plik

Mit nieprzekładalności absolutnej: „tłumaczenie jest

niemożliwe”

Hence the vanity of translation: it were as wise to cast a violet into a crucible

that  you  might  discover  the  formal  principles  of  its  colour  and  odour,  as  seek  to
transfuse  from  one  language  into  another  the  creations  of  a  poet.  The  plant  must
spring again from its seed or it  will bear no flower – and this is the burthen and the
curse of Babel.

[Stąd daremność tłumaczenia: równie rozsądnie byłoby wrzucić fiołek do tygla,

żeby odkryć formalne zasady jego koloru i zapachu, jak usiłować przeszczepić z
jednego języka do drugiego twórczość poety. Roślina musi znów wystrzelić z ziarna,
inaczej nie wyda kwiatu – oto brzemię i przekleństwo wieży Babel.]

Percy Bysshe Shelley

Shelley, angielski poeta romantyczny (1792-1822), pisał o nieprzekładalności poezji i

być  może do pewnego stopnia  miał rację  –  istnieją wiersze, których kunsztowna  forma  jest
tak  ściśle  spleciona  z  treścią,  że  ich  przekład  na  inne  języki  graniczy  z  niemożliwością.
Trudno na przykład wyobrazić sobie dobre polskie tłumaczenie takich wierszy, jak Tiger czy
Never seek to tell thy love Blake‟a. Nie znaczy to, że wierszy tych na polski nie tłumaczono:
w  przypadku  Tygrysa  istnieje  nawet  wiele  tłumaczeń,  ale  ogrom  strat  poniesionych  w
procesie tłumaczenia każe zastanowić się nad pełnowartościowością tych przekładów. Jednak
nie  taki  rodzaj  nieprzekładalności  mieliśmy  na  myśli  wybierając  tytuł  dla  tego  rozdziału.
Niektórzy  uczeni  twierdzą  ni  mniej,  ni  więcej,  że  przekład  w  ogóle  jest  niemożliwy.  Tezy
tego typu pojawiają się na gruncie różnych stanowisk badawczych.

Filozofowie języka mówią czasem o nieoznaczoności przekładu, mając na myśli

niemożność stwierdzenia ponad wszelką wątpliwość, czy dane tłumaczenie tekstu
wyjściowego w pełni odpowiada znaczeniu tego tekstu. Słynny stał się przykład W. Quine‟a,
który twierdził, że słysząc krajowca wypowiadającego słowo „gavagai” i widząc jednocześnie
pojawiającego się królika nie możemy być nigdy pewni, czy słowo to oznacza rzeczywiście
pojedynczego żywego królika, czy też może „całą abstrakcyjną króliczość”, a może jeszcze
coś innego, czego nawet nie jesteśmy sobie w stanie wyobrazić (Quinn 1964).

Na takie wątpliwości każdy praktykujący tłumacz odpowie zapewne następująco:

tłumaczenie  może  być  nieokreślone  z  punktu  widzenia  filozofa  czy  logika,  ale  jest  z
pewnością określone z normalnego, ludzkiego punktu widzenia. Po pierwsze, istnieje coś, co
można nazwać ekwiwalencją doświadczenia (Tabakowska 1993), która sprawia, że większość
interpretacji danego tekstu będzie się w dużym  stopniu pokrywać. Ponieważ wszyscy znani
nam dotychczas ludzie na widok królika mówić będą raczej o króliku, a nie o „króliczości”,
słysząc  krajowca  mówiącego  „gavagai”  przyjmujemy  rutynową  interpretację  i  istnieje  duże
prawdopodobieństwo,  że  będziemy  mieli  rację.    (Podobną  argumentację  znajdziemy  w
Postscriptum  do  Translation  and  relevance  E.A.  Gutta  2000:  213).  Warto  natomiast
zauważyć,  że  wyrazy  z  różnych  języków  rzadko  są  absolutnymi  ekwiwalentami,  że  ich
zakresy znaczeniowe często się nie pokrywają. Z różnych zresztą powodów – jednym z nich
mogą  być  kwestie  kulturowe,  na  przykład  specyficzna  rola  królika  w  kulturze  krajowców
używających  słowa  „gavagai”.  To  jednak  zupełnie  inny  problem,  do  którego  powrócimy
dopiero  w  następnych  rozdziałach,  ponieważ  nie  sądzę,  żeby  wpływał  on  zasadniczo  na
kwestie porozumiewania  się  na tak podstawowym poziomie  jak ten, o którym pisze Quinn.

Polskie słowo „królik” czy też angielskie „rabbit” mogą nie być absolutnymi ekwiwalentami
wyrazu „gavagai”, to znaczy nie być jego zamiennikami w każdym tekście, jaki da się ułożyć
w owym egzotycznym języku, nie zmienia to jednak faktu, że ich odpowiedniość będzie
wystarczająca do identyfikacji zwierzęcia, które pojawiło się na leśnej polanie.

Uzasadniając swoją definicję tekstu ekwiwalentnego: „Tekst b w języku B jest

odpowiednikiem tekstu a w języku A, jeżeli tekst b wywołuje taką samą reakcję (zespół
skojarzeń) u odbiorcy, co tekst a”, twórca polskiej nauki o tłumaczeniu, Olgierd
Wojtasiewicz, napisał:

Najwięcej zastrzeżeń i wątpliwości budzi sformułowanie „taką samą reakcję (zespół

skojarzeń)”. Można wysunąć zarzut, że nawet jeden i ten sam tekst (w jednym i tym samym
języku)  wywołuje  różne  reakcje  u  różnych  ludzi.  I  powoływać  się  na  przykłady  różnych
interpretacji utworów literackich przez różne osoby […] nawet w tych wypadkach, w których
tekst  nie  zawiera  miejsc  spornych  z  filologicznego  punktu  widzenia.  Można  posunąć  się
jeszcze dalej i powołać się na równie dobrze znane wypadki, kiedy jeden i ten sam tekst […]u
tej samej osoby wywołuje różne reakcje w różnych momentach, np. raz czytany czy słyszany
w  młodości,  a  drugi  raz  w  wieku  dojrzałym  czy  podeszłym,  i  twierdzić,  że  każdy  zespół
skojarzeń  powstający  u  odbiorcy  pod  wpływem  danego  tekstu  jest  zjawiskiem
niepowtarzalnym  i  że  podana  wyżej  definicja  pomocnicza  jest  bezwartościowa.
(Wojtasiewicz 1957/1992: 20-21)

Warto zauważyć, że przewidziany powyżej argument rzeczywiście został sformułowany
przez prekursorów i twórców poststrukturalizmu i dekonstruktywizmu, którzy wysunęli tezę o
„śmieci autora” (jasny i skrótowy opis tej koncepcji znajdziemy np. w: Arrojo 1997).
Wojtasiewicz odpiera ów argument w następujący sposób:

Z drugiej jednak strony stoimy wobec niezbitego faktu, że języki spełniają swą

funkcję komunikatywną i że wobec tego nie da się zaprzeczyć, że reakcje wywoływane przez
dany tekst u różnych osób  mogą  być  jeśli  nie  identyczne, to przynajmniej  bardzo podobne.
Stopień  pokrewieństwa  jest  niewątpliwie  większy  w  wypadku  prozy  naukowej  niż  w
wypadku poezji, ale w każdym razie bardzo znaczny. Możemy więc zachować definicję […]
w mocy, najwyżej z dodatkowym wyjaśnieniem, że zawartego w niej wyrażenia „takie same”
nie  należy  rozumieć  jako  określenia  identyczności  sensu  stricte,  lecz  interpretować  jako
umowne oznaczenie bardzo dużego stopnia podobieństwa. (Wojtasiewicz 1957/1992: 22)

Tak więc teoretykowi (i praktykowi) tłumaczenia nie jest potrzebne przekonanie o

absolutnej  przekładalności  i  identyczności  tekstu  wyjściowego  i  tekstu  docelowego.  Wręcz
przeciwnie:  zarówno  tłumacz,  jak  i  teoretyk-realista  zdają  sobie  sprawę  z  tego,  że  tekst
wyjściowy  i  tekst  docelowy  nie  mogą  być  identyczne  i  zadowalają  się  ich  względnym
podobieństwem.

Amerykańscy uczeni E. Sapir i B.L. Whorf dostarczyli innego argumentu

zwolennikom  tezy  o  nieprzekładalności.  Nie  twierdzili  oni  bynajmniej,  że  nieznanego
dotychczas  języka  nie  da  się  opisać  –  wszak  tym  właśnie  zajmowali  się  na  co  dzień,
rejestrując języki Indian północnoamerykańskich. Doświadczenia z językami bardzo różnymi
od  języków  europejskich  doprowadziły  ich  natomiast  do  następującego  wniosku:  język
narzuca  ludziom  nim  mówiącym  pewne  ograniczenia  kognitywne,  pewien  sposób
kategoryzacji rzeczywistości  – tworzy koleiny,  z  których  nie potrafimy się wyrwać. Pogląd
ten, znany pod nazwą hipotezy Sapira-Whorfa, jeśli potraktować go dosłownie, niesie daleko
idące  implikacje  dla  teorii  przekładu:  ludzie  mówiący  różnymi  językami  żyją  w  różnych
światach, a więc  nie  może  być  mowy o prawdziwym porozumieniu się  między  nimi, zatem

tłumaczenie  nie  jest  naprawdę  możliwe.  Czym  więc  byłyby  miliony  tłumaczeń  powstałe  w
ciągu ostatnich kilku tysięcy  lat? Zapewne złudzeniami  – wydaje  nam się, że przekazujemy
innym  odbiorcom  sposób  rozumowania  autora,  gdy  tymczasem  tworzymy  zupełnie  nową
jakość mieszczącą się w regułach świata języka docelowego.

Oczywiście skrajna interpretacja hipotezy Sapira-Whorfa jest nie do przyjęcia na

gruncie  realistycznym.  Historia  międzynarodowej  wymiany  naukowo-kulturalnej,  fakt
istnienia osób żyjących na pograniczu różnych kultur (którzy w myśl hipotezy Sapira-Whorfa
musieli  by  być  chyba  schizofrenikami)  są  wystarczającymi  powodami,  dla  których  musimy
taką interpretację odrzucić.

Wszystkim ludziom wspólne są anatomia i fizjologia – ból i przyjemność, i ich

objawy:  płacz  i  śmiech;  wspólna  jest  umiejętność  komunikowania  się,  zdolność  do
rozumienia i uczenia się nowych wzorców zachowań – nie tylko z własnego doświadczenia,
ale  również  z  doświadczenia  innych  (zob.  Langacker  1997:  233),  umiejętność  i  potrzeba
tworzenia sztuki, muzyki, literatury. Większość kultur ma zapewne jakieś pojęcie dobra i zła,
świata  nadprzyrodzonego,  rozróżnienie  odwagi  i  tchórzostwa,  hojności  i  skąpstwa.  To
wystarczy  do  zbudowania  systemu  odniesień  i  odpowiedniości  między  dwoma  dowolnymi
kulturami  umożliwiającego  komunikację  międzykulturową.  Nie  trzeba  (i  nie  warto)
poszukiwać jakichś „absolutnych uniwersaliów”. Nawet jeśli użytkownicy jakiegoś języka nie
podporządkowali  się  twierdzeniom  K.  Buchnera  i  zbudowali  sobie  system  deiktyczny  nie
odwołujący  się  do  ludzkiego  ciała  jako  punktu  odniesienia  (Levinson  w:  Lewandowska-
Tomaszczyk 1999), to przecież nie wyklucza to możliwości porozumienia  z użytkownikami
innych,  „bardziej  Buchlerowskich”  języków.  W  końcu  Levinson  był  w  stanie  opisać  ten
odmienny  system  deiktyczny,  a  nam  udało  się  ten  opis  zrozumieć.  Jak  słusznie  zauważył
Stanisław Lem:

Wbrew licznym mniemaniom zbieżność pojęciowa języków wszystkich ziemskich

kultur, jakkolwiek różnorodnych, jest uderzająca. Depeszę „Babcia umarła pogrzeb w środę”
można przełożyć na dowolny język – od łaciny i hindu po dialekty Apaczów, Eskimosów czy
plemienia Dobu. Zapewne dałoby się to zrobić nawet z językiem epoki mustierskiej,
gdybyśmy go znali. Wynika to stąd, że każdy człowiek musi mieć matkę matki, że każdy
umiera, że rytuały pozbywania się zwłok są kulturowym niezmiennikiem i jest nim również
zasada rachuby czasu. (Lem 1968: 94-95)

Wracając do Quine‟a, warto podkreślić, że jako filozof i logik, a nie teoretyk

przekładu,  zajmował  się  on  czymś,  co  można  nazwać  „tłumaczeniem  języka  dotychczas
niezbadanego  ludu”  („translation  of  the  language  of  a  hithero  untouched  people”  –  Quinn
1964:  460).  K.  Malmkjaer  ma  całkowitą  rację  twierdząc,  że  taki  problem  dotyczy
językoznawcy próbującego opisać nieznany  język, a nie tłumacza (Malmkjaer 1998:  9). Już
samo  sformułowanie:  „tłumaczenie  języka”  jest  obce  badaczom  przekładu:  tłumacze  nie
zajmują  się  tłumaczeniem  języków  lecz  tekstów,  a  wszelkie  teksty  wyprodukowane  przez
ludzi są w większym lub mniejszym stopniu przetłumaczalne.

Tłumaczenie jest możliwe dzięki względnemu podobieństwu struktur mentalnych i

językowych oraz naszej umiejętności wczuwania się w inne sposoby myślenia, przyswajania
sobie  „innych  reguł  gry”.  Względne  podobieństwo  różnych  kultur  i  języków  sprawia,  że
będziemy  z  zwykle  w  stanie  podporządkować  danej  ramie  czasownikowej  języka
wyjściowego  ramę czasownikową języka docelowego, scenariuszowi – najbardziej podobny
scenariusz.  Tłumacz  zwykle  przetłumaczy  „otwierać”  jako  „open”,  ponieważ  rama
czasownikowa  OPEN  będzie,  w  większości  przypadków,  bardziej  podobna  do  ramy
OTWIERAĆ  niż  inne  ramy  języka  angielskiego,  na  przykład  BREAK  czy  ENTER  (zob.
rozdz.  4).  Obcy  scenariusz  zrozumiemy  dlatego,  że  będziemy  w  stanie  dostrzec  jego

podobieństwo do jakiegoś scenariusza, który już znamy  – z naszej własnej czy jakiejś innej
kultury. Przeprowadzka do nowego domu w Stanach Zjednoczonych z pewnością różni się od
przeprowadzki  w  Polsce,  ale  przecież  istnieją  między  tymi  operacjami  oczywiste  analogie.
Wiąże się z tym  jeszcze  jedno zjawisko często przemilczane w książkach o tłumaczeniu:  w
dzisiejszym świecie spotykamy coraz mniej ludzi, których można określić mianem absolutnie
monolingwalnych  czy  też  absolutnie  jednokulturowych.  Czy  tego  chcemy  czy  nie,
globalizacja przekształca nas powoli w obywateli świata, mieszkańców globalnej wioski.

W przypadku istotnych różnic między kulturami i językami zadziała zdolność do

empatii  oraz  elastyczność  naszego  umysłu:  wraz  z  autorami  science  fiction  potrafimy
odwiedzać inne światy, w jakimś stopniu „rozumiemy” nawet Azteków – cywilizację, która
powstała  w  całkowitej  izolacji  od  świata  europejskiego,  kulturę  radykalnie  odmienną  od
śródziemnomorskiej. Inna sprawa, że nasze rozumienie innych światów i innych istot zawsze
opiera się na naszym własnym doświadczeniu i znajomości własnej kultury, a zatem będzie
zawsze  w  pewnym  (czy  nawet  znacznym)  stopniu  antropocentryczne,  eurocentryczne  (w
przypadku  Europejczyka)  i  wreszcie  egocentryczne;  mówiąc  potocznie,  zwykle  mierzymy
innych własną miarą. Nie oznacza to jednak, że jesteśmy ślepi i głusi na inność i że niczego
nowego nie potrafimy się nauczyć. Do tego problemu wrócimy w kolejnych rozdziałach, na
przykład podczas omawiania tak zwanej nieprzekładalności kulturowej.

Jak słusznie zauważają A. Neubert i G.M. Shreve, o nieprzekładalności można mówić

właściwie  tylko  wtedy,  kiedy  na  przekład  nie  ma  zapotrzebowania  (1992:  85),  kiedy
tłumaczenie  danego  tekstu  i  tak  nie  znalazłoby  odbiorców.  Trudno  sobie  wyobrazić  na
przykład  tłumaczenie  Teorii  względności  na  język  Tok  Pisin,  choćby  z  tego  względu,  że
studiujący  fizykę  Papuasi  władają  językiem  angielskim,  a  więc  tłumaczenie  nie  byłoby
nikomu potrzebne, wymagałoby natomiast stworzenie w języku Tok Pisin całego słownictwa
fizycznego, którego ten język nie posiada (por. Bar-Hillel 1964b).

Powyższa krytyka tezy o absolutnej nieprzekładalności nie oznacza, że chcemy dla

odmiany postulować absolutną przekładalność wszystkiego. Jak zauważył Wojtasiewicz:

Nieprzekładalność może dotyczyć jedynie pewnych wypadków szczególnych, może

nawet bardzo licznych, ale dających się interpretować jako wyjątki od ogólnej zasady
przekładalności z jednego języka na drugi. (Wojtasiewicz 1957/1992: 28)

Naszym zamiarem jest jedynie powtórzenie za Wojtasiewiczem, że teksty  – dodajmy: teksty
tworzone przez ludzi w celach komunikacyjnych – są zawsze bardziej lub mniej przekładalne.
Zastrzeżenie  o  tekstach  tworzonych  przez  ludzi  w  celach  komunikacyjnych  jest  istotne,
ponieważ istnieją teksty, którym ewidentnie taki cel nie przyświeca. Co gorsza, takie teksty są
czasem  analizowane  przez  teoretyków  tłumaczenia  w  celu  wykazania  nieprzekładalności
(absolutnej  bądź  względnej),  czy  choćby  „nieprzystawalności”  języków.  Na  przykład  J.C.
Catford  (1965:  37-39)  analizuje  rosyjskie  zdanie  „ja  priszła”  jako  ekwiwalent  angielskiego
„I‟ve  arrived”    i  stwierdza:  „chociaż  rosyjski  tekst  jest  zupełnie  dobrym  ekwiwalentem
tłumaczeniowym  angielskiego  tekstu,  wyraźnie  nie  ma  tego  samego  znaczenia  –  ponieważ
wybiera jako językowo (kontekstualnie) ważny inny zbiór elementów w tej sytuacji” (Catford
1965:  38).  Następnie  autor  przedstawia  listę  elementów:  1.  mówca,  2.  rodzaj  żeński,  3.
przybycie,  4.  na  piechotę,  5.  wydarzenie  uprzednie,  6.  powiązane  z  teraźniejszością,  7.
ukończone i zauważa, że zdanie angielskie „wybiera” elementy 1, 3, 5, 6, a zdanie rosyjskie –
1,  2,  3,  4,  5,  7.  (Catford  1965:  39).  Powyższe  spostrzeżenia  można  przyjąć  jako  analizę
lingwistyczną  różnic  między  językiem  angielskim  a  rosyjskim,  choć  dziwią  sformułowania
kontekstualnie    i  sytuacja  (pamiętajmy,  że  Catford  odróżnia  kontekst  od  ko-tekstu),  bo  jako
żywo  omawiane  zdania  są  wyrwane  z  kontekstu.  Można  nawet  zgodzić  się,  że  w  pewnych
(dość  nietypowych  sytuacjach)  wymienione  różnice  mogą  powodować  trudności

przekładowe,  na  przykład  wtedy,  gdy  nadawca  tekstu  zechce  wykorzystać  „nieoznaczoność
rodzaju”  w  angielskiej  wersji,  czyli  najczęściej  w  specyficznych  typach  tekstów  literackich
(zob. podrozdział o grze słów w rozdziale 6). Jednak każdy tłumacz powie od razu, że tego
typu  różnice  w  ogromnej  większości  przypadków  nie  uniemożliwiają  przekładu,  co  więcej,
nie  stanowią  zwykle  poważnych  problemów  tłumaczeniowych.  Catford  analizuje  ten
przykład, i wiele innych, po to, by skrytykować koncepcję tłumaczenia jako transkodowanie
oraz pojęcie międzyjęzykowego transferu znaczenia (Catford 1965: 42). O ile trzeba się z nim
zgodzić, że tłumaczenie nie jest rzeczywiście transkodowanie tekstu z języka A na język B, o
tyle  nasz  stosunek  do  transferu  znaczenia  zależeć  będzie,  rzecz  jasna,  od  rozumienia  słowa
„znaczenie”.  Catford  rozumie  je  jako  właściwość  danego  języka.  Wyraźnie  podkreśla,  że
„tekst  w  języku  wyjściowym  ma  znaczenie  w  języku  wyjściowym,  a  tekst  w  języku
docelowym  ma  znaczenie  w  języku  docelowym  –  na  przykład  rosyjski  tekst  ma  rosyjskie
znaczenie  (tak  samo  jak  rosyjską  fonografię/ortografię,  gramatykę  i  leksykę),  a  odpowiedni
(?) angielski tekst ma angielskie znaczenie”. (Catford 1965: 35) Otóż właśnie w tym punkcie
nie możemy się zgodzić z Catfordem. Znaczenie nie jest właściwością danego języka w takim
samym  sensie  jak  gramatyka  czy  leksyka.  Znaczenie  jest  własnością  ludzkiego  umysłu.  W
licznych  książkach  na  temat  tłumaczenia  przytaczany  jest  fakt  występowania  w  językach
eskimoskich  wielu  określeń  na  śnieg.  Ma  to  świadczyć  o  nieprzekraczalnych  granicach
przekładalności  czy  wręcz  o  różnicach  kognitywnych  między  Eskimosami,  Anglikami  czy
Polakami.  Zauważmy  jednak,  że  Polak  dostrzega  różnice  między  śniegiem  sypkim  czy
puchem  śnieżnym,  a  śniegiem  lepkim,  z  którego  można  ulepić  bałwana,  czy  też  śniegiem
zmarzniętym itp. Polacy nie mają tylu wyrazów i zwrotów określających smak i aromat wina
co Francuzi. Jednak Polak, który zamieszka we Francji i przyjmie zwyczaj picia wina, bardzo
szybko  znajdzie  lub  wymyśli  właściwe  określenia.  Przykłady  można  mnożyć,  a  wniosek
nasuwa się sam:  bez względu na różnice  językowe  ludzki potencjał kognitywny  jest bardzo
podobny (por. Tabakowska 1993: 28).

Podkreślaliśmy już, że rosyjsko-angielskie przykłady Catforda są wyrwane z

kontekstu  –  nie  wiemy,  kto  je  powiedział,  do  kogo,  w  jakiej,  sytuacji,  po  co  itd.  Zatem  z
naszego punktu widzenia powyższa analiza nie dotyczy różnic znaczenia, lecz różnic między
językiem rosyjskim a angielskim, a podlegają jej właściwie nie teksty, lecz teksty potencjalne.
Przez  tekst  potencjalny  rozumieć  będziemy  taki  ciąg  syntagm,  który  jest
przytaczany/analizowany bez kontekstu lub w kontekście tak niejasnym, że nie pozwala on na
przypisanie  tekstowi  żadnych  scen,  scenariuszy  czy  motywów,  a  jedynie,  w  najlepszym
przypadku,  najogólniejszych  schematów.  Na  istnienie  tego  typu  tekstów  –  zwłaszcza  w
badaniach  lingwistycznych  –  zwrócił  uwagę  amerykański  psycholog  J.D.  Bransford  (1979).
Zauważył, że zdania prezentowane w badanym kontekście eksperymentalnym, traktowane są
przez  uczestników  doświadczenia  jako  przykłady  wypowiedzi,  które  ktoś  w  jakiejś  sytuacji
mógłby wygłosić. I tak na przykład zdanie „Bill has a red car” (Bill ma czerwony samochód)
traktowane  jest  jako  w  pełni  zrozumiałe  (1979:  155).  Kiedy  jednak  to  samo  zdanie
wypowiedział  jeden  z  eksperymentatorów  (E)  do  niewtajemniczonego  kolegi  (K)  w
kontekście nieeksperymentalnym, reakcja była następująca:

Wyglądał na bardzo zaskoczonego, milczał przez jakieś trzy sekundy i w końcu wykrzyknął:
„O  czym  ty  mówisz,  do  cholery”?  Po  krótkiej  sesji  uświadamiającej  K  roześmiał  się  i
wyjaśnił E, co się działo w jego głowie. Najpierw K pomyślał, że E mówi o osobie imieniem
Bill, która K znał. Po chwili K uświadomił sobie, że wedle wszelkiego prawdopodobieństwa
E nie  może znać tej osoby, a poza tym ten Bill  nie kupiłby  nigdy czerwonego samochodu.
Potem  K  pomyślał,  że  E  mógł  pomylić  imiona  i  że  naprawdę  chciał  powiedzieć  J  (ich
wspólny  znajomy).  K  wiedział,  że  J  zamówił  nowy  samochód,  ale  był  zaskoczony,  że
samochód  jest  czerwony  i  że  dostarczono  go  tak  szybko.  K  rozważył  jeszcze  kilka

dodatkowych hipotez, to wszystko mniej więcej w ciągu trzech sekund. Następnie dał za
wygraną, wykrzykując: „O czym ty mówisz, do cholery”? (Bransford 1979: 197)

Zacytowana anegdota świetnie ilustruje kilka bardzo ważnych prawd na temat

komunikacji językowej – na przykład opisaną poniżej zasadę współdziałania i maksymy H.P.
Grice‟a,  ale  przede  wszystkim  fakt,  że  znaczenie  wypowiedzi  nie  jest  zawarte  w  samej
wypowiedzi  –  odbiorca  musi  je  dopiero  zrekonstruować.  Historia  ta  pokazuje  uporczywe
dążenie  do  znalezienia  sensu,  o  którym  będzie  mowa  wielokrotnie  w  tej  książce,  frustrację
odbiorcy,  który  nie  zdołał  do  takiego  satysfakcjonującego  go  sensu  dotrzeć,  ale  również
zadowalanie się płytkim poziomem zrozumienia tekstu: osobom badanym wystarcza to, że są
w stanie wyobrazić sobie sytuację, w której ktoś mógłby powiedzieć „Bill has a red car”. Nie
spodziewają się, że zrozumieją ten tekst głębiej, czy może raczej istotniej (kim jest Bill? Jaka
jest  marka  samochodu?  Dlaczego  czerwony?  A  przede  wszystkim  dlaczego  są  o  tym
informowani),  bo  w  gruncie  rzeczy  nie  uczestniczą  w  prawdziwej  komunikacji  językowej,
tylko w eksperymencie psycholingwistycznym.

Bransford wraz ze współpracownikami skonstruował też dłuższy tekst, który trudno

dopasować do jakichś konkretnych scen czy scenariuszy, a który był wykorzystywany przez
niego do badania zrozumienia i zapamiętywania tekstów.

Po angielsku brzmiał on następująco:

The  procedure  is  actually  quite  simple.  First  you  arrange  items  into  different  groups.  Of
course one pile  may  be sufficient depending on  how much there  is to do. If  you  have to go
somewhere else due to lack of facilities that is the next step: otherwise, you are pretty well set.
It is important not to overdo things. That is, it is better to do too few things at once than too
many.  In  the  short  run  this  may  not  seem  important  but  complications  can  easily  arise.  A
mistake can be expensive as well. At first, the whole procedure will seem complicated. Soon,
however,  it  will  become  just  another  facet  of  life.  It  is  difficult  to  foresee  any  end  to  the
necessity  for  this  task  in  the  immediate  future,  but  then,  one  never  can  tell.  After  the
procedure is completed one arranges the materials into different groups again. Then they will
be used once more and the whole cycle will then have to be repeated. However, that is part of
life.

Powyższy tekst został napisany w taki sposób, żeby jego odbiorcom było trudno powiązać go
z jakimikolwiek konkretniejszymi strukturami pamięci (scenami, scenariuszami). Używane są
w  nim  rzeczowniki  i  czasowniki  o  znaczeniu  bardzo  ogólnym,  żeby  nie  powiedzieć
ogólnikowym,  typu:  procedura,  jednostki/elementy,  grupa,  stos,  urządzenia,  krok,  rzeczy,
komplikacje,  pomyłka,  zadanie,  materiały,  cykl,  być,  urządzić,  zrobić,  pójść,  wydawać  się,
powstawać,  stawać  się,  zakończyć,  używać,  powtarzać.  Takie  jednostki  leksykalne  mogą
pojawić  się  w  realizacji  werbalnej    niemal  każdego  scenariusza.  Tekst  nabiera  jednak
konkretności,  gdy  poinformujemy  jego  odbiorców,  że  mowa  jest  o…  praniu.  Tak  też
postępowali  eksperymentatorzy:  badali  dwie  grupy  odbiorców  –  jedną,  która  została
poinformowana  o  temacie  tekstu,  drugą,  która  tematu  nie  znała.  Eksperyment  wykazał,  że
badani  z  grupy  pierwszej  zrozumieli  tekst  lepiej  i  znacznie  lepiej  go  zapamiętywali.  Warto
jednak  zauważyć,  że  nawet  takie  „szkieletowe”  teksty  są  do  pewnego  stopnia
przetłumaczalne.

Ten sam tekst został przeze mnie wykorzystany w eksperymencie mającym wykazać

wpływ  poziomu  zrozumienia  tekstu  na  strategie  tłumaczenia.  Poleciłem  tekst  o  praniu
przetłumaczyć dwóm grupom tłumaczy  -  A  i B,  przy czym tylko  jedna z  nich  – grupa  B  –
była poinformowana o temacie tekstu. W efekcie uzyskałem dwie grupy tłumaczeń, z których
najbardziej charakterystyczne wyglądały tak:

Grupa A

Postępowanie w tej sprawie jest właściwie bardzo proste. Najpierw układa się

elementy w różnych grupach. Oczywiście jeden zbiór może wystarczyć w zależności od tego.
Ile trzeba zrobić. Jeżeli musisz udać się gdzie indziej, na przykład przy braku udogodnień, jest
to  następny  krok.  Bardzo  ważne  jest,  aby  nie  przesadzić,  to  znaczy  lepiej  jest  zrobić  za
jednym razem za mało niż za dużo. Na krótki dystans może się to wydać nieważne, ale bardzo
łatwo mogą powstać komplikacje i błąd może drogo kosztować. Na początku cała procedura
wyda  się  skomplikowana,  ale  szybko  stanie  się  jednak  tylko  kolejną  dziedziną  życia.  Jest
trudno przewidzieć koniec, wynik tego zadania w najbliższej przyszłości, ale nigdy nie można
powiedzieć  nic  pewnego.  Kiedy  procedura  jest  zakończona,  układa  się  materiały  znowu  w
różne grupy. Później mogą być poukładane na właściwych im miejscach. W końcu będą one
użyte jeszcze raz i później cały cykl musi zostać powtórzony. Jednak jest to częścią życia.

Grupa B

Sposób prania jest dosyć prosty. Najpierw należy podzielić rzeczy do prania na grupy.

Oczywiście ułożenie  ich  na  jedną kupkę  może  być wystarczające, w zależności od tego, ile
ich  jest.  Jeżeli  konieczne  jest  pójście  gdzieś  z  praniem,  ponieważ  nie  ma  się  pralki,  należy
pójść gdzieś  indziej. Istotne jest, żeby  niczego nie dawać zbyt wiele. Może się to wydawać
niezbyt istotne, ale łatwo jest o kłopoty i komplikacje, które sprawią, że pranie będzie bardziej
kosztowne  i  trudne.  Na  początku  procedura  prania  może  wydawać  się  dość  trudna,  ale
wkrótce  stanie  się  po  prostu  jeszcze  jedną  czynnością.  Trudno  jest  przewidzieć,  żeby
kiedykolwiek w przyszłości pranie przestało być  potrzebne, ale tak w gruncie rzeczy to nie
wiadomo. Po ukończeniu tej całej procedury należy ułożyć rzeczy w oddzielnych grupkach i
umieścić je w szafach. Wkrótce znowu będą brudne i trzeba będzie powtórzyć całą procedurę.
Jednakże jest to po prostu część życia.

(Dokładny opis eksperymentu w: Hejwowski 1992: 102-113)

Omawiany  eksperyment  wykazuje,  że  nawet  teksty  potencjalne,  niezaktualizowane
sytuacyjnie, są w jakimś sensie przekładalne – pod warunkiem, że tłumacz zechce, bądź jest
zmuszony,  przypisać  im  pewne  cechy  tekstu  autentycznego,  to  znaczy  wymyślić  autora,
odbiorcę i sytuację komunikacyjną, w jakiej tekst powstał. Oczywiście w przypadku tekstu o
praniu (bez tytułu) wyobrażenia tłumacza na temat autora, odbiorcy i sytuacji komunikacyjnej
są  jedynie  bardzo  mgliste,  stąd  tłumaczenie  bazuje  na  strategii  powierzchniowej
(bezkontekstowej) i najogólniejszych schematach (np. jest to opis jakiejś procedury).

Powtarzamy, że nie mamy zamiaru postulować absolutnej przekładalności wszystkich

możliwych  tekstów.  Taki  postulat  byłby  zupełnie  nierealistyczny:  tłumaczenie  jest  bowiem
formą komunikacji językowej i to formą dodatkowo skomplikowaną różnicami językowymi,
kulturowymi  i  nieuchronną  obecnością  w  akcie  komunikacji  osoby  trzeciej  –  tłumacza.
Tymczasem nawet komunikacja między użytkownikami tego samego języka etnicznego nigdy
nie  jest  stuprocentowym  sukcesem.  Ludziom  na  ogół  udaje  się  porozumieć,  ale  nie  jest  to
przecież  żadne  porozumienie  absolutne.  W  tym  kontekście  warto  powrócić  na  chwilę  do
Quine‟owskiej  koncepcji  nieoznaczoności.  Rzeczywiście  nie  możemy  nigdy  twierdzić,  że
rozumiemy  czyjąś  wypowiedź  w  stu  procentach.  Przed  takim  stwierdzeniem  zawahałby  się
niejednokrotnie  sam  autor  wypowiedzi.  Pisał  o  tym  H.P.  Grice  (1975),  twórca  koncepcji
implikatury  konwersacyjnej,  który  rozumiał  doskonale,  że  komunikacja  między  ludźmi
(dodajmy,  że  Grice  pisał  o  ludziach  prowadzących  rozmowę  i  władających  tym  samym
językiem) polega  na wyciąganiu wniosków z tego, co zostało powiedziane, a  nie  na  jakimś
dekodowaniu  tekstów. Grice zakłada, że porozumiewając się ze sobą  ludzie odwołują się do

zasady współdziałania, która nakazuje uczestnikowi aktu komunikacji dostosować swój  ruch
konwersacyjny do aktualnej sytuacji i celu rozmowy 1975: 45). Zasada ta jest realizowana za
pomocą  kilku  „maksym”  dotyczących  ilości,  jakości,  związku  i  sposobu,  które  skłaniają
mówiącego do takich zachowań  jak  mówienie zbyt wiele  lub zbyt  mało,  mówienie prawdy,
mówienie  na temat, mówienie w sposób  jasny  i  zrozumiały (Grice 1975:  45-46). Uczestnik
aktu komunikacji nie może nie podporządkować się którejś z maksym, na przykład w sposób
niedostrzegalny  dla  swego  rozmówcy  nie  zastosować  się  do  danej  reguły  (czym  zwykle
wprowadzi go w błąd), zrezygnować z przestrzegania maksym i zasady współdziałania, może
znaleźć się w sytuacji, w której nakazy dwóch maksym są ze sobą sprzeczne i wreszcie może
w  sposób  widoczny  i  ewidentny  złamać  którąś  z  nich  (1975:  49),  na  przykład  podczas
niezwykle  nudnego  wystąpienia  na  konferencji  powiedzieć  do  sąsiada:  „jaki  ciekawy
referat!”. W takiej sytuacji odbiorca przeprowadza krótkie wnioskowanie:  X powiedział, że
referat  jest  ciekawy,  obaj  rozumiemy  doskonale,  że  jest  nudny  (sprzeczność  z  maksymą
„mów prawdę”), zatem X nie powiedział tego serio, chciał w gruncie rzeczy powiedzieć mi,
że dawno nie słyszał tak nudnego referatu, że męczy go siedzenie tu i słuchanie mówcy, że
obaj marnujemy czas wysłuchując tego referatu. Grice zauważa, że tego typu implikatura nie
jest realizowana poprzez to, co zostało powiedziane, ale przez  p o w i e d z e n i e   tego, co
zostało powiedziane, czyli przez takie a nie inne sformułowanie wypowiedzi w danej sytuacji.
Grice  dodaje  do  tego  komentarz,  który  natychmiast  przywodzi  nam  na  myśl  Quine‟owską
„zasadę nieoznaczoności”:

Since,  to  calculate  a  conversational  implicature  is  to  calculate  what  has  to  be  supposed  in
order  preserve  the  supposition  that  the  Cooperative  Principle  is  being  observed,  and  since
there  may  be  various  possible  specific  explanations,  a  list  of  which  may  be  open,  the
conversational implicatum in such cases will be disjunction of such specific explanations; and
if the list of these is open, the implicatum will have just the kind of indeterminacy that many
actual implicate do in fact seem to posses. (Grice 1975: 58)

Dodajmy  tylko,  że  różne  szczegółowe  wyjaśnienia  będą  miały  różny  stopień
prawdopodobieństwa  wynikający  z  doświadczeń  komunikacyjnych  i  ogólnej  wiedzy  o
świecie  odbiorcy,  zatem  dysjunkcja,  o  której  pisze  Grice,  nie  będzie  prostą  sumą  zdań
połączonych spójnikiem „albo”, lecz raczej pewną hierarchią hipotez i przypuszczeń.

Zrozumienie tekstu jest zatem konstrukcją na tyle skomplikowaną, że nigdy nie

możemy  powiedzieć:  wiem  już  wszystko.  Podobnie  nie  możemy  powiedzieć  o  żadnym
przekładzie: to jest tłumaczenie idealne. Nie zmienia to jednak faktu, że na ogół jesteśmy w
stanie porozumieć się z innymi ludźmi w sposób wystarczający. Wystarczający do tego, by z
nimi  współdziałać,  wpływać  na  ich  zachowanie,  by  się  od  nich  uczyć  itp.  W  takim  sensie
będziemy  również  w  stanie,  choć  może  nie  od  razu,  porozumieć  się  z  owym  krajowcem
wypowiadającym słowo „gavagai”. Z tego samego aposteriorycznego punktu widzenia trzeba
stwierdzić, że większość tłumaczeń (a przynajmniej większość tłumaczeń wykonanych przez
profesjonalnych tłumaczy – zob. rozdział 8) spełnia swoją rolę.

Rzecz jasna, istnieją teksty łatwiejsze i trudniejsze do tłumaczenia. Zapewne istnieją

też  teksty,  w  których  pewnych  elementów  przełożyć  się  nie  da.  Istnieją  z  pewnością,  jeśli
przyjmiemy za O.  Wojtasiewiczem  (1957/1992: 57), że objaśnianie,  na przykład za pomocą
przypisów,  nie  jest  już  tłumaczeniem  sensu  stricto.  Do  takich  problemów  powrócimy  w
rozdziałach 5. i 6. traktujących o kulturowych i językowych źródłach nieprzetłumaczalności
względnej/częściowej.

2. Mit tłumaczenia dosłownego: „litera nie zabije ducha”

If (…) the letter has killed the spirit (…) there must have been something wrong
either with the original letter or with the original spirit.
[Jeśli litera zabiła ducha, to albo z literą, albo z duchem oryginału musiało być
coś nie w porządku.]

Powyższy cytat wyraża przekonanie V. Nabokova, pisarza i tłumacza, o tym, że

tłumaczenie  dosłowne  jest  jedyna  dozwoloną  formą  działalności  przekładowej  i  że  w
przypadku  dzieł  naprawdę  wielkich  tłumaczenie  dosłowne  nie  może  popsuć  –  „zabić”,  jak
trawestując św. Pawła  napisał Nabokov  – oryginału. Przekonanie owo wyniósł Nabokov ze
swej pracy nad przekładem Eugeniusza Oniegina na angielski. Wykonując to – niewątpliwie
bardzo trudne – zadanie, doszedł Nabokov do następujących wniosków. Po pierwsze, nie da
się przetłumaczyć Oniegina rymowanym wierszem. Po drugie, melodykę, rymy, skojarzenia,
rytmy  i  szereg  innych  istotnych  cech  oryginału  można  wyjaśnić  czytelnikom  przekładu  w
przypisach.  Po  trzecie,  można  przetłumaczyć  Oniegina  z  „godziwą  dokładnością”  (with
reasonable  accuracy),  zastępując  rymowany  tetrametr  oryginału  nierymowanymi  wersami  o
różnej długości (Nabokov 1955/2000: 83). Z takimi wnioskami trudno byłoby polemizować,
nie  podjąwszy  samemu  próby  przekładu  Oniegina.  Niestety,  Nabokov  dokonał  ich
uogólnienia na tłumaczenie poezji w ogóle.

These  conclusion  can  be  generalized.  I  want  translations  with  copious  footnotes,  footnotes
reaching up like skyscrapers to the top of this or that page so as to leave only the gleam of one
textual line between commentary and eternity. I want such footnotes and the absolutely literal
sense,  with  no  emasculation  and  no  padding  –  I  want  such  sense  and  such  notes  for  all  the
poetry in other tongues that still languishes in „poetical‟ versions, begrimed and beslimed by
rhyme.  And  when  my  Oniegin  is  ready,  it  will  either  conform  exactly  to  my  version  or  not
appear at all. (Nabokov 1995/2000: 83)

Nabokov domaga się więc tłumaczeń, w których przypisy zajmują znacznie więcej

miejsca  niż  sam  tłumaczony  tekst,  co  więcej,  babrania  rymowanych  przekładów  poezji
twierdząc,  że  zawsze  „brukają”  one  oryginał.  Nabokov  dokonuje  ataku  na  takich  tłumaczy
poezji, których przekłady SA przyjemne i łatwe w czytaniu twierdząc, że zawsze oznacza to
spłycenie  i  zbanalizowanie  oryginału.  „‟Rym”  rymuje  się  ze  „zbrodnią‟”  („Rhyme  rhymes
with  „crime”)  –  pisze  Nabokov  –  kiedy  mówimy  o  rymowanych  przekładach  Homera  czy
hamleta. Pojęcie  tłumaczenie  wolne  trąci  łotrostwem  i tyranią, a tłumacz, który stawia sobie
za  cel  oddanie  „ducha”  oryginału,  zawsze  zdradza  autora.  „Najbardziej  nieporadne
tłumaczenie  dosłowne  jest  tysiąc  razy  pożyteczniejsze  niż  najpiękniejsza  parafraza”.
(Nabokov 1955/2000: 71 tłum. K.H.)

W rozumowaniu Nabokova można znaleźć kilka słabych punktów. Przede wszystkim

nie  istnieje  dychotomia  tłumaczenie  dosłowne  –  tłumaczenie  wolne.  Co  najwyżej  możemy
uznać  istnienie pewnego kontinuum, którego biegunami  są tłumaczenie  skrajnie dosłowne  i
parafraza. Większość tłumaczeń sytuuje się gdzieś pomiędzy owymi biegunami; często w tym
samym  tłumaczeniu  znajdziemy  rozwiązania,  które  będziemy  skłonni  zaklasyfikować  jako
przykłady  tłumaczenia  dosłownego  i  takie,  które  określimy  mianem  parafrazy.  Po  drugie,
Nabokov  przyjmuje  jako  pewnik,  że  wszystkie  tłumaczenia  wolne  są  uproszczeniami
trywializującymi  tekst  oryginału,  a  wszystkie  tłumaczenia  dosłowne  wynikają  z  troski
tłumacza  o  oddanie,  możliwie  jak  najwierniejsze,  wszystkich  walorów  oryginału.
Rzeczywistość  wygląda  znacznie  mniej  czarno-biało:  wiele  tłumaczeń  dosłownych  to

przejawy niezrozumienia oryginału, teksty łamiące podstawowe reguły języka docelowego,
często niezrozumiałe dla docelowego czytelnika, a zawsze brzmiące nieporadnie czy wręcz
śmiesznie. Spójrzmy na następujący przykład:

Jego powieści tryskają poczuciem humoru. Czytelnik ma bardzo dobra zabawę, co

wprawia go w doskonałe samopoczucie. Mały światek jest najlepiej skonstruowaną,
wywierającą największe wrażenie i dotychczas najzabawniejsza jego powieścią. Nie ma wielu
pisarzy, na czytanie których czekam tak niecierpliwie, jak na jego twórczość. )H.Waugh,
Spectator.)

