2004 Mistranslations In the Polish rendition of ‘interview with the Vampire’ by

Anne Rice. Niepublikowana praca magisterska napisana pod kierunkiem K.
Hejwowskiego. Warszawa: Instytut Lingwistyki Stosowanej.

Pieńkos J. 2003 Podstawy przekładoznawstwa. Od teorii do praktyki. Kraków: Zakamycze.
Pisarska A., Tomaszkiewicz T. 1988 Współczesne tendencje przekładoznawcze. Poznań:

Wyd. Naukowe Uniwersytetu Adama Mickiewicza.

Quinn W. 1964 „Meaning and translation”. W: Fodor J.A., Katz J.J. (red.) The structure of

language. Reading In the philosophy of language. Englewood Cliffs, N.J.: Prentice-
Hall.

Reiss K. 1971/2000 “Type, kind and individuality of text. Decision making in translation”.

W: Venuti L. (red.), 160-171.

Reiss K., Vermeer H.J. 1984 Grundlegung einer allgemeinen Translationstheorie. Tubingen:

Niemeyer.

Rosch E.H. 1977 “Human categorization”. W: Warren N. (red.) Advances in cross-cultural

psychology. New York: Academic Press.

Rosch E.H. 1978 “Principles of categorization”. W: Rosch E.H., Lloyd B.B. (red.) Cognition

and categorization. Hillsdale, N.J.: Erlbaum.

Rossetti D.G. 1992 “Dante and his circle” (opubl. 1861). W: Lefevere A. (red.)
Rudolf K.F. 2000 “O przekładalność tytułów”. W: Kubiński W. i in. (red.), 485-489.
Ruta S. 2000 Translating culture-bound term, as exemplified by ‘Raport o stanie wojennym’

by M. Nowakowski and its English and French translations. Niepublikowana praca
magisterska napisana pod kierunkiem K. Hejwowskiego. Warszawa: Instytut
Lingwistyki Stosowanej.

Sapir E. 1933 “Language” W: Encyclopedia of the Social Sciences, vol. 9. New York.
Sawicki P., Smicekova J 2003 “Trzy ćwierci do śmierci, czyli ostrawskie stereotypy

kulturowe I językowe słowem polskim przez Jaromira Nohavicę wyłożone”. W:
Kropiwiec U. i in. (red.), 195-209.

Schank R. 1982a Dynamic memory. A theory of reminding and learning in computers and

people. Cambridge: Cambridge University Press.

Schank R. 1982b Reading and understanding: Teaching from the perspective of artificial

intelligence. Hillsdale, NJ: Erlbaum.

Schleiermacher F. 1813 “Uber die verschiedenen Methoden des Ubersetzens”, tłum. Ang.

“On the different methods of translating”. W: Lefevere (red.), 1992.

Schlesinger I.M. 1977 Production and comprehension of utterances. Hillsdale, NJ: Erlbaum.
Setkowicz A. 1997 Some peculiarities of translating English children’s literature as

100

exemplified by Polish translations of “Just so Stories” by R. Kipling. Niepublikowana
praca magisterska napisana pod kierunkiem K. Hejwowskiego. Warszawa: Instytut
Lingwistyki Stosowanej.

Shelley P.B. 1840/1992 “A defence of poetry” (napisane w 1821, opubl. W 1840 r.), fragm.

zamieszczony w: Lefevere A. (red.), s. 56.

Sibley B. 2002 Hejże ha! Niech żyje Miś! Warszawa: Prószyński i S-ka.
Skibińska E. 2000 „Nazwy własne we francuskim przekładzie Prawieku i innych czasów Olgi

Tokarczuk”. W: Kubiński W. i in. (red.) 2000. 157-169.

Snell-Hornby M. 1990 „Dynamics In meaning as a problem for bilingual lexicography”. W:

Lewandowska-Tomaszczyk J. (red.), Meaning and lexicography (Linguistic and
Literary Studies in Eastern Europe 28). Amsterdam/Philadelphia: John Benjamins.

Snell-Hornby M. 1995 Translation studies. An integrated approach. (Revised edition)

Amsterdam/Philadelphia: John Benjamins.

Snell-Hornby M., Jettmarova Z., Kaindl K. (red.) 1997 Translation as intercultural

communication. Amsterdam/Philadelphia: John Benjamins.

Sperber D., Wilson D. 1986 Relevance. Communication and cognition. Oxford: Basil

Blackwell.

Stalmaszczyk P. 2000 “Problemy z nazwami” W: Kubiński W. i in. (red.), 141-147.
Szczerbowski T. 2003 „Stereotypy i przekłady, czyli ‘kłamstwa’ motywowane kulturowo”. W:

Kropiwiec U. i in. (red.), 23-33.

Śliwińska K. 2003 Translation of Polish diminutives in “The Polish Complex”.

Niepublikowana praca magisterska napisana pod kierunkiem K. Hejwowskiego.
Warszawa: Instytut Lingwistyki Stosowanej.

Świerkocki M. 1997 „Amis w malinach”. W: Literatura na Świecie 3/1997 (308), 266-282.
Tabakowska E. 1993 Cognitive linguistic and poetica of translation. Tubingen: Gunter Narr.
Tabakowska E. 1995 “Językoznawstwo kognitywne w teorii I praktyce przekładu: oleodruk I

symfonia na dwa fortepiany”. W: Konieczna-Twardzikowa J. (red.) Między
oryginałem a przekładem. Kraków: Universitas.

Helen M., Lewandowska-Tomaszczyk B. (red.) 1990 Translation and meaning. Part 1 –

Proceedings of the Maastricht Session of the 1990 Maastricht-Łódź Duo Colloquium.
Maastricht: Euroterm.

Tomicka M. 2000 “Wykluczone z przekładu. O skrótach we francuskim tłumaczeniu Złego

Leopolda Tyrmanda”. W: Kubiński W. i in. (red.) 441-450.

Tomicka M. 2002 „Kuchnia PRL-u we francuskim tłumaczeniu Złego Leopolda Tyrmanda”.

W: Lewicki R. (red.), 141-152.

Toury G. 1978/2000 (rev. 1995) „The nature and role of norms In translation”. W. Venuti L.

(red.), 198-211.

Toury G. 1995 Descriptive translation studies and beyond. Amsterdam: John Benjamins.
Tryuk M. 2003 “Dydaktyka tłumaczenia konferencyjnego a typologia tekstów”. W:

Hejwowski K. (red.), 149-158.

Valian V. 1977 „Talk. Talk. Talk: A selective critical review of theories of speech

production”. W: Freedle R.O. (red.) Discourse production and comprehension.
Norwood, N.J.: Ablex.

Venuti L. 1995 The translator’s invisibility. A history of translation. London/New York:

Routledge.

Venuti L. (red.) 2000 The translation studies reader. London/New York: Routledge.
Vermeer H.J. 1989/2000 “Skopos and commission in translational action”. W: Venuti L.

(red.) 2000, 221-232.

Viaggio S. 1996 “The pitfalls of metalingual use in simultaneous interpreting”. W:

Delabastita D. (red.)

101

Vinay J.-P., Darbelnet J. 1958/2000 (rev. 1995) “A methodology for translation”. W: Venuti

L. (red.) 2000, 84-93.

Whorf B.L. 1956 Language, thought and reality. Cambridge, Mass.: The M.I.T. Press.
Wierzbicka A. 1985 Lexicography and conceptual analysis. Ann Arbor: Karoma Publishers.
Wille L. 2003 Semantische Figuren in der Ubersetzung. Ein Spiel mit Wort und Werk.

Marburg: Tectum Verlag.

Witte H. 2000 Die Kulturkompetenz des Translators. Begriffliche Grundlegung und

Didaktisierung. Tubingen: Stauffenburg Verlag.