Mnóstwo znakomicie pomyślanych postaci; akademickie spory; wzruszające, zabawne

i okropne skojarzenia; znakomite sceny, czarny humor, ostry dowcip i farsa. Jest tutaj
wszystko, czego oczekujemy, ale jest tego trzykrotnie więcej i trzy razy bardziej zabawne od
całej jego dotychczasowej twórczości. Od strony warsztatowej zdumiewający wyczyn.
(Sunday Telegraph.)

Ten tekst pojawił się na okładce powieści D. Lodge‟a opublikowanej przez znane

polskie wydawnictwo. Jest to niewątpliwie przykład tłumaczenia dosłownego  – przez polski
tekst  prześwitują  struktury  angielskiego  oryginału.  Skalkowano  nawet  pewne  elementy
angielskiej interpunkcji. Efekt? Powstał tekst, którego na pewno nie zaliczymy do przykładów
eleganckiej  polszczyzny.  Niektóre  jego  fragmenty  są  wręcz  śmieszne  i  mogłyby  raczej
zniechęcić uważnego czytelnika do sięgnięcia po tę skądinąd bardzo udana książkę Lodge‟a.

Myślę, że najlepszą odpowiedzią na kontrowersyjne postulaty Nabokova będzie

zacytowanie wybitnego angielskiego poety i malarza, Dantego Gabriela Rossettiego:

The life-blood of rhythmical translation is this commandement: that a good poem shall

not  be  turned  into  a  bad  one.  The  only  true  motive  for  putting  poetry  into  a  fresh  language
must  be  to  endow  a  fresh  nation,  as  far  as  possible,  with  one  more  possession  of  beauty.
Poetry not being an exact science, literality of rendering is altogether secondary to this chief
law.  I  say  literality  –  not  fidelity,  which  is  by  no  means  the  same  thing.  [D.G.  Rossetti  z
“Dante and his circle” opubl. 1861. (W:) A. Lefevre (red) 1992.]

Rossetti bardzo wyraźnie formułuje ważne spostrzeżenie: nie należy mylić wierności
przekładu z dosłownością.

Nabokov wypowiadał się na temat tłumaczenia wielkiej poezji, jednak zwolenników

tłumaczenia dosłownego można również znaleźć wśród teoretyków zajmujących się innymi
typami tekstów. Innym wpływowym propagatorem koncepcji tłumaczenia dosłownego był
Antoine Berman. W eseju z 1985 r. napisał:

Here „literal” means: attached to the letter (of works). Labor on the letter in translation

is  more originary than restitution of  meaning. It is through this  labor that translation, on the
one  hand,  restores  the  particular  signifying  process  of  works  (which  is  more  than  their
meaning)  and,  on  the  other  hand,  transforms  the  translating  language.  (Berman  1985/2000:
297)

Wydaje się, że Berman – świadomie lub nie – odwołuje się do dwóch biegunów

przekładu  opisanych  przez  P.  Newmarka  (1981):  tłumaczenia  semantycznego  i  tłumaczenia
komunikacyjnego i opowiada się za rytym pierwszym. To akurat nie powinno nas zaskoczyć,
zważywszy,  że  Bermana  interesowały  przede  wszystkim  tłumaczenia  tekstów,  które
Newmark  również  określił  jako  nadające  się  raczej  do  tego  typu  tłumaczenia.  Jednak

podstawowa wątpliwość, jaka towarzyszy lekturze Nabokova czy Bermana, dotyczy
określenia, czym właściwie jest tłumaczenie dosłowne.

Naszym zdaniem, w przypadku języków niespokrewnionych i społeczności nie

będących  ze  sobą  w  stałym  kontakcie  kulturowym  pojęcie  „tłumaczenie  dosłowne”  –
rozumiane  jako  pełnoprawna  metoda  tłumaczenia,  owocująca  pełnowartościowymi
przekładami, czy też jako regularnie stosowana technika tłumaczeniowa – nie ma sensu, gdyż
po  pierwsze,  nikt  nie  jest  w  stanie  powiedzieć  nam,  jaki  jest  dosłowny  ekwiwalent  danej
jednostki  leksykalnej  czy  danej  struktury  zdaniowej  (między  różnymi  językami  nie  ma
bezwzględnych  odpowiedniości  tego  typu),  a  po  drugie,  gdyby  postulat  tłumaczenia
dosłownego  potraktować  poważnie,  w  efekcie  takiego  tłumaczenia  powstawałyby  teksty
całkowicie  niezrozumiałe  lub  w  najlepszym  wypadku  całkowicie  niegramatyczne.  Ma
natomiast  sens  określenie  „tłumaczenie  interlinearne”  –  odwzorowywanie  struktury  tekstu
oryginalnego  w  celu  ukazania  odbiorcom  przekładu  specyfiki  tego tekstu,  czy  też  szerzej  –
specyfiki  omawianego  języka  (języka  wyjściowego).  Tłumaczenie  interlinearne  bywa
stosowane  w  tekstach  językoznawczych  i  tekstach  antropologicznych.  Jednak  tłumaczenie
interlinearne  trudno  nazwać  tłumaczeniem  sensu  stricte,  ponieważ  jego  celem  nie  jest
komunikacja  międzykulturowa,  czyli  umożliwienie  użytkownikowi  języka  B  zrozumienie
tekstu  powstałego  pierwotnie  w  języku  A,  a  tylko  pokazanie  użytkownikowi  języka  B
pewnych  szczególnych  cech  języka  A  i/lub  tekstów  w  nim  tworzonych.  Spójrzmy,  na
przykład, na tłumaczenie interlinearne wypowiedzi informatora z Wysp Trobrianda:

On mógłby być pierwszy, on pada (jest spuszczane) ich czółno Tolabwaga, już on

mógłby być czysty morze. Później wszyscy wodzowie, zwykły członek społeczności ich
czółno oni padają (są spuszczane) z tyłu. Przypuśćmy my padamy, my jesteśmy pierwsi, one
mogłyby odwrócić się (przeciw nam) duchy; moglibyśmy płynąć Dobu, nie my znajdujemy
świnia naszyjnik. (Malinowski 1986/1992: 578)

Bronisław Malinowski zaopatrzył to tłumaczenie interlinearne e następujący komentarz:

Dosłowny przekład oddaje słowo w słowo znaczenie każdego poszczególnego rdzenia

i  partykuły  zgodnie  z  określonym  schematem  gramatycznym  i  leksykograficznym,  który
zastosowano  do  tego  tekstu,  jak  również  i  kilkaset  innych.  W  tym  miejscu  nie  mogę
przedstawić  komentarza  oraz  argumentacji  do  każdego  szczegółu  lingwistycznego,  który
byłby zupełnie oczywisty dla badacza znającego języki melanezyjskie. Mógłby on co prawda
odnaleźć  w  tym  tłumaczeniu  pewne  nowe  i  być  może  nawet  kontrowersyjne  cechy.  Jednak
pozostałych  czytelników  szczegóły  te  zainteresować  by  mogły  w  nikłym  raczej  stopniu.  W
przekładzie swoim nie uwzględniłem rozróżnienia pomiędzy inkluzyjną i ekskluzywną formą
pierwszej  osoby  czasowników  w  liczbie  podwójnej  i  mnogiej.  Z  dwóch  czasów,  które
występują  w  tym  tekście,  czas  narracyjny  oddany  został  za  pomocą  czasu  teraźniejszego,
natomiast  czas  „potencjalny”  przez  dodanie  słówka  „mógłby”.  W  nawiasach  wskazano  na
specjalne  znaczenie  słowa  w  kontekście  albo  też  zawarto  jakiś  komentarz.  (B.  Malinowski
1986: 578)

A zatem powyższe tłumaczenie interlinearne zawiera już pewne dostosowania i komentarze
mające ułatwić czytelnikowi zrozumienie przekładu. Mimo to, tekst przekładu pozostaje, jak
sądzę, dość trudny do zrozumienia. Porównajmy teraz powyższy przekład interlinearny z –
używając określenia Malinowskiego – „przekładem wolnym”:

Łódź Tolabwaga będzie wodowana jako pierwsza: w ten sposób powierzchnia morza

zostanie oczyszczona. Potem spuszcza się na wodę łodzie wszystkich wodzów oraz zwykłych

członków społeczności. Gdybyśmy wodowali naszą łódź jako pierwsi, duchy (przodków)
rozgniewałyby się na nas: popłynęlibyśmy na Dobu i nie dostalibyśmy tam ani świń, ani
naszyjników. (Malinowski 1986: 579)

Jak zauważył E. Sapir (1933): „niemal każde słowo lub fraza mogą być wyposażone w

nieskończenie wiele znaczeń”. B. Malinowski dodał do tego, że „słowa jednego języka nigdy
nie dają się przetłumaczyć na słowa innego języka” (1935/1987: 41). Malinowski
demonstruje ten prosty fakt na licznych przykładach (1935/1987: 43-44) i powtarza:

Sprowadziliśmy teraz nasz paradoks do banalnego stwierdzenia, że słowa należące do

jednego  języka  nie  dają  się  nigdy  przetłumaczyć  na  słowa  innego  języka.  Jeśli  przez
tłumaczenie rozumieć będziemy stosowanie pełnego zakresu środków zastępczych, zwrotów
metaforycznych  i  idiomów  –  to  tego  rodzaju  proces  jest  oczywiście  możliwy.  Ale  nawet
wówczas  należy  pamiętać,  że  potrzeba  czegoś  więcej  niż  tylko  manipulowanie  słowami  i
zwrotami. […] poprawne tłumaczenie  musi oznaczać  nie tylko stosowanie  innych  słów, ale
także nawiązywanie do innych rzeczywistości kulturowych, w których te słowa funkcjonują.
(Malinowski 1935/1987: 44-45)

Tłumaczenie nie jest zatem żadną operacją transkodowanie (tu zgadzamy się z Catfordem), tj.
zastępowania jednego kodu językowego drugim. Trzeba jednak dodać, że tłumaczenie nie jest
też prostą operacją zastąpienia jednego tekstu drugim, ponieważ każdy tekst jest niczym okno
pozwalające nam zobaczyć ogromną, skomplikowaną rzeczywistość i dopiero znajomość tej
rzeczywistości  (bez  której  możemy  patrzeć,  ale  nie  widzieć)  pozwala  tłumaczowi  dokonać
pełnego przekładu tekstu. Do tego problemu wrócimy w rozdziale 4.

Mit  tłumaczenia  dosłownego  zakłada  wiarę  w  mit  słownika.  Mit  słownika  to  przekonanie
niektórych  naiwnych  użytkowników,  że  słowniki  podają  nam  ekwiwalenty  tłumaczeniowe
danych jednostek leksykalnych języka wyjściowego. Wystarczy wziąć taką gotową cegiełkę
ze słownika dwujęzycznego i wetknąć ją w odpowiednie miejsce tekstu docelowego. Pogląd
taki  jest nieprawdziwy z kilku powodów. Pisząc  o tzw. Ekwiwalentach tłumaczeniowych I.
Burkhanov (1998) stwierdza, że racją bytu tzw. słowników  przekładowych jest założenie, że
poszczególnym  jednostkom  leksykalnym  języka  wyjściowego  da  się  przyporządkować
jednostki  leksykalne  języka  docelowego,  które  „mają  takie  samo  znaczenie”.  Wychodząc  z
takiego  założenia,  L.  Zgusta  (1984:  147)  domagał  się,  by  słowniki  dwujęzyczne  nie
zamieszczały  parafraz  czy  definicji  wyrazów  hasłowych,  lecz  „prawdziwe  jednostki  języka
docelowego”,  które  da  się  zastosować  w  „płynnym  tłumaczeniu”.  Burkhanov  zgłasza  dwa
poważne  zastrzeżenia  do  takiego  rozumowania:  po  pierwsze,  nie  wszystkie  słowniki
dwujęzyczne muszą być słownikami przekładowymi, po drugie – jak zauważa powołując się
na  M.  Snell-Hornby  (1990:  209)  –  oczekiwanie,  że  ekwiwalent  słownikowy  przyniesie  w
efekcie  płynne  tłumaczenie,  należy  raczej  do  kategorii  pobożnych  życzeń,  a  nie  do
rzeczywistości.  Tłumacze  wiedzą  doskonale,  że  ekwiwalenty  znalezione  w  słownikach
dwujęzycznych  trzeba  weryfikować  za  pomocą  różnych  słowników  monolingwalnych
(Burkhanov  1998:  249-250).  Szukając  polskiego  ekwiwalentu  angielskiego  wyrazu  podczas
tłumaczenia,  wolę  często  zajrzeć  do  angielskiego  słownika  jednojęzycznego,  bo
zamieszczony  tam  opis  wyrazu  i  przykłady  jego  zastosowań  pewniej  mnie  zwykle
doprowadzą do poszukiwanego wyrazu polskiego niż słownik dwujęzyczny.

Trzeba pamiętać, że słowniki nie odkrywają i nie ujawniają jakichś absolutnych prawd

po języku i znaczeniu. Opisują jedynie rzeczywistość językową w kategoriach statystycznych.
Zatem, jeśli słownik polsko-angielski informuje nas, że polskiemu słowu „sformować”

odpowiadają  angielskie  wyrazy  „to  form,  to  shape,  to  fashion,  to  draw  up,  to  organize”
(Stanisławski 1982), to mamy rozumieć, że zdaniem autora w słowniku – lub też w pewnym
korpusie  tekstów,  z  oczywistych  względów  ograniczonym  –  polskie  słowo  „sformować”
tłumaczy  się  najczęściej  na angielski za pomocą jednego z podanych wyrazów „to form, to
shape,  to  fashion,  to  draw  up,  to  organize”.  Niektóre  słowniki  podadzą  nam  jeszcze
wskazówki  co  do  zakresu  użycia  ekwiwalentów  języka  docelowego  bądź  też  najczęstszych
kontekstów, w jakich owe ekwiwalenty się pojawią, na przykład w Słowniku PWN-Oxford  w
czasownikowym haśle „fashion” znajdziemy następujące informacje:
Vt 1. (shape) wy/modelować [statue, clay]; to fashion clay into sth ulepić coś z gliny
2. (make) z/robić (out of or sth z czegoś)
(Zauważmy  przy  okazji,  że  nie  znajdziemy  wśród  polskich  ekwiwalentów  wyrazu
“sformować”).

Jednak żaden słownik nie powie nam, w jakim konkretnym tekście, który akurat

tłumaczymy,  wyraz  „sformować”  należy  przetłumaczyć  jako  „to  shape”.  Co  więcej,  żaden
szanujący  się  autor  słownika  nie  powie  nam,  że  wyraz  „sformować”  zawsze  będziemy
tłumaczyć na angielski za pomocą jednego z podanych w słowniku ekwiwalentów. Możemy
napotkać  tekst,  w  którym  tłumacząc  wyraz  „sformować”  będziemy  musieli  użyć  słowa  lub
zwrotu  angielskiego  nie  umieszczonego  wśród  ekwiwalentów  tego  wyrazu  w  naszym
słowniku.  Wydaje  się,  że  używany  przez  leksykografów  termin  ekwiwalent  tłumaczeniowy
jest  bardzo  niefortunny.  O  prawdziwych  ekwiwalentach  tłumaczeniowych  możemy  mówić
tylko  w  przypadku  konkretnych  tekstów,  a  nie  słowników,  które  z  zasady  „opisują  języki”.
Takie  międzyjęzykowe  absolutne  ekwiwalenty  są  zjawiskiem  niezwykle  rzadkim  i  dotyczą
właściwie wyłącznie pewnych  składników terminologii  i  nomenklatury niektórych dziedzin.
Jak pisze Malinowski:

W  przypadku  słów,  które  muszą  mieć  zasięg  międzynarodowy  –  na  przykład  terminów
naukowych  –  nad  ich  unifikacją  muszą  pracować  całe  kongresy  i  można  to  osiągnąć  tylko
dlatego,  że  aparatura  naukowa  jest  jednolita,  że  takie  systemy,  jak  na  przykład  system
metryczny  są  powszechnie  stosowane  i  dlatego,  że  instytucjonalna  strona  kształcenia
naukowego,  organizacja  laboratoriów  i  życia  akademickiego,  są  wystarczająco  podobne.
(Malinowski 1987/1935: 45)

Terminy, z definicji, powinny być precyzyjne i jednoznaczne, nie powinny mieć

synonimów czy znaczenia emotywnego. A zatem w typowych sytuacjach danemu terminowi
powinien odpowiadać dokładnie jeden ekwiwalent w innym języku. Nomenklatura to nazwy
pewnych,  na  ogół  łatwych  do  wyodrębnienia,  elementów  rzeczywistości  używane  w  danej
dziedzinie wiedzy. Twórcom nomenklatury, podobnie jak twórcom terminów, zależy zwykle
na tym, by nazewnictwo stosowane w ich dyscyplinie spełniało wymogi stawiane terminom.
Teoretycznie  powinniśmy  zatem  również  w  dziedzinie  nomenklatury  spodziewać  się
jednoznacznych  ekwiwalentów  międzyjęzykowych.  Jednak  w  praktyce  nawet  w  przypadku
terminologii  i  nomenklatury  absolutna  ekwiwalencja  wcale  nie  jest  regułą.  Musielibyśmy
bowiem  od  razu  wykluczyć  dziedziny  wiedzy  uwarunkowane  kulturowo.  Takie  dyscypliny
jak historia opisują różne rzeczywistości i w związku z tym wypracowują różne terminologie.
Dziedziny takie jak prawo zbudowane są na różnych podstawach, a więc także posługują się
odmiennymi  terminami,  często  nie  mającymi  właściwie  ekwiwalentów  w  innych  językach.
Botanika  i  zoologia  opisujące  rzeczywistość  Australii  dysponują  ogromną  nomenklaturą  na
określenie tamtejszej flory i fauny. Ze zrozumiałych względów nazwy gatunków znanych w
Australii  nie  zawsze  mają  polskie  odpowiedniki,  a  zatem  pisząc  o  nich  po  polsku  możemy
jedynie  posługiwać  się  ich  oficjalnymi  łacińskimi  nazwami,  co  w  zupełności  wystarcza
porozumiewającym  się  między  sobą  fachowcom,  stanowi  natomiast  utrapienie  dla

popularyzatora owych dziedzin. Takie gry jak krykiet, baseball czy futbol amerykański mają
bardzo  rozbudowane  nomenklatury,  dla  których  nie  znajdziemy  odpowiednika  w  wielu
innych  językach.  Wreszcie  pewne  dziedziny  wiedzy  rozwijają  się  szybciej  w  pewnych
krajach, co może powodować, że języki innych krajów nie będą, prz6najmniej przez pewien
czas, dysponować ekwiwalentami wszystkich terminów. Dlatego też trudno zgodzić się z H.
Bergenholtzem  i S. Tarpem, którzy twierdzą, że  stopnie ekwiwalencji (ekwiwalencja pełna,
częściowa i zerowa) dotyczą jedynie języków specjalistycznych i dyscyplin uwarunkowanych
kulturowo,  a  w  innych  przypadkach  (języków  specjalistycznych  dziedzin  nie
uwarunkowanych kulturowo) regułą jest pełna ekwiwalencja, chyba że mamy do czynienia z
dyscyplina  nową  albo  szybko  się  rozwijającą  (Bergenholtz  &  Tarp  1995:  108-110).  Po
pierwsze, warto zauważyć, że tzw. dyscypliny uwarunkowane kulturowo dysponują znacznie
bogatszym  słownictwem  niż  dyscypliny  kosmopolityczne.  Po  drugie,  luki  terminologiczne
mogą pojawić się wszędzie.

Kiedyś, na przykład, tłumacząc popularnonaukowa książkę o fizyce i astronomii

natknąłem  się  na termin  „Big Crunch”.  Wiedząc, że termin  „Big Crunch”  jest powszechnie
znany w języku polskim zarówno w postaci oryginalnej  jak i polskiej (Wielki Wybuch), nie
sądziłem, że mogą nastąpić jakiekolwiek trudności z odszukaniem ekwiwalentu terminu „Big
Crunch”. Ku mojemu zdziwieniu, jedynym źródłem, w którym udało mi się taki ekwiwalent
znaleźć było polskie tłumaczenie anglojęzycznej książki popularnonaukowej, dokonane przez
znanego specjalistę w tej dziedzinie, który zaproponował termin „Wielki Kres”. Ten pomysł
nie  za  bardzo  mi  odpowiadał,  ponieważ  książka,  która  tłumaczyłem  omawiała,  między
innymi, cykliczną teorię wszechświata, według której „Big Crunch” nie jest żadnym kresem,
a tylko kolejną  fazą. Ostatecznie postanowiłem użyć  w przekładzie  sformułowania  „Wielka
Implozja”, ponieważ nie udało mi się wymyślić potocznego ekwiwalentu słowa „crunch”, a w
nawiasie wyjaśniłem (ksiązka była adresowana do młodych czytelników), że „implozja” jest
przeciwieństwem  „eksplozji”.  Podobny  problem  pojawił  się  podczas  tłumaczenia  Historii
życia  na  Ziemi,  popularnej  książki  o  ewolucji.  W  ostatnich  rozdziałach  tej  książki,
traktujących  o  ewolucji  człowieka,  używano  wielokrotnie  sformułowania  „humanoids”.
Ponieważ  okazało  się,  że  polscy  specjaliści  używają  łacińskiego  określenia  „humanoidae”,
którego  nie  chciałem  używać  w  popularnej  książce,  musiałem  sam  zaproponować  termin
„człekopodobne”. Nikt mnie dotychczas za to nie zganił, zapewne dlatego, że specjaliści nie
czytają książek popularnonaukowych.

Luki terminologiczne występują jednak nie tylko w tekstach naukowych i

popularnonaukowych. W krótkim tekście gazetowym Pipe Down (wszystkie cytowane teksty
gazetowe zostały zamieszczone wraz z krótkim komentarzem przekładowym w  Suplemencie
na  końcu  książki)  pojawiają  się  dwa  sformułowania:  „pipet  music”  i  „captive  audience”.
„Pipet music” oznacza muzykę odtwarzaną w miejscach publicznych, takich jak supermarkety
czy  poczekalnie  i  choć  zjawisko  to  jest  znane  w  Polsce,  nie  ma  na  nie  zwięzłego
„terminopodobnego”  określenia.  Podobnie  jest  z  „captive  audience”  –  określa  się  w  ten
sposób widownię/publiczność , która jest zmuszona do uczestniczenia w danym wydarzeniu.
W  tłumaczeniu  tego  krótkiego  tekstu  na  język  polski  musimy  stosować  kłopotliwe
ekwiwalenty opisowe. Innego typu problem terminologiczny występuje w tłumaczeniu tekstu
Putting  Kitty‟s  Typing  on  Pause,  w  którym  użyto  sformułowania  „negative  reinforcement”.
Wprawdzie termin ten ma swój polski ekwiwalent  – „wzmocnienie negatywne” – ale polski
termin  używany  jest  wyłącznie  w  tekstach  fachowych,  psychologicznych  czy
pedagogicznych,  natomiast  jego  angielski  ekwiwalent  jak  widać  wszedł  również  do  języka
ogólnego. A zatem  nawet  istnienie ekwiwalentu danego terminu  nie gwarantuje  jego  łatwej
przekładalności. Terminologia i nomenklatura pojawia się także w tekstach literackich, często
powodując bardzo poważne trudności tłumaczeniowe, tak jak w przypadku nazw teksańskich
roślin  w  tłumaczonej  przeze  mnie  książce  True  Woman,  czy  przekształconego  terminu

„nuclear family” w opowiadaniu Martina Amisa The State of England (zob. podrozdział o
neologizmach w rozdziale 6).

Kolejną słabą stroną mitu słownikowego jest przekonanie jego zwolenników o tym, że

znaczenie  „zawarte  jest  w  słowach”.  Rozumienie  przypominałoby  według  tej  koncepcji
arytmetykę:  trzeba  dodać  do  siebie  znaczenia  poszczególnych  wyrazów  i  otrzymamy
znaczenie  całego  zdania  czy  tekstu.  Pogląd  taki  znajduje  swój  dobitny  wyraz  w  niektórych
„definicjach”  idiomów  –  idiom to wyrażenie, którego znaczenie  nie  jest sumą znaczeń  jego
składników.  W  niniejszej  książce  podpiszemy  się  raczej  pod  poglądem,  wedle  którego
znaczenia  wyrazów  (i  zwrotów)  kształtują  się  wtedy,  kiedy  owe  wyrazy  (i  zwroty)  zostaną
użyte  w  konkretnych  sytuacjach  komunikacyjnych.  Oczywiście  dobierając  słowa
użytkownicy  języka  kierują  się  swoim  dotychczasowym  doświadczeniem  komunikacyjnym,
ale  margines swobody przy użyciu konkretnych wyrazów  jest ogromny, co oznacza  między
innymi,  że  znaczenia  wyrazu  nie  da  się  nigdy  opisać  do  końca  w  żadnym  słowniku.
Przedstawiony  tu  punkt  widzenia  jest  bliski  akceptowanej  przez  R.  Langackera  semantyce
encyklopedycznej. Proponuje on skrajnie dynamiczny model znaczenia jednostki leksykalnej,
w którym dana jednostka aktywuje szereg różnych domen kognitywnych, a każde jej użycie
przynosi nowe znaczenia (Langacker 1997: 237).

Ludzie wierzą zwykle w autorytet słowa pisanego. Często sądzimy, że słowniki i

opracowania  gramatyczne  to  pełna  wiedza  na  temat  języka,  przedstawiona  nam  przez
specjalistów,  którzy  wiedzą  wszystko.  My,  zwykli  śmiertelnicy,  nigdy  takiej  wiedzy  nie
osiągniemy, możemy jedynie do niej aspirować. W takim nabożnym podejściu do słowników
znika nam z pola widzenia prosta prawda, że słowniki są pisane przez ludzi, których wiedza
na temat języka – choć zapewne większa od przeciętnej – nie może przecież być pełna, którzy
dysponują  ograniczonym  czasem,  ograniczonym  budżetem  i  ograniczonym  korpusem
tekstów.  Efekty  ich  działania  mogą  być  lepsze  lub  gorsze,  ale  nigdy  nie  dostarcza  nam
pełnego  opisu  języka.  Naiwne  przekonanie  o  tym,  że  można  opisać  w  pełni  leksykę  i
gramatykę języków leżało u podstaw pierwszych prób tłumaczeń komputerowych: jeśli damy
komputerowi  dokładny  opis  obu  gramatyk  oraz  słowniki  obu  języków,  to  powinien  on
doskonale poradzić sobie z tłumaczeniami. To założenie, jak się okazało, było nieprawdziwe.
Nie  tylko  dlatego,  że  ani  słownictwa,  ani  gramatyki  nie  da  się  opisać  do  końca,  ale  przede
wszystkim  dlatego,  że  do  tłumaczenia  jakiegokolwiek  „ludzkiego”  tekstu  potrzebna  jest
ludzka wiedza o świecie (por. Bar Hillel 1964a).

Dodajmy, że przedstawiona powyżej koncepcja znaczenia i zastrzeżenia zgłoszone

pod  adresem  słowników  i  ekwiwalentów  tłumaczeniowych  nie  wykluczają  przydatności
słowników i innych opracowań leksykograficznych – wszelkie zróżnicowanie można przecież
„uśrednić”,  opisać  statystycznie  i  tak  właśnie  należałoby  rozumieć  słownikowe  definicje  i
ekwiwalenty. Dla pewnego uproszczenia  można  założyć, że  znaczenie większości wyrazów
da  się  opisać  za  pomocą  metafory  pola  o  nieostrej  czy  też  ruchomej  granicy.  W  centrum
owego pola znajdują się opisy znaczeń najczęstszych, prototypowych, natomiast zasięg pola
zależeć  będzie  od  doświadczeń  językowych  danego  użytkownika  języka,  aktualnej  sytuacji
(komunikacyjnej),  możliwości  czasowych,  a  w  przypadku  słownika  –  od  jego  rozmiarów  i
stopnia dokładności.  Jednak żaden opis takiego pola  nie  może pretendować do miana opisu
wyczerpującego wszelkie możliwe znaczenia, a zatem z punktu widzenia tłumacza żaden opis
nie  będzie  w  pełni  zadowalający,  bo  nikt  nie  jest  w  stanie  wyobrazić  sobie  wszystkich
sytuacji,  w  jakich  pojawić  się  może  dana  jednostka  leksykalna.  Spójrzmy  na  przykład  z

krótkiego  tekstu  popularnonaukowego  o  odnalezionym  przez  paleontologów  skamieniałym
sercu dinozaura i na jego trzy polskie tłumaczenia:

„the organ had four chambers, not three as in modern reptiles”
“organ ten miał cztery komory, a nie trzy, jak u współczesnych gadów”
„organ ten miał cztery jamy, a nie trzy, jak u współczesnych gadów”
„organ ten miał dwie komory, a nie jedną, jak u współczesnych gadów”

Pierwsze tłumaczenie jest niewątpliwie błędne: żadne zwierzę nie ma czterech komór serca.
Przyczyna błędu jest tu angielski wyraz „chamber”, który często bywa tłumaczony na język
polski  jako  „komora”,  ale  w  przytoczonym  kontekście  jest  wobec  pojęcia  „komora  serca”
(ang. „ventricle”) hiperonimem. Autor drugiego przekładu zauważył problem, ale nie potrafił
go  rozwiązać  –  wyraz  „jama”  jest  używany  w  anatomii  w  innych  kontekstach.  Najlepsze
wydaje  się  rozwiązanie  trzecie:  w  krótkim  i  bardzo  popularnym  tekście  nie  musimy  się
wdawać  w  subtelniejsze  opisy  gadziego  serca  (większość  współczesnych  gadów  ma  jedną,
częściowo przegrodzoną komorę serca), zresztą nie uczynił tego również autor oryginału. A
zatem  angielski  wyraz  „four”  w  omawianym  tekście  najlepiej  przetłumaczyć  jako  „dwie”!
Otóż  twierdzę,  że  nie  istnieje  słownik  angielsko-polski,  który  podawałby  informację,  że
„four” w zasadzie znaczy „cztery”, ale w kontekście serca pewnych kręgowców, użyty razem
z wyrazem „chambers” może oznaczać „dwa”. Takie rozwiązanie można odnaleźć jedynie w
umyśle tłumacza.

Podsumujmy: określenie tłumaczenie dosłowne potraktowane rygorystycznie nie ma

sensu,  bo  nikt  nie  jest  w  stanie  powiedzieć  tłumaczowi,  jak  wygląda  dosłowny  ekwiwalent
danej  jednostki  leksykalnej,  danej  frazy,  danego  zdania  czy  danej  konstrukcji  gramatycznej.
Takie ustalone odpowiedniości między językami po prostu nie istnieją. Teoretycy posługujący
się  tym  określeniem  dokonują  daleko  idącego  skrótu  myślowego:  tłumaczenie  dosłowne  to
takie  tłumaczenie,  w  którym  wykorzystano  ekwiwalenty  słownikowe  uznawane  za  takowe
przez  większość  słowników  lub  większość  użytkowników  języka  wyjściowego  w
społeczności języka docelowego, w którym zastosowano struktury gramatyczne – na pierwszy
rzut  oka  –  najbardziej  podobne  do  struktur  języka  wyjściowego.  Oczywiście  procent  takiej
dosłowności  tłumaczenia  będzie  statystycznie  tym  większy,  im  bliższe  jest  pokrewieństwo
języka wyjściowego i docelowego, ale zawsze dany wyraz, zwrot czy struktura gramatyczna
pojawią się w tłumaczeniu dokonanym przez fachowego tłumacza nie dlatego, że są bardziej
podobne do oryginału niż inne wyrazy, zwroty czy struktury gramatyczne, lecz dlatego, że w
danym tekście – zdaniem tłumacza – najlepiej odzwierciedlają sens oryginału. Wszelkie inne
powody  dosłowności  w  tłumaczeniu  prowadzą  jedynie  do  błędów  tłumaczeniowych  (zob.
rozdz. 7, a zwłaszcza fragment dotyczący błędów tłumaczenia syntagmatycznego).

Dobrym przykładem na to, jak tłumaczenie dosłowne może sprowadzić tłumacza na

manowce, jest następujący fragment z tekstu o Folwarku zwierzęcym G. Orwella:

„Russian Revolution and its betrayal by Joseph Stalin”
“Rosyjską Rewolucję i jej zdradę przez Józefa Stalina”

Polski  przekład  zawiera  kilka  poważnych  błędów.  Po  pierwsze,  nie  istnieje  „rosyjska
rewolucja”. W języku polskim – zapewne dlatego, że historia Rosji miała dla nas znaczenie
większe  niż  dla  Amerykanów  –  używamy  określeń  bardziej  szczegółowych:  mówimy
„rewolucja  1905  r.”,  „rewolucja  lutowa”  i  „rewolucja  październikowa”.  Oczywiście  o  tej
ostatniej pisał Orwell.  Warto też zauważyć, że sformułowanie  „rosyjska rewolucja”  jest nie
tylko błędem  merytorycznym, ale również  językowym  – w tego typu  nazwach przymiotnik
powinien znaleźć się po rzeczowniku. Duże wątpliwości budzi też sformułowanie „jej zdradę

przez  Józefa  Stalina”  –  jest  ono  niezbyt  poprawne  składniowo  („zdrada  przez  kogoś”?)  i
niezrozumiałe  (jak  należy  rozumieć  stwierdzenie,  że  „Stalin  zdradził  rewolucję”?)  Wydaje
się, że znacznie lepszym wyjściem byłaby wersja:
„rewolucję  październikową  i  zdradę  jej  ideałów,  jakiej  dopuścił  się  Józef  Stalin”,  którą  to
wersję trudno nazwać tłumaczeniem dosłownym.

Z pewnych – wyjaśnionych poniżej – względów chciałbym jeszcze w tym rozdziale

wspomnieć o teorii przekładu E. Tabakowskiej (1993), która opiera swą teorię na  gramatyce
kognitywnej  R.  Langackera  (zob.  np.  Langacker  1986,  1987,  1991).  Głównym  założeniem
Tabakowskiej  jest  teza,  że  „ekwiwalencję  tłumaczeniową  trzeba  ustalać  na  poziomie
obrazowania” (1993: 111).

Ponieważ jednak Langacker programowo nie postuluje w swej gramatyce żadnych

struktur,  które  nie  miałyby  odbicia  w  rzeczywistości  tekstowej  (Langacker  1995:  14),  w
efekcie  Langackerowskie  obrazowanie  znajduje  się  bardzo  blisko  powierzchni  tekstu,  a
stosująca jego model Tabakowska wielokrotnie przekonuje nas o nieprzekładalności tego czy
innego tekstu. I tak, na przykład, wiersz  The Mewlips Tolkiena okazuje się nieprzekładalny,
ponieważ  w  języku  polskim  nie  ma  przedimków,  a  fragment  o  Traugutcie  z  Kompleksu
polskiego T. Konwickiego, dlatego, że w języku angielskim istnieje obowiązkowe następstwo
czasów(Tabakowska  1993:  79-82,  93-100).  Z  taką  argumentacją  nie  do  końca  potrafię  się
zgodzić. Przecież jej naturalną konsekwencją byłoby stwierdzenie, że nic nie da się przełożyć,
bowiem  oczywiste  jest,  że  różne  języki  używają  różnych  środków  do  wyrażania  pewnych
myśli,  a  wydaje  się,  że  Langacker  i  Tabakowska  sugerują,  iż  różne  środki  to  nieuchronnie
inne obrazowanie, a zatem brak ekwiwalencji (zob. też Tabakowska 1993: 30).

Model Tabakowskiej dostarcza nam niezwykle czułego instrumentu do analizy

tekstów,  do  porównywania  tekstu  oryginału  i  przekładu  i  jako  taki  powinien  stać  się
elementem  procesu  kształcenia  tłumaczy.  Analizy  tekstów  przeprowadzane  przez
Tabakowską są naprawdę niezwykle wnikliwe i bardzo pouczające. Nie sądzę natomiast, by
model  ten  można  było  wykorzystać  do  wyjaśnienia  szeregu  podstawowych  kwestii
tłumaczeniowych, istotnych dla teorii przekładu o ogólniejszych ambicjach. Teoria przekładu
to przecież  nie tylko analiza tekstu i nie tylko techniki tłumaczeniowe. Do tych problemów
powrócimy w rozdziale 4. niniejszej książki.

3. Mit tłumaczenia funkcjonalnego: „czy wilk może być
lampartem”?

Niezwykłość,  nietypowość  jakichś  cech  komunikatów  niesie  więc  zagrożenie:
zagrożenie  niezrozumienia  tekstu,  ale  przecież  także  zagrożenie  w  postaci
zachwiania  poczucia  stabilności  otaczającego  świata,  poczucia,  że  ten  świat
jest nam znany.

Roman Lewicki

Zacytowany fragment dobrze podsumowuje motywację, jaka kryje się za podejściem

funkcjonalnym: jeśli zostawimy w tekście przekładu elementy obce, to odbiorcy albo nie
zrozumieją, o co chodzi, albo doznają szoku kulturowego.

Najbardziej znanym i wpływowym przedstawicielem funkcjonalnego podejścia do

przekładu  jest  E.A.  Nida.  Jego  koncepcja  ekwiwalencji  dynamicznej  –  skontrastowanej  z
ekwiwalencją formalną – wywarła ogromny wpływ na teorię i praktykę tłumaczenia drugiej
połowy XX wieku. Zdaniem tego uczonego tłumacz dążący do ekwiwalencji dynamicznej ma
na celu całkowitą naturalność wypowiedzi i stara się konfrontować odbiorcę z zachowaniami
mającymi znaczenie w kontekście jego własnej kultury, nie zmusza go natomiast do tego, by
rozumiał wzorce kulturowe z kontekstu kultury języka wyjściowego (Nida 1964: 159). Swoje
wywody  Nida  ilustruje  na  ogół  przykładami  z  tłumaczeń  biblijnych.  Pisze  na  przykład  o
przesunięciu,  jakie  jest  konieczne  przy  tłumaczeniu  biblijnego  wyrażenia  „wilk  w  owczej
skórze” na język ludu, który nie zna wilków:

A shift may also be necessary when a word that seems to be of same hierarchical level as the
source-language word actually occupies a different position because of cultural differences.
The word “wolves”, for example, as used in “wolves in sheep‟s clothing” is rendered in Bulu
as “leopards”. A more nearly accurate way of describing such a shift would be to say that,
through the referential meanings of the terms reflect different positions in the lineal series, the
functional meanings are the same (Nida 1964: 237)

Zastąpienie wilków lampartami nie budzi zapewne specjalnych sprzeciwów. W końcu

chodzi  tu  przede  wszystkim  o  typowego  drapieżnika.  Z  tego  samego  powodu  można  by
zasugerować  zastąpienie  „chleba  naszego  powszedniego”  „rybą  naszą  powszednią”  w
tłumaczeniu  dla  Eskimosów  (zob.  np.  Wojtasiewicz  1992/1957:  24-25),  użycie
sformułowania „nasze pochrzyny daj nam dzisiaj” w tłumaczeniu na język kiriwina, którym
posługują się mieszkańcy wysp Trobrianda (Szczerbowski 2003: 26), czy też wykorzystanie
nazwy  innego  typowego  pożywienia  w  tłumaczeniach  na  inne  języki.  Powstaje  tu  jednak
pytanie  o  granicę  takich  zabiegów.  Czy  podobnie  postąpimy  z  owcami  i  barankiem?  Czy
będziemy zastępować ekwiwalentami dynamicznymi wszystkie elementy Biblii, których  nie
znają  użytkownicy  języka  docelowego?  Rodzą  się  tu  co  najmniej  dwie  zasadnicze
wątpliwości:  pierwsza  natury  religijnej,  druga  ściślej  translatorskiej.  Czy  mamy  prawo
zastąpić  baranka koziołkiem albo prosiaczkiem,  na przykład dla  mieszkańców Papui-Nowej
gwinei, gdzie owiec nie ma, a świnie pełnią funkcję najważniejszego zwierzęcia hodowlanego
(por. Szczerbowski 2003: 27)? Czy nie będzie to rażącym odstępstwem od treści Biblii? A z
drugiej  strony  teoretyk  tłumaczenia  zapytałby  pewnie:  czy  takie  dynamiczne  tłumaczenie
będzie  jeszcze  Biblią?  Czy  rzeczywiście  w  przypadku  tłumaczenia  skrajnie  dynamicznego
można  jeszcze  mówić o ekwiwalencji?  Warto zauważyć, że tego typu wątpliwości  miewają
nie tylko puryści-bibliści, teoretycy przekładu czy też praktykujący tłumacze. Zdarza się, że

sami odbiorcy tłumaczenia, którzy nauczyli się jakiegoś języka obcego i zdobyli nieco więcej
wiedzy  o  świecie,  zaczynają  kwestionować  rozwiązania  zastosowane  przez  dynamicznych
tłumaczy.  Czasem  czuja  się  wręcz  upokorzeni  i  pytają:  dlaczego  napisaliście  dla  nas  inną,
uproszczoną Biblię? (zob. ciekawy opis tego problemu w Gutt 1992: 69-75, a zwłaszcza Gutt
1991:  172-177).  I  rzeczywiście,  można  odnieść  wrażenie,  że  za  podejściem  „skrajnie
dynamicznym”  kryje  się  protekcjonalny  stosunek  do  odbiorcy.  Tłumacz  niejako  z  góry
zakłada, że jego czytelnicy nigdy nie nauczą się języków obcych i nie dowiedzą się o tym, że
w innych krajach ludzie jedzą chleb i hodują owce.

Toteż konsekwentny dynamizm w tłumaczeniach Biblii należy obecnie do rzadkości.

W cytowanym przekładzie na język kiriwina pojawiają się owce (w postaci zapożyczenia z
języka angielskiego – „sipi”) a także chleb („beredi” – również zapożyczenie z angielskiego)
w opisie cudu rozmnożenia chleba (Szczerbowski 2003: 26-27). T. Szczerbowski pisze:

Przekład  biblijny  na  język  kiriwina  aby  mógł  być  zrozumiały  dla  mieszkańców  Wysp
Trobrianda,  zawiera  229  czarno-białych  rysunków  oraz  16  kolorowych  ilustracji,  przypisy,
glosariusz  składający  się  ze  141  haseł  oraz  małą  konkordancję.  Ośmiokrotnie  pojawia  się
ikonograficzny  motyw  pasterza  owiec.  Rysunek  czy  ilustracja  pełni  tu  funkcję  poznawczą,
albowiem  Trobriandczycy  słyszą  wyrazy  sipi  i  lam  [„baranek”]  jedynie  w  kościele.  Należą
one do biga tapwaroro czyli języka kościelnego. (Szczerbowski 2003: 28)

Szczególnym  przypadkiem  podejścia  funkcjonalnego  do  tłumaczenia  jest  teoria  relewancji
E.A.  Gutta  (1991,  1992,  2000).  Swą  teorię  przekładu  Gutt  oparł  na  teorii  komunikacji
jednojęzycznej  D.  Sperbera  i  D.  Wilson  (1986),  dla  której  z  kolei  inspiracją  była  opisana
powyżej  implikatura  konwersacyjna  Grice‟a.  Kluczowym  dla  teorii  Sperbera  i  Wilson  jest
stwierdzenie  „Every  act  of  ostensive  communication  communicates  the  presumption  of  its
own  optimal  relevance”  (1986:  158),  co  w  przekładzie  na  język  nieco  mniej  hermetyczny
można by zinterpretować jako „każdy akt komunikacji podejmowany w dobrej wierze niesie
ze  sobą  przesłanie  o  swojej  optymalnej  relewancji”.  Przez  optymalną  relewancję  Sperber  i
Wilson  rozumieją  odpowiednie  (?)  korzyści  komunikacyjne  dla  odbiorcy  w  danej  sytuacji
(„adequate contextual effects”) przy minimalnym wysiłku potrzebnym do zrozumienia danej
wypowiedzi („minimal  processing cost”). W porównaniu z koncepcją Grice‟a  już założenia
teorii  relewancji  wydają  się  pewnym  uproszczeniem:  wszystkie  Grice‟owskie  maksymy
zostały  sprowadzone  do  jednego  mechanizmu  optymalizacji,  co  jest  eleganckie  z
teoretycznego  punktu  widzenia,  ale  może  prowadzić  do  ogólnikowości  opisu  zdarzeń
komunikacyjnych.  Dostosowując  teorię  Sperbera  i  Wilson  do  potrzeb  teorii  przekładu  Gutt
definiuje  tłumaczenie  jako  „interlingual  interpretive  use”  (międzyjęzykowe  zastosowanie
interpretacyjne)  a  produkt  tłumaczenia  –  jako  „tekst  w  języku  docelowym,  który
interpretacyjnie przypomina oryginał” (Gutt 1991: 100).

W teorii Sperbera i Wilson cenne jest to, że rozumieją oni, iż komunikacja polega na

wyciąganiu wniosków z tego, co zostało powiedziane (co zresztą zauważył również Grice), że
dostrzegają dążenie do maksymalizacji komunikacyjnego sensu, wiążące się z ograniczeniem
naszego  potencjału  kognitywnego.  Pojemność  naszej  pamięci  operacyjnej  –  niezbędnej  do
świadomego przetwarzania bodźców – jest bardzo niewielka (zob. np. G.A. Miller 1956, D.
Norman 1980), a zatem, jeśli żądamy od kogoś wysiłku związanego ze zrozumieniem naszej
wypowiedzi  (zob.  rozdział  4)  to  jednocześnie  obiecujemy  mu  coś  w  zamian.  W  definicji
przekładu Gutta bardzo ważna jest myśl, do której wrócimy w rozdziale 4., że porównywać
można  nie  teksty  oryginału  i  przekładu,  lecz  ich  interpretacje.  Jednak  podstawy  teorii
Sperbera  i  Wilson  oraz  Gutta  budzą  też  szereg  wątpliwości,  których  nie  rozwiewają  opisy
bardziej  szczegółowych  zastosowań  tych  teorii  (Sperber  i  Wilson  1986,  Gutt  1991,  1992).
Jak dociec, czy korzyści komunikacyjne, jakie proponujemy w danym akcie komunikacji, są

„odpowiednie”?  Czy  rzeczywiście  zawsze  nasza  komunikacja  przynosi  istotne  korzyści  jej
uczestnikom?  Czy  rzeczywiście  zawsze  dążymy  do  minimalizacji  wysiłku  odbiorcy?  Jeśli
busola tłumacza  ma  być opisana wyżej zasada optymalizacji, to jak  ma się on zachować  w
sytuacji,  gdy  tylko  wzmożony  wysiłek  odbiorcy  przyniesie  większe  korzyści  –  upraszczać
czy  komplikować?  Na  takie  pytania  nie  znajdujemy  przekonujących  odpowiedzi  w  teorii
relewancji.  Co  więcej,  na  ostatnie  z  nich  –  zgodnie  z  tą  teorią  –  można  udzielić  dwóch
przeciwstawnych  odpowiedzi,  innymi  słowy,  można  za  jej  pomocą  uzasadnić  zupełnie
przeciwstawne decyzje translatorskie. Dlatego też, doceniając fakt, że teoria relewancji Gutta
była  pierwszą  kognitywna  teorią  przekładu,  sądzimy,  że  nie  jest  to  koncepcja  w  pełni
zadowalająca.  Zaklasyfikowaliśmy  ją  do  grupy  podejść  funkcjonalnych  ze  względu  na  jej
nacisk  na  minimalizację  wysiłków  odbiorcy  i  na  podkreślanie,  że  tekst  przekładu  musi  być
relewantny  dla  odbiorców  przekładu,  co  –  w  ekstremalnej  interpretacji  –  prowadziłoby  do
efektów identycznych z tłumaczeniem dynamicznym Nidy.

Tłumaczenie funkcjonalne może stawiać w trudnej sytuacji przyszłych tłumaczy. Jeśli

przetłumaczony  dynamicznie tekst A staje się w  jakimś sensie tekstem ważnym w kulturze
docelowej,  to tłumacze  mający  do  czynienia  z  tekstem  zależnym  od  A  lub  związanym  z  A
muszą często rozstrzygać dylemat: czy uświadamiać odbiorcom różnice między tekstem A a
jego tłumaczeniem, czy też utrzymywać fikcję świata przedstawionego w tłumaczeniu tekstu
A. Świetnym tego przykładem jest Kubuś Puchatek. Polska tłumaczka książki A.A. Milne‟a
zatytułowanej  w  oryginale  Winnie-the-Pooh,  zmieniła  tytuł  i  imię  głównego  bohatera  na
bardziej swojsko brzmiącego Kubusia Puchatka. Jak sugeruje we wstępie sam Milne, Winnie-
the-Pooh został  nazwany na cześć niedźwiedzia, przepraszam, niedźwiedzicy, przebywającej
w londyńskim ZOO. Stąd, zabawka synka Milne‟a (który zresztą nie nazywał się Krzyś tylko
Christopher  Robin),  jego  ulubiony  pluszowy  miś,  z  założenia  będący  „chłopczykiem”,  nosi
imię żeńskie (A.A. Milne 1991). Historię Winnie, niedźwiedzicy z Kanady, można znaleźć w
wielu  źródłach,  choć  nie  w  samym  Winnie-the-Pooh  (zob.  Kozak  2000a).  Czasem  jednak
historia ta przybiera dosyć zaskakującą formę.

W polskim przekładzie książki Briana Sibleya Hajże ha! Niech żyje Miś! (2002), które

opisuje  okoliczności  powstania  arcydzieła  Milne‟a  i  dzieje  rodziny  autora,  z  niemałym
zdziwieniem zauważyłem następujące fragmenty: „Historia Kubusia zaczyna się w Kanadzie
w  1914  roku […]  Colebourn  zapłacił  za  małego  baribala  dwadzieścia  dolarów  i  nazwał  go
„Kubusiem” [a raczej Winnie, na cześć miasta Winnipeg, ale dalej będziemy posługiwać się
zadomowionym  w  polskich  przekładach  imieniem  „Kubuś”].  Zostawszy  nieoficjalną
maskotką  Drugiej  Kanadyjskiej  Brygady  Piechoty,  Kubuś  towarzyszył  żołnierzom…”
Przepraszam  bardzo,  więc  jak  właściwie  nazywał  się  niedźwiadek:  Kubuś  czy  Winnie?  I
jakiej właściwie był płci?

Nawet pozornie uzasadnione zmiany, zwłaszcza w tłumaczeniach tytułów dzieł

literackich  (zob.  też  Hejwowski  2004),  mogą  w  przyszłości  powodować  negatywne  skutki.
Znana w Polsce pod tytułem  Gubernator powieść Roberta Penna Warrena nosi w oryginale
tytuł  All  King‟s  Men  (wszyscy  ludzie  króla).  Tytuł  ten  jest  cytatem  z  popularnego  (choć
zapewne tylko w krajach anglojęzycznych) wierszyka dla dzieci Humpty Dumpty:

Humpty Dumpty sat on a wall
Humpty Dumpty had a big fall.
All the king‟s horses
And all the king‟s men
Couldn‟t put Humpty together again.

Polski tłumacz, antycypując niejako postulaty wysuwane przez teorię relewancji uznał

zapewne, że cytat z nieznanego w Polsce wierszyka nic nie powie polskiemu czytelnikowi i
dlatego nie nadaje się na tytuł przekładu. Niestety, było to rozumowanie krótkowzroczne. W
latach  siedemdziesiątych  na  ekranach  naszych  kin  pojawił  się  znany  amerykański  film
Wszyscy  ludzie  prezydenta,  którego  tytuł  był  oczywistym  nawiązaniem  do  tytułu  książki
Penna Warrena. Oczywistym, ale nie dla Polaków. W gruncie rzeczy polscy widzowie mogli
być  nawet  nieco  zaskoczeni  tytułem  filmu  –  przecież  nie  opowiada  on  wcale  o  wszystkich
ludziach  prezydenta.  W  ten  sposób  polscy  odbiorcy  kultury  zostali  niejako  „okradzeni”  z
jednego  jej  ogniwa:  przecież  kultura  opiera  się  właśnie  na  sieci  powiązań,  odwołań,  aluzji,
zależności.  A  wystarczyło  podać  na  stronie  tytułowej  polskiego  przekładu  powieści  Penna
Warrena  tłumaczenie  wierszyka  –  i  książka  mogła  z  powodzeniem  nazywać  się  po  polsku
Wszyscy ludzie króla.

Z mitem tłumaczenia funkcjonalnego wiąże się absolutyzacja potrzeb odbiorcy

tłumaczenia:  nie  ma  czegoś  takiego  jak  dobre  tłumaczenie,  natomiast  może  istnieć
tłumaczenie adekwatne lub tłumaczenie relewantne  – odpowiednie dla danego odbiorcy czy
też  danej  grupy  odbiorców.  Tego  typu  rozumowanie  zakłada,  że  ten  sam  tekst  można
tłumaczyć dla różnych grup odbiorców.

Takie właśnie podejście zaproponowali twórcy Skopostheorie – H.J. Vermeer

(1989/2000) i K. Reiss (1971/2000). Ich zdaniem o całości zjawisk przekładowych decyduje
cel przekładu, który może być określony przez zleceniodawcę. W tym kontekście tekst
oryginału staje się zaledwie ofertą informacyjną, którą tłumacz musi dostosować do potrzeb
odbiorcy (zob. też komentarz J. Kozak 2000a).

W rzeczywistości krąg odbiorców danego tekstu jest niejako z góry zadany (zob. opis

czytelnika  projektowanego  w  rozdziale  4.),  przy  czym  krąg  ten  może  być  dość  wąski  lub
bardzo  szeroki.  Na  przykład  artykuł  naukowy  o  ontogenezie  i  filogenezie  skorupy  u  żółwi
adresowany  jest  do  zoologów,  natomiast  powieści  Agaty  Christie  do  wszystkich  ludzi
lubiących czytać kryminały. Tłumaczenie nic tu nie zmieni: nie da się przetłumaczyć owego
artykułu dla laików ani Agaty Christie wyłącznie dla zoologów czy też dzieci przedszkolnych.
W  pewnym  artykule  (Hejwowski  2001:  149)  omawiałem  przykład  pochodzący  ze
wspomnianego  już  wyżej  tekstu  o  skamieniałym  sercu  dinozaura.  Na  podstawie  znaleziska
uczeni oszacowali wielkość zwierzęcia i stwierdzili, że było ono „a 650-pound plant-eater”.
Moi studenci różnie radzili sobie z tym fragmentem. Otrzymałem między innymi następujące
tłumaczenia:

„roślinożerca ważący 650 funtów”
„roślinożerca ważący około 300 kg (650 funtów)”
„roślinożerca ważący 650 funtów (300 kg)”
„roślinożerca ważący 292,5 kg”
„roślinożerca ważący ok. 300 kg”

W  omówieniu  napisałem,  że  „najsensowniejszą  wersją  tłumaczenia  jest  ostatnia  –  ok.  350
kg”. Czytająca ten artykuł koleżanka dopisała  na  marginesie  „najsensowniejszą dla kogo?”.
Odpowiadam:  dla  każdego  normalnego  polskiego  czytelnika,  który  może  sięgnąć  po  taki
artykuł. Omawiany powyżej tekst nie jest adresowany do ludzi szczególnie interesujących się
anglosaskimi  miarami  i  wagami  –  ci  znajdą  znacznie  dokładniejsze  informacje  w  każdej
encyklopedii. Z tego względu wypada wykluczyć trzy pierwsze tłumaczenia. Czwarte jest po
prostu śmieszne: trudno poważnie traktować tezę, że uczeni obliczyli wagę zwierzęcia z taką
dokładnością  na  podstawie  skamieniałego  kawałka  serca.  Nie  pozostaje  nam  zatem  nic
innego,  jak  podać  przybliżoną  wagę  dinozaura  w  kilogramach.  W  kilogramach,  ponieważ
większość  polskich  czytelników  nie  jest  przyzwyczajona  do  podawania  wagi  w  funtach,  a

wielu zapewne nie wie nawet, jak ma się funt do kilograma. A więc bez względu na to, czy
naszymi czytelnikami będą uczniowie szkoły średniej, mieszkańcy domu starców, kolejarze,
inżynierowie czy humaniści, zawsze najlepszą wersją tłumaczenia tego fragmentu tekstu
będzie „ok. 300 kg”.

Czy wszystkie przytoczone wyżej wątpliwości i zarzuty wobec tłumaczenia

funkcjonalnego oznaczają, że należy je bezwarunkowo potępić? Na pewno nie. Nasz sprzeciw
dotyczył raczej nadużywania i absolutyzowania tłumaczenia funkcjonalnego, traktowania go
jako coś więcej niż jedną z możliwych technik tłumaczeniowych. Jako używana z umiarem i
w sposób przemyślany technika tłumaczeniowa, tłumaczenie funkcjonalne może znaleźć
zastosowanie, szczególnie w tłumaczeniach tekstów informacyjnych, ale czasem również w
przekładach literackich.

Rozważmy następujący przykład. Tłumaczenie wspomnianego wyżej tekstu na temat

„piped  music”  na  język polski stwarza  jeszcze  jedną  istotną trudność.  Jego pierwsze zdanie
brzmi: „The British may soon be listening to fewer instrumental versions of Penny Lane while
trapped in elevators”. Omawiając ten tekst na zajęciach z tłumaczenia, zorientowałem się, że
większość  moich  studentów  nie  zna  piosenki  Penny  Lane  (lub  nie  kojarzy  jej  z  tytułem).
Należy  zatem  podejrzewać,  że  znajomość  tego  przeboju  Beatlesów  w  szerszych  kręgach
społeczeństwa wśród ludzi nie mających do czynienia z językiem angielskim, będzie jeszcze
mniejsza.  Jeśli  tak,  to  czy  nie  lepiej  zastąpić  w  tłumaczeniu  Penny  Lane  tytułem  innego
przeboju? Może Yesterday? Przecież autorowi oryginału nie chodziło tak naprawdę o „Penny
Lane”.  Chciał  zapewne  mrugnąć  do  czytelników,  podając  znany  tytuł  i  zmusić  ich  do
zastanowienia  się:  przypomnijcie  sobie,  ile  razy  słyszeliście  instrumentalną  wersję  tej
piosenki.  Jeśli  moje  rozumowanie  jest  słuszne,  to  Yesterday  doskonale  spełni  tę  rolę  w
polskim przekładzie.

Przydatność tłumaczenia funkcjonalnego jako techniki tłumaczeniowej jeszcze

dobitniej wykazać można na kolejnym przykładzie. Tym razem mamy do czynienia z niezbyt
poważnym, króciutkim tekstem na temat rekordu świata w pluciu pestką wiśni na odległość:

Pitiful Debate
Switzerland‟s naturality is at risk. Thomas Steinhauer shattered a U.S. record by spitting‟s
cherry pit nearly 83 feet. But U.S. cherry-spit rule book author Herb Teichman claims
foreigners often permit running starts and, worse, canned cherries. “I‟d like to see them come
to our turf and spit on our rules” he says. This spat‟s getting juicy.

Głównym problemem w tym tłumaczeniu są gry słów w tytule i w ostatnim zdaniu: “pitiful”
znaczy  na  przykład  “żałosny”  i  zapewne  oddaje  stosunek  autora  artykułu  do  całej  sprawy,
jednak  wyraz  ten  został  wybrany  ze  względu  na  to,  że  zawiera  cząstkę  „pit”,  która
jednocześnie  oznacza  pestkę;  podobnie  w  ostatnim  zdaniu,  które  pozornie  można  by
przetłumaczyć jako „Spór nabiera rumieńców”, wyrazy „spat” i ”juicy” zostały użyte głównie
dlatego,  że  kojarzą  się  z  pluciem  i  owocami.  Czy  zatem  nie  należałoby  uznać,  że  główną
funkcją  tytułu  i  ostatniego  zdania  tekstu  jest  żart  językowy?  Przecież  autor  nie  chce  nam
naprawdę  zasugerować,  że  nowy  rekord  w  pluciu  pestka  jest  tematem  jakiejś  poważnej
debaty,  a  tym  bardziej,  że  wywoła  on  międzynarodowy  konflikt.  Może  więc,  zamiast
tłumaczyć te dwa  fragmenty  mniej  lub  bardziej dosłownie,  lepiej  będzie wymyślić pasujące
do tekstu artykułu żarty językowe po polsku? Ci z moich studentów, którzy myśleli podobnie
jak ja, zaproponowali bardzo różne wersje tytułu i ostatniego zdania. Z tych licznych wersji
najbardziej podobał  mi się tytuł:  „Waśń o wiśnię”  i ostatnie zdanie:  „Dobrze  splunąć to nie
pestka”.  Czy  mamy  prawo  tak  zmieniać  tekst  oryginału?  Moim  zdaniem  –  w  przypadku
powyższego tekstu – zdecydowanie tak. Co więcej uważam, że wybrane przeze mnie wersje
tłumaczenia są znacznie wierniejsze wobec oryginału niż jakaś wersja „dosłowna”.

E.A.  Nida  twierdzi,  że  większość  złych  tłumaczeń  jest  efektem  tłumaczenia  dosłownego
(formal-equivalence  translation  –  używając  terminologii  Nidy)  i  wynika  z  niewiedzy,
przeoczeń oraz niezrozumienia istoty aktu przekładu (Nida 1964: 184). Trzeba przyznać, że
do  pewnego  stopnia  ma  rację:  rzeczywiście  początkujący  tłumacze  mają  tendencję  do
kopiowania  struktury  tekstu  oryginału  i  używania  pierwszych  ekwiwalentów  ze  słownika.
Warto  jednak  podkreślić,  że  tłumaczenia  zbyt  dynamiczne  wynikające  często  z  nadmiernej
pewności  siebie  tłumacza,  mogą  być  znacznie  bardziej  niebezpieczne,  ponieważ  nadużycia
tłumaczenia  funkcjonalnego  rzadko  są  widoczne  dla  odbiorcy  przekładu  –  do  ich  wykrycia
zwykle konieczne jest porównanie oryginału z przekładem.

Pochodną sporu między literalistami a funkcjonalistami, zwolennikami tłumaczenia

dosłownego  i  dynamicznego,  jest  rozróżnienie  między  „Udomowieniem  a  egzotyzacją”
(domestication  i  foreignization)  sformułowane  przez  L.  Venutiego  (1995).  Rozróżnienie  to
można  wywieść  od  słynnego  wykładu  Friedricha  Schleiermachera  Üdie  verschiedenen
Methoden des Übersetzens (O różnych metodach tłumaczenia) z roku 1813. W wykładzie tym
Schleiermacher stwierdził, że tłumacz, który chce, by autor (oryginału) i czytelnik (przekładu)
spotkali się, ma do wyboru dwie drogi: albo zostawia w spokoju autora i transportuje do niego
czytelnika,  albo  zostawia  w  spokoju  czytelnika  i  transportuje  do  niego  autora
(Schleiermacher, w: Lefevere 1992: 141-166).

Venuti zauważa, że większość tłumaczy, a w każdym razie większość tłumaczy

literatury  pięknej  przekładających  na  język  angielski,  wybiera  tę  drugą  metodę.  Venuti
określa  ją  mianem  „udomowienia”  obcego  tekstu  i  ostro  krytykuje,  nazywając  wręcz
„zawłaszczaniem  obcego  tekstu  dla  potrzeb  domowych”  (1995:  22)  i  „gwałtem
etnocentrycznym”  (j.w.:  20,  22,  24).  Jednak  przykłady  podawane  przez  Venutiego  są
najczęściej po prostu przykładami kiepskich tłumaczeń, a propagowana przez niego  metoda
„foreignizing” jest mało przekonująca i niezbyt jasno wytłumaczona (Venuti 1995). Wydaje
się,  że  teorię  Venutiego  należy  potraktować  jako  bardzo  potrzebne  ostrzeżenie  przed
nadużyciami tłumaczenia funkcjonalnego, można natomiast powątpiewać, czy ma ona wiele
do zaoferowania w sensie pozytywnym.

Rozważywszy, co kryje się za sformułowaniami tłumaczenie dosłowne i tłumaczenie

funkcjonalne,  doszliśmy  zatem  do  wniosku,  że  żadne  z  nich  nie  może  być  traktowane  jako
niezależna szkoła czy teoria tłumaczenia. Co więcej, nawet jeśli uznamy je tylko za metody
czy  techniki  przekładowe,  musimy  przestrzec  niedoświadczonych  tłumaczy  przed  ich
bezkrytycznym  stosowaniem.  Bywają  przydatne,  ale  wymagają  od  tłumacza  ostrożności  i
świadomości. Literalizm i funkcjonalizm traktowane jako teorie przekładu mają jeszcze jedną
istotną wadę: poza koncepcjami Gutta i Tabakowskiej traktują one najczęściej przekład jako
operację na tekstach (tekst A w wyniku tłumaczenia zostaje przekształcony w tekst B), a tym
samym  nie  dostrzegają  skomplikowanych  operacji  mentalnych  składających  się  na  proces
tłumaczenia. Sądzimy, że jedynie kognitywna teoria przekładu może wyjaśnić całą złożoność
tego procesu. Temat ten podejmiemy w następnym rozdziale.

4. Mit tekstualizmu: „tłumaczenie jest operacją na tekstach”

Przez język rozumieć będziemy system sygnałów używanych przez ludzi do
porozumienia się w przestrzeni lub w czasie. […] Zasadniczą rolę odgrywa tu
pojęcie przyporządkowania pewnych sygnałów pewnym stanom psychicznym
(stanom systemu nerwowego) przez nadawcę oraz przyporządkowania pewnych
stanów psychicznych pewnym sygnałom przez odbiorcę.

Olgierd Wojtasiewicz

Olgierd Wojtasiewicz rozumiał, że teksty są tylko sygnałami reprezentującymi stany

mentalne  nadawcy  i  mającymi  wywołać  pewne  stany  mentalne  u  odbiorcy.  Gdy
przypomnimy  sobie  opisywane  wyżej  teorie  Grice‟a  i  Gutta,  gdy  przeczytamy
kilkustronicową „definicję” słowa „filiżanka” przedstawiona przez A. Wierzbicką (1985) czy
też cytowaną wyżej wypowiedź Langackera  na temat znaczenia wyrazów, zrozumiemy,  jak
wielka  jest  dysproporcja  między  małym  sygnałem  tekstowym  a  ogromna  rzeczywistością
mentalną, do jakiej może się on odwoływać. Dlatego też musimy założyć, że tłumaczenie nie
jest  operacją  na  tekstach  ani  na  językach,  lecz  na  umysłach  –  jednym  realnym,  danym
tłumaczowi  (jego  własnym)  i  co  najmniej  trzech,  chciałoby  się  powiedzieć  –  wirtualnych,
modelowanych  przez  tłumacza:  umyśle  autora  tekstu,  umyśle  modelowego  odbiorcy  tekstu
oryginału  (lub  umysłach  modelowych  odbiorców  tego  tekstu)  oraz  umyśle  projektowanego
czytelnika  przekładu  (por.  Tabakowska  1995;  zob.  też  poniżej  omówienie  projektowanego
czytelnika przekładu).

Proponowany tu model przekładu oparty jest na koncepcji ram czasownikowych Ch.J.

Fillmore‟a (Fillmore 1968, 1970, Bivens 1975, Grimem 1975), koncepcjach scen R. Suchanka
i  Ch.J.  Fillmore‟a  (Schank  1982a,  Fillmore  1977),  koncepcji  scenariuszy  zaproponowanej
przez  Suchanka  i  R.  Abelsona  (1977),  a  rozwiniętej  przez  Suchanka  (1982a,  1982b)  oraz
koncepcji  schematów,  wprowadzonej  przez  F.  Bartletta  (1932),  a  opisywanej  przez  wielu
psychologów,  psycholingwistów  i  lingwistów.  Przedstawiona  tu  interpretacja  procesu
komunikacji oraz procesu tłumaczenia wykorzystuje również teorię bazy propozycjonalnej  i
semantycznych danych wejściowych Th. Hermanna (1983), koncepcję zasady współdziałania
i  implikatury  konwersacyjnej  H.P.  Grice‟a  (1975),  kognitywną  teorię  metafor,  której
dwudziestowiecznym  przedstawicielem  był  B.L.  Whorf  (1956),  a  która  została  rozwinięta
przez  G.  Lakoffa  i  współpracowników  (Lakoff,  Johnson  1980,  Lakoff,  Turner  1989),
koncepcję „wysiłku w poszukiwaniu znaczenia („effort after meaning”) F. Bartletta (1932) i
stałości  sensu  H.  Hermanna  (1981).  W  wielu  podstawowych  założeniach  prezentowana  tu
teoria  nie  jest  sprzeczna  z  gramatyką    kognitywną  Langackera;  pokrewna  jest  na  przykład
koncepcja  semantyki  encyklopedycznej,  według  której  nie  ma  wyraźnych  granic  między
semantyka a pragmatyką czy między wiedzą językową a pozajęzykową (Langacker 1997).

Przyjmiemy za Schankiem (1982a), że ludzka pamięć zorganizowana jest w pewne

struktury, i że te same struktury wykorzystywane są przy produkcji i rozumieniu tekstów. Na
najniższym  (odwołując  się  do  metafory  przetwarzania  góra-dół  i  przetwarzania  dół-góra)
poziomie  procesu  interpretacji  tekstów  znajdują  zastosowanie    struktury  najbardziej
bezpośrednio  związane  z  tekstem,  znajdujące  w  nim  swoje  wyraźne  odbicie.  Są  to  przede
wszystkim „wyuczone na pamięć” jednostki leksykalne (przynajmniej niektóre z nich musimy
rozpoznać,  żeby  zacząć  proces  rozszyfrowywania  tekstu)  oraz  syntagmy,  tj.  krótsze  lub
dłuższe ciągi wyrazów, począwszy od frazeologizmów a skończywszy na całych strukturach
zdaniowych.  Jeśli  posiadamy  taką  wiedzę  w  zakresie  dwóch  języków  oraz  umiejętność
przyporządkowywania struktur jednego języka strukturom drugiego języka, to – przynajmniej
teoretycznie – możliwe jest już rozpoczęcie automatycznego tłumaczenia syntagmatycznego.

Możemy, na przykład, wyobrazić sobie tłumacza kabinowego, który słysząc sformułowanie
„premierowi towarzyszyli” przekłada je natychmiast – bez żadnej dodatkowej analizy i nie
czekając na dalszy ciąg zdania – jako „the prime minister was accompanied by”.

Jednak tego typu tłumaczenie dotyczy zwykle tylko stereotypowych,

zautomatyzowanych prefabrykatów językowych.  W większości sytuacji konieczna jest dalsza
analiza  usłyszanego  tekstu,  której  następnym  etapem  są  ramy  czasownikowe.  Według  Ch.
Fillmore‟a  ramy  czasownikowe  zorganizowane  są  wokół  czasowników:  rozpoznając
czasownik „otwierać” aktywizujemy ramę tego czasownika, który zawiera obligatoryjnie rolę
patiensa  oraz  opcjonalnie  rolę  sprawcy  (agensa)  i  narzędzia,  na  przykład:  „Ktoś  otworzył
drzwi  kluczem”  (wszystkie  wymienione  role),  „Ktoś  otworzył  drzwi”  (sprawca  i  patiens),
„Drzwi  otworzyły  się”  (tylko  patiens).  Warto  przy  tej  okazji  poczynić  parę  zastrzeżeń  i
uzupełnień. Po pierwsze, zdanie „Drzwi otworzyły się” jest według nas nacechowane, w tym
sensie,  że  brak  sprawcy  rodzi  pytanie,  „dlaczego  nie  informuje  się  o  tym,  kto  otworzył
drzwi”.  Po  drugie,  w  potencjalnie  możliwym  zdaniu  „Klucz  otworzył  drzwi”  nieobecność
sprawy  powoduje,  że  występujący  niejako  na  jego  miejscu  „klucz”  nabiera  pewnych  cech
agensa, a zatem  jest w  jakimś stopniu personifikowany. Po trzecie wreszcie, do aktualizacji
pewnych ram czasownikowych nie zawsze jest konieczny czasownik. Rozpoznanie wyrazów
„klucz” i „drzwi” natychmiast nasuwa nam na myśl czynności otwierania lub zamykania; para
„kot”  i  „mysz”  zasugeruje  nam  ramy  „polować”,  „gonić”  lub  „bawić  się”.  Tego  typu
skojarzenia  miał  na  myśli  I.M.  Schlesinger,  kiedy  pisał  o  zjawisku  „semantic  matching”  –
dopasowania  semantycznego  (Schlesinger  1977).  Trudno  też  nie  dostrzec,  że  ramy
czasownikowe  są  uszczegółowionymi  schematami,  za  pomocą  których  postrzegamy
rzeczywistość:  ludzie-sprawcy  (lub  antropomorfizowane  zwierzęta,  a  nawet  pojęcia
abstrakcyjne) wpływają na bierne obiekty czynności (ożywione lub nieożywione patiensy) za
pomocą pewnych narzędzi; obiekty zmieniają położenie na skutek działania sił zewnętrznych,
ludzie  przeżywają  pewne  stany  wewnętrzne.  Wszystkim  tym  podmiotom  i  obiektom
odpowiadają  role  występujące  w  ramach  czasownikowych:  sprawca,  patiens,  narzędzie,
doznający,  źródło,  cel,  miejsce,  czas,  zakres.  Skonkretyzowane  ramy  czasownikowe  –  tj.
takie,  których  pewne  role  są  obsadzone  przez  typowe  obiekty  –  wchodzą  w  skład  struktur
wyższego rzędu: scen i scenariuszy.

Istotne jest zastrzeżenie o metaforycznym zastosowaniu ram czasownikowych,

bowiem  w  przeciwnym  razie  ramy  opisywałyby  jedynie  świat  materialny,  a  zatem  ich
zastosowanie  byłoby  dość  ograniczone  .  Fakt,  że  metafora  nie  jest  wyłącznie  figurą
stylistyczną,  lecz  istotnym  narzędziem  poznawania  i  rozumienia  świata  dostrzegano  już  na
początku  XIX  wieku  w  tzw.  romantycznej  koncepcji  metafory.  W  bliższych  nam  czasach
prawdę tę przypomnieli  nam  Whorf (1956) oraz Lakoff  i  Johnson (1980)  i Lakoff  i Turner
(1989).  Ważnymi  składnikami  metafor  są  również  reifikacja,  animizacja  i  personifikacja.
Kiedy używamy słowa język mając na myśli sposoby porozumiewania się za pomocą głosu i
znaków  pisanych,  stosujemy  (przynajmniej  z  historycznego  punktu  widzenia)  chwyt  zwany
metonimią  –  wymieniamy  narząd  biorący  udział  w  czynności  mówienia  zamiast  samej
czynności  mówienia.  Gdy  użyjemy  wyrazu  „język”  w  zdaniach,  takich  jak  „język  wyraża
myśli”, dokonujemy personifikacji, a powstałe w ten sposób zdanie da się zinterpretować z
punktu  widzenia  gramatyki  przypadka  tak  samo  jak  zdanie  „górnik  wydobywa  węgiel”  a
zatem  jako  „wyrażać/wydobywać  [agens  patiens]”.  Metafory  pojawiają  się  wtedy,  gdy
zaczniemy  mówić  o  językach  żywych  i  martwych,  o  łamaniu  języka,  o  znajdowaniu
wspólnego  języka  itp.  Jednak  metafory  dotyczą  również  znacznie  bardziej  podstawowych
zastosowań języka, których metaforyczności na ogół nie dostrzegamy. Można podejrzewać na
przykład,  że  przyimki  pierwotnie  używane  były  do  określania  podstawowych  relacji

przestrzennych, takich jak znajdowanie się w obrębie jakiegoś obszaru czy wewnątrz jakiegoś
pomieszczenia (przyimek „w”), czy też spoczywanie na pewnej powierzchni (przyimek „na”).
Gdy  ludzie  zaczęli  używać  pojęć  abstrakcyjnych,  takich  jak  czas,  życie,  miłość,  śmierć,
niebezpieczeństwo,  w  wielu  językach  pojęciom  tym  towarzyszyły  te  same  przyimki,  co
wyraźnie pokazuje, że pojęcia te są traktowane metaforycznie. Na przykład stany rozumiane
są w kategoriach pomieszczeń i w efekcie mamy takie wyrażenia jak „w niebezpieczeństwie”,
„w kłopotach”, „w euforii”, „w gniewie” itp. Zjawisko to świadczy o naszych ograniczeniach
kognitywnych  –  nie  jesteśmy  w  stanie,  na  przykład,  zrozumieć  czasu  inaczej  niż  jako
przedmiotu  (mam  czas),  pędzącego  obiektu  (czas  ucieka),  drogi  (do  niedzieli)  czy  też
pomieszczenia (w maju).

Sceny to zestawy zdarzeń, stanów i relacji wraz z typowymi miejscami, sprawcami,

patiensami  itd.,  zorganizowane  na  zasadach  tematycznych  lub  funkcjonalnych.  Różny  może
być  zakres  takich  scen:  od  „poczekalnia  u  dentysty”  czy  „dziecięcy  plac  zabaw”  do
„kupowanie  i  sprzedawanie”.  Ponieważ  struktury  naszego  umysłu  nie  są  sztywnymi
szablonami,  lecz  charakteryzują  się  dynamizmem,  należy  podejrzewać,  że  granica  między
scenami a schematami jest płynna: na przykład scena „przygotowania do podróży” łączy się
ze  schematem  „przygotowania  w  ogóle”.  Można  też  sądzić,  że  pojęcie  scen  –  w  szerszym
rozumieniu  –  jest  kompatybilne  z  pojęciem  „domen  kognitywnych”  używanym  przez
Langackera (Langacker 1997).

Scenariusze różnią się od scen tym, że są zorganizowane na zasadzie sekwencyjnej,

chronologicznej: składają się one z sekwencji typowych zdarzeń układających się w pewien
ciąg. Typowymi scenariuszami będą zatem „zjedzenie obiadu w restauracji” czy „podróż
samolotem”. I znowu, tak jak w przypadku scen, stopień ogólności scenariusza może być
różny – scenariuszem nadrzędnym wobec „podróży samolotem” jest „podróż”, a tak ogólny
scenariusz może już – w zależności od danej osoby i danej sytuacji – przypominać schemat.

Jak wynika z powyższej charakterystyki schematy to najogólniejsze struktury naszej

pamięci pozwalające nam orientować się – do pewnego stopnia – nawet w sytuacjach, które
nie są dla nas zupełnie zrozumiałe. Schematy pozwalają też znajdować „wyjaśnienia” dla
zjawisk, których w ogóle nie rozumiemy. W tym sensie schematy, tak jak je rozumiemy w tej
książce, obejmować będą również to, co czasem w literaturze na temat tłumaczenia bywa
nazywane stereotypami (zob. M. Kropiwiec i inni 2003).

Podstawowymi zasadami naszej komunikacji są selekcja i wnioskowanie. Baza

kognitywna,  czyli  wszystko  to,  co  myślimy  sobie  w  danej  sytuacji  i  w  związku  z  czym
postanawiamy  zabrać  głos,  jest  strukturą  zbyt  ogromną  i  niejednorodną,  by  można  ją  było
zwerbalizować.  Mieszczą  się  tam  nie  tylko  nasze  cele,  reprezentacja  sytuacji,  opinie,
odczucia,  ale  również  nasza  reprezentacja  odbiorcy,  reprezentacja  samego  siebie,
najprzeróżniejsze  obrazy  i  emocje.  W  związku  z  tym  dokonujemy  pierwszej  selekcji,
ogniskujemy  naszą  uwagę  na  tych  elementach  bazy  kognitywnej,  które  chcemy  przekazać
odbiorcy, czy mówiąc precyzyjniej  – tych, które pragniemy, aby odbiorca odtworzył. W ten
sposób  powstaje  baza  wypowiedzi  –  zestaw  struktur,  które,  w  optymalnych  warunkach,
odbiorca  będzie  w  stanie  zrekonstruować,  co  ma  nam  w  założeniu  zapewnić  sukces
komunikacyjny.  Oczywiście  w  praktyce  rzadko  mamy  do  czynienia  z  optymalnymi
warunkami. Po pierwsze, odbiorca zmuszony jest zwykle odbierać inne bodźce, w związku z
czym  nie  może poświęcić  nam całej uwagi. Po drugie, ani odbiorca, ani też nadawca  nie są
idealnymi komunikatorami – zawsze popełniają jakieś komunikacyjne błędy: a to w doborze
bazy  wypowiedzi,  a  to  w  sposobie  jej  werbalnej  realizacji,  a  to  wreszcie  w  procesie
rekonstrukcji  sensu.  Najpoważniejszą  przeszkodą  komunikacyjną  są  jednak  nieuchronne
różnice  między  nadawcą  a  odbiorcą:  różnice  wiedzy,  doświadczeń,  preferowanych  strategii

komunikacyjnych, temperamentu itp. Ze względu na te różnice nie może być mowy o
idealnym porozumieniu. Ludzka komunikacja jest zawsze pewnym przybliżeniem, na ogół na
tyle dobrym, że wystarcza nam do codziennego funkcjonowania.

Jednak wyselekcjonowana baza wypowiedzi nadal nie jest treścią, którą można by „po

prostu  u  brać  w  słowa”:  nadal  obejmuje  struktury,  które  z  trudem  poddają  się  procesowi
werbalizacji (uczucia, obrazy), nadal też jest tak wielka, że jej werbalizacja zajmowałaby nam
mnóstwo  czasu.  W  związku  z  tym  nadawca  dokonuje  kolejnej  selekcji:  wybiera  taki
(niewielki)  fragment bazy  wypowiedzi, który  jego zdaniem dobrze reprezentuje całość; taki,
który  zapewne  pozwoli  odbiorcy  zrekonstruować  jak  największą  część  całej  bazy
wypowiedzi, a jednocześnie nie pozwoli mu odkryć tych elementów naszej bazy kognitywnej,
które  chcielibyśmy  zachować  dla  siebie:  na  przykład  starannie  skrywanych  egoistycznych
motywów naszego działania. Ten fragment bazy wypowiedzi, który jest wreszcie kandydatem
do  werbalizacji,  nazwiemy  strukturą  głęboką  wypowiedzi.  Kandydatem  tylko,  bo  nadawca,
zanim  go  ostatecznie  zwerbalizuje,  dokonuje  jeszcze  jednej  operacji:  werbalizuje  strukturę
głęboką  wypowiedzi  na  próbę,  żeby  sprawdzić,  czy  da  się  ona  łatwo  zwerbalizować  i  czy
„zabrzmi”  tak  jak  trzeba,  tzn.  czy  zostanie  (z  dużą  dozą  prawdopodobieństwa)
zrekonstruowana  tak,  jakby  sobie  tego  nadawca  życzył.  Jeśli  nie  –  nastąpią  poprawki  lub
nawet  selekcja  nowej  struktury  głębokiej  wypowiedzi  (a  czasem  nawet  porzucenie  zamiaru
zabrania  głosu).  Jeśli  tak  –  struktura  zostanie  zrealizowana  językowo,  a  odbiorca  –
skonfrontowany  z  tekstem.  A  zatem  już  produkcja  wypowiedzi  jest  procesem  o  charakterze
probabilistycznym,  opartym  na  przewidywaniach,  przypuszczeniach,  znajomości  odbiorcy
(lub tego typu odbiorców), próbach wczucia się w sytuację odbiorcy, postawienia się w jego
miejscu i przeprowadzenia wnioskowania z jego punktu widzenia.

Jak to możliwe – zapyta nastawiony sceptycznie czytelnik, że nasza codzienna

komunikacja to proces tak złożony, wielopoziomowy i niepewny? Przecież porozumiewamy
się na co dzień – często bez większych problemów. Jak to możliwe, że zdążamy
przeprowadzić te wszystkie operacje niemal błyskawicznie? Przecież najczęściej nie widzimy
jakiegoś strasznego wysiłku na twarzy rozmówcy i nie czekamy na jego wypowiedź dłużej
niż kilka sekund.

Odpowiedź na pytanie, dlaczego nie zdajemy sobie na ogół sprawy ze złożoności

procesu  komunikacji  jest  dość  prosta:  każdy  z  nas  uczy  się  komunikować  z  innymi  od
najwcześniejszego dzieciństwa – jest to „kurs” niezwykle intensywny, a motywacja uczących
się bardzo duża. W związku z tym po kilkunastu latach takiej nauki potrafimy przeprowadzać
wiele z niezbędnych operacji mentalnych niemal automatycznie. Warto zresztą zauważyć, że
zdolności  komunikacyjne,  o  których  była  mowa  powyżej  są  znacznie  trudniejsze  do
opanowania  niż  sama  umiejętność  produkowania  długich,  poprawnych,  językowo
skomplikowanych  tekstów.  Paroletnie  dziecko  potrafi  bardzo  sprawnie  wypowiadać  się  na
różne  tematy,  ale  jego  umiejętności  komunikacyjne  są  znikome  –  często  nie  rozumie,
dlaczego  ktoś  powiedział  to,  co  powiedział,  a  z  jego  własnych  wypowiedzi  nierzadko
przezierają  prawdziwe  motywy  nim  kierujące,  których  dziecko  wcale  nie  chciało  nam
zdradzić.

Dlaczego nasza komunikacja jest tak skomplikowana? Bo nie może być prostsza.

Prostszymi  metodami  komunikacji  mogą  posługiwać  się  małpy  czy  pszczoły,  których
komunikacja  ogranicza  się  do  informowania  o  pożywieniu  i  zagrożeniu,  i  paru  innych
podstawowych  potrzebach.  W  tak  ograniczonym  systemie  komunikacyjnym  każdy  sygnał
może odpowiadać jednej konkretnej informacji. Ludzkie potrzeby komunikacyjne są zupełnie
nieporównywalne, w związku z tym nie może być mowy o takiej jednoznaczności sygnałów
komunikacyjnych,  a  tym  samym  komunikacja  zaczyna  przypominać  grę  o  bardzo
skomplikowanych regułach.

Nadawca zadaje sobie tyle trudu – pieczołowicie selekcjonując najlepszą z jego

punktu  widzenia  wypowiedź,  ponieważ  od  tego bardzo  często  zależy  jego  życiowy  sukces.
Nie  chodzi  tutaj  zresztą  wyłącznie  o  tak  dramatyczne  sytuacje  jak  egzamin  czy  rozmowa
kwalifikacyjna; nawet w codziennych banalnych sytuacjach lepiej jest uchodzić za człowieka
inteligentnego,  uczciwego,  sympatrycznego  i  dowcipnego,  bo  taka  opinia  na  dłuższą  metę
ułatwia życie. Odbiorca mozoli się z rozszyfrowaniem komunikatu nadawcy, ponieważ jedną
z  głównych  cech  naszego  umysłu  są  zasady  stałości  sensu  i  wysiłku  w  poszukiwaniu
znaczenia. Wspominaliśmy już o reprezentacji sytuacji w umyśle nadawcy (i odbiorcy) tekstu.
Taka reprezentacja sytuacji jest zresztą cechą każdego człowieka w każdej sytuacji – nie tylko
w  sytuacjach  komunikacyjnych.  Nie  jest  to  oczywiście  jakiś  statyczny  obraz,  lecz  raczej
mechanizm  nieustannie  skanujący  nasze  najbliższe  otoczenie,  selekcjonujący  te  jego
elementy,  które  są  z  naszego  punktu  widzenia  istotne.  Stałość  sensu  polega  na  poczuciu
przybliżonego zrozumienia, o co chodzi w danej sytuacji. Takie przybliżone rozumienie daje
nam  poczucie  bezpieczeństwa  i  wystarcza  w  większości  typowych  codziennych  sytuacji.
Jednak  w  okolicznościach  nietypowych  lub  w  sytuacji,  gdy  nie  potrafimy  osiągnąć  stałości
sensu, reagujemy  włączeniem  mechanizmu poszukiwania znaczenia. Bodźcem  nie  musi  być
skomplikowany  tekst  –  wystarczy  dźwięk,  którego  nie  potrafimy  sobie  wyjaśnić,  a  już
rozważamy  kilka  hipotez  na  temat  jego  pochodzenia  i  znaczenia.  Doskonałą  ilustracją
działania tego mechanizmu w kontekście komunikacyjnym  jest opisane wcześniej zdarzenie
ze zdaniem „Bill ma czerwony samochód”.

Jaka jest rola tłumacza w tak pojmowanym procesie komunikacji? Tłumacz jako

odbiorca  tekstu  oryginalnego  wykonuje  podobne  operacje  do  tych,  które  są  udziałem
„zwykłego”  odbiorcy,  to  znaczy  analizuje  struktury  powierzchniowe  tekstu,  stara  się
dopasować  do  nich  odpowiednie  ramy  czasownikowe,  połączyć  je  w  typowe  sceny  i/lub
scenariusze,  odkryć  różnice  między  nimi  a  tym,  co  zostało  zasugerowane  w  tekście,
zastanowić się nad tym, dlaczego nadawca wyraził to, co zapewne chciał powiedzieć w taki
właśnie sposób i na tej podstawie skonstruować swoją bazę wypowiedzi (która jego zdaniem
pokrywać się będzie z bazą wypowiedzi nadawcy). Wielu zwykłych odbiorców w typowych
sytuacjach komunikacyjnych na tym kończy swoją analizę, zadowalając się niskim poziomem
stałości  sensu.  Tłumacz  jednak  musi  drążyć  dalej:  na  podstawie  swojej  znajomości  innych
tekstów,  na  podstawie  swojej  znajomości  kultury  języka  wyjściowego,  wiedzy  fachowej  na
temat  opisywanych  faktów,  znajomości  strategii  komunikacyjnych  stosowanych  przez
różnych  nadawców  w  różnych  sytuacjach  tłumacz  stara  się  zrekonstruować  możliwie  jak
największą część bazy kognitywnej nadawcy tekstu, usiłuje postawić się w roli pierwotnych
odbiorców tego  tekstu  i  ocenić  ich  zakres  zrozumienia  tekstu,  próbuje  wreszcie  oszacować
miejsce  analizowanego  tekstu  na  mapie  znanych  mu  tekstów  w  języku  wyjściowym.
Oczywiście wszystkie te operacje nie są procesem liniowym. Prędzej można by je porównać
do spirali i to spirali w wielu miejscach zapętlonej: tłumacz musi niejednokrotnie wracać do
niższych  poziomów  analizy,  na  przykład  wnioski  co  do  niewidocznych  przy  pierwszym
czytaniu  intencji  autora  zmuszają  go  czasem  do  ponownego  przeanalizowania  pewnych
struktur  powierzchniowych,  sprawdzenia,  dlaczego  pewne  ramy  czasownikowe  zostały
zrealizowane w ten a nie inny sposób, dlaczego w pewnych scenariuszach brakuje tych a nie
innych elementów itd.