Wittgenstein L. 1997 Tractatus Logico-Philosophicus. Warszawa: PWN.
Wojtasiewicz O. 1957/1992 Wstęp do teorii tłumaczenia. Warszawa: Tepis.
Wyler L. 2003 „Harry Potter for children, teenagers and adults Meta vol. 48, nos 1-2, 5-14.
Zaliwska-Okrutna U. 2001 “Patty, Patricia czy Patrycja? Antroponimy jako problem

tłumaczeniowy i glottodydaktyczny”. W: Kopczyński A, Zaliwska-Okrutna U. (red.)
2001, 247-256.

Zaliwska-Okrutna U. 2003 „Czy mężczyzna może być tłumaczem?” W: Hejwowski K. (red.)

2003, 177-188.

Zgusta L. 1971 A manual of lexicography. Praha: Academia.
Zgusta L. 1984 “Translational equivalence and the bilingual dictionary”. W: Hartmann

R.R.K. (red.) LEXeter ’83 Proceedings. Tubingen: Niemeyer. 147-154.

Zielińska A. 2001 Solving the Problem of Untranslatability in “Harry Potter and the

Philisopher’s Stone” by J.K. Rowling. Niepublikowana praca magisterska napisana
pod kierunkiem K. Hejwowskiego. Warszawa: Instytut Lingwistyki Stosowanej.

102

Suplement

Teksty prasowe omawiane w książce zaczerpnięte z tygodnika

Newsweek z lat 1997-2000

Pipe Down

The British may soon be listening to fewer instrumental version of “Penny Lane”

while trapped in elevators. Last week M.P. Robert Key, a member of the Compaign for
Freedom From Piped Music introduced a bill that would ban the music from public places
with a captive audience, like hospitals and rail stations. Not only is the music annoying, he
says, but studies have shown that it can raise blood pressure and depress the immune system.
Key hopes his compaign will at least encourage people “who might be considering installing
piped music to thank again”.

The Mouse That Roared

Art works by 17

th-

century masters. Castles. Country estates and 430.000 acres of prime

No way, German court declared three years ago. The properties are most definitely

German, it ruled, because the Liechtensteiners living in the Czech lands of yore were “ethnic
Germans”. Oh, the Sturm und Drang that has occasioned. Last week Liechtenstein filed suit
against Germany in the International Court of Justice in The Hague claiming its “sovereignty”
has been violated and demanding compensation, if not the contested assets themselves.
Liechtenstein has mustered all its big guns for the fray. Its foreign minister came to The
Hague armed with four of Europe’s most expensive lawyers. Even its head of state, Prince
Hans-Adam II, has girded his loins for battle – after discovering one of his family’s lost
paintings in Cologne. The case has taken 50 years to come about. No doubt it will take that
many more to resolve.

Pitiful Debate

Switzerland’s neutrality is at risk. Thomas Steinhauer shattered a U.S. record by

spitting a cherry pit nearly 83 feet, but U.S. cherry-spit rule-book author Herb Teichman
claims foreigners often permit running starts and, worse, canned cherries. “I’d like to see
them come to our turf and spit on our rules” he says. This spat’s getting juicy…

Topless in Rio

Carnaval, by definition, is the festival of the flesh. But this year’s round in Rio de

Janeiro was skimpier than ever. All week long, toplessness was a bare essential at the raucous
street parties, as well as at the gala carnival balls. But don’t blame the heat. The sudden wave
of demi-nudity was a political statement of sorts, brought on by a much publicized incident in
January when Rio police arrested a 33-year-old woman for bathing without a bikini top.
Ironically, while Rio has long been famous for its scanty swim gear, toplessness has never

103

been widespread. But all it took was an arrest, based on a 70-year-old indecency law, and
suddenly defiant women were offing their tops from tide to tide. No new arrests have been
reported. Point for the girl from Ipanema.

Time for ‘Clockwork’

After “A Clockwork Orange” was blamed for inciting copycat violence, Stanley

Kubrick withdrew the futuristic fable from Britain in 1974. But this week, a year after the
director’s death, the classic shock film is back. Though Kubrick never reconsidered his “ban”
– an usual act of self-censorship – Warner Bros. decided it was time young Alex his gang of
Droogs returned.