Gdy tłumacz jest już z grubsza zadowolony ze swojej analizy tekstu wyjściowego,

przystępuje  do  tworzenia  tekstu  przekładu.  W  tym  celu  wyobraża  sobie  przyszłych
czytelników tego przekładu, stara się oszacować miejsce przewidywanego w najogólniejszym
zarysie  tekstu  przekładu  na  mapie  tekstów  w  języku  docelowym,  porównuje  przewidywane
rozumienie tekstu z tym,  jakie zapewne było udziałem czytelników oryginału  i  miejsca obu

tekstów  na  obu  wymienionych  mapach.  Znowu  warto  poczynić  tu  zastrzeżenie  co  do
chronologii wydarzeń. Próby tworzenia tekstu przekładu nie muszą następować po wszystkich
opisanych powyżej analizach znaczenia oryginału. Obie te fazy procesu przekładu  mogą  na
siebie nachodzić, pewne elementy tekstu mogą zostać przełożone  – na papierze lub tylko w
głowie tłumacza – już w trakcie pierwszego czytania. W gruncie rzeczy zawodowi tłumacze
cierpią nawet na pewne „skrzywienie zawodowe”: czytając tekst w języku obcym, chcąc nie
chcąc  zastanawiają  się  nad  tym,  jak  go  przetłumaczyć,  które  elementy  będą  w  tłumaczeniu
bardziej kłopotliwe od innych itp. Czytając tekst będący przekładem często próbują zgadnąć,
jak  wyglądał  dany  fragment  oryginału,  a  czasem  nawet  bez  porównywania  z  oryginałem
dostrzegają  błędy  przekładowe.  Zatem  niniejszy  opis  procesu  tłumaczenia  należy  rozumieć
jako  pewną  idealizację:  staramy  się  uporządkować  to,  co  w  rzeczywistości  tak
uporządkowane nie jest, żeby móc przedstawić w miarę jasny opis całego procesu.

Ustalając miejsce tłumaczonego tekstu na mapie tekstów języka docelowego i

szacując  przyszłego  czytelnika  przekładu,  tłumacz  buduje  jednocześnie  pewien  model
swojego  tłumaczenia,  który  obejmuje  model  świata  przedstawionego  w  tekście,  modalność
tego  tekstu,  a  zatem  również  hierarchię  ważności  różnych  elementów  tłumaczenia.  Ten
ogólny  model  przekładu  będzie  służył  tłumaczowi  za  drogowskaz,  decydując  o  wyborach
podejmowanych w konkretnych miejscach, o kompromisach między tym, co pożądane a tym
co możliwe, o wyborze mniejszego zła. Każdy tekst przekładu, podobnie jak każdy inny tekst
(każdą naszą wypowiedź poprzedza kalkulacja dotycząca jej skuteczności), powstaje najpierw
jedynie  hipotetycznie  –  na  próbę,  albo  w  głowie  tłumacza,  albo  na  papierze  czy  na  ekranie
komputera.  Taki  próbny  tekst  jest  następnie  oceniany  z  punktu  widzenia  przewidywanego
odbiorcy:  tłumacz  próbuje  wyobrazić  sobie,  jak  dany  fragment  zostanie  zrozumiany  przez
projektowanego odbiorcę. Jeśli efekt nie jest zadowalający – przewidywana interpretacja nie
zgadza się z modelem przekładu tłumacza – następuje jego rewizja.

Właśnie dlatego tłumaczenie jest zadaniem tak trudnym. Proces tłumaczenia opiera się

na  wielu  hipotezach,  wyobrażeniach,  przypuszczeniach.  Niemal  nic  nie  jest  w  nim
stuprocentowo pewne. Tłumacz musi odgadnąć, co chciał powiedzieć autor tekstu, wyobrazić
sobie, jak to zostało zrozumiane przez odbiorców oryginału, a następnie napisać taki tekst w
drugim  języku,  który  zapewne  pozwoli  jego  odbiorcom  (których  musi  przewidzieć)  na
interpretację  jak  najbardziej zbliżoną do  interpretacji odbiorców oryginału. Dlatego tłumacz
musi  być  wyposażony  nie  tylko  w  sprawności  językowe,  ale  przede  wszystkim  w
ponadprzeciętne sprawności komunikacyjne, których głównym elementem  jest stawianie  się
w roli innych ludzi i wysiłek w poszukiwaniu sensu.

Nie należy jednak sądzić, że tłumaczenie w związku z tym przypomina wróżenie z

fusów.  Tłumacz  nie  jest  w  swojej  działalności  zupełnie  bezbronny  i  pozbawiony  pomocy.
Główną  jego  siłą  są  (w  przypadku  tłumacza  profesjonalnego)  własne  wieloletnie
doświadczenia tłumaczeniowe i wielowiekowe doświadczenia przekładowe całej ludzkości.

W tym miejscu jeszcze raz chciałbym przypomnieć, że powyższy opis jest pewną

idealizacją.  Nie  zamierzam  twierdzić,  że  każdy  przypadek  tłumaczenia  będzie  wyglądał
dokładnie tak, jak to zostało opisane. W gruncie rzeczy sugerowaliśmy już nawet, że możliwe
są  inne  drogi.  Zanim  nastąpi  poważniejsza,  głębsza  analiza,  mogą  już  powstać  pewne
fragmenty  przekładu  w  wyniku  procedury,  którą  w  tej  książce  nazywamy  tłumaczeniem
syntagmatycznym  –  terminy  mogą  być  zastąpione  ich ekwiwalentami w  języku docelowym,
pewne stereotypowe zwroty i typowe struktury zdaniowe mogą zostać zrealizowane w języku
docelowym za pomocą wyuczonych odpowiedników. W przypadku tekstów stereotypowych,
opartych na powtarzających się konwencjonalnych formułach taka procedura tłumaczeniowa
może nawet dominować, a w wyniku jej zastosowania mogą powstawać zupełnie poprawne
tłumaczenia (czego przykładem  są teksty  meteorologiczne tłumaczone przez komputer). Do
procedury tej tłumacz odwołuje się także w przypadkach skrajnych – kiedy nie może dokonać

dalszej  analizy tekstu, kiedy  brakuje  mu czasu  i  pomocy. W takiej właśnie  sytuacji powstał
prezentowany  wyżej  wariant  A  przekładu  tekstu  o  praniu  (rozdział  1),  który  w  niniejszym
modelu procesu tłumaczenia  nazwalibyśmy tłumaczeniem  syntagmatycznym (z odwołaniem
do poziomu ram czasownikowych).

Nie sądzę też, żeby wprawny tłumacz tekstu specjalistycznego musiał spędzać

wyjątkowo  dużo  czasu  na  ustalaniu  miejsca  tłumaczonego  tekstu  na  mapie  wszystkich
znanych mu tekstów języka docelowego, czy na przewidywaniu predyspozycji psychicznych
odbiorców tłumaczenia. Myślę, że w takich przypadkach te elementy procesu przekładu są w
dużej  mierze  zautomatyzowane  i  ograniczone  do  utwierdzenia  się  w  przekonaniu,  że
odbiorcami tekstu będą, jak zwykle, fachowcy z tej dziedziny i że tekst po przełożeniu będzie
dla tych fachowców zrozumiały. Twierdzę natomiast, że w tej czy w innej postaci wszystkie
opisane  wyżej  elementy  procesu  tłumaczenia  będą  obecne  w  ogromnej  większości  aktów
przekładu dokonywanych przez profesjonalnych tłumaczy.

Konsekwencją przedstawionego tu modelu procesu tłumaczenia są pewne uściślenia

pojęcia ekwiwalencji, które musimy teraz poczynić. O ekwiwalencji można mówić jedynie na
poziomie  interpretacji tekstu w umysłach odbiorców oryginału  i odbiorców przekładu. Jeśli
używamy  sformułowań  typu  „te  teksty  (lub  te  fragmenty  tekstu)  są  ekwiwalentne”,  to
dokonujemy daleko posuniętego skrótu myślowego.: chcemy w ten sposób powiedzieć, że  –
naszym zdaniem lub na podstawie badań pewnych grup odbiorców  – dany tekst oryginału  i
jego  przekład  wywołują  podobne  interpretacje  w  umysłach  swoich  odbiorców,  a  zatem
skłaniają ich do odtworzenia stosunkowo podobnych ram czasownikowych, scen, scenariuszy
składających  się  na  bazę  całej  wypowiedzi,  do  zbudowania  podobnego  modelu  świata
przedstawionego  w  tekście,  odwołania  się  do  podobnych  elementów  wiedzy  o  świecie,
podobnego  odczytania  modalności  tekstu.  Powtórzmy,  mamy  na  myśli  stosunkowe
podobieństwo, a zatem stwierdzamy, że  interpretacje  nie odbiegają od siebie zbyt daleko, a
jeszcze  częściej  sugerujemy  w  ten  sposób,  że  inne  rozwiązania  tłumaczeniowe,  jakie
przychodzą nam do głowy, byłyby gorsze, a w każdym razie nie lepsze. Tylko tyle i aż tyle,
bo  przecież  każdy  krytyk  tłumaczenia  powinien  mieć  pojęcie  o  możliwościach  i
ograniczeniach  przekładu,  powinien  mieć  doświadczenie  w  porównywaniu  przekładów  z
oryginałami, wiedzę o typie tekstu, jaki podlega ocenie, obu językach, obu kulturach itd.

Wielokrotnie już podkreślaliśmy, że tworząc tekst przekładu, tłumacz – świadomie lub

nieświadomie  –  musi  wziąć  pod  uwagę  adresata/adresatów  tego  tekstu.  Piszemy  „musi”,
ponieważ  zakładamy,  że  żaden  tekst,  któremu  przyświecają  cele  komunikacyjne,  nie  może
powstać  bez  jakiegoś  obrazu  odbiorcy.  W  przypadku  profesjonalnego  tłumaczenia  tekstów
prasowych  i  literackich,  którymi  ilustrujemy  nasze  rozważania,  reprezentacja  odbiorcy
decyduje o ostatecznym kształcie przekładu, choć sam odbiorca nie jest tłumaczowi znany z
imienia  i  nazwiska.  Jak  zatem  może  wyglądać  przewidywany  przez  tłumacza  odbiorca
przekładu?

Zdaniem H.J. Vermeera, ponieważ ludzie różnią się od siebie znacznie poziomem

inteligencji  i  wykształcenia,  tłumacz  musi  kierować  swój  przekład  do  pewnej  ograniczonej
grupy odbiorców. Uważa on, że tłumacz często przyjmuje za punkt odniesienia  swój własny
poziom (tak jak sam go ocenia), innymi słowy, tłumacz zakłada, że „odbiorcy są (niemal) tak
inteligentni”  jak  on  sam  (Vermeer  1989/2000:  227).  Vermeer  dodaje,  ze  potencjalnych
odbiorców  przekładu  należałoby  interpretować  nie  jako  określoną  grupę,  lecz  raczej  jako
pewien typ (Vermeer 1989/2000: 227).

Problem reprezentacji odbiorcy w procesie przekładu został potraktowany bardziej

szczegółowo przez J. Brzozowskiego (2001). Brzozowski przytacza określenia stosowane
przez licznych autorów, takie jak czytelnik wirtualny, czytelnik implikowany, czytelnik

modelowy, po czym sam – w przypadku tłumaczenia – opowiada się za sformułowaniem
czytelnik projektowany, ponieważ jego zdaniem „tłumacz zwykle bardziej aktywnie, bardziej
świadomie kreuje obraz swojego czytelnika” (Brzozowski 2001: 61). Brzozowski cytuje L.
Hewsona, który twierdzi, że tłumacz ma przed oczami:

Z jednej strony obraz czytelnika „minimalnego”, któremu trzeba wszystko wyjaśnić; z drugiej
strony obraz czytelnika-eksploratora, zdolnego posunąć się bardzo daleko w procesie lektury
obcojęzycznego tekstu (Hewson 1995: 156 cyt. Za Brzozowski 2001: 62).

Krytykując Hewsona za to, że sprowadza cały problem czytelnika projektowanego do

ilości dostarczonych czytelnikowi informacji natury kulturowej, Brzozowski – jak się wydaje
– przyjmuje jednak w dalszych rozważaniach dwubiegunową koncepcję tego autora (zob. np.
2001: 65). Brzozowski dodaje też ciekawe spostrzeżenie na temat możliwej interferencji
obrazu czytelnika i redaktora, „łącznie z możliwymi bezpośrednimi naciskami” tego
ostatniego (Brzozowski 2001: 62).

Sądzę, że dwubiegunowa koncepcja czytelnika projektowanego dobrze pasuje do

przedstawionych w niniejszej książce założeń teoretycznych. Można przyjąć, że profesjonalny
tłumacz  tekstów  prasowych  i  literackich  weźmie  pod  uwagę  przy  projektowaniu  decyzji
przekładowych  zarówno  czytelnika  minimalnego,  jak  i  eksploratora.  Oczywiście  w
przypadku  popularnych  tekstów  prasowych  (i  zapewne  popularnej  literatury)  przeważać
będzie  reprezentacja  czytelnika  minimalnego,  rozumianego  jako  najmniej  wyrobionego  i
wykształconego  spośród tych,  którzy  –  zdaniem  tłumacza  –  mogą  sięgnąć  po  daną  lekturę.
Nie  oznacza  to  jednak,  że  przekładając  takie  teksty  tłumacz  może  przestać  przejmować  się
drugim  biegunem  czytelniczego  spektrum.  Po  pierwsze,  po  popularny  artykuł  prasowy  czy
popularną  powieść  sięgnąć  może  również  czytelnik  bardzo  wyrobiony,  znający  język
oryginału  i  kulturę  wyjściową,  a  po  drugie,  należy  pamiętać  o  wspomnianym  wyżej
zastrzeżeniu  Brzozowskiego  na  temat  interferencji  obrazu  czytelnika  i  redaktora.  Tłumacz
zawsze  jest  na  cenzurowanym  –  w  normalnych  warunkach  (tj.  w  porządnych
wydawnictwach) tekst przekładu będzie uważnie czytany przez redaktora, który z reguły jest
polonistą, tj. specjalistą w dziedzinie  języka docelowego, a często też zna język wyjściowy,
może  więc  również  wychwycić  błędy  w  zakresie  ekwiwalencji.  Przyjmiemy  zatem,  że
reprezentacja  odbiorcy,  jaką  posługuje  się  profesjonalny  tłumacz,  składa  się  zawsze  z
pewnego kontinuum czytelników, którego wyrazistymi biegunami są czytelnik minimalny, nie
znający języka wyjściowego, niezbyt wyrobiony i słabo wykształcony i czytelnik-eksplorator,
dodatkowo  wyposażony  w  cechy  złośliwego  redaktora  lub  krytyka  z  upodobaniem
wychwytującego wszelkie potknięcia tłumacza.

W sytuacji szkoleniowej niezwykle trudno jest uzmysłowić przyszłym tłumaczom

wagę  tego  problemu  –  identyfikowania  się  z  hipotetycznym  odbiorcą  przekładu  w  trakcie
tłumaczenia.  Wynika  to  ze  sztuczności  warunków  nauczania.  Studenci  automatycznie
przyjmują, że tłumaczą dla prowadzącego zajęcia  – przecież nikt poza nim nie będzie czytał
ich tłumaczeń, a co za tym idzie, nieświadomie zakładają znajomość oryginału przez odbiorcę
tekstu. Aby uświadomić im znaczenie tego elementu procesu tłumaczenia, często zaczynałem
kurs od tłumaczenia tekstu zawierającego elementy, których poprawny przekład wyjątkowo
wyraźnie  zależy  od  wyobrażenia  sobie  sytuacji  odbiorcy.  Przykładem  takiego  tekstu  może
być  Putting  Kitty‟s  Typing  on  Pause,  w  którym  opisywany  jest  program  komputerowy
reagujący na… kota spacerującego po klawiaturze komputera. W tekście podana jest nazwa
programu  –  PawSense  –  strona  internetowa,  na  której  można  go  znaleźć,  opisane  jest  też
działanie  programu,  który  rozpoznaje  „kocie  pisanie”  i  blokuje  klawiaturę  –  aby  ją
odblokować, trzeba  wpisać  słowo  „human”.  Wielu  studentów  z  rozpędu  próbuje  tłumaczyć
nazwę PawSense i zastępuje słowo „human” polskim odpowiednikiem „człowiek”. W takich

przypadkach polecam studentom, postawić się w roli różnych możliwych odbiorców ich
przekładu. Co będzie, jeśli któryś z czytelników zechce nabyć ów program? Jeśli nie podamy
mu oryginalnej nazwy PawSense, to przecież nie znajdzie programu w Internecie.
Przypuśćmy jednak, że udało mu się go kupić. Po klawiaturze spaceruje kot, program blokuje
klawiaturę, biedny użytkownik wpisuje hasło „człowiek” i… nic. Wszak prawdziwym hasłem
jest wyraz „human”! Zauważyłem, że po takiej lekcji studenci zaczynają zastanawiać się nad
tym, do kogo może być adresowany dany tekst, a czasem nawet próbują stawiać się w sytuacji
odbiorcy swojego tłumaczenia.

Do roli czytelnika projektowanego w procesie przekładu wracamy oczywiście

wielokrotnie  w  trakcie  kursu  tłumaczenia  pisemnego,  niemal  przy  każdym  tłumaczeniu,  ale
kolejnym tekstem dołączonym do korpusu tekstów przekładowych specjalnie pod tym kątem
jest  Prison  Tales.  Pojawiał  się  na  nieco  późniejszym  etapie  kursu,  ponieważ  problem
tłumaczeniowy, jaki trzeba rozwikłać w trakcie jego przekładu jest znacznie bardziej złożony.
Jak  zwykle  proszę  studentów  o  przetłumaczenie  tego  tekstu,  a  dopiero  potem  zadaję  im
pytanie, czy są w stanie wyobrazić sobie sytuację, w której rzeczywiście ktoś zamawia u nich
tłumaczenie  takiego  tekstu.  Problem  polega  na  tym,  że  Prison  Tales  to  krótki  tekst  z
Newsweeka,  który  pojawił  się  po  śmierci  Gustawa  Herlinga-Grudzińskiego.  Oczywiście  nie
mógłby  on  spełniać  roli  wspomnienia  o  pisarzu  w  polskiej  prasie:  jest  na  to  zbyt  krótki  i
ogólnikowy, zawiera informacje polskiemu czytelnikowi zbędne, a ponadto jego konstrukcja
zupełnie  nie przypomina polskich tekstów tego typu (wspomnienia o wybitnych  ludziach w
polskiej prasie zaczynają się zwykle od informacji o śmierci, a potem przedstawiają życiorys
zmarłego). Zatem żeby uzasadnić potrzebę tłumaczenia tego akurat tekstu, trzeba wymyślić
sytuację  dość  niezwykłą,  na  przykład  wyobrazić  sobie,  że  jakaś  polska  gazeta  postanowiła
pokazać  swoim  czytelnikom,  co  pisano  w  różnych  krajach  świata  po  śmierci  wybitnego
polskiego  pisarza.  Byłaby  to  zatem  sytuacja  opisywana  przez  J.  Mouse  (1977)  jako  „over
translation” – tłumaczenie, które nie próbuje udawać tekstu powstałego w języku docelowym,
ale  od  razu  manifestuje  swoją  przekładowość  (podobną  koncepcję  –  pod  inną  nazwą  –
przedstawił  też  J.  Levy  1963).  Warto  zauważyć,  że  jest  to  sytuacja  niezwykle  rzadka,
związana z faktem, że tłumaczymy z angielskiego na polski tekst o Polaku. Szczerze mówiąc,
tylko w przypadku tego tekstu – celowo zresztą wybranego do korpusu tekstów jako przykład
dość  ekstremalnej  sytuacji  przekładowej  –  widzę  potrzebę  zapoznania  moich  studentów  z
koncepcją skoposu (zob. rozdział 3) i koncepcją „overt” i „covert translation”.

Dla zilustrowania powyższych rozważań dotyczących komunikacji językowej w ogóle

i tłumaczenia w szczególności przeanalizujmy przykładowy tekst prasowy używany przeze
mnie na zajęciach z tłumaczenia:

The Mouse That Roared

At works by 17

-century masters. Castles. Country estates and 430.000 acres of prime

real estate. These are among the treasures confiscated by German forces occupying
Czechoslovakia during World War II. Berlin wants to return them to their rightful owners, the
Czechs, as war reparations. But there‟s one (very) small hitch: Liechtenstein, that eyeblink on
the autobahn, haven for dodgy dollars and old European nobility. Many of the assets in
question were owned by its citizens – and the tiny kingdom wants the wealth back.

No way, a German court declared three years ago. The properties are most definitely

German , it ruled, because Liechtensteiners living in the Czech lands of yore were “ethnic
Germans”. Oh, the Sturm und Drang that has occasioned. Last week Liechtenstein filed suit
against Germany in the International Court of Justice in The Hague claiming its “sovereignty”
has been violated and demanding compensation, if not the contested assets themselves.

Liechtenstein  has  mustered  all  its  big  guns  for  the  fray.  Its  foreign  minister  came  to  The
Hague armed with  four of Europe‟s  most expensive  lawyers. Even  its  head of  state, Prince
Hans-Adam  II,  has  girded  his  loins  for  battle  –  after  discovering  one  of  his  family‟s  lost
paintings  in  Cologne. The case  has taken 50  years to come about. No doubt it will take that
many more to resolve.

Zrozumienie powyższego tekstu (krótkiego tekstu prasowego na temat sporu
międzynarodowego) wymaga rozszyfrowania następujących elementów:

1. Schemat fabularny

N zabrał C ogromne bogactwa. Teraz chce je zwrócić (wyszlachetniał?). Ale wtrąca

się L i twierdzi, że też ma prawa do (części) bogactw. Przedstawiciel N odmawia L praw do
bogactw  i  uzasadnia  (because  the  Liechtensteiners  living  in  the  Czech  lands  of  yore  were
„ethnic Germans”). Decyzja I jej uzasadnienie wywołują gwałtowną reakcję L. L skarży N do
sądu, stawia konkretne żądania I przygotowuje się do walki o ich realizację – reprezentować
go  będą  “foreign  ministers  +  4  lawyers”  oraz  “head  of  state”  )ma  dodatkowy  powód
rodzinny).

K o m e n t a r z

Tekst odwołuje się do paru znanych scenariuszy – m.in. scenariusza wojny, okupacji i

problemów powojennych, scenariusza sporów międzynarodowych, scenariusza procesu
sądowego – a także paru znanych schematów: ludzie pragną bogactw i zwykle są skłonni o
nie walczyć, państwa zachowują się jak ludzie, mały człowiek często robi dużo szumu (tak
jak mały piesek najgłośniej szczeka).

Większość czytelników (zarówno anglo-, jak i polskojęzycznych) wie, że okupanci

nierzadko przywłaszczają sobie dobra w okupowanym kraju, część z nich wywożą, wycofując
się  z  tego  kraju.  Zdarza  się  czasem,  że  pokonany  okupant  zmuszony  jest  do  zapłacenia
reparacji  i/lub  zwrotu  zagrabionych  dóbr.  W  skomplikowanej  historii  Europy  Środkowej
ustalenie praw własności jest często zadaniem bardzo trudnym.

Sądy uciekają się czasem do dość zawiłych konstrukcji logicznych, by uzasadnić

swoje wyroki. Sprawy, w których stronami są państwa, bywają rozpatrywane przez trybunały
międzynarodowe. Nie jest obojętne, kto będzie reprezentował stronę przed sądem – im lepszy
prawnik, tym większa szansa wygranej, ale dobrzy prawnicy są zwykle drodzy.

2. Wiedza o świecie

Oprócz znajomości powyższych schematów i scenariuszy, do zrozumienia tekstu

potrzebne są bardziej konkretne elementy wiedzy o świecie:
The Mouse that Roared to tytuł filmu brytyjskiego z 1959 r., zabawnej komedii o Wielkim

księstwie Fenwick, które wypowiedziało wojnę Stanom Zjednoczonym. Film ten był
wyświetlany w polskich kinach pod tytułem Mysz, która ryknęła.

Dzieła XVII-wiecznych mistrzów są bardzo cenne.
Akr to miara powierzchni używana w krajach anglosaskich; 1 akr = 0,405 hektara.
W czasie II wojny światowej Niemcy okupowały Czechosłowację; obecnie nie ma już

Czechosłowacji – w tekście mowa o Czechach, bo większość zagrabionych dóbr
pochodziła stamtąd (Słowacja przez pewien czas współpracowała z Niemcami).

Berlin to stolica Niemiec; tu w znaczeniu „władze Niemiec”.
Liechtenstein – księstwo w Europie, język urzędowy – niemiecki.
Niektórzy obywatele Liechtensteinu (lub ich przodkowie) mieszkali niegdyś w Czechach;

chodzi tu prawdopodobnie o rody arystokratyczne, które zapewne posiadały spore
bogactwa.

Sturm und Drang – „nurt w literaturze niemieckiej od poł. Lat 70. do drugiej poł. Lat 80.

XVIII wieku; kształtował się w opozycji do etyki protestanckiego mieszczaństwa,
racjonalizmu oświecenia i francuskiego klasycyzmu; odegrał tę samą rolę co przełom
romantyczny w innych krajach (NLPWN)

The Hague – Haga.
Cologne – Kolonia.
The International Court of Justice in The Hague – po polsku Międzynarodowy Trybunał

Sprawiedliwości w Hadze, “organ sądowy ONZ rozstrzygający spory między
państwami…” (NLPWN).

Sovereignty – suwerenność “niezależność państwa od wszelkiej władzy w stosunkach z

innymi państwami I organizacjami międzynarodowymi […] oraz samodzielność w
regulowaniu spraw wewnętrznych…” (NLPWN).

3. Struktura tekstu

Wyliczenie elementów, które na pierwszy rzut oka łączy tylko to, że są cenne.

Wyjaśnienie, dlaczego zostały wyliczone: łączy je jeszcze to, co się z nimi stało w przeszłości
(„these are”),  i to, co chcą z nimi zrobić Niemcy teraz („them”. Przeszkoda („but there‟s”),
dwukropek  i  nazwa  przeszkody:  Liechtenstein.  Charakterystyka  Liechtensteinu  („that…”).
Dlaczego  się  sprzeciwia  (odbiorca  oczekuje  wyjaśnienia;  z  pierwszą  częścią  tekstu
wyjaśnienie to łączy  „many of the assets  in question”  i ewentualnie  „the wealth”). Decyzja
niemieckiego  sądu  (skoro  mieliśmy  już  propozycję  Niemiec  i  sprzeciw  Liechtensteinu,  to
teraz spodziewamy się reakcji Niemiec) – przy okazji dowiadujemy się, że sprawa ciągnie się
już co najmniej od trzech lat – i uzasadnienie DECYZJI. REAKCJA Liechtensteinu (znowu
połączona  z  poprzednimi  elementami  raczej  na  zasadzie  oczekiwań  odbiorcy  i  jego
znajomości struktury typu: „ktoś powiedział coś kontrowersyjnego – ale się rozpętała burza!”)
– uzasadnienie i uszczegółowienie reakcji (okazuje się, że „Sturm und Drang oznacza w tym
wypadku  „filing  suit”,  „claiming  that…”  i  „demanding  something”).  Osoby  po  stronie
Liechtensteinu,  które  będą  się  angażować  w  spór  (wprowadzone  idiomem  z  „its  big  guns”
połączone  z  poprzednimi  dwoma  zdaniami  za  pomocą  „the  fray”  –  przedimek  określony
oznaczający informację daną oraz metaforyczne określenie konfliktu). Wyjaśnienie motywów
księcia  (myślnik  i  „after”.  Zdanie  podsumowujące  („the  case”  najprawdopodobniej  nie
dotyczy  sprawy  sądowej,  lecz  całego  opisanego  konfliktu).  Przewidywania  autora  co  do
rozwiązania problemu („it” odnosi się do „the case” z poprzedniego zdania).

K o m e n t a r z

Tekst zaczyna się od wyliczenia bogactw, bo ludzie lubią czytać o bogactwach. Nie

można jednak zbyt długo zwlekać z wyjaśnieniem, o jakie bogactwa chodzi i dlaczego się o
nich  pisze,  bo  czytelnik  się  zniechęci.  Dalej  następuje  opis  wydarzeń  (ułożony  na  zasadzie
„akcja  –  reakcja”),  przerywany  krótkimi  uzasadnieniami  i  wyjaśnieniami.  Autor  w  krótki  i
lekki  sposób  wyjaśnia,  co  to  jest  Liechtenstein,  bo  obawia  się,  że  nie  wszyscy  czytelnicy
wiedzą (natomiast dłuższe i poważniejsze wyjaśnienia mogłyby ich znudzić). Historia kończy
się w punkcie kulminacyjnym – dalszy przebieg konfliktu nie jest jeszcze znany, więc autor
wyraża swoje przypuszczenia.

4. Środki stylistyczne
* Aluzja do filmu The Mouse that Roared – mrugnięcie okiem do tych, którzy film widzieli, a
dla tych, którzy go nie znają, dość przejrzysta  metafora (mysz symbolizuje coś  malutkiego,
słabego  i  nieważnego, ryk przystoi raczej  lwu);  jednocześnie  element komiczny:  myszy  nie
ryczą.

*  Wyliczanka  na  początku  –  równoważniki  zdań,  które  mają  pokazać  ogrom  bogactw  i
zaintrygować czytelnika.
*  Metafora:  „that  eyeblink  on  the  autobahn”;  autor  żartobliwie  sugeruje,  że  przez
Liechtenstein  można  przejechać  autostradą  w  czasie  potrzebnym  do  mrugnięcia  okiem  (a
zatem w ogóle go nie zauważyć); „eyeblink” nawiązuje do idiomu „In the blink o an eye”  –
bardzo  szybko;  wyraz  „autobahn”  zamiast  „highway”,  bo  Liechtenstein  jest  krajem
niemieckojęzycznym.
* „One (very) small hitch” – idiom, uzupełniony o słówko „very” w nawiasie, ma podkreślać
znikome rozmiary księstwa.
* Inne  idiomy:  „haven [bezpieczna przystań, wymarzone  miejsce; tu użyte  ironicznie)  for”,
„Sturm  und  Drang”  (w  omawianym  tekście  sformułowanie  to  nie  ma  nic  wspólnego  z
niemieckim nurtem literackim, a oznacza tyle, co „burza, zamieszanie” i zostało wybrane m.
In. Dlatego, że mowa tu o dwóch państwach niemieckojęzycznych; „mustered all its big guns
for  the  fray”,  „armed  with”,  „girded  his  loins  for  battle”  –  te  trzy  idiomy  nawiązują  do
metafory  „spór  to  wojna”  (zob.  Lakoff  i  Johnson  1980);  w  kontekście  nierównych  sił
przeciwników mają dodawać tekstowi żartobliwości; idiom „girded his loins for battle” brzmi
ponadto nieco archaicznie (zob. też podrozdział o tłumaczeniu idiomów w rozdziale 6).
* Epitety:
„dodgy dollars” – podejrzane dolary, sugeruje, że księstwo nie cieszy się najlepszą opinią;
„Tiny Kingom” – kontrast pomiędzy poważnym słowem „Kingom” a wyrazem „tiny”;
„”most expensive lawyers” – drodzy prawnicy są zwykle dobrzy, można więc się spodziewać

długiego procesu;

„prime real estate” – podkreśla wartość posiadłości;
„rightful owners” – autor z góry wyklucza prawa kogokolwiek innego do wymienionych

dóbr;

* Zdanie – „Oh the Sturm und Drang that has occasioned” jest wysoce nacechowane – typowe
byłoby  tu  zdanie  składające  się  z  podmiotu,  orzeczenia  i  dopełnienia,  na  przykład  jakiś
odpowiednik  polskiego  “decyzja  sądu  wywołała  burzę”;  zamiast  tego  autor  posługuje  się
równoważnikiem  zdania  składającym  się  z  rozbudowanej  grupy  rzeczownikowej;
charakterystyczne  jest  też  użycie  wykrzyknika  „oh”,  wyszukanego  wyrażenia  „Sturm  und
Drang” i dość rzadko używanego czasownika „occasion” – wszystko to ma wyrażać ironiczny
stosunek autora do opisywanej sprawy.

5. Modalność tekstu (nastawienia autora)

Dominującą nutą jest ironia, zwłaszcza w odniesieniu do Liechtensteinu: autor

podkreśla  jego  niezwykle  małe  rozmiary,  anachronizm  („haven  for  old  European  nobility”,
„even  its  head  of  state,  prince  Hans-Adam  II”),  podejrzaną  reputację  („haven  for  dodgy
dollars”), kontrast między „znikomością” państwa i jego anachronizmem a pełna oburzenia,
gwałtowną  reakcją  –  paralele  z  Wielkim  Księstwem  Fenwick  z  komedii  filmowej  („Mouse
that roared”, „Oh the Sturm und Drang that has occasioned”, „has mustered all its big guns for
the fray”, „armed with four lawyers”, „girded his loins battle”). Autor bierze też w cudzysłów
wyraz „Sovereignty” sugerując jakby, że tak mały kraj nie powinien używać tak poważnych
wyrazów,  ewentualnie,  że  w  przypadku  tak  małego  kraju  nie  można  naprawdę  mówić  o
suwerenności.

Autor p0okpiwa również z wyroku sądu niemieckiego, używając najpierw zamiast

oficjalnego sformułowania wyroku potocznego „no way”, zdecydowanie nie pasującego do
powagi sądu, a następnie nieco archaicznego wyrażenia „of yore” w uzasadnieniu wyroku.

W ostatnich zdaniach zaznacza się sceptycyzm autora co do możliwości rychłego

rozwiązania sporu.

P r o b l e m y   t ł u m a c z e n i o w e:
1.  Tytuł.  Tłumacz  powinien  dotrzeć  do  źródła  tego  sformułowania  (tytuły  anglojęzycznych
filmów wraz z obsadą, streszczeniem i innymi informacjami można odnaleźć, na przykład w:
Leonard Maltin‟s Movie and Video Guide,  Sygnet 1995), a następnie  sprawdzić, pod jakim
tytułem ten film był wyświetlany w Polsce. Oczywiście można tytuł artykułu przetłumaczyć
nie  wiedząc  nic  o  filmie  –  metafora  i  tak  będzie  przejrzysta  –  ale  ze  względu  na  to,  że
niektórzy odbiorcy przekładu mogą ten film pamiętać, najlepiej byłoby użyć polskiego tytułu
filmu: Mysz, która ryknęła, a nie, na przykład: „Mysz, która zaryczała”.
2.  Tekst  The  Mouse  That  Roared  zawiera  kilka  nielogiczności.  Po  pierwsze:  wojska
niemieckie  mogły  skonfiskować  zamki,  ziemie  i  posiadłości,  ale  nie  bardzo  widzę,  jak
mogłyby  wywieźć  je  z  Czech,  w  związku  z  tym  trudno  przypuszczać,  żeby  teraz  Niemcy
rzeczywiście mówili o zwracaniu nieruchomości. Zatem z całej efektownej listy do zwracania
pozostają  jedynie  „dzieła  siedemnastowiecznych  mistrzów”.  Po  drugie,  nie  można  zwracać
właścicielowi  tego,  co  mu  się  prawnie  należy  i  jednocześnie  twierdzić,  że  jest  to
odszkodowanie. Po trzecie: Liechtenstein nie jest królestwem lecz księstwem.
3. Niewielu Polaków wie, jak przeliczać akry na obowiązujące w Polsce miary powierzchni.
W  związku  z  tym  „430,000  acres”  należałoby  chyba  przeliczyć  na  hektary.  Nie  można  też
zapominać, że po polsku przecinków i kropek w liczbach używa się akurat odwrotnie niż po
angielsku.
4.  Zgrabna  metafora  „eyeblink  on  the  autobahn”  jest  dość  trudna  do  przełożenia  –
„mrugnięcie  okiem  na  autostradzie”  jest  zdecydowanie,  a  mówieniowe  „kraj,  przez  który
można  przejechać  autostradą  w  mgnieniu  oka”  –  długie  i  nieśpieszne.  Lepiej  więc  może
zrezygnować z oryginalnego obrazu i dowcipu i napisać „ten punkcik na mapie (Europy)”?
5.  „…haven  for  dodgy  dollars  and  old  European  nobility”.  Po  polsku  nie  można  łączyć  za
pomocą  “i”  tak  równych  elementów  jak  dolary  i  arystokracja,  trudno  też  wymyślić  jeden
ekwiwalent  słowa  „haven”,  który  pasowałby  zarówno  do  dolarów,  jak  i  do  arystokracji
(schronienie,  przystań,  raj  dla  dolarów,  nie  brzmią  zbyt  dobrze  –  po  polsku  tego  typu
wyrazów  używa  się  raczej  w  odniesieniu  do  ludzi);  a  zatem  trzeba  będzie  zapewne  użyć
dwóch  różnych  rzeczowników  zamiast  jednego  angielskiego  „haven”,  lub  zastąpić
sformułowanie  „dodgy  dollars”  na  przykład  „podejrzanymi  biznesmenami”.  Ponadto,
sformułowanie „haven for dodgy dollars” prowokuje niektórych niedoświadczonych tłumaczy
do  używania  takich  sformułowań,  jak  „brudne  pieniądze”  czy  nawet  „pralnia  brudnych
dolarów”.  Takie  rozwiązanie  przekładowe  może  być  niezmiernie  niebezpieczne:  pranie
brudnych  pieniędzy  jest  przestępstwem  w  świetle  prawa  międzynarodowego,  zatem
niefortunny tłumacz lub jego wydawca  – gdyby tłumaczenie ukazało się w prasie  – mógłby
zostać  pozwany  do  sądu  przez  władze  państwa  Liechtenstein.  (o  tym,  jak  wielka  jest
odpowiedzialność  tłumaczy  za  słowo,  zwłaszcza  w  kwestiach  międzynarodowych,
przypomnieliśmy  sobie  niedawno  w  związku  z  tłumaczeniem  wypowiedzi  A.
Kwaśniewskiego:  „byliśmy  zwodzeni”  na  angielskie  „we  were  taken  for  a  ride”.  Trzeba
przyznać, że tłumacz, który wybrał takie rozwiązanie, wykazał się dużym brakiem wyobraźni
i odpowiedzialności).
6.  „Sturm  und  Drang”.  Wielu  Polaków  zna  określenie  „Sturm  und  Drang”  (co  prawda
niektórym  myli  się  z  „Drang  nach  Osten”),  ale  w  tym  akurat  tekście  może  to  być  tylko
utrudnieniem. Sformułowanie użyte w tekście  nie  ma  nic wspólnego z  literaturą niemiecką,
lecz tylko w większych słownikach amerykańskich znajdziemy odpowiednie wyjaśnienie: „1.
a style or movement od German literature of the latter half of the 18 century […] 2. tumult,
turmoil, upheaval” (RHODE).
7.  „sovereignty”  –  ponieważ  trudno  uznać,  by  cudzysłów  miał  oznaczać  cytat  –  pojedyncze
wyrazy  cytuje  się  tylko  wtedy,  gdy  są  one  z  jakichś  powodów  niezwykłe  czy  zaskakujące,

należy  zatem  uznać,  że  cudzysłów  ma  wyrażać  ironię  autora;  ironia  jest  nieuzasadniona,
nawet mały kraj może być suwerenny i zasługuje na szacunek.
8. Militarne  idiomy:  „mustered all  its  big guns  for the fray, armed with  lawyers, girded  his
loins  for  battle”  z  różnym  powodzeniem  można  tłumaczyć  na  polski  –  o  ile  pierwszy  ma
bardzo  podobny  ekwiwalent  „wytoczyć  ciężkie/najcięższe  działa”,  o  tyle  drugi  jest  nie  do
skalkowania,  bo  po  polsku  nie  można  powiedzieć  „uzbrojony  w  prawników”,  a  trzeci
wymaga poszukania innego rycersko-militarnego idiomu (zob. też podrozdział o tłumaczeniu
idiomów w rozdziale 6).
9. Użycie „head of state” jako podmiotu i „Prince Hans-Adam II” jako wtrącenie nie powinno
być kalkowane po polsku, bo wtedy podmiot jest rodzaju żeńskiego, a osoba – męskiego.
10. „Hans-Adam II”. Wprawdzie  Nowy Leksykon PWN podaje Hans Adam II (bez dywizu),
ale polska tradycja nakazywałaby raczej użyć formy Jan Adam II.

Powyższe omówienie nie wyczerpuje oczywiście wszystkich problemów związanych

z naszą interpretacją tekstów w ogóle, ani tym bardziej z procesami myślowymi i działaniami
tłumacza.  Staraliśmy  się  pokazać  tylko  najważniejsze  i  najtrudniejsze  elementy  procesu
interpretacji,  pominęliśmy  zatem  zupełnie  pierwszy  etap  analizy,  polegający  na
rozszyfrowaniu  struktury  zdań  tekstu  (zarówno tej  formalnej,  typu:  podmiot  – orzeczenie  –
dopełnienie,  jak  i  bardziej semantycznej, polegającej  na ustaleniu ramy czasownikowej  i  jej
zrealizowanych  elementów  –  ról).  Takie  analizy  znaleźć  można  w  wielu  podręcznikach
gramatyki  opisowej  języka  angielskiego,  przez  tłumacza  wykonywane  są  one  na  ogół
automatycznie, a zaczynają być problemem dopiero wtedy, gdy mamy do czynienia z tekstem
wieloznacznym lub bardzo skomplikowanym stylistycznie. Mimo że przedstawiona tu analiza
jest  niepełna  i  skrótowa,  potrzebowaliśmy  kilku  stron  na  omówienie  krótkiego  tekstu
gazetowego. To dobrze ilustruje trzy przedstawione uprzednio tezy:

1. teksty są tylko mikroskopijnymi reprezentacjami złożonych rzeczywistości

mentalnych.

2. Rozumienie tekstów wymaga wiedzy o komunikacji (często nieświadomej), wiedzy o

świecie i umiejętność wnioskowania – odtwarzania rzeczywistości kryjących się za
sygnałem, jakim jest tekst;

3. Tłumaczenie nie polega na przekształcaniu tekstu w języku A w tekst w języku B, lecz

jest  skomplikowaną  operacją  mentalną,  polegającą  na  odtworzeniu  rzeczywistości
reprezentowanej  przez  tekst  wyjściowy,  a  następnie  sformułowaniu  w  języku  B
takiego  tekstu,  który  jego      p  r  a  w  d  o  p  o  d  o  b  n  y  m      odbiorcom  umożliwi
prawdopodobnie  odtworzenie  rzeczywistości  jak  najbardziej  zbliżonej  do  tej,  którą
p r a w d o p o d o b n i e   udało się odtworzyć odbiorcom tekstu wyjściowego.

Warto zauważyć, że jako ilustrację wybraliśmy dość jednoznaczny i niezbyt

skomplikowany tekst prasowy, nie wymagający wielkiej wiedzy fachowej ani ogromnej
wiedzy o świecie, ani zawiłych interpretacji, jakich często wymagają bardziej ambitne utwory
literackie.

Nieprzekładalność kulturowa: „kultura to warowny obóz”

Kto neguje przekładalność dzieła sztuki, neguje eo ipso jego czytelność.
Czytanie jest bowiem także tłumaczeniem.

Karl Dedecius

Większość teoretyków tłumaczenia jest zgodna co do tego, że istnieją dwa źródła

praktycznej, względnej nieprzekładalności: różnice kulturowe oraz różnice językowe (zob. np.
Wojtasiewicz 1957/1992, Catford 1965). Najpierw zajmiemy się różnicami kulturowymi,
ponieważ wydaje się, że są one przyczyną poważniejszych trudności przekładowych.

Określenie „elementy kulturowe” jest oczywiście pewnym skrótem myślowym – w

gruncie  rzeczy  wszystkie  elementy  typowego  tekstu  są  elementami  kulturowymi.  Wszak  i
język jest częścią kultury. Chodzi nam tu o takie elementy tekstu, które w sposób szczególny
łączą  się  z  kulturą  danego  kraju.  Z  tłumaczeniowego  punktu  widzenia  ich  wspólnym
mianownikiem będzie to, że ich kulturowa specyficzność (fakt, że są charakterystyczne tylko
dla kultury wyjściowej lub lepiej znane w kulturze wyjściowej) rodzi problemy przekładowe.
Tak rozumiane elementy kulturowe obejmują większość imion własnych (z wyjątkiem tych,
które są dobrze znane w kulturze docelowej i jako takie mają swoje uznane ekwiwalenty w
języku docelowym lub też zostały przez ten język zapożyczone), nazwy i zwroty związane z
organizacją  życia  w  kraju  kultury  wyjściowej  (np.  z  ustrojem  politycznym,  systemem
oświaty, służbą zdrowia, prawem itp.), obyczajami i przyzwyczajeniami (takimi jak tradycje
kulinarne  i  zwyczaje  związane  z  jedzeniem,  święta  i  towarzyszące  im  obrzędy,  sposoby
witania  się  i  żegnania  itd.),  cytaty  i  aluzje  mające  ścisły  związek  z  literaturą  danego  kraju
(obejmującą zarówno znane powieści, dramaty czy wiersze, jak i wierszyki dla dzieci, znane
piosenki,  przysłowia,  libretta  oper,  operetek  i  musicali  itd.),  aluzje  do  historii  kraju  i  do
innych  sfer  kultury,  takich  jak  muzyka,  film,  malarstwo  itd.  Ze  względu  na  szeroki  zakres
tych  zjawisk  nie zdecydowaliśmy  się  na użycie  stosowanego przez  niektórych teoretyków  i
praktyków tłumaczenia terminu „realia”, który przede wszystkim kojarzy się z codziennością
życia w danym kraju.

O. Wojtasiewicz nazywa zastosowanie takich elementów w tekście „aluzjami

erudycyjnymi”, rozumiejąc erudycję jako znajomość pewnych faktów i stwierdza:

Każda aluzja wywołuje zamierzone przez autora skojarzenia tylko u tych odbiorców,

którzy  ją  rozumieją.  Oczywiście,  w  wypadkach  przekładów  prawdopodobieństwo
niezrozumienia  aluzji  ogromnie  wzrasta,  gdyż  odbiorcy  przekładu  mają  znacznie  mniej
„erudycji”  niezbędnej  do  zrozumienia  oryginału.  Dlatego  też  tłumacz  może  na  ogół  aluzję
odbiorcom  przekładu  wyjaśnić,  ale  nie  może  jej  –  w  naszym  rozumieniu  –  przetłumaczyć,
gdyż  jego  sformułowanie  nie  będzie  odpowiednikiem  sformułowania  oryginalnego,  nie
wywoła  u  odbiorców  przekładu  tych  skojarzeń,  jakie  powstają  u  odbiorców  oryginału.
(Wojtasiewicz 1957/1992: 77-78).

Innymi słowy, w przypadku elementów kulturowych nie należy oczekiwać u

odbiorców przekładu podobnej reakcji, gdyż to, co jest dobrze znane i swojskie dla odbiorców
oryginału,  będzie  obce,  a  czasem  wręcz  egzotyczne  dla  odbiorców  przekładu.  Owa
nieuchronna różnica w odbiorze sprawia, że niektórzy teoretycy przekładu piszą o „absolutnej
nieprzekładalności”  tekstów  mocno  nacechowanych  kulturowo.  I  tak  T.  Bałuk-Ulewiczowa
pisząc  o  przekładzie  Wesela  Wyspiańskiego  na  angielski  twierdzi,  że  to  przedsięwzięcie
translatorskie  natrafia  na  „nieprzekraczalną  barierę”,  która  chroni  wszystko  to,  co  w  tym

dramacie  jest  absolutnie  nieprzetłumaczalne.  Poza  ową  barierą  znajdują  się  „wszystkie  te
elementy dramatu, które nie tylko sprawiają, że jest on tak specyficznie polski, ale również są
identyfikowane przez polskich widzów  jako specyficznie rodzime, specyficznie     n  a s z  e.
Zewnętrzni widzowie, obserwujący te elementy spoza granicy, mogą zrozumieć je racjonalnie
-  tak  jak  udało  się  to  tłumaczowi  w  całym  tekście  poza  błahymi  sześćdziesięcioma
przypadkami  -  ale  nigdy  nie  doświadczą  ich  w  ten  sam  sposób,  jak  rodzima  widownia”.
(Bałuk-Ulewiczowa 2000: 176-177, tłumaczenie K.H.)

Sądzę, że tego typu twierdzenia o nieprzekładalności są wynikiem nadmiernych i

nierealnych oczekiwań. Nikt nie może doświadczać Yeatsa czy Joyce‟a w ten sam sposób, co
rodowici Irlandczycy, a przecież dzieła tych dwóch twórców są tłumaczone na wiele języków
i czytane przez odbiorców w wielu różnych krajach. . Nikt nie może odbierać muzyki reggae
tak  samo  jak  Jamajczycy,  a  przecież  słucha  się  jej  na  całym  świecie.  Mitu  identyczności
doświadczenia nie można traktować poważnie. Nawet ludzie mieszkający w tym samym kraju
i wychowani w tej samej kulturze nie mogą reagować w ten sam sposób na te same bodźce.
Niektórzy Polacy zachwycają się  Weselem,  innych ono nudzi, a są też pewnie i tacy, którzy
nie bardzo rozumieją, o co w nim chodzi. Jak podkreślaliśmy już w tej książce, nie może być
mowy  o  absolutnym  porozumieniu  czy  o  absolutnie  skutecznej  komunikacji.  Kwintesencją
naszego  sposobu  porozumiewania  się  jest  jego  przybliżony  charakter:  rozumiemy  się  do
pewnego  stopnia,  lepiej  lub  gorzej,  na  ogół  jednak  w  sposób  wystarczający  dla  naszych
celów. Podobnie jest z odbiorem przekładów. Zapewne czytelnicy tłumaczenia tekstu mocno
nacechowanego  kulturowo,  silnie  osadzonego  w  realiach  innej  kultury,  zrozumieją  nieco
mniej niż odbiorcy oryginału należący do owej kultury, ale z drugiej strony będzie to również
zależało – w obu wypadkach – od przygotowania tychże odbiorców. Żaden Polak nie rodzi się
z  wiedzą  na  temat  złotych  rogów,  czapek  z  piór,  chochołów  itp.  Przeważnie  uczymy  się  o
znaczeniu tych symboli w szkole, „przerabiając”  Wesele – jeśli chodzimy do dobrej szkoły i
uważamy na lekcjach. Nie można wykluczyć, że np. irlandzki intelektualista zrozumie Wesele
lepiej niż Polak, który nie interesuje się literaturą i którego akurat zmuszono do pójścia na tę
sztukę. Jest jeszcze jeden istotny czynnik, o którym zapominają autorzy piszący o absolutnej
nieprzekładalności  czy  też  o  efekcie  obcości  w  przekładzie  (Lewicki  2000,  2002).  Jak
zauważył  E.A.  Nida,  ludzi  charakteryzuje  zdolność  do  dostosowywania  się  do  innych
wzorców  zachowań.  Posiadamy  coś  w  rodzaju  urządzenia,  za  pomocą  którego  potrafimy
przeformułować doświadczenie w kategoriach innych systemów konceptualnych (Nida 1964:
55). Jeśli chcemy, potrafimy identyfikować się z innymi ludźmi i wczuwać się w ich sytuację,
nawet gdy są to ludzie tak od nas różni jak zbiegli niewolnicy na jamajce na początku XVIII
wieku, czy chińscy chłopi w wieku XIX.

Dlatego też sądzę, że ogromną większość tekstów napisanych przez ludzi dla ludzi

można  przetłumaczyć,  nawet  jeśli  SA  one  tak  bardzo  nacechowane  kulturowo  jak  Wesele
Wyspiańskiego  czy  Pan  Tadeusz  Mickiewicza,  czy  też  sienkiewiczowska  Trylogia.
Oczywiście nie zamierzam twierdzić, że w takich tłumaczeniach nie nastąpią żadne „straty”.
Straty  SA  wkalkulowane  w  działalność  translatorską,  podobnie  zresztą  jak  w  każdy  inny
rodzaj działalności – żyjemy przecież w świecie, w którym panuje prawo entropii. Tłumacz,
czy  też  inna  osoba  decydująca  o  podjęciu  próby  przekładu,  dokonuje  rachunku  takich  strat
jeszcze przed przystąpieniem do tłumaczenia i w ogromnej większości przypadków rachunek
wypada  korzystnie.  Tak,  warto  tłumaczyć.  Trzeba  też  pamiętać  o  zupełnie  podstawowym
czynniku  wpływającym  na  podjęcie  decyzji  o  tłumaczeniu.  Tłumacz  (a  częściej  wydawca)
zadaje sobie pytanie: czy przekład znajdzie czytelników? Jeśli można podejrzewać, że tak, to
tłumaczone bywają nawet tak nieprzekładalne teksty jak twórczość grupy Monty Pythona.

Jak już zostało powiedziane, elementy nacechowane kulturowo stanowią często poważny

problem tłumaczeniowy. Tłumacze stosują bardzo rózne metody przy rozwiązywaniu takich

problemów,  a  teoretycy  przekładu  próbują  owe  metody  klasyfikować,  a  także  oceniać  ich
przydatność  w  różnych  sytuacjach.  Najbardziej  znane  klasyfikacje  metod  tłumaczeniowych
tego typu  pochodzą  z  prac  J-P.  Vinaya  i  J.  Darbelneta  (1958/2000)  i  P.  Newmarka  (1988).
Vinay  i  Darbelnet  nie  piszą  expressis  Derbis,  że  idzie  im  o  tłumaczenia  elementów
nacechowanych kulturowo, ale uważna analiza ich metod tłumaczeniowych nasuwa wniosek,
że takie właśnie problemy tłumaczeniowe maja przede wszystkim  na myśli. Wyróżniają trzy
bezpośrednie metody tłumaczenia – zapożyczenie, kalkę i tłumaczenie dosłowne – oraz cztery
metody okrężne: transpozycję, modulację, ekwiwalencję i adaptację. Zapożyczenia stosuje się
zwykle  wtedy,  gdy  w  języku  docelowym  nie  znajdujemy  ekwiwalentu  dla  danej  jednostki
tekstu oryginału, ale także dla osiągnięcia  efektu stylistycznego. Kalki, będące specyficznym
rodzajem  zapożyczeń,  polegają  na  dosłownym  przekładzie  elementów  zapożyczanego
wyrażenia  i  można  je  podzielić  na  kalki  leksykalne  i  kalki  strukturalne  (Vinay,  Darbelnet
1958/2000: 85). Definicja tłumaczenia dosłownego przedstawiona przez Vinaya i Darbelneta
nie jest zbyt precyzyjna: ich zdaniem jest to bezpośrednie przekształcenie tekstu wyjściowego
w  tekst  docelowy  przy  zachowaniu  reguł  języka  docelowego,  a  zwłaszcza  poprawności
gramatycznej  i idiomatycznej, ale autorzy słusznie zauważają, że tłumaczenie dosłowne jest
rozwiązaniem dość nietypowym, spotykanym najczęściej w przypadku pokrewnych języków i
podobnych kultur (1958/2000: 86). Transpozycja polega na zastąpieniu wyrazu z jednej klasy
wyrazem  z  innej klasy przy zachowaniu znaczenia wypowiedzi (1958/2000:  88). Modulacja
to przekształcenie formy wypowiedzi polegające na zmianie punktu widzenia (np. zastąpienie
zwrotu  „nigdy  nie  wątpił”  ekwiwalentem  zwrotu  „zawsze  był  pewien”).  Zdaniem  autorów
taka  zmiana  jest  uzasadniona,  gdy  tłumaczenie  dosłowne  dałoby  w  efekcie  tekst
nieidiomatyczny  lub  niezręczny  (1958/2000:  89).  Metoda  zwana  przez  Vinaya  i  Darbelneta
ekwiwalencją  to,  używając  bardziej  współczesnej  terminologii,  zastąpienie  frazeologizmu
tekstu wyjściowego (zwłaszcza utartego zwrotu, idiomu czy przysłowia) jego funkcjonalnym
ekwiwalentem,  który  stylistycznie  ani  strukturalnie  nie  musi  być  do  niego  podobny
(1958/2000: 90). Adaptację stosuje się wtedy, gdy sytuacja opisywana w tekście wyjściowym
nie  jest  znana  w  kulturze  docelowej  –  tłumacz  tworzy  wówczas  sytuację,  która  może  być
uznana  za  ekwiwalentną  (1958/2000:  90-91).  Nazwy  dwóch  ostatnich  metod  –  z  naszego
dzisiejszego  punktu  widzenia  –  nie  są  zbyt  fortunne,  ponieważ  ekwiwalencja  i  adaptacja
używane są w teorii tłumaczenia w innych znaczeniach.

Newmark (1981, 1988) przedstawia znacznie bardziej rozbudowaną klasyfikację

technik tłumaczeniowych, które zresztą nazywa „procedurami”. Jego zdaniem najważniejszą
z  nich  jest  tłumaczenie  dosłowne,  które  powinno  być  stosowane  ilekroć  „zapewnia
referencyjna  i  pragmatyczną  ekwiwalencję  wobec  oryginału”  (1988:  69).  Inne  procedury
wymieniane  przez  Newmarka  to:  transferencja,  naturalizacja,  ekwiwalent  kulturowy,
ekwiwalent  funkcjonalny,  ekwiwalent  opisowy,  synonimia,  kalka,  przesunięcie  czy  też
transpozycja, modulacja, uznane (oficjalne) tłumaczenie, kompensacja, analiza składnikowa,
redukcja i rozszerzenie, parafraza, „dublety” tłumaczeniowe, przypisy, dodatki i objaśnienia
(w  tekście)  (Newmark  1988:  81-93).  Część  procedur  Newmarka  pokrywa  się  z  metodami
Vinaya  i  Darbelneta  –  tłumaczenie  dosłowne,  transpozycja,  modulacja,  kalka;  także
transferencja  to  nic  innego  jak  zapożyczenie.  Naturalizacja  to  dostosowanie  zapożyczonego
słowa do zasad wymowy i pisowni języka docelowego (1988: 82). Dublet tłumaczeniowy to
zastosowanie dwóch procedur naraz, na przykład zachowanie w tekście przekładu wyrazu z
oryginału (transferencja) i podanie jego objaśnienia. Niektóre z procedur Newmarka wydają
się dość wątpliwe, na przykład synonimia, która opiera się na  mocno podejrzanej koncepcji
synonimii  międzyjęzykowej.  Do  innych  powrócimy  przedstawiając  przyjętą  w  tej  książce
klasyfikację technik tłumaczeniowych.

Wydaje się, że zakres pojęciowy opisywany terminami metoda, procedura, technika i

strategia  obejmuje  trzy  jakościowo  różne  pojęcia:  po  pierwsze  strategię,  rozumianą  jako
preferowany  (świadomie  lub  nie)  sposób  postępowania  tłumacza  w  całym  tekście  lub  jego
znaczących  fragmentach,  po  drugie  technikę,  rozumianą  jako  wybór  pewnego  rozwiązania
konkretnego  problemu  napotkanego  w  trakcie  procesu  tłumaczenia  i  wreszcie  samo
rozwiązanie  tłumaczeniowe,  które  można  bezpośrednio  ocenić  w  tekście  przekładu.  Z  tego
punktu  widzenia  powinniśmy  właściwie  mówić  o  strategiach  udomowienia  i  egzotyzacji,
strategii tłumaczenia syntagmatycznego, strategii tłumaczenia funkcjonalnego. Efektem danej
strategii  może  być  częstsze  użycie  pewnych  technik,  na  przykład  strategia  udomowienia
zaowocuje  częstszym  wykorzystywaniem  takich  technik  jak  stosowanie  ekwiwalentów
funkcjonalnych i opisowych oraz opuszczanie, co będzie widoczne dzięki obecności w tekście
przekładu ekwiwalentów funkcjonalnych i opisowych oraz opuszczeń. Jednak ze względu na
ogólnie  przyjęta  praktykę  będziemy  w  tej  książce  używać  pojęcia  „technika”  i  nazw
poszczególnych  technik  w  obu  rozpowszechnionych  znaczeniach:  zarówno  jako  pewnego
sposobu  postępowania  w  trakcie  procesu  przekładu,  jak  i  mając  na  myśli  konkretne
rozwiązania przekładowe, których realizacją jest tekst tłumaczenia.

W tej książce przyjęliśmy następującą klasyfikację technik tłumaczeniowych.

1. Reprodukcja bez objaśnień

Przez reprodukcję będziemy rozumieć użycie w tekście przekładu niezasymilowanego

w języku docelowym słowa/wyrażenia użytego w tekście wyjściowym. Wydaje się, że wyraz
reprodukcja  lepiej  oddaje  istotę  tego  zjawiska  niż  transfer,  który  sugeruje  niejako
mechaniczne  przeniesienie,  podczas  gdy  w  rzeczywistości  mamy  często  do  czynienia  z
pewnymi systematycznymi zmianami pisowni, a zawsze – ze zmianami wymowy. Chcieliśmy
też  uniknąć  słowa  zapożyczenie,  które  opisuje  raczej  pewne  zjawisko  słowotwórcze,  a  nie
technikę  tłumaczeniową.  W  tym  rozumieniu  można  by  przyjąć,  że  zapożyczenie  bywa
efektem reprodukcji.

Reprodukcji w tłumaczeniu najczęściej podlegać będą słowa/wyrażenia języka

wyjściowego, ale nie musi tak być – jeśli w oryginale używane są wyrażenia z innego języka,
to tłumacz również staje wobec problemu przekładowego, zwłaszcza gdy owe wyrażenia nie
są powszechnie znane w kulturze docelowej (a czasami również, gdy są znacznie lepiej znane
niż  w  kulturze  wyjściowej  –  jak  w  przypadku  elementów  języka  rosyjskiego  w  Clockwork
Orange  A.  Burgessa).  Reprodukcja  może,  ale  nie  musi,  obejmować  pewien  retusz
ortograficzny  (naturalizacja  Newmarka)  czy  nawet transliterację,  gdy  mamy  do  czynienia  z
różnymi alfabetami.

Reprodukcja bez objaśnień bywa techniką ryzykowną. Jeżeli nie mamy pewności, że

importowany element zostanie rozpoznany przez odbiorców przekładu, jeśli nie tłumaczy go
sam  kontekst,  to  lepiej  zastanowić  się  nad  inną  techniką,  bo  reprodukcja  bez  objaśnienia
zmusi  czytelnika  do  zgadywania  sensu  użytego  wyrażenia  lub  każe  mu  zrezygnować  z
interpretacji.  Przypomnijmy  sobie  cytowany  już  przykład  z  tytułem  piosenki  Penny  Lane
(tekst Pipe Down). Przeniesienie tego tytułu do polskiego tłumaczenia pozwoli czytelnikowi
domyślić  się,  że  chodzi  o  znany  (w  kulturze  anglosaskiej)  utwór  muzyczny,  ale  tylko  tyle.
Zatem  stosując  taki  zabieg  nie  przekazujemy  głównego  zamysłu  autora:  zastosowania
konkretu zamiast ogólnika i nawiązania kontaktu z czytelnikiem („wiesz, co mam na myśli”).
W  związku  z  tym  –  przy  założeniu,  że  większość  odbiorców  przekładu  nie  rozpozna  tego
tytułu  –  należy  uznać  reprodukcję  bez  objaśnienia  za  rozwiązanie  niezadowalające  w  tym
konkretnym przypadku (przykładem tym posłużymy się jeszcze kilkakrotnie dla zilustrowania
opisywanych technik i zakresu ich użyteczności).

2. Reprodukcja z objaśnieniem

Reprodukcja z objaśnieniem (pod warunkiem, że objaśnienie jest precyzyjne) to

znacznie  bezpieczniejsza  technika.  Zwykle  pozwala  odbiorcy  na  zrekonstruowanie
odpowiednich  schematów, scenariuszy  i  scen (choć z pewnością  nie wszystkich skojarzeń  i
uczuć).  Trzeba  jednak  pamiętać  o  jej  dwóch  istotnych  wadach  –  najistotniejszych  w
przypadku  tłumaczeń  literackich.  Po  pierwsze,  przeczytanie  objaśnienia  to  nie  to  samo,  co
zrozumienie  samodzielne.  Tak  jak  objaśniony  dowcip  przestaje  być  śmieszny,  tak  też
wyjaśnienia w tekście odbierają część przyjemności czytania, bo przecież gra komunikacyjna
polega  na  wysiłku  intelektualnym.  Po  drugie,  wyjaśnienia  nie  powinny  być  zbyt  długie  i
pedantyczne, by „pratekst” (Brzozowski 2001; zob. też rozdział 1) nie zaczął dominować nad
tekstem właściwym.

Trudno wyobrazić sobie odpowiednie objaśnienie w przypadku naszego tekstu z

Penny Lane: przypis odpada – mamy przecież do czynienia z króciutkim tekstem gazetowym,
zaś objaśnienie w tekście typu „znana piosenka Beatlesów Penny Lane”, niweczy zamysł
autora: coś, co wymaga objaśnień, nie może jednocześnie służyć do nawiązywania nici
porozumienia z czytelnikiem.

3. Tłumaczenie syntagmatyczne bez objaśnień

Ta technika niesie ze sobą wszystkie niebezpieczeństwa, jakie wiążą się z reprodukcją

bez objaśnień  i  jeszcze parę dodatkowych. Niewłaściwe  jej  zastosowanie  może  być  jeszcze
bardziej  niepokojące  dla  odbiorcy  przekładu,  bo  znacznie  łatwiej  wytłumaczymy  sobie
niezrozumiałość  jakiegoś  obcego  zwrotu  niż  nieprzejrzystość  wyrażenia  pozornie
sformułowanego w naszym ojczystym języku. Zgodnie z zasadą stałości sensu należy się też
liczyć  z  możliwością  znalezienia  przez  odbiorcę  jakiegoś  wyjaśnienia  takiego
niezrozumiałego  fragmentu  i  wcale  nie  musi  to  być  interpretacja  zgodna  z  zamierzeniami
autora. Podejrzewam, że amerykański  czytelnik książki  Who  was  David  Weiser?,  która  jest
przekładem  Weinera  Dawida  P.  Hellego,  może  mylnie  zinterpretować  zdanie  „Piotr  was
killed in the street in December 1970”  (mające odpowiadać polskiemu „Piotr nie żyje, zabity
na  ulicy  w  grudniu  siedemdziesiątego  roku”)  jako  odnoszące  się  do  wypadku
samochodowego lub zamachu terrorystycznego (przykład z: Kaczorowska 2000).

Technika ta ukrywa też czasem głębszy sens danego sformułowania lub jego

szczególne  znaczenie  w  kulturze  wyjściowej.  Na  przykład  przetłumaczenie  „cierpiał  za
miliony”  jako  „suffered  for  millions”  (Madame  A.  Libery)  zataja  przed  anglosaskim
czytelnikiem  książki  fakt,  że  ma  do  czynienia  z  jednym  z  najbardziej  znanych  cytatów  w
kulturze [polskiej (przykład z: Kucińska 2001). Wreszcie tłumaczenie syntagmatyczne może
być  pułapką  dla  tłumacza,  jak  w  przypadku  tytułu  znanej  piosenki  Here  we  go  round  the
mulberry Bush  przełozonego  dosłownie przez I. Tuwim, polską tłumaczkę  Winnie the Pooh,
jako  Oto  przechadzamy  się  wśród  krzewów  morwowych,  czy  też  w  angielskim  przekładzie
Raportu  o  stanie  wojennym  M.  Nowakowskiego,  gdzie  „margaryna  Palma”  została
przetłumaczona jako „palm margarine” (ostatni przykład z: Ruta 2000).

4. Tłumaczenie syntagmatyczne z objaśnieniem

Tłumaczenie syntagmatyczne z objaśnieniem (w postaci przypisu lub krótkiego

komentarza w tekście) ma wszystkie wady reprodukcji z objaśnieniem. Bywa zadowalającym
rozwiązaniem, jeśli objaśnienie jest jasne i zgodne z prawdą. Dobrym przykładem problemów
związanych  z  tą  techniką  może  być  tłumaczenie  hasła  „Wrona  orła  nie  pokona”  we
francuskiej  wersji  raportu  o  stanie  wojennym  Nowakowskiego  (przykład  z:  Ruta  2000).  W
przekładzie  francuskim  hasło  brzmi:  „Le  corbeau  ne  vaincra  pas  l‟aigle”  i  towarzyszy  mu
przypis:  „Le  corbeau  designe  le  Conseil  militaire  de  Defense  nationale,  mis  en  place  le  13
decembre 1981”. Wprawdzie precyzja objaśnienia pozostawia nieco do życzenia, ale w sumie

efekt  wydaje  się  zadowalający,  przy  założeniu,  że  francuscy  czytelnicy  orientują  się,  jak
wygląda polskie godło. Natomiast w angielskim  przekładzie czytamy:  „CROW  may try  but
eagle flies high”. Tłumacz najwyraźniej uznał, że rym, charakterystyczny dla tego typu haseł
jest ważniejszy niż dosłowność tłumaczenia. Przekład zaopatrzony jest w następujący przypis:
„WRONA, the acronym for the ruling council of Military Salvation, the Junta,  is also Polish
for  crow.  The  white  eagle  is,  of  course,  the  Polish  national  symbol”.  Ten  przypis  zawiera
pewien drobny błąd – wzmiankowany skrót miał formę WRON, a nie WRONA – ale w sumie
końcowy efekt tłumaczenia należy również uznać za zadowalający.

5. Uznany ekwiwalent

Użycie uznanego ekwiwalentu jest podstawową techniką w przypadku tłumaczenia

nazw  instytucji,  organizacji  itp.,.  niektórych  nazw  geograficznych  i  nielicznych  nazwisk
sławnych  ludzi.  Inne  elementy  kulturowe,  zwłaszcza  w  przypadku  kultur  mniej
rozpowszechnionych, niezwykle rzadko miewają uznane ekwiwalenty. Trudno się wprawdzie
dziwić,  na  przykład,  że  tłumacz  Weinera  Dawida  Hellego  przełożył  „wizerunki  Czarnej
Madonny”  jako  „pictures  of  Black  Madonna”  (przykład  z:  Kaczorowska  2000),  można
natomiast  powątpiewać,  czy  taki  przekład  bez  dodatkowych  objaśnień  powie  wiele
anglojęzycznym  odbiorcom  tekstu.  Tym  bardziej,  że  nawet  tak  renomowane  dzieło
leksykograficzne,  jak  The  New  Oxford  Dictionary  of  English  w  haśle  „Częstochowa”
informuje: „It is famous for the statue of the black Madonna in its church” [słynie z pomnika
(sic!) czarnej Madonny w miejscowym kościele].

Również w przypadku tytułów dzieł literackich (i imion ich bohaterów) tłumacz ma

obowiązek sprawdzić, czy dany utwór był już tłumaczony na język docelowy i wykorzystać
istniejące  tłumaczenie;  gdy  istnieje  więcej  niż  jedno  tłumaczenie  należy  zwykle  wybrać
najbardziej znane, a więc Kubuś Puchatek, a nie Fredzia Phi Phi, Mechaniczna pomarańcza,
a  nie  Nakręcana  pomarańcza.  Podobnie  należałoby  postąpić  z  cytatami  z  dzieł  znanych
autorów: tłumacz powinien posłużyć się istniejącymi przekładami, bo jego kolega po fachu,
który miał do czynienia z całością utworu czy też większą częścią twórczości danego autora, z
pewnością był lepiej przygotowany do tłumaczenia niż ktoś, kto ma przed sobą tylko krótki
fragment  tekstu  w  postaci  cytatu.  W  dość  licznej  grupie  studentów,  którym  poleciłem
przetłumaczyć  na  polski  fragment  wstępu  do  Language,  Throught  and  Realisty,  fragment
zawierający krótki cytat z artykułu samego B.L. Whorfa, zaledwie parę osób wpadło na to, że
książka Whorfa była tłumaczona na polski i wobec  tego można się posłużyć gotową wersją
cytatu. Oczywiście pochwaliłem tych właśnie studentów, zwłaszcza że sumiennie przytoczyli
źródło cytatu w przypisie do swojego tłumaczenia.

Gorzej, jeśli cytat uwikłany jest w dodatkowe uwarunkowania. W powieści Ingenious

Pain A. Millera pewien reżyser postanawia wystawić Sen nocy letniej Szekspira z pacjentami
szpitala  dla  umysłowo  chorych.  Kłopoty  zaczynają  się  wtedy,  gdy  jednemu  z  pacjentów
proponuje  rolę  „Bottom,  the  weaver”.  Chory  dostaje  szału  i  wrzeszczy  „I  will  play  no
weaver‟s  ass”.  Słowo  „bottom”  jest  wieloznaczne  i  bardzo  różnie  było  tłumaczone  w
kolejnych  przekładach  tej  komedii  na  polski,  na  przykład  jako  „Spodek”  przez  J.
Paszkowskiego, jako „Podszewka” przez S. Barańczaka. Oczywiście żadna z tych wersji nie
wyjaśniała wzburzenia pacjenta, któremu  „bottom” kojarzyło się  z  „tyłkiem”.  W  związku  z
tym  w  przekładzie  powieści  skorzystałem  z  tłumaczenia  M.  Słomczyńskiego,  u  którego
„Bottom” nazywał się „Dupek”.

Z nieco innym problemem zetknąłem się podczas tłumaczenia Heaven: A History. W

książce  tej  cytowano  fragment  hymny  religijnego  Isaaca  Watta,  który  następnie  był
szczegółowo  analizowany.  Mimo  istniejącego  przekładu  tego  hymnu  zdecydowałem  się
zaproponować  własną  wersję,  która  dokładniej  przedstawiała  pewne  jego  elementy  będące
przedmiotem  analizy  (ta ostatnia  przygoda translatorska  niesie  z  sobą  jeszcze  inne  ciekawe

implikacje dydaktyczne. Książce Heaven: A History – fascynującej historii wierzeń na temat
życia  pozagrobowego  i  jednocześnie  niezwykle  trudnemu  zadaniu  przekładowemu  –
poświęciłem  rok  wytężonej  pracy,  jednak  nie  ukazała  się  ona  drukiem.,  bo  wydawnictwo,
które  ją  u  mnie  zamówiło,  zbankrutowało.  Historię  tę  opowiadam  kolejnym  pokoleniom
adeptów tłumaczenia jako ostrzeżenie, by nie przyjmowali dużych zamówień od niepewnych
zleceniodawców).

6. Ekwiwalent funkcjonalny

Pojęcie ekwiwalent funkcjonalny w niniejszej pracy obejmuje techniki określane przez

Newmarka  mianem  ekwiwalentu  funkcjonalnego  i  ekwiwalentu  kulturowego.  Zastosowanie
ekwiwalentu funkcjonalnego polega na zastąpieniu nazwy (lub aluzji do niej) zjawiska lepiej
znanego w kulturze wyjściowej nazwą (lub aluzją do niej) zjawiska lepiej znanego w kulturze
docelowej. Takie rozwiązanie jest godne polecenia wtedy, gdy rzeczywiście nie da się znaleźć
lepszego  ekwiwalentu,  gdy  dany  element  nie  odgrywa  bardzo  istotnej  roli  w  tekście,  a
wszelkie  inne  rozwiązania  byłyby  „nieopłacalne”.  Na  przykład  cytowane  już  parokrotnie
Penny  Lane    w  tekście  Pipe  Down  można,  moim  zdaniem,  zastąpić  w  polskim  tłumaczeniu
tytułem  Yesterday,  ponieważ  pierwszy  tytuł  w  przeciwieństwie  do  drugiego  nie  jest  w
kulturze  polskiej  powszechnie  znany,  a  dodawanie  przypisów  do  tak  krótkiego  tekstu  nie
miałoby  sensu,  ponieważ  objaśnienie  w  tekście  i  tak  zniweczyłoby  zamysł  autora,  gdyż
użycie  hiperonimu  (na  przykład  „znany  przebój”)  dawałoby  ogólnik  zamiast  zamierzonego
konkretu i wreszcie dlatego, że Penny Lane w owym tekście nie występuje przede wszystkim
jako  ta  właśnie  piosenka  Beatlesów,  lecz  raczej  jako  konkretny  przykład  przebojów,  które
często słyszy się w wersjach instrumentalnych w miejscach publicznych.

Zastosowanie ekwiwalentu funkcjonalnego jest, jak sądzę, czasami również

uzasadnione w tłumaczeniach literackich. Byłbym, na przykład, skłonny zrozumieć tłumacza
Nice work Lodge‟a, który sformułowanie „Debbie‟s cockney akcent” przełożył jako „Debbie
powtarza  w  kółko  „no”  i  „kurde””.  Myślę,  że  w  ten  sposób  powiedział  więcej  polskim
czytelnikom  niż  tłumaczka  Therapy  tego  samego  autora,  która  „Has  a  Cockney  akcent”
przełożyła  jako  „mówił  jak  cockney”  (przykład  z:  Gołębiowska  2000).    Alternatywnym
rozwiązaniem  byłoby  dodanie  do  zreprodukowanego  wyrazu  „cockney”  objaśnień  w
przypisie,  z  tym,  że  musiałyby  one  nie  tylko  wyjaśniać,  czym  jest  „cockney”,  ale  również
informować polskiego czytelnika o znaczeniu posiadania takiego akcentu w czasie, w którym
powstawały książki Lodge‟a. Które rozwiązanie jest lepsze – to pierwsze, czy to trzecie? Nie
wiem.  Wiem  natomiast,  że  nie  zaakceptowałbym  tłumaczenia  drugiego,  ponieważ
uniemożliwia ono przeciętnemu czytelnikowi pełniejsze zrozumienie tego fragmentu tekstu.

Zdecydowanie

natomiast

zaprotestowałbym

przeciwko

używaniu

takich

ekwiwalentów  funkcjonalnych,  które  odwołują  się  do  nacechowania  wzorców  kulturowych
obcych  kulturze  wyjściowej.  Dlatego  uważam  za  nieudane  tłumaczenie  „ruskich  pierogów”
we  francuskim  przekładzie  Raportu  o  stanie  wojennym  Nowakowskiego  jako  „ravioli”;  z
podobnych względów nie podoba mi się tłumaczenie „chodzić na religię” jako „go to Sudany
school”  (Weiser  Dawidek  P.  Hellego)  czy  „geszeft”  jako  „free  enterprise”  (Pamiętnik  z
powstania warszawskiego M. Białoszewskiego) (przykłady z: Ruta 2000, Kaczorowska 2000,
Grajewska 2001).

7. Hiperonim

Użycie hiperonimu nie jest rozwiązaniem pożądanym., ponieważ zawsze „gubi” jakiś

element  kultury  wyjściowej.  Można  je  usprawiedliwić,  gdy  język  docelowy  nie  dysponuje
(znanym) ekwiwalentem danej jednostki języka wyjściowego, gdy jednocześnie dany element
nie  odgrywa  istotnej  roli  w  tekście  oryginału  i  gdy  inne  techniki  tłumaczeniowe  dałyby
jeszcze  gorsze  rezultaty.  Dlatego  można  zrozumieć  decyzję  tłumacza  Nice  Work  Lodge‟a,

który  „A-levels”  i  „O-levels”  przełożył  jako  „egzaminy”.  Tłumaczka  ksiązki  Therapy  tego
samego  autora  wybrała  inne  wyjście:  zdanie  „I  looked  forward  to  leasing  school  as  I  had
taken  O-level  examinations”  przełożyła  jako  „Miałem  zamiar  skończyć  edukację  na
egzaminach  „O-level‟”,  dodając  przypis:  „Pierwszy  z  dwóch  egzaminów  zdawanych  przez
uczniów szkół średnich, z wybranych przedmiotów, zwykle w wieku 16 lat. Drugi, A‟level,
składany  dwa  lata  później,  jest  warunkiem  dostania  się  na  studia”.  Pomijając  inne  usterki
przekładu, samo  interesujące  nas tutaj rozwiązanie (reprodukcja z objaśnieniem)  jest też do
przyjęcia,  bo  wyjaśnienie  roli  egzaminu  O-level  pozwala  nam  lepiej  zrozumieć  poziom
aspiracji  bohatera.  Nie  widzę  natomiast  żadnego  uzasadnienia  dla  tłumaczenia  „terraced
Mouse”  (Nice  work)  jako  „dom”  (przykłady  z:  Gołębiowska  2000).  Wprawdzie
sformułowanie to nie odgrywa większej roli w tekście, ale tłumacz  miał do dyspozycji dwa
polskie ekwiwalenty: „segment” i „szeregowiec”. Była już mowa o tym, dlaczego nie należy
zastępować hiperonimem takich elementów jak Penny Lane w tekście Pipe Down.

8. Ekwiwalent opisowy

Ta technika podstawia opis czy też definicję za „termin” i w związku z tym może być

stosowana  tylko  wtedy,  gdy  dany  element  pojawia  się  w  tekście  raz  i  nie  odgrywa  w  nim
bardzo  znaczącej  roli.  Polskie  określenie  „cichociemni”  w  Raporcie  ze  stanu  wojennego
spełnia  te  warunki,  nic  więc  dziwnego,  że  zostało  przetłumaczone  jako  „men,  who  were
parachuted  into  Poland  during  the  Occupation”  (przykład  z:  Ruta  2000).  Nie  zalecałbym
natomiast użycia tej samej techniki, gdyby słowo to pojawiło się (choćby tylko jeden raz) w
książce  na  temat  okupacji.  Dość  problematyczne  jest  zastosowanie  techniki  opisowej  w
przypadku  aluzji  literackich,  takich  jak  „szkiełko  i  oko”,  „czucie  i  wiara”  w  Madame  A.
Libery.  Tłumaczka  bardzo  sprawnie  przedstawiła  sens  powyższego  cytatu,  przekładając  go
jako  „no  faith,  excepr  In  reason,  no  sensibility,  only  sense”  (przykład  z:  Kucińska  2001),
jednak aluzja do Mickiewiczowskiej Romantyczności – jednego z najważniejszych wierszy w
historii  polskiej  literatury  –  pozostanie  dla  odbiorców  przekładu  niewidoczne  (a  dla
niektórych  sformułowanie  to  zabrzmi  jak  nawiązanie  do  tytułu  powieści  J.  Austin).
Ekwiwalent opisowy – ze względu na brak innego dobrego ekwiwalentu – można zastosować
w tłumaczeniu sformułowania „captive audiencje” w tekście Pipe Down.

9. Opuszczenie

Opuszczenie elementu kulturowego w tłumaczeniu jest absolutną ostatecznością, a w

tłumaczeniach literackich, jak sądzę, rozwiązaniem niedopuszczalnym. Niezwykle drastyczny
przypadek  opuszczeń  został  opisany  przez  M.  Tomicką  (2000,  2002).  Dotyczy  on
francuskiego przekładu Złego L. Tyrmanda. W tekście tym wyeliminowano liczne fragmenty
dotyczące  powojennych  realiów  i  historii  warszawy,  pozbawiając  tym  samym  książkę
Tyrmanda jednego z jej podstawowych atutów.

W nowszych czasach opuszczenia nie SA zwykle tak radykalne i dotyczą najczęściej

pojedynczych sformułowań. Przypomnijmy jednak, że pojedyncze sformułowania to często
„całe światy ducha”. Opuszczenie w tłumaczeniu Madame Libery sformułowania
„Wyspiański na weselu Rydla”, odcina czytelnika przekładu od wielu ciekawych i ważnych
wątków polskiej kultury (zob. podrozdział o imionach własnych w tym rozdziale).

Dobór technik tłumaczeniowych zależeć będzie, rzecz jasna, od typu tekstu. W

przypadku dzieł  literackich, w którym celem tłumacza powinno być umożliwienie odbiorcy
jak  najpełniejszego  odtworzenia  bazy  wypowiedzi  i  sygnalizowanych  w  tekście  elementów
bazy kognitywnej autora, częściej spotykamy się z wykorzystaniem reprodukcji i tłumaczeń
syntagmatycznych (często z objaśnieniami). W krótkich tekstach  użytkowych, na przykład w
wykorzystywanych  przeze  mnie  w  celach  dydaktycznych  informacjach  prasowych,

dominować powinny chyba takie techniki, jak uznany ekwiwalent, ekwiwalenty funkcjonalne
i opisowe czy hiperonimy. Przyjrzyjmy się kilku przykładom.

Jak wspomnieliśmy na początku rozdziału, nie wszystkie elementy kulturowe

sprawiające  trudność  w  tłumaczeniu  wywodzą  się  z  kultury  wyjściowej.  Równie  trudne
będzie  przetłumaczenie  elementu  pochodzącego  z  kultury  trzeciej,  który  w  kulturze
wyjściowej  jest  lepiej  znany  niż  w  kulturze  docelowej.  Tekst  Topless  In  Rio  opowiada  o
aresztowaniu  kobiety  na  plaży  w  Rio  za  kąpiel  bez  stanika.  Reakcją  innych  kobiet  było
paradowanie  w  stroju  topless  –  tym  razem  policja  nie  interweniowała.  Tekst  kończy  się
zdaniem „Point for the girl from Ipanema”. Można podejrzewać, że aluzja do piosenki Jobima
jest  nieczytelna  dla  większości  polskich  odbiorców  (a  w  każdym  razie  przedstawicieli
młodego  pokolenia),  lepiej  więc  chyba  zrezygnować  z  niej  w  tłumaczeniu.  Ci  z  moich
studentów, którzy zauważyli problem, zaproponowali następujące rozwiązania:
„Punkt dla kobiet z Rio” (hiperonim i rezygnacja z aluzji)
„Chałupy górą!” (ekwiwalent funkcjonalny – aluzja do piosenki/plaży znanej w Polsce)
„Chałupy Welcom to?” (jak wyżej – tym razem wyraźnie aluzja do piosenki)
„Punkt dla dziewczyny z plaży w Chałupach”.

Osobiście opowiedziałem się za neutralnym (i trochę bezbarwnym) pierwszym

wariantem  (swoisty  przypadek  hiperonimu),  ale  przyznałem,  że  dwa  następne  (w  pewnym
sensie  ekwiwalenty  funkcjonalne)  dadzą  się  również  zaakceptować,  bo  występujące  w  nich
swojskie  Chałupy  są  właściwie  tylko  konkretyzacją  (metonimem)  naturyzmu  (i  aluzją  do
znanej  piosenki).  Nie  do  zaakceptowania  natomiast  wydaje  mi  się  wersja  ostatnia,  bo
wprowadzona  w  niej  „dziewczyna”  dostarcza  czytelnikowi  mylnego tropu  i  każe  rozwikłać
zagadkę polskiej dziewczyny na plaży w Rio.

Ekwiwalent funkcjonalny nie musi być rodzimym elementem kultury docelowej,

wystarczy,  że  jest  w  tej  kulturze  dobrze  znany.  Cytowany  już  kilkakrotnie  tytuł  piosenki
Beatlesów  Penny  Lane  można,  jak  pisałem,  zastąpi  c  tytułem  Yesterday,  który  również
uznamy  za  ekwiwalent  funkcjonalny,  chociaż  pochodzi  z  tej  samej  kultury  co  zastępowany
oryginalny tytuł. Jednak w tekście przekładu spełni on funkcję taką samą jak Penny Lane.

Wydaje się, że „skazane na przemilczenie” są aluzje zawarte w tekstach Two Legs Bad

i In-Flight Ford:  „the crayon is mightier than the sworld” i „the pie we eat in the skies”. Ta
pierwsza nawiązuje do znanego w kulturze anglosaskiej cytatu “the pen is mightier than the
sworld”  (E.G>  Bulwer-Lytton,  Oxford  Concise  Dictionary  of  Quotations),  ta  druga  do
piosenki Joe Hilla Preacher and the Slave: “Work and pray, live on hay, //  You‟ll get pie in
the sky when you die”.