Sweet Deal

Mickey Mouse has stepped in Pooh: Disney is buying the film and merchandising

rights to Winnie the Pooh and the rest of the Hundred Acre Wood crowd for $350 million.
That means windfalls for the British institutions named in the will of Pooh’s creator, A.A.
Milne. The Garrick Club in London, of which Milne was a member, is likely to receive a $75
million share. The membership, which includes the Prince of Wales, plans improvements to
the wine cellar. Westminster School, Milne’s alma mater, will spend its wad on scholarships.
Other payments go to the family of Milne’s illustrator, E.H. Shepard and the Royal Literary
Fund, which supports needy authors. Not included in the deal are sales from two Pooh books,
leaving plenty more honey in the pot.

Prison Tales

Polish writer Gustaw Herling-Grudzinski brilliantly chronicled the terrors of the Gulag

Archipelago long before Aleksandr Solzhenitsyn did. His seminal work, “A World Apart”,
published in 1951, was based on his experiences in Soviet labor camps from 1940 to 1942.
The book described the psychological as well as the physical destruction of his fellow
prisoners. After his release, Herling-Grudzinski fought for Polish forces that battled German
troops across North Africa and Italy. Since the end of WWII he had lived in Naples, where he
became a leader of the cultural and political life of the Polish anti-communist émigré
community. He died last week at 81.

Bacon-Free

Many of Britain’s Muslims want Winnie the Pooh’s partner Piglet removed from

paraphernalia and clothing at baby-gear chain Mothercare, as Islam deems pigs unclean. “I do
not want my children plaving with him”, said one shopper. But stores probably won’t make
the cut. “Piglet is an part of Winnie’s friends. How could we possibly dump him?”, said
Mothercare. Not even religion can break up this friendship.

Aping Motion

In a lab in North Carolina, an owl monkey thinks about grabbing a piece of fruit. His

brain cells send electric messages to his muscles. He lifts his furry arm – and a nearby robot
arm simultaneously mimics the movement. With this small gesture, the monkey has proved
that primate brainwaves can control complex robotic motion. It’s not an isolated
accomplishment; scientists hope that this work will one day help paralyzed people operate

104

prosthetic limbs. And it could also deepen our understanding of how the brain works, says
Duke University’s Miguel Nicolelis, who reported the owl-monkey research in last week’s
issure of the journal Nature. Several labs are working on chips that may eventually allow
patients’ brains to control robots through radio transmitters. Nicolelis also says doctors may
one day replace injured nerve cells with silicon chips. Those advances could be the first of
many to help scientists piece together the symphony in the brain.

Two Legs Bad

It’s no secret that George Orwell hated communism. He provided the British

government with names of writers that he labeled “crypto-communists”, and his 1945 classic
“Animal Farm” ridicules the Russian Revolution and its betrayal by Joseph Stalin. But what
hasn’t been known is that the fable was actually used to fight communism during the cold
war. Last week, the British Foreign Office revealed that, to counter Soviet propaganda, a
covert government agency bought the rights to “Animal Farm” and hired illustrators to create
a comic-strip version of the political satire. The British then secretly paid newspapers to run
the strips in countries including India, Eritrea, Thailand, Venezuela, Mexico and Brasil. It
seems the crayon is mighter than the sword.

In-Flight Food

As professor of productions and operations management at Britain’s University of

Surrey, Peter Jones is hoping to make flying a culinary treat. Teaching classes on flight
catering, he’ll seek to solve the stress of serving sauces (“They separate out – partly because
they’re being served six miles up in the air”), lecture on his favorite airline food (“a good hot
breakfast”) and, let’s hope, improve the pies we eat in the skies. But will he tackle air rage?
“We’ll do limited research”, he told Newsweek. Improved food should do just fine – after all,
who would cause a ruckus at 30,000 feet after eating a gourmet meal?