Oczywiście “the pen.crayon is mighter than the sworld” można przetłumaczyć na

polski  syntagmatycznie  i  zawarta  w  tych  sformułowaniach  metafora  będzie  czytelna  dla
polskiego  odbiorcy:  „pie  in  the  sky”    można  zastąpić  funkcjonalnie  ekwiwalentnymi
„pieczonymi gołąbkami”. Jednak w obu przypadkach zginą aluzje do konkretnych autorów  i
konkretnych  wydarzeń,  chyba  że  zdecydujemy  się  na  przypisy,  co  w  tak  krótkich  tekstach
informacyjnych  wyglądałoby  dość  dziwacznie.  A  zatem  znowu  nie  mamy  do  czynienia  z
nieprzekładalnością absolutną. Przecież możemy zapoznać czytelnika przekładu ze źródłem i
okolicznościami powstania cytatów. Nie robimy tego, bo w tak krótkich tekstach, w których
owe cytaty są  jedynie  ozdobnikami  po prostu nam się to  nie opłaca.  Nie zmienia to zresztą
faktu,  że  zawsze  domagam  się  od  moich  studentów  informacji  na  temat  pochodzenia  tych
zwrotów.  Choć omawiane  dwa  teksty  można  przetłumaczyć  na  polski  nie  mając  wiedzy  na
ten temat, to prawdziwy tłumacz powinien dotrzeć do sedna sprawy.

Specyficznym elementem nacechowanym kulturowo są imiona własne. Stanowią one

bardzo ciekawy problem tłumaczeniowy utrudniający życie tłumaczom wielu specjalności.

Problem ten ze szczególna wyrazistością występuje w tłumaczeniach tekstów o tematyce
geograficznej, turystycznej i historycznej oraz w przekładach literatury pięknej.

Imiona własne stanowiły też wyzwanie dla językoznawców o nastawieniu logiczno-

formalistycznym  (zob.  E.  Grodziński  1973;  ciekawy  opis  historii  zmagań  językoznawców  i
filozofów z problemem imion własnych znajdziemy w książce L. Berezowskiego Articles and
proper  names  2001),  ponieważ  należą  do  tych  zagadnień  językowych,  które  wyjątkowo  źle
poddają  się  formalizacji  czy  choćby  precyzyjnemu  zdefiniowaniu.  Usiłując  wcisnąć  imiona
własne  w  ramy  formalistycznego  opisu,  wygłoszono  na  ich  temat  szereg  kategorycznych
sądów w rodzaju: „imiona własne nie mają znaczenia; imiona własne nie rządzą się regułami
morfologicznymi;  imiona  własne  nie  mają  synonimów;  imiona  własne  nie  mają  wartości
opisowej; imiona własne nie mają konotacji” (zob. np. L. Manini 1996). Niestety wszystkie te
uogólnienia zawierają w najlepszym przypadku tylko część prawdy.

Imiona własne mają znaczenie – jeśli nie przypiszemy wyrazowi znaczenie jakiegoś

szczególnego  sensu,  sprzecznego  z  potocznym  rozumieniem  tego  słowa  i  ze  zdrowym
rozsądkiem.  I  tak  na  przykład  imiona  własne,  takie  jak  Warszawa,  Kubuś  Puchatek  czy
Szekspir  znaczą  dla  mnie  bardzo  wiele.  warszawa  to  miasto,  w  którym  się  urodziłem  i
wychowałem,  Kubuś Puchatek to jedna z  moich  ulubionych postaci  literackich, Szekspir to
tajemnicza  postać,  o  której  życiu  niewiele  wiadomo,  a  która  napisała  szereg  arcydzieł  w
rodzaju  Hamleta,  Makbeta,  Romea  i  Julii,  które  to  sztuki  bardzo  lubię  i  o  których  chętnie
rozmawiam. Warto przy tej okazji zauważyć, że istnieje zapewne więcej podobieństw między
rozumieniem wyrazu „Shakespeare” przez wykształconego Anglika i wykształconego Polaka
niż  między  interpretacjami  tego  imienia  własnego,  jakie  są  udziałem  wykształconego  i
niewykształconego  Anglika.  Takie  międzykulturowe  podobieństwa  zawdzięczamy
tłumaczom. Jeśli uznamy, że są one wartością pozytywną, to należałoby przyjąć również, że
lepsze  jest  słabe  tłumaczenie  niż  żadne.  Nawet  nieudany  przekład    otwiera  użytkownikom
języka docelowego furtkę, przez która mogą wejść na pewne obszary kultury wyjściowej. Zły
przekład daje ponadto impuls do nowych, lepszych tłumaczeń.

J. Grzenia czyni rozróżnienie między zakresem znaczeniowym a treścią znaczeniową i

pisze:

Wyrazy Góra i Jawor użyte w zdaniu wskazują miejscowości – obiekty jednostkowe,

tym  różnią  się  od  nazw  pospolitych  góra  i    jawor,  oznaczające  całe  grupy  obiektów.  To
oznacza,  że  nazwy  własne  w  odróżnieniu  od  pospolitych  mają  wąski  zakres  znaczeniowy,
jednak za to ich treść znaczeniowa jest bardzo bogata. Wyraz miasto  może oznaczać równie
dobrze  małą  miejscowość  jak  wielką  metropolię  w  dowolnym  miejscu  na  świecie.  Wyraz
Paryż  oznacza  miasto,  które  umielibyśmy  drobiazgowo  scharakteryzować,  podając  np.
położenie  geograficzne,  opisując  wygląd  zabytków,  opowiadając  o  jego  historii  i  roli  w
kulturze (1998: 18).

Powyższy wywód nie jest jednak do końca przekonujący. To prawda, że rzeczowniki

pospolite,  w  przeciwieństwie  do  imion  własnych,  mogą  być  używane  w  dwojaki  sposób:
gatunkowo  –  w  odniesieniu  do  typów,  klas,  gatunków,  rodzajów  obiektów  –  a  także
specyficznie  – w odniesieniu do konkretnych obiektów. Jednak w tym drugim zastosowaniu
ich „treść znaczeniowa” może być równie bogata jak „treść znaczeniowa” imion własnych, na
przykład  jeśli  wyraz  „Paryż”  będę  mógł  zastąpić  w  danym  tekście  wyrazem  „miasto”,  to
zakres  znaczeniowy  tego  rzeczownika  pospolitego  bardzo  się  zawęzi,  a  jego  treść
znaczeniowa będzie równie bogata co treść znaczeniowa imienia własnego „Paryż”.

J. Kuryłowicz (1980) słusznie zauważa, że imiona własne nie są elementem o

charakterze wyłącznie deiktycznym. Jednak pisząc, że mogą one również informować o tym,
czy dany obiekt jest ożywiony, czy nie i ewentualnie o jego płci, nie docenia zakresu

znaczenia  imion  własnych.  Jeśli  w  procesie  komunikacji  używamy,  przykładowo,  imienia
„Piotr”, to zakładamy, że nasz rozmówca nie będzie miał problemów z ustaleniem, o którego
Piotra  chodzi  –  taka  jest  istota  i  sens  identyfikacji  w  procesie  komunikacji.  Zatem  mówiąc
„Piotr”  informujemy  odbiorcę  nie  tylko  o  tym,  że  mamy  na  myśli  człowieka  płci  męskiej,
którego  rodzice  nazwali  Piotr.  Odwołujemy  się  również  do  naszej  wspólnej  wiedzy  o  tym
właśnie  Piotrze,  a  zwykle  także  informujemy,  wymieniając  tylko  imię,  w  jakim  celu  go
używamy.  Co  więcej,  odbiorca  w  miarę  potrzeb,  możliwości,  stanu  ducha  itp.,  zaktywizuje
takie informacje, jak „Piotr jest wysokim brunetem; Piotr to fajny kumpel; Piotr się niedawno
ożenił” i tak dalej. L. Wittgenstein nie ma zatem racji, kiedy pisze, że znaczeniem nazwy jest
nazywany  obiekt  (Wittgenstein  1997:  13).  Znaczeniem  imienia  własnego  jest  reprezentacja
danego obiektu w naszym umyśle.

Imiona własne rządzą się regułami morfologicznymi (i ogólnie regułami

gramatycznymi  –  por.  I.  Bagajewa  1993b:  350)  tak  jak  wszystkie  inne  grupy  wyrazów.
Imiona  własne  mogą  mieć  synonimy,  np.  Shakespeare  –  the  Bard  –  the  Bard  of  Avon;
Stanisław  Ignacy  Witkiewicz  –  Witkacy;  Jan  Wawrzyniak  –  Janek  (Wawrzyniak)  –  Jaś  –
Jasio – Jan itd.

Imiona własne mogą mieć wartość opisową, na przykład the Bard, szybki Bill,

Ryszard  Lwie  Serce  czy  Złotoryja.  Mają  one  zwykle  całe  gamy  konotacji  –  wystarczy
przypomnieć,  ile  emocji  jeszcze  niedawno  budziło  użycie  imienia  własnego  „Danzig”.  Nie
jest  również  prawdą,  że  imiona  własne  są  nieprzejrzyste  („marked  by  a  total  lack  of
motivation”,    „from  a  synchronic  perspective…  generally  opaque”  –  Manini  1996:  162)  i
arbitralne.  Wydaje  się,  że  zwolennicy  tezy  o  arbitralności  czy  konwencjonalności  imion
własnych  mylą  dwie  perspektywy,  z  których  można  patrzeć  na  ten  problem  językowy  –
perspektywę  synchroniczną  i  diachroniczną.  O  ile  z  perspektywy  synchroniczne  można
powiedzieć,  że  niektóre  imiona  własne  (np.  tytułu)  „znaczą”  zwykle  więcej  niż  inne  (np.
niektóre  nazwiska),  o  tyle  należy  podejrzewać,  że  z  perspektywy  diachronicznej  wszystkie
imiona  własne  były  kiedyś  imionami  znaczącymi.  Imiona  własne  podlegają  procesowi
konwencjonalizacji, swoistego zaniku znaczenia – im bardziej tradycyjne, im starsze jest dane
imię własne, tym słabiej dostrzegamy jego znaczenie motywacyjne, czyli powody, dla których
danemu obiektowi nadano takie imię a nie inne. Wiąże się to z dwoma zjawiskami:

1. Stępia się nasza wrażliwość na sens danego imienia własnego, wielokrotnie

powtarzane powoduje słabnięcie wyrazistości znaczenia motywacyjnego;

2. Trudniej jest nam dostrzec/ustalić etymologię danego imienia własnego; na ogół nie

znamy znaczenia motywacyjnego takich imion własnych jak Warszawa, Jeremi czy
Hejwowski, choć w okresie ich powstawania znaczenie to musiało być oczywiste dla
użytkowników tych nazw.

Ponieważ imiona własne interesują nas tu przede wszystkim z tłumaczeniowego punktu

widzenia,  nie  musimy  podejmować  syzyfowej  pracy  formułowania  ich  ścisłej  definicji.  Dla
naszych celów wystarczy, jeśli przedstawimy pewne najważniejsze cechy tej grupy jednostek
leksykalnych. Imiona własne są wyrazami lub grupami wyrazów (najczęściej rzeczownikami
bądź grupami rzeczownikowymi, choć mogą w tej roli występować również znominalizowane
przymiotniki, a w gruncie rzeczy wszystkie części  mowy  i wszelkie kombinacje wyrazów),
których używamy dla identyfikacji konkretnego i w danym kontekście unikatowego obiektu –
człowieka,  zwierzęcia,  przedmiotu,  miejsca,  istniejącego  obecnie  bądź  w  przeszłości  czy
tylko w ludzkiej wyobraźni. Oczywiście w tym ostatnim przypadku chodzi o obiekty, którym
nadajemy  cechy  obiektów  konkretnych.  Przy  tej  okazji  warto  zauważyć,  że  mówiąc  o
językowej  identyfikacji  obiektów  mamy  na  myśli  sytuację,  w  której  jeden  uczestnik  aktu
komunikacji  używa  pewnego  wyrazu  bądź  wyrażenia  (imienia  własnego),  które  innemu
uczestnikowi  aktu  komunikacji  pozwoli  zidentyfikować  w  swym  umyśle  obiekt,  który
nadawca miał na myśli. Zatem obracamy się tu w sferze mentalnych reprezentacji obiektów i

z tego punktu widzenia nie ma to większego znaczenia, czy dany obiekt istnieje w otaczającej
nas rzeczywistości. Istotne jest, czy dysponujemy odpowiednią strukturą pamięci, która
pozwala go identyfikować i czy struktura ta zawiera nazwę użytą przez nadawcę.

Ponadto imiona własne charakteryzują się powtarzalnością – imię własne, które się

„przyjęło”, tzn. zostało zaakceptowane jako takie przez co najmniej dwóch użytkowników
danego języka, może być stosowane wielokrotnie, dopóki nie wyjdzie z użycia (przestanie
być potrzebne w związku z zapomnieniem obiektu, który nazywało, lub zostanie zastąpione
innym).

I wreszcie po trzecie, imiona własne nie wymagają zwykle dodatkowych form

identyfikacji – nie towarzyszą im na ogół identyfikujące przydawki w postaci przymiotników,
grup  przyimkowych  czy  zdań  identyfikujących.  Niezwykle  rzadko  musimy  uciekać  się  do
takich  wyrażeń,  jak  „ten  wyższy  Jan  Kowalki;  ten  Szekspir  ze  Stratfordu;  ten  Jan  Nowak,
który mieszka koło supersamu”.  Tego typu sytuacje, choć czasem się zdarzają, SA przez nas
odbierane  jako  nietypowe  i  nienormalne,  na  przykład  zwrotu  „ten  Szekspir  ze  Stratfordu”
używam wtedy, kiedy zapoznaję studentów z różnymi teoriami na temat autorstwa Hamleta,
Makbeta  itp.,  czyli  w  sytuacjach,  kiedy  kwestionowana  jest  tożsamość  identyfikowanego
obiektu.

Co prawda niektóre imiona własne mogą wyglądać jak rzeczownik z identyfikującymi

przydawkami  –  „Man-who‟does-not-put-his-foot-for-ward-in-a-hurry”,  „Lady-who-asks-a-
very-many-questions”  (Just  so  Stories  R.  Kiplinga)  czy  choćby  Stratford-on-Avon,  Nowe
Miasto  nad  Pilicą,  Biernat  z  Lublina  –  jednak  przy  bliższej  analizie  okaże  się,  że  to,  co  na
pierwszy  rzut  oka  wygląda  jak  identyfikująca  przydawka,  jest  naprawdę  częścią  imienia
własnego,  której  albo  w  ogóle  nie  można  opuścić,  albo  tylko  w  przypadku  tworzenia
familiaryzmów  –  nazw,  które  mogą  funkcjonować  wśród  ludzi  wtajemniczonych  lub  w
sytuacji  wskazującej  na  kolejne  odniesienie  do  tego  samego  obiektu.  I  tak,  na  przykład,
mieszkańcy Nowego Miasta nad Pilicą i okolic rzadko pewnie używają pełnej nazwy miasta,
w artykule o Biernacie z  Lublina druga część  imienia  własnego  „z  Lublina”  będzie pewnie
wielokrotnie opuszczana, podobnie jak znajomi Jana Wawrzyniaka będą o nim często mówić
„Jaś”, a czasem nawet „J.W.”

Reasumując, imię własne to jednostka leksykalna używana wielokrotnie do

identyfikacji danego konkretnego, unikatowego w danym kontekście obiektu, z reguły nie
wymagająca stosowania dodatkowych technik identyfikacyjnych.

Ilekroć wyraz czy zwrot używany zwykle z funkcji imienia własnego zostanie użyty w

inny  sposób  –  nie  do  identyfikacji  konkretnego  obiektu,  tzn.  „gatunkowo”  a  nie
„jednostkowo”  –  tylekroć  należy  podejrzewać,  że  nie  mamy  już  do  czynienia  z  imieniem
własnym, lecz z apelatywem odnoszącym się do całej klasy obiektów noszących pewne cechy
obiektu,  któremu  przysługuje  dane  imię  własne,  na  przykład  „Nie  każdy  może  zostać
Einsteinem (= wielkim uczonym)”, „Kochanowscy (= wielcy poeci) rodzą się raz na sto lat”,
„Mława (= agresywna ciemnota i chamstwo) atakuje” (sformułowanie używane w mediach w
latach 70.), „Arktyka wygra” (ten ostatni apelatyw, który jest jednocześnie poetycką metaforą,
pozostawię bez wyjaśnień).

Imiona własne pisane są zwykle wielką literą (w każdym razie w językach, które nas

tu będą najbardziej interesować, tj. w polskim i angielskim), choć nie jest to ich cecha istotna,
zdarzają  się  powiem  prawdziwe  imiona  własne  pisane  małą  literą  (e.e.  cummings)  jak  i
apelatywy,  które  utraciły  cechy  imion  własnych,  pisane  wielką  literą  (np.  Einstein,
Kochanowski,  Mława,  Arktyka  w  podanych  powyżej  przykładach);  trzeba  też  pamiętać  o
tym,  że  niektóre  grupy  wyrazów  pisane  w  języku  angielskim  wielką  literą,  po  polsku
zaczynają  się  od  małej  litery  (np.  nazwy  języków,  których  nie  zaliczylibyśmy  do  imion
własnych  ze  względu  na  abstrakcyjny  charakter  nazywanych  obiektów  czy  marek
samochodów  stosowanych  w  odniesieniu  do  konkretnych  pojazdów,  których  również  nie

włączylibyśmy do grupy imion własnych, ponieważ odnoszą się do wielu egzemplarzy
danego gatunku).

Pojęcia abstrakcyjne mogą zostać obdarzone imionami własnymi tylko wtedy, kiedy

dokonamy ich reifikacji czy personalizacji, tj. wtedy, kiedy utracą swój czysto abstrakcyjny
charakter,  przestaną  być  pojęciami  abstrakcyjnymi,  zwykle  w  kontekście  alegorycznym  czy
baśniowym.  Dobrym  przykładem  takiej  personifikacji  pojęć  abstrakcyjnych  jest  angielski
moralitet Everyman.

Imiona własne nazywają bardzo zróżnicowane fragmenty rzeczywistości. Mogą się

odnosić  do  ludzi  (postaci  historycznych,  znanych  ludzi  żyjących  obecnie,  zwykłych
śmiertelników,  bohaterów  literackich),  zwierząt  (naszych  domowych  piesków  i  kotków,
bohaterów literackich i filmowych), miejsc (państw, miast, gór, rzek itp.,  ale także naszych
ulubionych miejsc na piknik), przedmiotów (domów, samochodów, okrętów, zabawek, dzieł
sztuki).  Wynika  z  tego,  ze  do  kategorii  imion  własnych  zaliczymy  nie  tylko  tak  oczywiste
przykłady,  jak  napoleon,  Jan  Kowalski,  Kubuś  Puchatek,  Lassie,  Myszka  Miki,  Stany
Zjednoczone,  Polska,  Londyn,  Wisła,  Nowy  Świat,  Zakątek  Puchatka,  Zielone  Wzgórze,
Cutty  Sark,  ale  także  wyraz  Miś,  jeśli  dziecko  tak  właśnie  nazywa  swoją  ulubiona
przytulankę.  Przyjmiemy  także,  że  imionami  własnymi  są  tytuły  książek,  filmów,  obrazów,
piosenek itp., choć ta ostatnia podgrupa imion własnych na pierwszy rzut oka różni się nieco
od antroponimów czy toponimów (por. Grzenia 1998: 19-20).

W tym rozdziale skoncentrujemy się na antroponimach i toponimach – nazwach ludzi

(w tym uczłowieczonych zwierząt i innych stworów) i nazwach miejsc; zupełnie natomiast
pominiemy problem tłumaczenia tytułów, który został opisany w innym miejscu (Hejwowski
2004)

Imiona własne są niezwykle ciekawym problemem tłumaczeniowym, nie tylko ze

względu na ich różnorodność strukturalną i nie tylko ze względu na różnorodność obiektów,
które nazywają, ale przede wszystkim ze względu na ich nacechowanie kulturowe, które w
tłumaczeniach, zwłaszcza w tłumaczeniach literatury pięknej budzi szereg napięć, dylematów
i konfliktów.

Najważniejsze z tych konfliktów to:

1.  Konflikt  między  „znaczącym”,  czy  raczej  intencjonalnym  imieniem  własnym  (które
należałoby  przetłumaczyć,  by  przekazać  czytelnikowi  przekładu  jego  sens),  a  obcym
kontekstem  kulturowym  (w  którym  nie  powinny  występować  swojsko  brzmiące  imiona
własne). Jak już zaznaczaliśmy, przyjmujemy, że wszystkie imiona własne są znaczące i to na
dwa  różne  sposoby:  po  pierwsze,  każde  imię  własne  musi  coś  znaczyć  przynajmniej  dla
jednego  uczestnika  aktu  komunikacyjnego,  skoro  zostaje  użyte  w  rozmowie:  może  na
przykład określać miejsce, w którym lubi on przebywać, lub człowieka, którego dobrze zna;
po drugie, każde imię własne ma znaczenie motywacyjne, które, nawet jeśli jest strukturalnie
nieczytelne,  może  zwykle  być  odnalezione  w  odpowiednim  słowniku  etymologicznym  lub
innym  tekście  źródłowym.  Dlatego  też  w  powyższym  kontekście  używamy  wyrazu
„znaczący”  w  cudzysłowie,  w  takim  sensie,  w  jakim  literaturoznawcy  piszą  o  znaczących
nazwiskach w utworach  literackich. Lepszym określeniem  jest  intencjonalne imiona  własne,
jako że imiona takie przekazują jakiś zamysł autora. Nazwisko „Szczuka” użyte w  Popiele i
diamencie  nie  jest  imieniem  intencjonalnym  i  jego  nosiciel  mógłby  się  równie  dobrze
nazywać  „Nowak”  (choć  zapewne  nie  Radziwiłł).  Gdyby  jednak  nazwisko  Szczuka  nosił
bezwzględny biznesmen w powieści polskiej napisanej w latach 90., to uznalibyśmy zapewne,
że  jest  to  nazwisko  intencjonalne,  celowo  użyte  przez  autora  jako  narzędzie  dodatkowej
charakteryzacji  bohatera,  a  może  również  po  to,  by  nawiązać  do  znanej  powieści
Andrzejewskiego.

2. Konflikt między postulatem wierności wobec oryginału a niepożądanymi konotacjami
obcego imienia własnego w kulturze docelowej. O. Wojtasiewicz podaje następujący
przykład:

Pani Zofia Szleyenowa przekładając raz wiersz N. Guillena o Kubie, rodzinnej wyspie

poety,  zorientowała  się  w  pewnym  momencie,  że  zawarte  w  tym  wierszu  zwroty  na  temat
Boga wywołują u polskiego czytelnika przekładu nieoczekiwane humorystyczne skojarzenia
związane  z  polskim  powiedzeniem  „jak  Kuba  Bogu,  tak  Bóg  Kubie”.  Skojarzenia  takie
najprawdopodobniej  nie powstają przy tłumaczeniu tego wiersza na  jakikolwiek  inny  język,
ale  w  przekładzie  polskim  narzucały  się  tak  gwałtownie  i  tak  całkowicie  wbrew  ogólnemu
nastrojowi utworu, że trzeba było „Kubę” zastąpić przez „wyspę”. (Wojtasiewicz 1957/1992:
24).

Niepożądany dysonans pojawia się również w polskim przekładzie Cierpień młodego

Wertera Goethego, gdy podczas romantycznej sceny młodzi bohaterowie wymieniają tylko
jedno słowo: „Klopstock”. Tutaj jednak tłumacz jest bezradny: nie może zastąpić nazwiska
„Klopstock” słowem „poeta”, nie wolno mu też oszukiwać polskiego czytelnika zastępując to
nazwisko innym. Pozostaje zatem jedynie zamieścić odpowiedni przypis, który poinformuje
polskiego czytelnika, kim był Klopstock i złagodzi nieco humorystyczny efekt brzmienia tego
nazwiska dla polskiego ucha.

3.

Konflikt między postulatem wierności wobec oryginału a niepożądaną (z punktu

widzenia odbiorcy przekładu) formą imienia własnego, mogącą sprawiać trudności z
prawidłowym odczytaniem czy odmianą obcego imienia własnego.

Tłumacz stojący w obliczu takich problemów ma do dyspozycji kilka sposobów

postępowania:
1. Pozostawienie obcego imienia własnego w jego oryginalnej wersji (reprodukcja)

a) bez żadnych dodatkowych objaśnień;

b) z przypisem na dole strony lub objaśnieniem w tekście.

2.  Minimalną  modyfikację  obcego  imienia  własnego,  delikatny  retusz  dostosowujący  obce
imię  własne  do  wymogów  ortograficznych  czy  gramatycznych  języka  docelowego  (np.
opuszczenie znaków diakrytycznych nie występujących w ortografii języka docelowego),
3.  Transkrypcję  obcego  imienia  własnego  (w  przypadku  języków  używających  różnych
alfabetów).
4. Tłumaczenie obcego imienia własnego

a) zastąpienie obcego imienia własnego uznawanym ekwiwalentem języka
docelowego;
b) zastąpienie obcego imienia własnego ekwiwalentem wymyślonym przez tłumacza;
c) zastąpienie obcego imienia własnego jednostka języka docelowego, która nie jest
imieniem własnym (hiperonimem lub omówieniem)

5. Zastąpienie obcego imienia własnego imieniem własnym języka docelowego nie będącym
jego ekwiwalentem (w żadnym z bardziej rozpowszechnionych znaczeń wyrazu ekwiwalent).
6. Opuszczenie własnego imienia obcego (niekiedy wraz z najbliższym kontekstem.

Możliwe są też kombinacje powyższych technik, na przykład w przypadku

wieloczłonowych toponimów, część rodzajowa typu „ulica, plac, góry” itp. Może zostać
przetłumaczona za pomocą typowego ekwiwalentu, a część gatunkowa przeniesiona z

drobnymi modyfikacjami lub bez. Dla analizy i oceny konkretnych przykładów tłumaczeń
imion własnych, jakie spróbujemy przeprowadzić w drugiej części rozdziału, istotna będzie
przyjęta w niniejszej pracy koncepcja ekwiwalencji (patrz: rozdział 4.).

Należy jeszcze raz podkreślić, że w przypadku elementów nacechowanych kulturowo,

a  więc  także  imion  własnych,  nie  może  być  mowy  o  identyczności  reakcji  odbiorców
oryginału  i  odbiorców  przekładu.  Imię  własne  pochodzące  z  kultury  wyjściowej  będzie
zwykle  budzić  znacznie  więcej  skojarzeń  u  odbiorców  oryginału;  dysponują  oni  na  ogół
znacznie  bogatsza  reprezentacją  mentalną  tego  imienia  (na  ogół,  warto  bowiem  pamiętać  o
zamieszczonym  powyżej  zastrzeżeniu  na  temat  znaczenia  nazwiska  „Shakespeare”  dla
różnych  odbiorców).  Nie  zmienia  to  jednak  faktu,  że  ludzie  czytają  przekłady  i  że  ich
interpretacja  takiej  lektury  w  znacznym  stopniu  pokrywa  się  z  interpretacją  czytelników
oryginału, a tylko w niewielkim stopniu – różni.

Nie powinniśmy zatem mówić o „obcości w odbiorze przekładu” (Lewicki 2000).

Człowiek sięgający po przekład na ogół wie, że ma do czynienia z utworem literackim, który
powstał w nieco innych realiach; w związku z tym oczekuje pewnej inności i jest jej ciekaw.
Zamiast  mówić  o  obcości  w  recepcji,  mówmy  zatem  o  percepcji  inności.  Owa  inność,
rozumiana  jako  pewien  egzotyzm,  jest  przyprawa  dzieła  literackiego,  Kontynuując  tę
kulinarną metaforę można dodać, że tłumacz powinien czuwać, by tej przyprawy nie było za
dużo ani za mało, ale tyle, ile w oryginalnym przepisie. Autor nie bez powodu umieścił swój
utwór  w  pewnych  realiach,  nie  bez  powodu  zaopatrzył  go  w  pewne  aluzje  i  odwołania  do
pewnych  faktów  kulturowych,  nie  bez  powodu  nadał  swoim  bohaterom  takie  a  nie  inne
imiona i nazwiska. Rolą tłumacza nie jest zmienianie autorskiej wizji, korygowanie autorskiej
bazy  tekstu.  Wręcz  przeciwnie  –  tłumacz  ma  się  starać,  by  wszystkie  „tropy”  ,  wszystkie
odesłania,  odwołania  i  aluzje  były  dostępne  dla  czytelnika  przekładu.  Dostępne,  co
niekoniecznie oznacza podane na talerzu. Dostępność oznacza możliwość zrozumienia tekstu
na poziomie bazy wypowiedzi (z podobna łatwością czy trudnością, z jaką jest on zrozumiały
dla  czytelników  oryginału)  oraz  szansę  dotarcia  do  wszystkich  treści  i  znaczeń,  do  jakich
dotrzeć  może  czytelnik  oryginału,  czyli  szansę  odtworzenia  bazy  kognitywnej  autora.
Oczywiście  w  przypadku  czytelnika  przekładu  znaczna  część  takich  szans  nie  zostanie
zrealizowana,  a  te,  które  ów  czytelnik  wykorzysta,  będą  od  niego  wymagały  większego
wysiłku niż od czytelnika oryginału. Ale ta dysproporcja jest przecież wkalkulowana w samą
ideę przekładu! Nikt, kto miał  jakikolwiek kontakt z innymi  narodami, z  innymi kulturami,
nie  oczekuje,  że  będzie  rozumiał  ludzi  z  innych  krajów  tak  dobrze  jak  swoich  sąsiadów.
Trochę  to  przykre,  że  trzeba  przypominać  takie  oczywistości,  ale  od  kilku  lat  mamy  do
czynienia  z  szumem  informacyjnym,  z  którego  wyłowić  można  najczęściej  dwa  słowa:
„foreignizing”  i  „domesticating”  (np.  Venuti  1995)  –  „egzotyzacja”  i  „udomowienie”.  Ani
jedno,  ani  drugie.  Wróćmy  do  niemodnego  słowa  „wierność”.  Wierność  nie  wobec  litery
tekstu, lecz wobec  jego prawdziwego znaczenia, które nazwaliśmy  bazą wypowiedzi  i  bazą
kognitywną.

Nie należy zresztą demonizować owych różnic kulturowych. Istnieje przecież pewien

wspólny  mianownik  –  wyznaczony  przez  biologię,  środowisko,  uczestnictwo  w  szerzej
rozumianej  tradycji  kulturowo-cywilizacyjnej,  przez  naszą  zdolność  do  wczuwania  się  w
sytuację  innego  człowieka  –  który  pozwala  nam  się  porozumiewać  nie  tylko  z  naszymi
bliskimi, nie tylko z członkami naszej grupy etnicznej, ale również z użytkownikami innych
języków  wychowanymi  w  częściowo  odmiennych  tradycjach  kulturowych.  Gdyby  nie  ów
wspólny mianownik, nie byłoby można uprawiać teorii tłumaczenia, choćby z tego powodu,
że tłumaczenie nie  byłoby możliwe. Trzeba też podkreślić, że to, co wspólne, nie jest wcale
wąskim  marginesem.  Mamy  tendencję  do  wyolbrzymiania  różnic  i  pomniejszania
podobieństw,  ponieważ  różnice  bardziej  rzucają  się  w  oczy  i  są  zwykle  ciekawsze.  Stąd  w
literaturze na temat tłumaczenia roi się od dramatycznych przykładów zaczerpniętych zwykle

z  tłumaczeń  z  hebrajskiego  na  któryś  z  języków  Indian  Amazonii,  nikt  natomiast  nie
wspomina  o  tym,  że  „dać  komuś  do  zrozumienia”.  To  po  angielsku  „to  give  somebody  to
understand”;  w  wielu  książkach  pisze  się  o  tym,  że  Eskimosi  mają  wiele  wyrazów  na
określenie śniegu, nigdzie nie spotkałem natomiast tezy, że igloo to też dom i że jest bardzo
prawdopodobne, że Eskimos zrozumiałby metaforę „ciepło domowego ogniska”.

Zadaniem tłumacza jest wykorzystanie tego wspólnego mianownika i zbudowanie

takiego tekstu w języku docelowym, który umożliwi odbiorcom przekładu rekonstrukcję bazy
wypowiedzi  (i  ewentualnie  fragmentów  bazy  kognitywnej)  w  miarę  możliwości  jak
najbardziej  podobnej  do  bazy  autora  i/lub  odbiorcy  oryginału.  Owo  „i  ewentualnie”  w
poprzednim  zdaniu  nabiera  szczególnego  znaczenia,  kiedy  mamy  do  czynienia  z  dużym
przedziałem  czasowym  między  powstaniem  utworu  a  jego  przekładem.  Istnieje  wtedy
wysokie  prawdopodobieństwo,  że  dzisiejsi  odbiorcy  dzieła  odczytują  je  inaczej  niż
współcześni  autorowi.  Tłumacze  wybierają  wtedy  między  archaizacją  a  uwspółcześnieniem
tekstu  przekładu,  zwykle  decydując  się  na  którąś  z  dróg  pośrednich  (ciekawy  opis  tego
problemu znaleźć można w: Berezowski 2000).

W większości przypadków tłumacz ma do dyspozycji własną wiedzę o świecie, w

szczególności  o  obu  kulturach,  własną  intuicję,  znajomość  obu  języków.  Dysponując  tym
ograniczonym arsenałem, tłumacz próbuje identyfikować się z autorem, odbiorcą oryginału i
odbiorcą przekładu i stworzyć tekst, który  – jego zdaniem  i na tyle, na ile jest to możliwe  –
będzie  ekwiwalentny  wobec  tekstu  oryginału  („ekwiwalentny”  w  sensie  wyjaśnionym
powyżej).  Bardzo  często  istotnym  elementem  tworzenia  owej  ekwiwalencji  będą  decyzje
dotyczące imion własnych w tekście.

Autentyczne imiona własne pojawiające się w literaturze pięknej, to zwykle nazwiska

postaci  historycznych  –  pisarzy, artystów, polityków, wodzów itp.  –  tytuły dzieł  literackich,
obrazów  itd.  oraz  nazwy  geograficzne  –  toponimy.  W  przypadku  nazwisk  postaci
historycznych  tłumacz  ma  niewielkie  pole  manewru:  najczęściej  pozostawia  obce  nazwisko
bez  zmian,  w  nielicznych  przypadkach  dysponuje  uznanym  odpowiednikiem  imienia
własnego w języku docelowym (Kartezjusz, Szekspir, Jerzy Waszyngton); ewentualnie może
rozważać  opuszczenie  obcego  imienia  własnego.  Wydaje  się,  że  ta  ostatnia  technika
stosowana jest asymetrycznie: w większym stopniu wobec dzieł z literatur mniej popularnych,
kultur mniej rozpowszechnionych; mam wrażenie, że tłumacze literatury polskiej na angielski
bardziej  skłonni  są  opuszczać  mniej  znane  (na  świecie)  polskie  nazwiska  niż  tłumacze
przekładający  dzieła  literatury  angielskiej  i  amerykańskiej  na  polski.  I  tak  na  przykład
tłumaczka  Madame  Libery  bez  pardonu  wycina  „Wyspiańskiego  na  weselu  Rydla”,  z
Grottgera zaś robi Delacroix (Kucińska 2001). Powstaje tu  jednak pytanie, czy tłumacz  ma
prawo  do  tego  typu  ingerencji  w  tekst  oryginału?  Jeśli  założymy,  że  tłumacz  ma  być
ambasadorem obcej kultury w swoim kraju, że ma dopomagać w „dialogu kultur”, pokazywać
swoim czytelnikom obce światy i inne światopoglądy, to na powyższe pytanie trzeba będzie
odpowiedzieć  przecząco.  Grottger  to  nie  Delacroix,  a  Wyspiański  to  jeden  z
najwybitniejszych  europejskich  dramaturgów.  Tego  wszystkiego  tłumacz  nie  ma  prawa
„odfiltrować”, bo sprzeniewierza się wtedy autorowi tłumaczonego przez siebie dzieła i całej
kulturze oryginału. Przyjmiemy zatem, że w imię lojalności wobec kultury oryginału i autora
oryginalnego  tekstu  tłumacz  nie  ma  prawa  eliminować  istotnych  elementów  wyjściowej
kultury, choćby nawet były one istotne tylko w ramach tejże wyjściowej kultury. No dobrze,
powie  „dynamiczny  tłumacz”,  ale  przecież  sformułowanie  „Wyspiański  na  weselu  Rydla”
nigdy  nie  powie  amerykańskiemu  czytelnikowi  tyle,  co  polskiemu;  gdzie  tu  zatem
podobieństwo  baz  kognitywnych  odbiorców?  Odpowiadając  na  taką  wątpliwość,  trzeba
przypomnieć kilka podstawowych prawd na temat tłumaczenia. Po pierwsze, żaden tłumacz

nie oczekuje, że jego przekład będzie automatycznie wywoływał konstrukcję dokładnie takich
samych baz kognitywnych jak bazy kognitywne autora i odbiorcy oryginału (tak jak je widzi
tłumacz). Odbiorca nie wychowany w Polsce nie może reagować na polskie realia tak samo
jak  czytelnik  polski.  Wręcz  przeciwnie,  to,  co  dla  Polaka  będzie  „swojskie  i  nasze”,  dla
cudzoziemca często stanowić będzie o egzotyce utworu. Ta dysproporcja jest jednak wpisana
w  działalność  tłumaczeniową  –  to  nieuchronne  przesunięcie  bazy  kognitywnej  odbiorcy
przekładu  względem  bazy  kognitywnej  odbiorcy  oryginału.  Trzeba  przy  tym  pamiętać,  że
realia  nie  są  zwykle  dominującą  wartością  utworu  literackiego  –  realia  dominują  w
przewodnikach, podręcznikach historii – od dzieła literackiego oczekujemy czegoś więcej. Po
drugie,  należy  pamiętać,  że  bazy  kognitywne  zawierają  pewne  jądro,  część  niezbędna  do
interpretacji tekstu, którą nazwaliśmy bazą wypowiedzi. W tym sensie odczytanie fragmentu
„jak  Wyspiański  na  weselu  Rydla”  nie  powinno  sprawić  żadnemu  czytelnikowi
najmniejszych trudności: z kontekstu, w jakim owo sformułowanie się pojawia, łatwo można
wywnioskować, że chodzi tu o jakąś romantyczna postać, która nie bierze udziału w zabawie
innych,  tylko  się  jej  przygląda.  Na  tym  poprzestanie  przeciętny  czytelnik.  Można  jednak
wyobrazić  sobie  czytelnika  niezwykle  dociekliwego,  który  zainteresuje  się  polska  kulturą  i
przeczytawszy o „Wyspiańskim na weselu Rydla”, zechce się dowiedzieć czegoś bliższego na
temat tego zdarzenia i tych postaci, a może nawet przeczyta Wesele w angielskim tłumaczeniu
(zob. Bałuk-Ulewicz 2000).

Tłumaczka Madame uznała zapewne, że taki scenariusz jest zupełnie

nieprawdopodobny, wręcz niemożliwy. Ja byłbym ostrożniejszy: historia odnotowuje
przypadki fascynacji innymi kulturami, które często owocowały nowymi dziełami czy choćby
nowymi tłumaczeniami. Kilka lat temu w małym angielskim mieście Buxton miałem okazję
odbyć ciekawa rozmowę na temat współczesnej literatury polskiej z pewnym sympatycznym
Anglikiem, z zawodu murarzem. Mój rozmówca wiedział na ten temat naprawdę bardzo dużo,
obawiam się, że więcej ode mnie, chociaż mógł czytać literaturę polską tylko w przekładach,
a z Polska bynajmniej nie łączyły go żadne więzi rodzinne.

Kultura żyje ciągłością. Jest siatką powiązań, systemem odniesień, aluzji, polemik,

ataków, cytatów, plagiatów, hołdów składanych wcześniejszym twórcom, pastiszów i parodii.
Jeśli uznamy, że tak rozumiana ciągłość stanowi istotę kultury, to musimy dojść do wniosku,
że żaden tłumacz nie ma prawa pochopnie przecinać oczek owej sieci.

Przypuszczam, że właśnie ze względu na szacunek i lojalność wobec autora i kultury

wyjściowej oraz świadomość kulturowej ciągłości żaden z tłumaczy Cierpień młodego
Wertera nie odważył się na zastąpienie nazwiska Klopstock jakimś innym, choć niewątpliwie
brzmienie tego nazwiska w kontekście polskiego przekładu burzy romantyczna atmosferę
sceny, w której to nazwisko pada.

Realistyczne imiona i nazwiska nie powinny w zasadzie ulegać zmianom w

przekładzie. Pojawiają się one najczęściej w utworach osadzonych w konkretnych realiach  i
są zwykle częścią tła kulturowego, zatem jeśli tłumacz nie zamierza przenieść miejsca akcji
tłumaczonego utworu, w którym to przypadku mielibyśmy do czynienia raczej z adaptacją niż
z  tłumaczeniem,  nie  powinien  ingerować  w  dobór  nazwisk  i  imion  dokonany  przez  autora.
Tym  bardziej,  że,  jak  pisze  U.  Zalewska-Okrutna,  „zmieniając  (…)  imię,  zastępując  je
odpowiednikiem  w  innym  języku,  zmieniamy  narodowość  osoby,  której  to  imię  nadano,
zmieniamy  informację  dotyczącą  wieku  i  pochodzenia;  w  skrócie  –  zmieniamy  jej
osobowość”  (Zalewska-Okrutna  2001:  253).  Możliwe  są  natomiast  drobne  retusze,
ułatwiające  Zycie  tłumaczowi  i  przyszłemu  czytelnikowi,  na  przykład  opuszczenie
końcowego „h” w  imionach takich  jak Sarah, Hannah  czy Deborah, co czytelnikowi ułatwi
przeczytanie tych imion, a tłumaczowi umożliwi ich odmianę.

Sądzę, że powyższa zasada powinna obowiązywać również w tłumaczeniach literatury

dziecięcej. Nie widzę żadnych powodów, dla których mielibyśmy ukrywać przed dziećmi

fakt, że ludzie w innych krajach nazywają się inaczej. Argumenty o utrudnionej percepcji  –
nie  poparte  zresztą,  o  ile  mi  wiadomo,  żadnymi  poważniejszymi  badaniami  –  są  nie  do
utrzymania: takim samym utrudnieniem są obce imiona własne dla czytelników dorosłych nie
znających  zupełnie  danego  języka  obcego,  nikt  jednak  nie  proponuje,  żeby  Olivera  Twista
zamieniać  na  Olgierda  Kręćka.  A  zatem  Pippi  Langstrump  a  nie  Fizia  Pończoszarka,
Christopher  Robin  a  nie  Krzyś.  (Rozwiązanie  pośrednie  zastosowane  przez  Monikę
Adamczyk – Krzysztof Robin –  nie wydaje się zadowalające: nikt w Polsce nie nosi imienia
Robin, więc młody człowiek może dojść do wniosku, że Robin to nazwisko).

Zmiany realistycznych imion własnych w tłumaczeniach mają czasem ciekawą

motywację: znana dobrze wszystkim czytelnikom  Ani z Zielonego Wzgórza pani Małgorzata
Linde nazywała się w oryginale Rachel Linde; sądzę, że na zmianę jej imienia wpłynął czas,
w  którym  powstało  tłumaczenie.  Tłumaczka  Ani  z  Zielonego  Wzgórza  spolszczyła  wiele
imion bohaterów, na ogół jednak starała się używać uznanych polskich odpowiedników bądź
imion  o  podobnym  brzmieniu  –  Matthew  –  Mateusz,  Martin  –  Marcin,  Thomas  –  Tomasz,
Marilla  –  Maryla;  nie  była  w  tym  zresztą  całkiem  konsekwentna,  pozostawiając  bez  zmian
takie  imiona  jak  James,  Jerry,  Jedediah,  Nancy,  Katie,  Mary.  Drastyczna  zmiana  imienia
dotknęła  tylko  panią  Linde.  Podobnie  postępowały  kontynuatorki  –  tłumaczki  następnych
tomów książki: poważniejsze zmiany dotyczyły tylko trojga istotnych bohaterów dziecięcych
(Davi  i  Dora  stali  się  Tadziem  i  Tolą,  a  ulubiony  uczeń  Ani,  Paul  –  Jasiem)  oraz  jednej  z
przyjaciółek Ani – Philipsa Gordon została Izabelą Gordon (Fabisiak 2001).

Obce imiona i nazwiska stanowią też pewien problem w tłumaczeniach tekstów

informacyjnych.  Niewielu  Polaków  zna  na  przykład  zasady  ich  odmiany.  W  każdym  razie
moich studentów muszę uczyć, że nazwiska takie, jak Milne czy Lodge, zakończone na nieme
„e”,  odmienia  się  z  apostrofem:  Milne‟a,  Lodge‟a,  z  Milne‟em,  Lodge‟em,  podobnie  jak
nazwiska  zakończone  na  „y”  po  spółgłosce  (czytane  jako  „i”),  takie  jak  Chomsky:
Chomsky‟ego, natomiast nazwiska typu Presley, Disney, które mają spolszczoną wymowę z
„j”  na  końcu,  odmieniamy  tak  jak  polskie  wyrazy  zakończone  na  „j”:  Presleya,  Disneya.
Oddzielnym  zagadnieniem  jest  transliteracja  nazwisk  rosyjskich,  arabskich,  chińskich  i  In.,
ponieważ  pisownia  tych  nazwisk  po  angielsku  zwykle  różni  się  od  pisowni  polskiej,  na
przykład  Yeltsin  to  Jelcyn,  Zhurin  –  Żurin,  Zhyrinovski  –  Żyrinowski,  Solzhenitsyn  –
Sołżenicyn, Gaddafi – Kaddafi.