A Matter of Taste

Where man leads, pest must follow. Last year, the British Tourist Authority declared

that   curry   had   supplanted   fish   and   chips   as   the   national   dish.   Now   the   same   spirit   of
gastronomic   adventure   has   infected   the   nation’s   roaches.   Britain’s   largest   pest-control
company, Rentokil, says it’s obliged to use tablets of curry powder to lure is victims onto
sticky boards. Some rodents have become just as choosy. No longer content with plain starchy
bait, they want tuna, chicken and peanut-butter flavors. The fact that the new strain of choosy
mice   was   found   in   Indian-food-heavy   Birmingham   should   come   as   no   surprise.   What
discerning mouse opts for cereal when vindaloo leftovers are available?

In a Flap

London’s underpaid thespians have hit a new low. The producers of the West End

show “Arthur Smith Sings Leonard Cohen” decided to ditch a Muscovy duck named George
at a fee of $365 per day, opting instead for an actor dressed in a duck costume, to appear
onstage during a rendition of “Bird on a Wire”. The head and tail of all this? The human duck
will be paid the actors’ minimum wage of $429 – a week.

Lights Out

105

Ah, Paris, city of light. But not for patrons at one wildly popular new event. In a sort

of performance-art experiment, documentary film-makers Michel and Philippe Relhac are
running a pitch-black eating establishment: no windows, no lights… and blind waiters. Diners
find themselves fingering food to identify it (beef? Mutton?). And the anonymity spurs quick
friendships at the tables. Meanwhile, the waiters serve as constant reminders that some of us
live our whole lives in the dark. Drawbacks: much spilling, some food fights, and at least one
uninvited fondle. But for about $30, most find the evening quite worthwhile. Dark a l’orange,
anyone?

Heart of Stone

It looks like a plain, old reddish-brown rock. But to scientists it’s a fabulous treasure:

the fossil remains of a dinosaur’s heart. CT-scan tests, detailed in the journal Science, appear
to show that the organ had four chambers, not three as in modern reptiles. If so, the heart’s
original owner, a 650-pound plant-eater called Thescelosaurus, was likely warm-blooded, like
birds – and us.

Bailout Blues

Instead of spending vast sums to bail out its banks, Japan could have educated all the

illiterate children in the developing world – and bought Chicago Bulls. That’s the premise
behind the country’s latest best seller, the kid’s book “Bubble Fantasy: What Could That
Money Have Bought”? Novelist Ryu Murakami compiled 128 things Japan might have done
with the $70 billion it funneled into its failing banks. “I want readers to feel the magnitude of
the money wasted”, he told Newsweek. With the $23,4 billion spent on the Hokkaido
Takushoku Bank alone, Murakami figures Japan could have purchased an aircraft carrier. The
New York Times and financed 25 remakes of “Titanic”. Then again, maybe it was better to
save the banks.

By the Dozen

The elephant bird, or Aepyornis maximus, has been extinct for 1.000 years, but its eggs

still sell by the dozen. Last week 315 elephant-birds eggs – each about a foot high – were
seized by customs agents in Le Havre. The eggs, which are the world’s largest, had been
smuggled from southern Madagascar, where they had been pillaged from fossil sites. Most
had been sold to collectors at prices ranging from $1.000 to $100.000. The U.N. Educational,
Scientific and Cultural Organization forbids trade in items of cultural importance, and the
agency lists elephant-bird eggs in that category. Still, the smuggling continues.

Putting Kitty’s Typing on Pause

When your cat walks across your PC keyboard, a blast water from your spray bottle is

probably not the wisest choice of navigate reinforcement. That’s a good reason to invest in
Chris Niswander’s PawSense software (for Windows only; available for $19.99 at bitboost.
Com). The program detects “catlike typing” – four keyes at once, nonsensical patterns – and
responds with a screeching noise reminiscent of an off-key harmonica. The keyboard then
lock until you type the word “human”. The Tucson, Ariz., programmer says his solution is as
funny as it is practical. Kitty won’t be laughing.

106