Nazwy geograficzne spotykane w tłumaczonych tekstach można podzielić na

mikrotoponimy  i  mikrotoponimy.  Te  pierwsze  przekraczają  swym  znaczeniem  i  użyciem
granice  jednego  kraju  i  często  mają  uznane  ekwiwalenty  w  innych  językach.  Te  drugie  –
nazwy  o  znaczeniu  lokalnym  –  nie  posiadają  zwykle  ustalonych  ekwiwalentów  w  innych
językach (Bagajewa 1993a: 113). Jak wynika z powyższej charakterystyki mikrotoponimy nie
powinny  w  zasadzie  powodować  problemów  tłumaczeniowych.  Tłumacz  musi  jednak
zachować  czujność,  jako  że  ekwiwalenty  niektórych  nazw  zupełnie  nie  przypominają  nazw
oryginalnych: niemieckie Aachen to po francusku Aix-la-Chapelle, a po polsku wciąż jeszcze
(choć w coraz mniejszym stopniu) Akwizgran; belgijskie Gent to po polsku Gandawa. Warto
wiedzieć,  że  angielskie  „Naples”,  „Milan”,  „Munich”  i  „Cologne”  to  po  polsku  „Neapol”,
„Mediolan”, „Monachium”, „Kolonia”. (Nie wszyscy z moich studentów tłumaczących teksty
The Mouse that Roared i Prison Tales prawidłowo rozszyfrowali mikrotoponimy „Cologne” i
„Naples”  .)  Kiedy  tłumaczymy  obce  toponimy,  bardzo  łatwo  o  niezamierzoną  gafę:
„Stratford-upon-Avon”  nie  nazywa  się  po  polsku  „Stratford  nad  Avonem”,  jak  proponuje
tłumaczka Small Word Lodge‟a (Gołębiowska 2000).

Znacznie więcej kłopotów przysparzają tłumaczom mikrotoponimy. Przede

wszystkim trzeba zidentyfikować miejsce, które nazywa dany mikrotoponim, jego znaczenie i
rolę  w  tekście,  a  następnie  podjąć  ewentualną  decyzję  o  tłumaczeniu,  częściowym  lub
całkowitym.  Gdyby  tłumacz  Nice  Work  Lodge‟a  ustalił,  że  „Isle  of  Dogs”  to  dzielnica
Londynu  i  to  bynajmniej  nie  położona  na  wyspie,  z  pewnością  nie  przetłumaczyłby  tego
mikrotoponimu  jako  „Wyspa  Psów”  (Gołębiowska  2000).  Podobny  zarzut  postawić  można
tłumaczowi Weisera Dawidka Hellego na angielski: „Nowy Port, Długi Targ, Targ Węglowy”
to  właściwie  nazwy  ulic  w  Gdańsku,  a  zatem  nie  miało  większego  sensu  tłumaczenie  tych
nazw jako „the new port”, „Long Market” i „Coal Market”. Tajemnicą tłumacza pozostanie
powód, dla którego „Krzyworównia” to w przekładzie „Krivoy Rog” (Kaczorowska 2000).

Najczęstszym błędem w tłumaczeniu mikrotoponimów jest brak konsekwencji.

Przekładając  książki  tak  mocno osadzone  w  miejskiej  topografii  jak  Pamiętnik  z  powstania
warszawskiego Białoszewskiego czy Raport o stanie wojennym Nowakowskiego, należałoby
zadbać o to, by bardziej dociekliwy czytelnik mógł odnaleźć miejsce akcji na planie miasta.
Tłumacze zostawiają rzeczywiście  bez (większych) zmian  nazwy ulic (Chłodna, Ogrodowa,
Krochmalna,  Leszno,  Grzybowska,  Lucka,  Krakowskie  Przedmieście  czy  Brzeska  Street,
Rzodkiewki Street), ale nie wytrzymują przy znaczących nazwach placów (Square / Place of
Three  Crossem,  Bank  Square),  popełniając  przy  okazji  pomyłki:  Krasinski  Square  ma
odpowiadać Planowi Krasińskich, a Victory Square  – Placowi Defilad (!) (Grajewska 2001;
Ruta  2000). Podobny  brak  konsekwencji  występuje  w  Who  was  David  Weiser,  tłumaczeniu
Weisera  Dawidka  Pawła  Hellego:  Polanki  to  Polanka  (?)  Street,  ale  Pilotów  to  już  Pilots
Street; Bukowa Górka to Bukowa Hill, ale Dolina Radości to Echo Valley (?!), zaś Jaśkowa
Dolina  przechrzczona  została,  zapewne  na  skutek  zbyt  daleko  posuniętej  podejrzliwości
tłumacza, na Beanstalk Valley (Kaczorowska 2000).

Dokładność w tłumaczeniu – czy też raczej przytaczaniu – toponimów jest oczywiście

podstawowym  wymogiem  przy  tłumaczeniu  przewodników  i  innych  tekstów  turystyczno-
krajoznawczych. Ich odbiorcy muszą mieć możliwość odnalezienia poszukiwanych miejsc na
mapach  opisanych  w  języku  wyjściowym,  a  także  zapytania  o  drogę  do  danego  miejsca
użytkowników  języka docelowego. W praktyce  wygląda to bardzo różnie.  Zdarza się,  że te
same  nazwy  geograficzne  tłumaczone  są  inaczej  w  różnych  przewodnikach.  Na  przykład
Góry  Świętokrzyskie  bywają  tłumaczone  jako  the  Świętokrzyskie  Mountains  –  kombinacja
tłumaczenia z reprodukcją  – ale czasem  spotykamy  „odpowiednik”  „the Holy  Cross Hills”,
który  należy  chyba  uznać  za  bardziej  mylący  niż  informatywny.  Spore  zamieszanie  panuje
zwykle w tłumaczeniu nazw regionów, i tak „Chełmszczyzna” bywa tłumaczona jako „Chełm
Land”,  „Chełmszczyzna”  lub  „the  Chełm  Region”.  Wydaje  się,  że  tego  typu  rozbieżności
spowodowane są faktem, iż przewodniki i foldery – zwłaszcza te regionalne – tłumaczone są
czasem przez ludzi przypadkowych, których znajomość języka angielskiego (nie mówiąc już
o kompetencji tłumaczeniowej) pozostawia wiele do życzenia.

Znacznie większym problemem tłumaczeniowym są intencjonalne imiona

własne. Używając terminu „intencjonalne imiona własne” stosujemy oczywiście pewien skrót
myślowy. Jak zauważa Ch. Nord:

To find a name for their fictional characters, authors can draw on the whole repertoire

of  names  existing  in  their  culture,  and  they  can  invent  new,  fantastic,  absurd  or  descriptive
names  for characters they create. We  may safely  assume, therefore, that there is no name  in
fiction without some kind of auctorial  intention  behind  it, although, of course, this  intention
may be more obvious to the readers in one case than in another. (Nord 2003: 183)

Ch. Nord ma w zasadzie rację, ale trzeba podkreślić, że niektóre imiona mogą zostać

wybrane na chybił trafił z kalendarza, niektóre nazwiska – w podobny sposób z książki

telefonicznej, inne dlatego, że autorowi spodobało się ich brzmienie. W takich przypadkach
intencjonalność  owych  imion  własnych  nie  będzie  wcale  oczywista  dla  odbiorców  (w  tym
również dla tłumacza). W tej książce przyjmiemy  zatem, że  intencjonalne  imiona własne to
takie,  co  do  których  można  przyjąć  z  dużą  dozą  prawdopodobieństwa,  że  znaczą  coś
szczególnego dla odbiorców oryginału, że – w typowych sytuacjach – zostały wybrane przez
autora właśnie po to, by coś przekazać odbiorcom.

Pół biedy jeszcze, kiedy intencjonalne antroponimy pojawiają się w tekście o

charakterze  baśniowym  czy  alegorycznym,  nie  osadzonym  w  realiach  konkretnego  kraju.
Wtedy  zadaniem  tłumacza  jest  odczytanie  wszelkich  skojarzeń,  jakie  wywołać  może  dane
imię  (odtworzenie  wszelkich  ram  i  scenariuszy,  w  których  może  się  ono  pojawiać)  i
skonstruowanie  takiego  imienia  w  języku  docelowym,  które  budzić  będzie  podobne
skojarzenia.  Tak  właśnie  postąpił  tłumacz  Opowieści  z  Narnii  C.S.  Lewisa.  Większość
polskich  ekwiwalentów  imion  baśniowych  bohaterów  tego  cyklu  zbudowana  została  na
zasadzie  połączenia  dwóch  tematów  morfemem  -o-,  na  podobieństwo  takich  wyrazów,  jak
deskorolka  czy  listonosz.  I  tak  imionom  Rumblebuffin,  Bricklethumb,  Trufflehunter,
Glenstorm, Wimbleweather, Glimfeather, Ruddleglum, Cloudbirth, Chippingford  i Patterwig
odpowiadają  w  polskim  przekładzie  Grzmotołup,  Kruchopaluch,  Truflogon,  Gromojar,
Świdrigrzmot,  Świecopuch,  Błotosmętek,  Chmurosyn,  Targobród,  Trajkowitka.  Można
dyskutować, oczywiście, czy polskie ekwiwalenty nie brzmią nieco bardziej „wyszukanie” od
imion oryginalnych, można zgłaszać zastrzeżenia co do poszczególnych rozwiązań – mnie na
przykład „Truflogon” kojarzy się najpierw z trufla i ogonem, a dopiero w drugiej kolejności z
gonieniem  za  truflami,  ale  przyznać  trzeba,  że  większość  tych  imion  budzi  podobne
skojarzenia  i  sugeruje  podobne  cechy  charakteru  jak  imiona  oryginalne,  co  potwierdziła
ankieta  przeprowadzona  wśród  rodzimych  użytkowników  języka  angielskiego  i  Polaków
(Adamska 2001). Ciekawe, że tłumacz  Opowieści z Narnii w kilku przypadkach zastosował
zupełnie inną technikę zastępowania imienia oryginalnego imieniem o podobnym brzmieniu
lub  wyglądzie,  np.  Peepiceek  –  Pipisek,  Gumpas  –  Gumpas,  Pug  –  Pug,  Poggin  –  Pogin,
Griffle  –  Gryfel, Reepicheep  – Ryczypisk, Sopespian  – Sobiepan, Roonwit  –  Runwid. O  ile
imiona  myszy  Pipisek  i  Ryczypisk  dostarczają  polskiemu  czytelnikowi  dość  podobnych
skojarzeń  jak  ich  angielskie  pierwowzory,  o  ile  Griffle  i  Gryfel  czytelnikom  obu  wersji
językowych  kojarzą  się  z  Gryfem,  o  tyle  trudno  mówić  o  jakiejkolwiek  ekwiwalencji  baz
kognitywnych  w  przypadku  imion  Pug  czy  Pogin,  zaś  imiona  Sobiepan  i  Runwid
wprowadzają do tekstu niezamierzone przez autora polskie konotacje.

Z nieco bardziej złożona sytuacją mamy do czynienia w książce Harry Potter i kamień

filozoficzny,  ponieważ  jej  bohaterowie  należą  niejako  do  dwóch  różnych  światów  –  są
uczniami  w  szkole  czarów,  ale  jednocześnie  angielskimi  dziećmi  noszącymi  angielskie
nazwiska.  Z  tego  zapewne  względu  tłumacz  pozostawił  nie  przetłumaczone  takie  nazwiska
jak  Spruto,  Longbottom  czy  Mafloy,  choć  są  one  niewątpliwie  użyte  intencjonalnie.  W
pewnym  sensie  intencjonalne  jest  też  nazwisko  Harry  Potter  –  ma  ono  podkreślać
zwyczajność  tego  niezwykłego  chłopca,  sugerować  małym  czytelnikom,  że  i  oni  „noszą  w
tornistrze różdżkę Harry‟ego Pottera”.

Pewne zdziwienie budzić może pozostawienie bez tłumaczenia takich nazw jak

Slytherin,  które  u  czytelników  oryginału  budzić  muszą  szereg  zdecydowanych  skojarzeń
(Zielińska 2001). Jednak, jak się okazało w następnych tomach książki, decydując się na takie
rozwiązanie, tłumacz ustrzegł się przed późniejszymi kłopotami: w dalszym ciągu opowieści
o Harrym Potterze dowiadujemy  się, że nazwy domów to  nazwiska czarodziejów, którzy  je
założyli.  Gdyby  zatem  tłumacz  przełożył  nazwy  domów,  musiałby  się  z  tego  tłumaczyć  w
kolejnych  tomach.  W  tę  pułapkę  wpadła  brazylijska  tłumaczka  Harry‟ego  Pottera  (Wyler
2003).

Największym jednak wyzwaniem dla tłumacza są intencjonalne imiona własne w

utworach, których akcja osadzona jest w realiach danego kraju. Jeśli  intencjonalność użycia
imion  własnych  ogranicza  się  do  jednego  czy  paru  przypadków,  można  próbować
przetłumaczyć te  imiona, a  następnie  nadać  im charakter  imion, które  mogłyby wystąpić  w
kulturze  wyjściowej.  Po  mistrzowsku  zrobiła  to  tłumaczka  Madame,  która  przetłumaczyła
imiona  i  nazwiska  dwóch  niezbyt  szanowanych  koleżanek  bohatera  –  Adriany  Kloc  i
Agnieszki  Wąsik  –  na  Adrienne  Swat  i  Agnes  Wanko:  oba  te  nazwiska  budzą  pożądane
skojarzenia u anglosaskiego czytelnika, ale jednocześnie mogłyby być nazwiskami polskimi
(Kucińska  2000).  Nieco  gorszym  rozwiązaniem  jest  zastąpienie  imienia  i  nazwiska  Lucyla
Różogrodek  nazwiskiem  Lucilla  Rosenberg:  o  ile  w  polskim  oryginale  można  się  tylko
domyślać  żydowskiego  pochodzenia  dziewczyny,  o  tyle  w  wersji  angielskiej  staje  się  ono
oczywiste.  Tej  techniki  nie  da  się  jednak  zastosować  we  wszystkich  przypadkach:
przetłumaczenie nazwiska Gardener w Being There J. Kosińskiego na O‟Grodnick uważam za
zupełnie  chybione,  jako  że  sugeruje  ono  polskiemu  czytelnikowi,  że  Amerykanie  używają
polskiego wyrazu „ogrodnik” na określenie człowieka, który zajmuje się tego typu pracą (por.
Rudolf 2000: 486). Nie ma też chyba dobrego rozwiązania w przypadku nazwiska głównego
bohatera Money M. Amisa – Johna Selfa, które to nazwisko odgrywa istotną rolę w rozwoju
akcji. Inna sprawa, że czytelnikowi polskiemu należał się w odpowiednim miejscu porządny
przypis, którego tłumacz nie zamieścił (Świerkocki 1997; Jaworowska 2001).

Sytuacja komplikuje się jeszcze bardziej, gdy intencjonalne imiona własne występują

w większej liczbie, a na dodatek przemieszane są z imionami realistycznymi i umieszczone w
realiach  konkretnego  kraju.  Z  taką  sytuacją  mamy  do  czynienia  na  przykład  w  Prawieku  i
innych  czasach  O.  Tokarczuk.  Przetłumaczenie  imion  intencjonalnych  i  pozostawienie  w
wersji  oryginalnej  pozostałych  imion,  a  tak  postąpił  tłumacz  tej  książki  na  francuski,  może
sprawić,  że  czytelnik  francuski  będzie  „zastanawiać  się  nad  tym,  dlaczego  mieszkańcy
polskiej wsi noszący rodzime nazwiska mają sąsiadów o nazwiskach francuskich i dlaczego ci
ostatni dają jednym dzieciom imiona francuskie, a innym polskie” (Skibińska 2000: 166).

Z przedstawionego w tej książce punktu widzenia najważniejszym zadaniem tłumacza

jest umożliwienie czytelnikowi przekładu rekonstrukcji bazy wypowiedzi i bazy kognitywnej
jak najbardziej zbliżonych do baz autora i odbiorcy oryginału  – w warstwie scenariuszowej,
emocjonalnej,  ale  również  w  warstwie  realiów  przedstawionych  w  utworze,  w  tym  imion
własnych.  Sądzimy  zatem,  że  wykluczyć  należy  przede  wszystkim  takie  sposoby  działania
tłumacza,  które  ową  rekonstrukcję  całkowicie  uniemożliwiają,  na  przykład  opuszczanie
pewnych  elementów  oryginału.  Tłumacz  ma  do  dyspozycji  kilka  technik  umożliwiających
transfer imion własnych oryginału do przekładu, które pokrótce opisałem powyżej. Zdarzają
się też sytuacje niemal bez wyjścia. Warto jednak pamiętać, że w dłuższych tekstach przypis,
uważany  przez  wielu  tłumaczy  za  ostateczność,  jest  znaczenie  lepszym  rozwiązaniem  niż
całkowity brak informacji.

6. Nieprzekładalność językowa: „znaczenie jest własnością
języka”

…istotą języka jest możność przekładu.

Claude Lévi-Strauss

Jak już zostało powiedziane, zdaniem niektórych autorów, nieprzekładalność całych

tekstów bądź ich fragmentów spowodowana jest różnicami kulturowymi i różnicami
językowymi. Ta druga przyczyna trudności przekładowych występuje z całą ostrością wtedy,
kiedy tekst wyjściowy zawiera struktury nacechowane językowo, tj. wówczas, gdy wiedza na
temat języka wyjściowego (dotycząca jego idiomatyki, polisemii, homonimii,
morfologicznego potencjału języka) jest ważną częścią bazy wypowiedzi.

Ciekawy przykład tego zjawiska, polski przekład chińskiej anegdoty, znajdziemy u O.

Wojtasiewicza:

Pewien wykształcony Chińczyk otrzymał od swojego znajomego, człowieka równie

wykształconego  jak on sam, zaproszenie, aby przyszedł do niego na  „połowę księstwa Lu”.
Zaintrygowany  tego  rodzaju  sformułowaniem,  udał  się  z  wizytą,  w  czasie  której  gospodarz
poczęstował  go  rybą  (ideogram  oznaczający  rybę  stanowi  górną  część  ideogramu  będącego
nazwą księstwa Lu). Po pewnym czasie, pragnąc zrewanżować się za przyjęcie, skierował do
swojego niedawnego gospodarza analogiczne zaproszenie. Gdy gość przybył,  siedział z  nim
długo w upał na tarasie, a gdy gość uczynił aluzję do spodziewanego poczęstunku, wyjaśnił
ze  śmiechem,  że  zaprosił  go  na  „dolną  połowę  Lu”  (dolna  połowę  tego  ideogramu  stanowi
znak będący symbolem słońca). (Wojtasiewicz 1957/1992: 56)

Wojtasiewicz komentuje ten przypadek w następujący sposób:

Jeśli skreślimy wyjaśnienia zawarte w nawiasach, otrzymamy mniej czy więcej udane

tłumaczenie  anegdoty,  ale  dla  czytelnika  polskiego  będzie  ono  całkowicie  niezrozumiałe
właśnie ze względu na aluzje do form poszczególnych ideogramów, dodane zaś objaśnienia są
już  komentarzami  wykraczającymi  poza  granice  przekładu.  Anegdota  jest  więc
nieprzetłumaczalna na polski, podobnie zresztą jak i na wszystkie języki nie posługujące się
chińskimi  ideogramami;  można  jej  sens  wyjaśnić  dodatkowymi  uwagami,  ale  wówczas  nie
będzie to już zwykłe tłumaczenie. (Wojtasiewicz 1957/1992: 57)

Poniżej rozważymy kilka problemów tłumaczeniowych, których źródłem SA przede

wszystkim zjawiska językowe. Oczywiście warto pamiętać, że granica między językiem a
kulturą nie jest żadną wyraźną linią demarkacyjną, a więc niektóre z omawianych tu
zagadnień będą dotyczyły również kwestii kulturowych.

1. Gry językowe, kalambury

Takie zjawiska językowe jak polisemia czy homonimia, a zwłaszcza ich celowe

wykorzystanie  w  tekście  wyjściowym  mogą  być  źródłem  poważnych  problemów
tłumaczeniowych,  gdy  język  docelowy  nie  dysponuje  odpowiednimi  jednostkami
homonimicznymi  czy  polisemicznymi.  Na  przykład  sztuka  Harolda  Pintera  Old  Times
rozpoczyna się od następującego dialogu:

KATE: Dark (pause)
DEELEY: FAT or Hun?
KATE: Fuller than me, I think. (pause)
DEELEY: She was then?
KATE: I think so.
DEELEY: She may not be now.

Jak zauważa Sh. Blum-Kulka (2000: 302-303) ta celowo enigmatyczna i dwuznaczna

rozmowa musi zostać ujednoznaczniona w tłumaczeniu na hebrajski, po pierwsze dlatego, że
hebrajskie  przymiotniki  mają  rodzaj,  a  po  drugie  dlatego,  że  w  języku  hebrajskim  nie  ma
dobrego  polisemicznego  ekwiwalentu  angielskiego  wyrazu  „dark”.  Podobnie  w  tłumaczeniu
na  język  polski  cytowany  fragment  będzie  mniej  wieloznaczny  ze  względu  na  konieczność
użycia żeńskiego rodzaju przymiotnika, co natychmiast wyjaśni czytelnikowi, że mowa jest o
kobiecie (zob. Kozodój 2001).

Tłumacze czasem pozbywają się kłopotliwej gry słownej wyrzucając w tłumaczeniu

cały  problematyczny  fragment.  Prezentowana  poniżej  gra  językowa  oparta  na  cechach
angielskiej  gramatyki  nie  została  uwzględniona  w  polskim  przekładzie  Peter  Pan:  „Feeling
that Peter was on his way back, the Neverland had again woke is  better and was always used
the plusperfect and say wakened, but woke is better and was always used by Peter”. (przykład
z:  Adamczyk-Grabowska  1988:  57).  Trudno  wyjaśnić  takie  rozwiązanie  inaczej  niż  jako
przejaw  protekcjonalnego  stosunku  do  literatury  dziecięcej  I  dziecięcego  odbiorcy.  (Więcej
przykładów gier słownych w tłumaczeniach literackich znaleźć można w: Wille 2003).

Celowe wykorzystywanie wieloznaczności nie jest jednak bynajmniej wyłączną

domeną  literatów. Problemy tego typu pojawiają  się często w tekstach prasowych, a także  –
choć  z  mniejszą  częstotliwością  –  w  tekstach  naukowych  i  popularnonaukowych.  W
zamieszczonych  w  Suplemencie  tekstach  prasowych  wykorzystywanych  przeze  mnie  na
zajęciach z tłumaczenia znajdziemy na przykład sformułowanie „Mickey Mouse has stepped
in Pooh.” (tekst Sweet Deal), którego autor nie mógł powstrzymać się przed wykorzystaniem
dwuznaczności wyrazu  „pooh.”:  jest on częścią  imienia sławnego  misia znanego u nas  jako
Kubuś  Puchatek,  ale  również  w  dziecięcym  języku  może  oznaczać  „kupkę”.  A  zatem
powyższe  zdanie  metonimiczne  wyraża  myśl:  Wytwórnia  Disneya  zainteresowała  się
książkami A.A. Milne‟a, ale jednocześnie przywołuje zabawne w tym kontekście skojarzenie
–  Myszka  Miki  wdepnęła  w…  Gdyby  tekst  sugerował  zarazem,  że  wymieniona  wytwórnia
wyszła  na  tej  transakcji  jak  „Zabłocki  na  mydle”,  to  mielibyśmy  dość  poważny  problem
tłumaczeniowy, ponieważ jednak „stepped in Pooh” jest tylko żartem, możemy specjalnie się
nim  nie  przejmować  (w  końcu  tłumaczymy  krótki  tekst  informacyjny)  i  zastąpić  kalambur
oryginału  zdaniem:  „Myszka  Miki  zainteresowała  się  Puchatkiem”  czy  nawet  –
wykorzystując  wiedzę  zdobytą  w  dalszej  części  artykułu  –  „Myszka  Miki  przejmuje
Puchatka”. Myślę, że w tym konkretnym przypadku takie tłumaczenia są  jak  najbardziej do
przyjęcia,  chociaż  jedna  z  moich  studentek  wpadła  na  ciekawy  pomysł  przełożenia
interesującego nas fragmentu jako: „Myszka Miki wdepnęła w… garnczek miodu”.

Naszpikowany tego typu problemami jest króciutki tekst Pitiful Debate. O części z

nich  była  już  mowa  przy  okazji  omawiania  tłumaczenia  funkcjonalnego  (rozdz.  3).  Warto
zwrócić jeszcze uwagę na dwuznaczne „spit on our rules” („pluć według naszych zasad”  lub
„pluć  na  nasze  zasady”),  które  zapewne  ma  służyć  dodatkowej,  ironicznej  charakterystyce
wybitnego autorytetu w dziedzinie plucia pestką wiśni na odległość. Ze względu na końcówki
polskich  przypadków  nie  dysponujemy  tu  idealnym  rozwiązaniem,  ale  chyba  niezłym
pomysłem  jest  przetłumaczenie  tego  zwrotu  na  potoczne  „pluć  na  naszych  zasadach”,  w
którym  przynajmniej  pobrzmiewa  druga  interesująca  nas  fraza  „pluć  na  coś”.  W  tekście
Topless  in  Rio  pojawia  się  sformułowanie  „toplessness  was  a  bare  Essentials”,  w  którym

wykorzystano  dwuznaczność  wyrazu  „bare”,  co  sprawia,  że  zwrot  ten  jest  trudny  do
przełożenia na język polski, w którym wyrazy „goły” i „nagi” tworzą nieco inne kolokacje:
goła szabla, pod gołym niebem, z gołą głową, gołymi rękami, gołym okiem, gołe słowa, nagie
fakty,  naga  prawda,  naga  rzeczywistość.  Oczywiście  można  któryś  z  nich  wykorzystać,
„dostosowując”  nieco  tekst  oryginału  (np.  „gołym  okiem”  czy  „naga  rzeczywistość”)  –
byłoby  to  nawet  konieczne,  gdybyśmy  mieli  do  czynienia  z  tekstem  literackim.  Ponieważ
jednak tłumaczymy tekst informacyjny, myślę, że można również zaakceptować rozwiązania
„gubiące”  dwuznaczność  oryginału,  na  przykład  „absolutna  konieczność”  czy  „niezbędny
warunek”. Dwuznaczność i gry słów są także cechą charakterystyczną tytułów amerykańskich
artykułów  prasowych,  na  przykład  Pipe  Down,  Pitiful  Debate,  In  a  Flap,  Hart  of  Stone  (w
Polsce  w  tytułach  tego typu  zaczyna  się  specjalizować  –  z  różnym  zresztą  powodzeniem  –
Gazeta Wyborcza).

Wydaje się, że jedyną metodą tłumaczenia gier słownych jest zastępowanie ich grą

języka docelowego. Oczywiście po rozważeniu wszystkich za i przeciw. Jeśli cena za
kalambur byłaby zbyt wysoka, przyjdzie z niego zrezygnować – ewentualnie można
posiłkować się przypisem.

2. Idiomy, powiedzenia, przysłowia

Bogata literatura na temat idiomów koncentruje się na próbach zdefiniowania

idiomów  oraz  przedstawienia  ich  klasyfikacji.  Różni  badacze  wyrażają  różne  poglądy  na
temat tego, czym  jest  idiom:  trwa debata dotycząca złożoności  idiomów (czy  muszą to być
wyrażenia  złożone,  a  jeśli  tak,  to  z  ilu  elementów);  spotyka  się  „definicje”  w  rodzaju
„znaczenie idiomu nie jest sumą znaczeń jego składników”, które byłoby bardziej na miejscu
w  arytmetyce  niż  w  językoznawstwie.  Ponieważ  nas  interesować  tu  będą  kwestie
tłumaczeniowe, pozostawimy problem ścisłego zdefiniowania idiomu językoznawcom, a sami
sformułujemy  nieprecyzyjną  definicję  roboczą,  która  jednak,  jak  sądzę,  pozwoli  nam  na
odróżnienie  większości  idiomów  od  nieidiomów  i  ustosunkowanie  się  do  kwestii  ich
przekładu.  Przyjmiemy  zatem,  że  idiomy  to  spetryfikowane  metafory,  w  większości
odnotowane w słownikach danego języka.

Wydaje się, że tłumacz może zastosować jedną z czterech technik tłumaczenia

idiomów:

A. Użycie „oczywistego”, nasuwającego się ekwiwalentu – idiomu o bardzo podobnej

formie i sensie w języku docelowym, jeśli takowy istnieje (co zdarza się najczęściej w
przypadku idiomów o pochodzeniu biblijnym lub klasycznym)

B. Użycie ekwiwalentu funkcjonalnego – zastąpienie idiomu języka wyjściowego

takim idiomem języka docelowego, którego znaczenie funkcjonalne jest podobne, choć obraz
inny.

C. Syntagmatyczne przetłumaczenie idiomu języka wyjściowego – co możliwe jest

tylko w rzadkich, specyficznych przypadkach, kiedy oryginalny idiom jest „przejrzysty”
(zrozumiały w kulturze docelowej) i tylko w pewnych typach tekstów, których odbiorca
przygotowany jest na pewne nowatorstwo, inwencję językową.

D. Użycie ekwiwalentu znaczeniowego nie będącego idiomem.

Granica między technikami A i B jest zresztą płynna – idiomy mogą pochodzić z tej

samej sceny, mieć podobna strukturę i różnić się tylko doborem jednostek leksykalnych, tak
jak  „inch  by  inch”  –  „krok po kroku” czy  „to run  neck and  neck”  –  „iść  łeb w  łeb”. Takie
różnice  na  ogół  nie  odgrywają  znaczącej  roli  w  tłumaczeniu.  Pewnym  utrudnieniem  bywa
„złapanie  idiomu  za  słowo”,  wykorzystanie  wyjściowego  znaczenia  metafory  dla  uzyskania
humorystycznego  efektu.  Zdarza  się,  że  funkcjonalny  ekwiwalent  oferuje  analogiczne

możliwości  w  języku  docelowym.  W  jednej  z  powieści  Archera  znajdujemy  następujące
sformułowanie: „they are twisting my arm it‟s amazing I‟m not permanentny in splints”, które
zostało  przełożone  na  język  polski  jako:  „Wiercą  mi  z  tego  powodu  dziurę  w  brzuchu,  że
chyba  prześwituję  na  wylot”.  Czasem  możliwe  są  kombinacje  powyższych  technik.  Na
przykład  w  książce  tego  samego  autora  idiom  „hook,  line  and  sinker”  został  zastąpiony  –
pochodzącym z tej samej sceny wędkarstwa – idiomem „połknął haczyk”, a następnie polski
zwrot  rozwinięto  poprzez  tłumaczenie  syntagmatyczne  oryginalnego  idiomu:  „Połknął
haczyk, żyłkę i spławik”. W efekcie powstało barwne i dobitne wyrażenie, dobrze oddające
sens  angielskiego  zwrotu,  choć  niewątpliwie  różniące  się  od  pierwowzoru  stopniem
oryginalności (powyższe przykłady pochodzą z: Malon 2001).

Kiedy tłumacz dojdzie do wniosku, że zastosowanie technik A-C nie jest możliwe,

zamiast  stosować  technikę  D  opuszcza  czasem  kłopotliwy  fragment  (zwłaszcza  w
przekładach  literackich,  by  uniknąć  wielosłowia).  I  tak  na  przykład  w  polskim  przekładzie
książki Peter Pan następujące zdanie: „Michael was up by his time also, looking as sharp as a
knife  with  six  blades  and  a  saw…”  zostało  przetłumaczone  jako:  „Michał  też  się  już
obudził…” (Adamczyk-Grabowska 1988: 57).

Militarne idiomy w tekście The Mouse That Roared, zgrupowane w poniższym

fragmencie, były już pokrótce omawiane przy okazji analizy tego tekstu w rozdziale 4., ale
wrócimy jeszcze do nich na chwilę, by zasugerować ich możliwe przekłady:

Liechtenstein has mustered all its big guns for the fray. Its foreign minister came to

The Hague armed with four of Europe‟s most expensive lawyers. Even its head of state.
Prince Hans-Adam II, has girded his loins for battle…

Sądzę, że w pierwszym przypadku można zastosować nasuwający się polski ekwiwalent
“wytaczać najtęższe działa”, w drugim – zastąpić „armed with” wyrażeniem „w obstawie”, a
w trzecim – spróbować metaforycznego „przypasał miecz” czy „przywdział zbroję”, które w
kontekście artykułu będą zrozumiałe, a jednocześnie niosą archaiczno-rycerskie konotacje,
zamierzone chyba przez autora.

Idiomem jest również wyrażenie „Sturm und Drang”, użyte w tym samym tekście w

zdaniu „Oh, the Sturm und Drang that has occasioned”, które chyba można przełożyć na
idiomatyczne „Ach, jaka się wtedy rozpętała burza”. Gubimy w ten sposób „niemieckość”
zwrotu „Sturm und Drang”, ale zachowujemy sens i ironię oryginalnego zdania.

Trudnym problemem jest też kwestia tłumaczenia powiedzeń i przysłów. Często

wyrażany jest pogląd, że przysłowia powinny być w przekładzie zastępowane przysłowiami
języka docelowego o podobnej wymowie (ekwiwalentem funkcjonalnym). Rozwiązanie takie
jest zapewne możliwe, a nawet godne polecenia w tekstach informacyjnych, w których dane
przysłowie czy powiedzenie nie odgrywa istotnej roli, oraz w tekstach, których akcja toczy się
wszędzie i nigdzie, np. w baśniach. Czy jest to jednak rozwiązanie godne bezwarunkowej
aprobaty, jeśli mamy do czynienia z tekstem osadzonym w konkretnych realiach? Chyba nie.

Jak słusznie zauważył A. Berman:

Of course a proverb may have its equivalents in other languages [Berman ma tu na

myśli ekwiwalenty funkcjonalne – K.H.], but… these equivalents do not translate it. […] The
desire to replace ignores […] the existence in us of a proverb consciousness which

immediately detects, in a new proverb, the brother of an authentic one: the world of our
proverbs is thus augmented and enriched… (1985/2000: 295)

Doskonałą ilustracją tezy Bergmana jest przekład Pamiętnika z powstania

warszawskiego  M.  Białoszewskiego,  w  którym  przysłowie  „jak  bida  to  do  Żyda”  zostało
przetłumaczone  funkcjonalnie  jako  „beggars  can‟t  be  choosers”;  w  efekcie  zniknęły
specyficznie  polskie,  czy  też  polsko-żydowskie,  konotacje  oryginalnego  powiedzenia  –
istotne chyba w kontekście tłumaczonej książki.

Przysłowia i powiedzenia – a przynajmniej te z naszego kręgu kulturowego – często

poddają  się  tłumaczeniu  syntagmatycznemu.  Na  przykład  wszyscy  trzej  tłumacze  The
Adventures of Tom Sawyer M. Twaina przekładają „can‟t teach any old dog new tricks” jako
„starego  psa  nikt  nowych  sztuczek  nie  nauczy”,  mimo  że  takie  sformułowanie  nie  jest
naprawdę  powszechnie  w  języku  polskim  używane.  Z  drugiej  strony  ważne  jest,  by  takie
syntagmatyczne tłumaczenie rzeczywiście przypominało powiedzenie, było zwięzłe, zręczne i
jasne. W związku z tym trudno uznać za udane dwa poniższe przekłady fragmentu tej samej
książki:

„His final feather broke the camel‟s back”

“Było to jakby ostatnim ziarenkiem dorzuconym do ładunku, pod którym grzbiet

wielbłąda musiał się załamać”.

„Stała się przysłowiowym piórkiem, pod którym ugiął się objuczony wielbłąd”.

W tym wypadku rozsądniejszym wyborem wydaje się zastosowana przez jednego z

tłumaczy technika B:

„Stała się przysłowiowym gwoździem do trumny” (powyższe przykłady z: Krzywicki

2003).

Przysłowia, powiedzenia lub sformułowania powiedzeniopodobne pojawiają się

również w tekstach informacyjnych: „Where man leads, pest must follow”, „Not even religion
can  break  up  his  friendship”.  W  przypadku  tego  typu  tekstów  nie  jest  może  tak  ważne
zachowanie  oryginalnego  obrazu  i  oryginalnej  struktury,  więc  pierwsze  z  tych  zdań  można
zapewne  przetłumaczyć  na  „jaki  pan,  taki  kram”.  Nic  jednak  nie  stoi  na  przeszkodzie,  by
powyższe  sformułowanie  przełożyć  syntagmatycznie:  „Gdzie  człowiek,  tam  i  szkodniki”.
Oczywiście użycie wyrazu „gdzie” jest tu metaforyczne: nie chodzi o dosłowne podążanie za
człowiekiem, a raczej o naśladowanie jego zachowań, ale za to takie tłumaczenie odwołuje się
do  naszej  „proverb  consciousness”  (świadomości  przysłowiowej),  a  jednocześnie  od  razu
wprowadza czytelnika w temat tekstu (podobnie jak pierwsze zdanie tekstu wyjściowego). W
przypadku drugiego przekładu nie mamy wielkiego wyboru, ponieważ jest ono żartobliwym
podsumowaniem  artykułu  i  chyba  wymaga  w  miarę  wiernego  przekazania.  Na  szczęście
tłumaczenie  tego  zdania  nie  sprawia  specjalnych  trudności:  „Nawet  religia  nie  zniszczy  tej
przyjaźni”. Wspomnieliśmy już o przekładzie ostatniego zdania z tekstu Two Legs Bad – „the
crayon is mighter than the sword”.

3. Neologizmy

Według H. Kurkowskiej i S. Skorupki (1964: 71) neologizmy podzielić można na

cztery rodzaje:

1. neologizmy strukturalne – nowe wyrazy powstałe z istniejących morfemów na drodze

typowych procesów słowotwórczych

2.  neologizmy kolokacyjne – nowe zestawienia istniejących wyrazów
3.  neologizmy semantyczne – istniejące wyrazy, którym przypisano nowe znaczenie
4.  zapożyczenia – wyrazy i zwroty importowane z obcych języków.

Do tych czterech kategorii niektórzy uczeni dodają neologizmy absolutne, które w

języku codziennym są dość rzadkie, pojawiają się natomiast w językach specjalistycznych
(zwłaszcza w postaci nazw firmowych), a przede wszystkim w literaturze pięknej.

Neologizmy stanowią zwykle problem tłumaczeniowy, gdyż po pierwsze nie da się

sprawdzić  ich  znaczenia  w  słowniku  języka  wyjściowego  ani  rzecz  jasna  znaleźć  ich
docelowego ekwiwalentu w słowniku dwujęzycznym, a po drugie zastosowaniu neologizmu
w  tekście  wyjściowym  powinno  w  zasadzie  odpowiadać  użycie  neologizmu  w  tekście
docelowym,  a  zatem  tłumacz  musi  zabawić  się  w  słowotwórcę.  Zasada  neologizm  za
neologizm  nabiera  szczególnego  znaczenia  w  tekstach  naukowych,  w  których  będą  one
zwykle  nazwami  nowych  wynalazków  lub  elementami  nowych  teorii,  oraz  w  tekstach
literackich, w których pełnią zwykle ważne funkcje estetyczno-poznawcze.

Szczególnie wiele neologizmów występuje zwykle w literaturze fantastycznej i

fantastyczno-naukowej, ponieważ autorzy opisujący inne światy pragną je uprawdopodobnić
użyciem  innego,  a  zatem  nowego  słownictwa  (por.  Bereś  1987:  62).  Mistrzem  neologizmu
jest  ST.  Lem,  przy  czym  największe  zagęszczenie  nowych  wyrazów  występuje  w
humorystycznym  nurcie  jego  twórczości  –  w  takich  książkach  jak  Cyberiada,  Kongres
futurologiczny czy Dzienniki gwiazdowe )

Znajdziemy tam typowe neologizmy strukturalne utworzone za pomocą przed- i

przyrostków,  a  także  złożenia,  np.  desymulant,  półmatek,  półbabek,  wielośmiertelny,
supersmok,  przeciw-przeciw-przeciw-przeciwrakieta,  ziemista  (specjalista  od  planety
Ziemia),  próżniarz  (kosmonauta),  rdzawki  (choroba  robotów),  wzrocza  (organ  wzroku  istot
pozaziemskich),  kompoter  (robot  podający  kompot).  Większość  neologizmów  tego  typu
została  przetłumaczona  na  angielski  przy  zastosowaniu  analogicznych  procesów
słowotwórczych.  I  tak  powyższe  przykłady  to  odpowiednio:  dissimulant,  semimother,
semigran, multimortal, metadragon, anti-anti-anti-antiballistic, missile, earthist, spacer, rustes
(na podobieństwo rabies, caries czy diabetes), opticules, compoter. Trudno zgadnąć, dlaczego
“nibyręce”  I  “nibynogi”  stają  się  w  tłumaczeniu  “alleged  hands”  i  “alleged  knees”,  bo
przecież  nasuwająca  się  analogia  z  nibynóżkami  ameby  (ang.  Pseudopodia)  nakazywałyby
użyć form „pseudohands” i „pseudolegs”.

Po mistrzowsku natomiast rozwiązał tłumacz problem neologizmu połączonego z grą

słów: „Niejednemu już w takich opałach wyszedł zamiast niesmoka – niesmak” (Tyberiada) –
„More than one poor soul, seeking to produce the lack of dragon ended up instead with the
back  of  the  dragon”.  Tłumacz  zrezygnował  z  neologizmu  po  to,  by  odtworzyć  grę  słów,  a
efekt  jest  równie  zabawny  co  w  oryginale.  Podobne  rozwiązanie  zostało  zastosowane  we
fragmencie  Kongresu  futurologicznego,  w  którym  Lem  używa  słowa  „smaczyć”,  będącego
zbitką  „smakować”  i  „znaczyć”  –  rzecz  dzieje  się  w  czasach,  kiedy  książki  będzie  można
spożywać w postaci pigułek:
„- To słowo nic nie znaczy.
- Po pierwsze, teraz mówi się „nic nie smaczy””

Tłumacz uznał, że gra słów jest tu ważniejsza od neologizmu i zaproponował

następującą wersję:
„- I‟m afraid I don‟t follow.
- First of all, we don‟t say follow but swallow”.

Za niezbyt udane trzeba uznać tłumaczenia wyrazów “mandolnice” (części ciała istot

pozaziemskich wydające dźwięki) i „czołginki” (istoty płci żeńskiej wyglądające jak czołgi).
Tłumacz  posłużył  się  tu  złożeniami  istniejących  słów,  tworząc  „hawk  pipes”  i  „traktor-
dryads”, co nie oddaje specyficznego humoru oryginału. W niektórych przypadkach tłumacz
zrezygnował z tworzenia neologizmów, używając wyrazów istniejących w języku angielskim,
na  przykład  „kretyniec”  –  „boob”,  „torturant”  –  „torturer”,  „drzwisty”  (drzwi  otwierane
głosem)  –  „security  door”,  „spisanka  telefoniczna”  –  „telephone  direktory”,  „bliźniowiec”

(sobowtór od wyr. Bliźni) – „an exact duplicate”… Trudno ustalić przyczyny tych decyzji. W
przypadku takich wyrazów jak „kretyniec” czy „torturant” tłumacz mógł przeoczyć fakt, że są
to  neologizmy.  W  innych  sytuacjach  mógł  działać  w  przekonaniu,  że  ważniejsze  jest
precyzyjne oddanie sensu wyrazu. Ciekawym przypadkiem jest „bladawiec”, który odgrywa
dość istotną rolę w Tyberiadzie jako pogardliwe określenie człowieka używane przez roboty.
W  tłumaczeniu  użyto  słowa  „paleface”  (blada  twarz),  którym  rzekomo  posługiwali  się
Indianie mówiąc o białych; wydaje się, że alternatywą mógł być neologizm „paler”. Czasami
dokładniejsze  tłumaczenie  neologizmów  mogłoby  dać  w  efekcie  niezbyt  zręczne  wyrazy
angielskie  –  „szafogeneza”  stałaby  się  „cupboardgenesis”  lub  „wardrobegenesis”,  a
„bratożerstwo” – „fratrivority”. Możliwe też, że czasem po prostu zabrakło inwencji.

Pomysłowość tłumacza widać najlepiej we fragmentach, w których następuje

gwałtowna kondensacja neologizmów, zwykle w połączeniu z grą słów. Bezpośrednie
tłumaczenie poszczególnych neologizmów za pomocą analogicznych form języka
docelowego jest wtedy niemożliwe – trzeba posłużyć się kompensacją.

„Język zmienił się najbardziej. Żywać od żyć, jak bywać od być, bo można żyć

kilkakrotnie, stąd forma częstotliwa. Ale także myć – mydło, prać – pradło, bać – badło.
Pojęcia nie mam, co to znaczy…” „But the language changed the most. Rebe, rebeing, rebeen,
Since if you‟re not satisfied with yourself, sou can start over. Or unbe, if you get completely
discouraged. But then there‟s prebe, postbe, disbe, misbe, overbe and qyasibe. I haven‟t the
foggiest what these are supposed to mean…”

Tłumacz koncentruje się na angielskim odpowiedniku czasownika „być” i

wykorzystuje jego potencjał słowotwórczy w całej pełni, co niektórzy krytycy mogliby
pewnie uznać za „ulepszanie” oryginału. Trudno natomiast byłoby cokolwiek zarzucić
tłumaczeniu innego fragmentu Kongresu futurologicznego:

„Co idzie z nogi? Nogant. Nogiel, ewentualnie kogiel-nogiel. Nogier, noginia, noglić

się  i  nożyć  się.  Roznożenie.  Znożony.  Nogać  tam!  Nogaś!  Nogam?  Nogista.  Proszę,  widzi
pan, mamy coś płodnego. Nogista. Nogistyka.” „Foot. Good. Onefoot, twofoot. Threefooter,
fourfooted.  Footing,  footingly,  footling.  Footage,  befootery.  Footment.  And  footloose  gets
you  footless,  unfooted,  defeeted.  Ah,  defeetism,  feetish,  feetus…  feetback?  Infoot  and
outfoot! I think we‟re getting somewhere. Feetality, twofootalitarianism”.

Bardzo zręcznie poradził sobie tłumacz z wymyślonymi przez Lema skrótami i

skrótowcami. CIPEK (Centralny Instytut Pełnej Estetyzacji Kończyn) został przetłumaczony
jako  BUFF  (Beautifull  Figure  Foundation),  MOIRA  (Mobilna  Inspekcja  Ratunkowa)  jako
MOIRA  (Mobile  Inspection  and  Rescue  Auxiliaries),  AMOREK  (Amortyzator  Energii
Kinetycznej)  –  CUPID  (Cyclochronic  Unidirectional  Polarisation  of  Inchoate  Differentials),
DUPKI (Dyssypatory Układowe Powolnej Kompensacji) – FALSIES (Fail-Safe Integrators).
Tłumacz  nie  znalazł  w  pełni  zadowalającego  rozwiązania  problemu  wyrazów  „bemby,
zbembardować i bombardowanie” utworzonych od skrótu BMB (Bomby Miłości Bliźniego) i
posłużył  się  wyrażeniami  ze  skrótem  LTN  (Love  Thy  Neighbour)  –  LTN  bombs,  bombed
with LTN, LTN strike.

Co ciekawe, w angielskich przekładach nie znajdziemy próby odtworzenia złożeń

rymowanych,  takich  jak  „kobieta-taboreta,  maszyna-straszyna,  korozja-sklerozja,  bijaki-
męczaki,  zmora-potwora”,  mimo  że  wyrazy  tego  typu  są  częściej  spotykane  w  języku
angielskim  niż  w  polskim.  Tłumacz  zdecydował  się  jednak  na  „stoolmaid,  scarechrome,
corrosis-sclerosion,  sadistomasochistors”  i  zupełnie  nieudany  „hideous  monster”.  Dziwna
wydaje  się  zwłaszcza  rezygnacja  z  rymu  w  przypadku  „korozji-sklerozji”,  ponieważ  wręcz
nasuwają się tu dwa rozwiązania rymowane: „corrosis-sclerosis” lub „corrosion-scleriosion”.

Bardzo różnie tłumaczone były neosemantyzmy. „Lewak” (osoba polująca na

lwy) został przetłumaczony jako „leostat” (neologizm), „zamachowiec” (osoba robiąca coś za
jednym zamachem) – dość zręcznie jako „overnighter”, „czasownik” (specjalista od podróży

w  czasie)  –  bardzo  nieudanie  jako  „authority  on  time”,  „skwarki”  (cząstki  elementarne
mniejsze od kwarków) – rzecz jasna jako „squarks”, „ewolucja z przepychem” (bo niektóre
gatunki „przepychają się” lepiej niż inne) – jako „battering ram sort of evolution”, co dobrze
oddaje  sens  polskiego  sformułowania,  ale  kładzie  dowcip.  Jak  zwykle  najlepiej  wychodzą
dłuższe  fragmenty  obfitujące  w  tego  typu  neologizmy,  w  których  można  zastosować
kompensację, jak w przypadku tego fragmentu Kongresu futurologicznego:

„Najgorsze są słowa, które nie zmieniły wyglądu, lecz zdobyły zupełnie nowy sens.

Myśliwy – plagiator cudzych pomysłów. Symulant – obiekt nieistniejący, który udaje, że jest.
Smarkacz – smarowniczy-robot.”. „The worst are which look the same but have acquired
entirely different meanings. Expectorant – a conception aid. Pederast – artificial food faddist.
Compensation – mind fusion. Simulant – something that doesn‟t exist but prevends to. Not to
be confused with simulator, a robot simulacrum”.

W przypadku neologizmów absolutnych, przypominających wyrazy danego języka

tylko  przyrostkami  i  przedrostkami,  tłumacz  ma  właściwie  wolną  rękę  –  liczy  się  jedynie
efekt  wizualno-brzmieniowy  tłumaczenia.  W  Dziennikach  gwiazdowych  spotykamy
następujące wyrażenia: „tryfować szengiele, spętwić baldury, przeklimować badubiny”, które
zostały oddane przez tłumacza  jako „norching combula, spruge on the sunkers, enacclimate
the  gwats”.  Można  jedynie  zauważyć,  że  „enacclimate”  wywołuje  zdecydowanie  silniejsze
skojarzenia „klimatyczne” niż polski pierwowzór.

Nieco inną rolę pełnią neologizmy w twórczości M. Amisa. Bohaterowie

Amisa to ludzie zagubieni, żyjący w betonowych dżunglach drugiej połowy XX wieku (por.
Bradbury  1993:  407),  posługujący  się  barwnym  potocznym  językiem,  często  slangiem.
Neologizmy  w  utworach  takich  jak  Money,  London  Fields,  Time‟s  Arrow,  Visiting  Mrs
Nabokov  czy  The  State  ef  England  odzwierciedlają  zatem  prawdziwe  zjawiska  językowe
zachodzące w angielszczyźnie tego okresu. Amis posługuje się wieloma  metodami tworzenia
neologizmów. Między  innymi  spotykamy  niekonwencjonalne wyrazy utworzone za pomocą
typowych  przedrostków  i  przyrostków,  takie  jak  „anti-talent,  antigallantry,  anti-charisma,
anti-cathedral,  antidisestablishmentarianism,  barker,  300-pounder,  Earther,  womanlessness,
femalelessness,  vigourlessness,  afectlessness,  talentedly,  malely,  full-throatedly,  bingoid,
factoid (wszystkie przykłady  z:  Maj 1998). Gdy  przeanalizujemy tłumaczenia  neologizmów
tego  typu,  uderza  przede  wszystkim  brak  konsekwencji.  Tłumacze  bez  trudu  tworzą
neologizmy

takie

jak

anticharyzma,

antykatedra,

antydysestablishmentarianizm,

stupięćdziesięciokilogramowiec,  bezkobiecość  czy  bingoidalny,  ale  już  „antigallantry”  to
„totalny  brak  galanterii”,  „a  talentem  barker”  –  „ma  talent  do  szczekania,  „Earther”  –  jakiś
„ziemiański brat”, „womanlessness” – „brak kobiet”, „full-throatedly” – „odsłaniając szyję”, a
zastosowane odpowiedniki „anti-talent” i „talentlessness” – „antytalent” i „beztalencie” – nie
są w języku polskim neologizmami. Podobnie jak w przypadku przekładów Lema, tłumacze
staranniej  odtwarzają  fragmenty,  w  których  neologizmy  występują  w  wyjątkowo  dużym
zagęszczeniu lub służą dodatkowym celom, na przykład gry słownej.

M. Amis jest mistrzem w tworzeniu nowych frazeologizmów. W wymienionych

utworach  pojawiają  się  takie  zwroty,  jak  „psychopathic  heat,  heartbroken  eyes,  homeless
voices,  the  bar  was  three  drinkers  deep,  nuclear  dads  have  gone  non-nuclear”.  Tłumacze  na
ogół starają się zachować niezwykłość tych sformułowań w tłumaczeniach, choć nie zawsze
im  się  to  udaje.  Z  wymienionych  przykładów  najłatwiejszy  okazał  się  ten  pierwszy:  w
polskim  przekładzie  znajdziemy  „psychopatyczny  upał”;  nie  znaleziono  natomiast  dobrego
sposobu  na  przełożenie  „heartbroken  eyes”,  które  tłumacz  zastąpił  omówieniem  ”wpatrując
się  we  mnie  z  rozdzierającym  smutkiem”.  Ewidentnym  błędem  jest  przełożenie  „homeless
voices”  jako  „głosy  bezdomnych”.  Ostatni  przykład  stanowi  ciekawy  problem
tłumaczeniowy,  ponieważ  sformułowanie  „nuclear  fathers”  zostało  ukute  na  wzór  „nuclear
family”  – rodzina dwupokoleniowa, składająca się tylko z rodziców  i dzieci.  „Nuclear dads

have gone non-nuclear” (The State of England) odnosi się do mężczyzn, którzy opuścili swoje
żony I zamieszkali z innymi kobietami. Ponieważ w języku polskim nie istnieje
sformułowanie „rodzina nuklearna”, a polskie „dwupokoleniowa” nie bardzo nadawało się na
określenie ojca, tłumacz zdecydował się na zastąpienie neologizmu „nuclear father” zupełnie
innym nowym frazeologizmem w języku polskim: „udomowieni ojcowie przeszli w stan
dziki”.

Specyficznym problemem związanym z kwestią neologizmów są zapożyczenia. W

języku polskim pojawia się bardzo wiele angielskich wyrazów, a tłumacz często staje wobec
problemu:  kiedy  można  uznać,  że  dane  zapożyczenie  przestało  już  być  cytatem
(zapożyczeniem  niezasymilowanym)  lub  też  wyrazem  używanym  wyłącznie  w  żargonie
fachowców  z  danej  dziedziny.  Tłumacząc  jakiś  czas  temu  tekst  In-Flight  Ford
zastanawialiśmy się nad polskim ekwiwalentem sformułowania „flight catering”; nie wszyscy
z moich studentów byli zdania, że wyraz „catering” wszedł już do ogólnej polszczyzny.

4. Zdrobnienia

Język polski posiada bogaty system przyrostków zdrabniających, które mogą być

dodawane nie tylko do rzeczowników, ale również do przymiotników i przysłówków. Oprócz
oczywistej funkcji określania mniejszego rozmiaru danego obiektu, zdrobnienia mogą pełnić
bardzo  różne  funkcje  komunikacyjne,  na  przykład  wyrażać  uczucia  pozytywne,  takie  jak
czułość  (mateczka,  staruszka),  radość  (słoneczko,  dzionek),  współczucie  (biedaczek,
kobiecina),  uczucia  negatywne,  takie  jak  lekceważenie  czy  pogarda  (idejka,  urzędniczyna),
tworzyć  rzeczowniki  policzalne  z  niepoliczalnych  (drewienko,  pyłek,  ognik)  (Kreja  1969).
Pomijamy  tu  funkcje  słowotwórcze  zdrobnień,  gdyż  powstałe  w  ten  sposób  wyrazy  nie  są
zwykle postrzegane jako zdrobnienia, natomiast funkcję augmentatywną wymienianą przez B.
Kreję  (1969:  20)  określilibyśmy  raczej  jako  żartobliwe  lub  ironiczne  użycie  zdrobnień  (np.
„nóżka”  w  odniesieniu  do  kończyny  dinozaura).  W  przeciwieństwie  do  polskiego  język
angielski  dysponuje  zaledwie  paroma  przyrostkami  zdrabniającymi,  które  można  dodać
jedynie do nielicznych, określonych rzeczowników, na przykład –let – piglet, droplet, starlet;
-ling – duckling, gosling, princeling; -ette – kitchenette; -y lub –ie – auntie, nightie, Tommy,
Johnny, doggie; -kin – lambkin.

W związku z tak ograniczonym użyciem zdrobnień w języku angielskim, znalezienie

gotowych  odpowiedników  polskich  zdrobnień  w  tym  języku  jest  właściwie  niemożliwe.
Stwarza to  szczególne problemy w przypadku tłumaczeń  literackich, a zwłaszcza dzieł tych
autorów, którzy stosują wiele zdrobnień. Tłumacze mają do dyspozycji zaledwie parę technik
tłumaczenia zdrobnień:
- dodawanie do rzeczownika przydawki, na przykład „little” lub „small”,
- użycie po angielsku słowa, które określa obiekty mniejsze niż podstawa zdrobnienia, np.
           przetłumaczenie „dróżka” nie jako „small road”, ale jako „path”,
- użycie słowa, które ma pozytywne/negatywne konotacje
- inne formy kompensacji.

Dobrym przykładem tekstu literackiego, w którym zdrobnienia odgrywają istotną rolę

jest Kompleks polski T. Konwickiego. Drobną ilustracją postawy tłumacza może być fakt, że
nie  wykorzystał  on  jedynej  okazji  użycia  angielskiego  zdrobnienia,  tłumacząc  wyraz
„kropelka” jako „drop” (wszystkie przykłady z: Śliwińska 2003). Tłumacz najczęściej stosuje
technikę pierwszą, poprzedzając angielskie rzeczowniki przymiotnikami „little” lub „small”,
przede wszystkim tam, gdzie zdrobnienie sygnalizuje mały rozmiar obiektu: drzewko – a little
palm, uliczki –  little streets, wioseczka – small village, mostek – small bridże, itd. Parę razy
stosowana  jest technika druga  – użycie angielskiego wyrazu, który oznacza obiekt  mniejszy

niż podstawa polskiego zdrobnienia, na przykład: rzeczka  – stream, dróżka – path. Ta sama
technika bywa stosowana w przypadku zdrobnień wyrażających mniejsze natężenie zjawiska:
wiaterek  –  breeze  (w  tym  przypadku  zdrobnienie  i  jego  angielski  ekwiwalent  określają
mniejszą siłę wiatru), a także wtedy, gdy zdrobnienie ma charakter emocjonalny: papierosek –
cig,  uśmieszek  –  smirk.  Jednak  w  większości  przypadków  emocjonalnych  zastosowań
zdrobnień  tłumacz  nie  próbuje  przekazać  czytelnikom  intencji  autora.  Takie  zaniechania
dotyczą nawet niezwykle nacechowanych użyć zdrobnień. Przyjrzyjmy się paru przykładom:

„Kto mnie, Europejczyka, nie obywatela świata, kto mnie, esperantystę, kosmopolitę,

agenta obcego mocarstwa Uniwersalności Losów, kto mnie przemienił, jak w złej bajce, w
zacietrzewionego, ciemnego, wściekłego Polaczka?” „Who turned me, a European, no, citizen
of the World, an Esperantisti, a cosmopolitan, an agent of universalism, who turned me, as in
some wicked fairy tale, into a stubborn, ignorant, furious Pole?”

Tłumacz nie tylko gubi trudną do przekazania ironię sformułowania „agenta obcego

mocarstwa”, ale nie próbuje nawet oddać pogardliwego „Polaczka”, chociaż ma do
dyspozycji pejoratywne słowo „Polack”.

Asymetria między językiem polskim – dysponującym wieloma mechanizmami

tworzenia  zdrobnień  –  a  angielskim,  który  zdrobnień  niemal  nie  używa,  powoduje  jeszcze
jedno ciekawe zjawisko: w tłumaczeniach z angielskiego na polski pojawiają się zdrobnienia,
których  w  oryginale  nie  było.  Oczywiście  najwięcej  takich  zdrobnień  znajdziemy  w
tłumaczeniach  książek  dla  dzieci  (Christopher  Robin  –  Krzyś,  Eyeore  –  Kłapousio,
Kłapounio,  Peter  Pan  –  Piotruś  Pan),  ale  ciekawym  zadaniem  byłoby  sprawdzenie,  czy  i  w
jakim natężeniu pojawiają się zdrobnienia w tłumaczeniach literackich dla dorosłych.

Jak już podkreślaliśmy, granica między problemami językowymi a kulturowymi jest

dość arbitralna. Istnieją też trudności przekładowe, które wyraźnie należą do obu tych sfer: na
przykład  fakt,  że  po  angielsku  zwracamy  się  do  wszystkich  rozmówców  per  „sou”,  a  po
polsku  –  w  zależności  od  uwarunkowań  społecznych  –  per  „ty”,  „pan/pani”,  „państwo”.
Zatem  tłumacze  anglojęzycznego  filmu,  w  którym  bohaterowie  poznają  się,  a  następnie
zostają  przyjaciółmi  czy  kochankami,  muszą  dokonać  arbitralnej  decyzji,  w  którym
momencie akcji zmienić formułę „pan/pani” na „ty”. W niezręcznej sytuacji znalazła się też
tłumaczka  Talking  It  Over  Juliana  Barnesa.  Książka  ta  została  napisana  w  konwencji  serii
wywiadów czy też słuchowiska radiowego, w którym główni bohaterowie opowiadają komuś
historię  swojego  życia.  W  oryginale  angielskim  nie  dowiadujemy  się,  kim  jest  osoba
przeprowadzająca wywiad – „słyszymy” tylko bohaterów. W polskim przekładzie tłumaczka
musiała  zdecydować,  czy  osoba ta  jest  mężczyzną  czy  kobietą.  Założywszy  zapewne,  że  ta
osoba  jest  tożsama  z  autorem  książki,  tłumaczka  wybrała  rodzaj  męski  i  pewnie  postąpiła
słusznie,  ale  faktem  jest,  że  w  porównaniu  z  oryginałem  nastąpiło  tu  pewne
„ujednoznacznienie”  książki  Barnesa.  W  tej  samej  książce  mamy  do  czynienia  z  jeszcze
jednym  trudnym  problemem  językowo-kulturowym.  Bohaterowie  tej  książki  sprzeczają  się,
czy  poprawne  jest  zdanie  „everybody  has  changed  their  names”.  Z  gramatycznego  punktu
widzenia  problem  polega  na  tym,  że  „everybody”  (coś  w  rodzaju  polskiego  „każdy”)  jest
zaimkiem w liczbie pojedynczej, natomiast „their” kwantyfikatorem dzierżawczym w liczbie
mnogiej. Konstrukcje takie pojawiły się we współczesnej angielszczyźnie na skutek tendencji
zwanej, nie wiedzieć czemu, poprawnością polityczną, w myśl której użycie po takim wyrazie
jak  „everybody”  męskiego  kwantyfikatora  „his”  byłoby  przejawem  seksizmu.  Ta  sama
tendencja  nakazuje  autorowi  piszącemu  np.  o  tłumaczu,  którego  płci  nie  znamy,  używać
zaimków  „s/he”  lub  „he/she”  („on/a”,  „on/ona”),  przy czym  w przypadku tej drugiej wersji

dobrze jest od czasu do czasu zmienić kolejność. Tłumaczenie zacytowanego wyżej zdania na
polski jest zatem zadaniem karkołomnym z dwóch powodów. Po pierwsze, w języku polskim
„poprawność  polityczna”  jeszcze  nie  obowiązuje  (choć  podejrzewam,  że  już  niedługo
będziemy  używać  takich  form,  jak  „tłumacz/ka”).  Po  drugie,  „everybody  has  changed  their
names” tłumaczy się najnaturalniej na język polski jako „wszyscy pozmieniali sobie imiona i
nazwiska”,  a  w  takiej  wersji  problem  „poprawności  politycznej”  w  ogóle  się  nie  pojawia.
Tłumaczka zastosowała wersję  „poza  mną  nie  ma  już  nikogo, co by  nie pozamieniali  sobie
imion  czy  nazwisk”.  Zważywszy,  że  gramatyczność  tego  zdania  jest  za  chwilę
kwestionowana  przez  innych  bohaterów,  rozwiązanie  należy  uznać  za  rozsądne.  Innym
wyjściem  było  zastosowanie  przypisów  wyjaśniających  istotę  sprawy,  które  jednak  w  tym
wypadku musiałyby chyba być dość długie.

Zjawisko, które można by nazwać względną nieprzekładalnością kulturowo-językową,

może  dotyczyć  tekstów  typu  Kabaret  Starszych  Panów  –  tekstów  pełnych  gier  słownych  i
aluzji kulturowych. Ich tłumaczenie byłoby niezmiernie trudne, co – w połączeniu z brakiem
zapotrzebowania  –  powoduje,  że  nikt  nie  próbuje  ich  tłumaczyć.  Powtórzmy,  jest  to
nieprzekładalność  względna,  bo  gdyby  nagle  –  z  trudnych  do  wyobrażenia  powodów  –
okazało się, że Anglicy bądź Amerykanie zapragnęli zapoznać się z twórczością J. Przybory i
J. Wasowskiego, to z pewnością znaleźliby się kompetentni tłumacze gotowi do podjęcia tego
trudu. Zauważmy, że filmy z cyklu Monty Python są zapewne równie  trudne do przełożenia,
ale ze względu na otwartość (czy też snobizm) polskich odbiorców zostały przetłumaczone na
nasz język.

Pisząc o nieprzekładalności O. Wojtasiewicz wymienia pokrewny typ tekstów:

„Bodaj całkowicie nieprzekładalny jest stosunkowo rzadki a ponadto niezbyt ważny,

choć bardzo nieraz interesujący, gatunek literacki, jakim jest parodia. Dzieje się tak dlatego,
że każda parodia ex definitione jest aluzją erudycyjną, co w praktyce oznacza brak pełnej
przekładalności”. (Wojtasiewicz 1957/1992: 100)

Dodajmy,  że  parodia  bywa  przekładalna,  jeśli  w  kulturze  docelowej  znany  jest  utwór
parodiowany.  Znany,  nie  musi  nawet  oznaczać  dobrze  znany  czy  czytywany,  czasem
wystarczy  informacja  o  utworze.  Joseph  Andrews  H.  Fieldinga  jest  parodią  Pameli  S.
Richardsona i fakt ten doceniają zarówno czytelnicy angielscy, jak i polscy, mimo że rzadko
kto w dzisiejszych czasach sięga po Pamelę. Inna sprawa, że Joseph Andrews może również
funkcjonować jako utwór niezależny.

Bardzo trudnym problemem przekładowym są piosenki, które – być może z tego

właśnie powodu – bardzo rzadko podlegają tłumaczeniu. Jeśli celem takiego tłumaczenia ma
być tekst dający się śpiewać, to oczywiście wszelkie „zanurzenie kulturowe” staje się barierą
nie do przebycia dla tłumacza. Przykładem takiej  sytuacji  jest  –  zgrabny zresztą  – przekład
ostrawskiej ballady Jaromira Nohavicy  Aż to se mnu sekne, opisany przez P. Sawickiego i J.
Smičekovą (2003: 195-209). Ze względu na aluzje kulturowe (np. postać Magdona z ballady
o Magdonovej) oraz dobór odmiany języka (gwara ostrawska) przekład nie może dostarczyć
odbiorcom takiego bogactwa znaczeń, jakie jest udziałem odbiorców oryginału. Warto jednak
zauważyć, że piosenka ta jest chętnie słuchana przez polskich fanów Nohavicy – zarówno w
wersji  czeskiej,  jak  i  polskiej,  między  innymi  dlatego,  że  domyślają  się  oni  w  niej
dodatkowych ukrytych znaczeń, nawet jeśli ich nie rozumieją. Nie można natomiast liczyć na
żadne  domysły  i  podejrzenia,  gdy  oryginalny  tekst  piosenki  zostanie  zastąpiony  innym,

Mit idealizacji: „błędami nie warto się zajmować, teoria

tłumaczenia powinna zająć się tłumaczem idealnym”

Teoretyczny  punkt  widzenia  pociąga  za  sobą  przyjęcie  pewnych  założeń.  Po
pierwsze:  pominięcie  zagadnień  artystycznych  […]  Po  drugie,  pominięcie
wszelkich  błędów  w  pracy  przekładowej  wynikających  z  nieuwagi  czy
nieumiejętności  tłumacza,  niedostatecznej  znajomości  języka  oryginału  czy
przekładu  itp.  Innymi  słowy  jest  to  przyjęcie  „tłumacza  idealnego”,  czyli
takiego,  który  dysponuje  całkowitą  znajomością  obu  języków,  realiów,  tła
historycznego,  ideologii  oryginału  itp.,  itp.  Przyjęcie  takiego  założenia  jest
uzasadnione,  gdyż  chodzi  tu  o  teoretyczne,  obiektywne  problemy  pracy
przekładowej,  a  subiektywna  nieumiejętność  tłumacza  nie  podważa
poprawności teoretycznych rozwiązań tych problemów, podobnie jak i fakt, że
strzelec  na  zawodach  chybił,  bo  mu  się  trzęsły  ręce  ze  zdenerwowania,  nie
podważa teoretycznych sformułowań balistyki

Olgierd Wojtasiewicz

Powyższy Cytat to dobitne sformułowanie postulatu idealizacji w badaniach nad

tłumaczeniem. Jednak porównanie jest chybione, ponieważ teoria przekładu nigdy nie będzie
nauka  przypominającą  balistykę  –  balistyka  jest  nauką  ścisłą,  poddziedziną  fizyki,  teoria
przekładu jest nauką opisową, zajmującą się pewnymi szczegółowymi formami komunikacji
językowej.  Nauka  o  tym,  jak  ludzie  się  porozumiewają,  dodatkowo  skomplikowana
międzyjęzykową  i  międzykulturową  formą  owego  porozumiewania  się    w  przypadku
tłumaczenia,  nie  przypomina  w  niczym  nauki  o  ruchu  ciał.  W  znacznie  większym  stopniu
przypominać musi psychologię zajmującą się problemem strzelca o trzęsących się rękach.
A.Lefevere nie chce się zajmować błędami z innych powodów. W swoim artykule z 1982 r.
wymienia on błędy popełnione w angielskich tłumaczeniach B. Brechta, po czym stwierdza,
że takie podejście do badania tłumaczeń nie jest „konstruktywne”. Jego zdaniem:

A writer‟s work gains exposure and achieves influence mainly through

“misunderstandings and misconceptions”, or, to use more neutral term, refractions. Writers
and their work are always understood and conceived against a certain background or, if you
will, are refracted through a certain spectrum. (Lefevere 1982/2000: 233-234)

Wydaje się, że Lefevere myli tu dwa zupełnie różne zjawiska. Jest rzeczą zupełnie oczywistą,
że  zarówno  pisarze,  jak  i  tłumacze  (i  w  ogóle  wszyscy  ludzie)  korzystają  ze  swoich
wcześniejszych doświadczeń, przez  ich pryzmat postrzegają świat, a więc także  interpretują
teksty. Dlatego nie może być dwóch identycznych interpretacji tego samego tekstu; nie może
być dwóch identycznych tłumaczeń. Fakt ten podkreślaliśmy już wielokrotnie w tej książce:
nie  jest możliwe zrozumienie  bez znalezienia w  pamięci odpowiednich  struktur, do których
nowa informacja byłaby porównana i w jakimś sensie dopasowana. Równie oczywiste jest to,
że  tłumacze  muszą  interpretować  tłumaczony  przez  siebie  tekst  i  że  interpretacje  dwóch
różnych  tłumaczy  zawsze  będą  się  od  siebie  w  pewnym  stopniu  różnić.  Nie  ma  to  nic
wspólnego  z  opisanym  przez  Lefevere‟a  faktem  przetłumaczenia  słowa  „Lumpen”  jako
„rags”, a nie (jak być powinno) jako „fools” (Lefevere 1982/2000: 234). Ten ewidentny błąd
tłumaczeniowy,  który  dostrzeże  każdy  kompetentny  krytyk,  nie  ma  nic  wspólnego  z  żadną
refrakcją.  Jest  to  po  prostu  przykład  pomyłki  tłumacza.  Zadanie  krytyka  polega,  między

innymi, na wskazaniu takich błędów. Natomiast teoretyk tłumaczenia ma za zadanie
sporządzenie klasyfikacji takich błędów, próbę ustalenia ich źródeł, wyciągnięcie wniosków
teoretycznych dotyczących natury kompetencji tłumaczeniowej (błędy są objawami luk w
kompetencji) i wyciągnięcie wniosków praktycznych co do nauczania przekładu.

Wziąwszy pod uwagę opisane powyżej fazy procesu tłumaczenia, wydaje się, że błędy

tłumaczeniowe mogą pojawić się na skutek: bezkrytycznego stosowania strategii tłumaczenia
syntagmatycznego,  mylnej  interpretacji  tekstu  oryginału,  nieodpowiedniej  realizacji  tekstu
docelowego lub nieświadomości tłumacza co do powszechnie akceptowanych celów i zasad
tłumaczenia. Oczywiście granice  między tymi  kryteriami  błędów  mogą być płynne:  czasem
będzie  to  trudno  ustalić,  czy  dany  błąd  powstał  w  wyniku  braku  analizy  tekstu
wyjściowego(tłumaczenia  syntagmatycznego)  czy  też  z  powodu  mylnej  interpretacji  tekstu,
czy  przyczyną  błędu  był  brak  wiedzy  metatranslacyjnej  czy  też  niewłaściwa  realizacja
przekładu,  wynikająca  na  przykład  z  nieuświadomienia  sobie  przez  tłumacza  sytuacji
odbiorcy  przekładu.  Sądzę  jednak,  że  w  większości  przypadków  uda  nam  się  przypisać
zaobserwowane błędy przekładowe do poszczególnych kategorii i podkategorii, i że taka ich
klasyfikacja rzuci pewne światło na przyczyny powstawania błędów, a tym samym na kwestie
kompetencji  tłumaczeniowej  i  dydaktyki  przekładu  (por.  klasyfikacja  błędów  w:  Pisarska,
Tomaszewicz 1988: 144-151).

I. Błędy tłumaczenia syntagmatycznego

Błędy tłumaczenia syntagmatycznego wynikać mogą z drastycznych ograniczeń

czasowych, słabej znajomości języka wyjściowego i/lub kultury wyjściowej, a czasem także z
przekonania  tłumacza  o  wyższości  tłumaczenia  dosłownego  lub  niewiedzy  na  temat  innych
możliwych  sposobów  postępowania  (w  przypadku  tłumaczy  początkujących).  Jak  już
wspominaliśmy  tłumaczenie  syntagmatyczne  polega  na  (czasem  niejako  automatycznym)
zastępowaniu struktur języka wyjściowego strukturami języka docelowego bez próby głębszej
analizy  sensu  przekładanego  tekstu.  Tłumaczenie  takie  bez  kontroli  wyższych  poziomów
przetwarzania  tekstu  –  bez  odwołania  się  do  ram  czasownikowych,  scen,  scenariuszy  i
schematów  reprezentowanych  przez  dany  tekst  –  prowadzi  zwykle  do  pojawienia  się  w
tekście przekładu kilku rodzajów błędów.

1. Błędy ekwiwalentów słownikowych

Przejawem nadmiernego – ślepego polegania na tłumaczeniu syntagmatycznym jest

używanie  w  tekście  przekładu  najbardziej  typowych  ekwiwalentów  słownikowych.  Jak  już
pisaliśmy powyżej, ekwiwalenty podawane w słownikach dwujęzycznych  nie SA  naprawdę
ekwiwalentami tłumaczeniowymi, co najwyżej statystycznie często nimi bywają. Jeśli zatem
tłumacz  zadowala  się  słownikiem  lub  swoją  własną  znajomością  „stuprocentowych”
ekwiwalentów, prędzej czy później popełni błąd.

Błędy tego typu pojawiają się bardzo często w przekładach niedoświadczonych

tłumaczy. Początkujący tłumacze pracujący  nad  przekładem tekstu  The Mouse That  Roared
najczęściej  przetłumaczą  wyraz  „kingdom”  jako  „królestwo”,  choć  skądinąd  wiadomo,  że
Liechtenstein jest księstwem, wyraz „citizens” automatycznie zastąpią słowem „obywatele”,
choć  ściśle  rzecz  biorąc  mieszkańców  księstwa  czy  królestwa  powinno  się  raczej  nazywać
„poddanymi”;  „armed  with”  w  większości  tłumaczeń  zostanie  oddane  jako  „uzbrojony  w”,
chociaż  po  polsku  nie  powinno  się  pisać  „uzbrojony  w  czterech  prawników”.  W  tekście
Topless in  Rio  wyraz  „skimpy”  bywa tłumaczony  jako  „kusy”, chociaż  mowa o kostiumach

kąpielowych. Ciekawym przypadkiem  jest wyraz „ironically” z tego samego tekstu:  polskie
słowniki  tłumaczą  go  zwykle  jako  „ironicznie,  jak  na  ironię”  –  i  tak  też  przetłumaczyła  go
większość  moich  studentów  –  jednak  w  tym  konkretnym  tekście  znacznie  lepiej  pasuje  do
kontekstu wyraz „paradoksalnie”. Wyraz „fable” w słownikach angielsko-polskich to przede
wszystkim „bajka”, w niektórych również „baśń”; jak widać z tekstów Two Legs Bad i Time
for Clockwork po angielsku słowo to używane jest swobodniej  – ani  Folwark zwierzęcy,  ani
tym bardziej Mechaniczna pomarańcza  nie powinny być określane mianem bajki. W tekście
Sweet Deal  natrafiamy na słowa „membership” i „Alma mater”. Słownikowo „membership”
to  przede  wszystkim  „członkostwo”  –  ale  oczywiście  w  tym  przypadku  nie  wolno  tak
przetłumaczyć; „alma mater” bywa często odtwarzane w języku polskim bez chwili namysłu
–  i  bez sprawdzenia w  słownikach  – tymczasem  po polsku pisze się to wyrażenie wielkimi
literami, a po drugie może się ono odnosić wyłącznie do wyższych uczelni, wzmiankowana
zaś Westminster School jest zwykłą szkołą. W tekście Prison Tales nie można przetłumaczyć
tytułu  jako  Więzienne  opowieści”,  bo  mowa  w  nich  nie  o  więzieniach,  lecz  o  obozach;
„destruction” to nie „destrukcja” ani „zniszczenie”, a co najwyżej „wyniszczenie”, zresztą nie
„psychologiczne”  tylko  „psychiczne”  itd.  Przykłady  można  mnożyć,  ale  już  z  powyższej
próbki  widać,  że  automatyczne  zastępowanie  jednostek  leksykalnych  ich  pierwszymi
ekwiwalentami  słownikowymi  jest  jednym  z  najczęstszych  błędów  w  przekładach
początkujących tłumaczy.

Szczególnym przypadkiem są wyrazy typu ”thing/s, stuff, officials” – wszyscy

wiedzą, nawet bez sprawdzania w słowniku, że te dwa pierwsze  można przetłumaczyć  jako
„rzecz/y”, a ten ostatni jako „urzędnicy”; tymczasem w większości autentycznych tekstów te
powszechnie znane ekwiwalenty nie mogą być użyte. Wyrazy „thing/s, stuff” są po angielsku
stosowane  znacznie  częściej  i  w  większej  liczbie  sytuacji  niż  polskie  „rzeczy”.  Wyraz
„officials”  oznacza  zazwyczaj  wysokich  rangą  urzędników  ministerstw,  bardzo  często
wysokich przedstawicieli rządu, gdy tymczasem polskie słowo „urzędnicy” dotyczy również
pracowników poczty czy banku.

O braku jednoznacznej odpowiedniości między jednostkami leksykalnymi różnych

języków  pisaliśmy  już  wcześniej.  Warto  jeszcze  wspomnieć,  że  tego  typu  problemom
poświęcona  jest  książka  Ch.  Douglas-Kozłowskiej  Difficult  Words  in  Polish-English
Translation,  w  której  autorka  analizuje  takie  wyrazy  jak  „zabytki”,  „problem”,  „badać”  czy
„pozytywny” w kontekście tłumaczeń z polskiego na angielski.

2. Fałszywi przyjaciele tłumacza

Tłumaczenie syntagmatyczne „owocuje” też często pojawieniem się w przekładzie

tzw. fałszywych przyjaciół tłumacza (faux amis) – wyrazów o podobnej  formie, ale różnych
znaczeniach. Najczęściej błąd ten popełniają osoby, których znajomość języka wyjściowego
jest niewystarczająca. Najbardziej charakterystycznymi przykładami angielsko-polskich faux
amis są takie wyrazy jak „actually” i „aktualny” (ten pierwszy znaczy „właściwie, w gruncie
rzeczy”,  ale  nigdy  nie  znaczy  „aktualnie”),  „eventually”  –  „ewentualnie”  („w  końcu,
ostatecznie”),  „patheic”  –  „patetyczny”  (zaprawdę  znaczy  „żałosny”).  Ta  ostatnia  para
fałszywych  przyjaciół  była  przyczyną  błędu  tłumaczki  Kubusia  Puchatka:  w  oryginale
Eyeore,  przyglądając  się  swemu  odbiciu  w  wodzie  mówi:  „pathetic”,  w  polskiej  wersji
Kłapouchy  określa  swoje  odbicie  w  wodzie  jako  „imponujące”.  Granica  między
podkategoriami  1  i  2  nie  zawsze  jest  ostra,  bo  niestety  wielu  autorów  słowników  również
pada ofiarą faux amis.

Przykładów fałszywych przyjaciół – począwszy od tych najbardziej oczywistych aż do

mniej znanych – nie brakuje oczywiście w tekstach, które tłumaczą moi studenci. Szczególnie
perfidny pod tym względem jest tekst Aping Motion, gdzie znajdujemy dwa oczywiste

przykłady  faux  amis:  „eventually”  i  „journal”,  dwa  znacznie  mniej  oczywiste:  „control”  i
„operate”  oraz  jeden,  który  w  zasadzie  powinien  być  dość  oczywisty,  ale  ze  względu  na
wyjątkowe podobieństwo do polskiego wyrazu  jest przyczyną  bardzo wielu  błędów. Wyraz
„journal”  może  być  jakby  podwójnym  fałszywym  przyjacielem.  Po  pierwsze,  kojarzy  się  z
polskim  wyrazem  „żurnal”,  który  jest  jednak  słowem  dość  staroświeckim  i  używanym
obecnie  chyba  tylko  w  odniesieniu  do  czasopism  o  modzie;  po  drugie,  poprzez  nawet
szczątkową  znajomość  języka  francuskiego  wyraz  „journal”  może  kojarzyć  się  z
„dziennikiem”, którym Nature, rzecz jasna, nie jest. Faktycznie angielskie „journal” to mniej
więcej tyle, co nasze „czasopismo naukowe”, a w cytowanym tekście można je ewentualnie
przełożyć również jako „tygodnik”. „Control” występuje w naszym tekście w sformułowaniu
„control  movement”;  sądzę,  że  sformułowanie  „kontrolować  ruch”  jest  naciąganiem
znaczenia  słowa  „kontrolować”;  chyba  znacznie  lepszym  tłumaczeniem  byłoby  „sterować
ruchem”. Nieco podobnym przypadkiem jest wyraz „operate” w zwrocie „operate prosthetic
limbs”.  Przetłumaczenie  go  jako  „operować”  nieuchronnie  nasuwa  na  myśl  operacje
chirurgiczne, natomiast znacznie lepszym ekwiwalentem byłoby „poruszać” albo „posługiwać
się”. Błędy w tłumaczeniu sformułowania „silicon chips” biorą się stąd,, że wyraz „silicon”
wygląda  niemal  identycznie  jak  polski  „silikon”.  Niestety,  „silikon”  to  po  angielsku
„silicone”,  a  krótszy  „silicon”  oznacza  „krzem”.  Zresztą  pomysł  wszczepiania  pacjentom
„silikonowych  czipów”  do  mózgu  jest  chyba  jeszcze  bardziej  horrendalny  niż  wizja  ludzi
sparaliżowanych przeprowadzających operacje chirurgiczne.

Fałszywi przyjaciele tłumacza pojawiają się też w innych tekstach. O dziwo, wyraz

„top”  pojawiający  się  dwukrotnie  w  Topless  in  Rio  został  przez  część  moich  studentem
przetłumaczony  jako  „top”  (naprawdę  chodzi  o  górę  kostiumu  kąpielowego,  a  „top”  to  po
polsku zupełnie inna część garderoby). W artykule Prison Tales pojawia się słowo „terrors”,
które  oczywiście  należałoby  przetłumaczyć  jako  „okropności”,  „groza”,  „koszmar”.
Karygodnym  błędem  jest tłumaczenie  angielskiego  „billion”  jako  „bilion”.  Kilkadziesiąt  lat
temu słowo „billion” w brytyjskiej angielszczyźnie rzeczywiście oznaczało „bilion”, (to jest
1 000 000 000 000),  natomiast  w  amerykańskiej  angielszczyźnie  było  odpowiednikiem
naszego  miliarda  (1 000 000 000).  Rzecz  jasna  amerykańska  wersja  zwyciężyła  i  już  od
dawna  nikt  nie  używa  słowa  „billion”  w  starym  znaczeniu  brytyjskim,  jednak  trafiają  się
tłumacze, którzy dają się nabrać na podobieństwo tych dwóch wyrazów.

3. Kalki

Typowym produktem ubocznym tłumaczenia syntagmatycznego jest kalkowanie

struktur  tekstu  oryginalnego  –  w  tym  częste  przypadki  przenoszenia  na  grunt  języka
docelowego  obcego  szyku  wyrazów,  obcych  kolokacji  czy  deformowania  tematyczno-
rematycznej  struktury  zdania.  W  tekście  Two  Legs  Bad  sformułowanie  „the  Russian
Revolution and  its  betrayal  by Joseph Stalin”  bywa tłumaczone  jako „Rosyjska  Rewolucja  i
jej  zdrada  przez  Józefa  Stalina”.  Taka  wersja,  jak  już  zauważyliśmy  wcześniej,  zawiera  co
najmniej  pięć  błędów  tłumaczeniowych.  Niezręcznością  jest  kalkowanie  struktury  „The
British  then  secretly  paid  newspapers  to  run  the  strip  in  countries  including…”  („następnie
Brytyjczycy  płacili  gazetom,  by  publikowały  ten  komiks  w  krajach  takich  jak”),  bo  w
pierwszej  chwili  sugeruje  czytelnikowi,  że  gazety  znajdują  się  gdzieś  indziej,  a  nie  w
wymienionych później krajach. Ciekawym błędem jest skalkowanie początku tekstu  Topless
in Rio – „Carnaval, by definition, is the festival of the flesz”.  Początkujący tłumacze bardzo
często  piszą  “karnawał  z  definicji  jest  festiwalem/świętem  ciała”  odtwarzając  tym  samym
błąd  autora  oryginalnego  tekstu:  nie  ma  takiej  definicji  karnawału.  Oczywiście  zdarza  się
czasem,  choć  rzadko,  że  moi  początkujący  tłumacze  dostrzegają  nieścisłość  oryginalnego
sformułowania  i  podają  powyższą  polską  wersję  „na  odpowiedzialność”  autora  oryginału.
Wtedy mamy już do czynienia z kategorią błędów metatranslacyjnych opisanych poniżej.

Typowym błędem kalkowania jest pieczołowite odtwarzanie angielskich „possessive

determiners”  za  pomocą  polskich  zaimków  dzierżawczych,  na  przykład:  „Kiedy  twój  kot
spaceruje  po  klawiaturze  twojego  komputera  (Putting  Kitty‟s  Typing  on  Pause)  czy:  „jej
komórki  mózgowe  wysyłają  sygnały  elektryczne  do  jej  mięśni”  (Aping  Motion).  Z  dwóch
ostatnich  tekstów  pochodzą  też  dwa  bardzo  charakterystyczne  błędy-kalki:  „That‟s  a  good
reason  to  incest…”  –  „To  jest  dobry  powód,  żeby  zainwestować…”  i  „And  it  could  also
deepen  our  understanding  of…”  –  „I  mogłoby  to  także  pogłębić  nasze  zrozumienie…”.  Po
pierwsze, w obu tych przekładach nie ma żadnego uzasadnienia dla użycia wyrazu „to” – w
pierwszym  przykładzie  poprzedza  je  długie  pierwsze  zdanie  tekstu,  w  drugim  –  zdanie  o
sparaliżowanych,  którzy  będą  mogli  posługiwać  się  protezami  kończyn.  Żadne  z  tych  zdań
nie  dostarcza  polskiemu  czytelnikowi  antecedensu  wyrazu  „to”.  Po  drugie,  zdanie  „to  jest
dobry powód” brzmi w większości tłumaczeń jak echo poprzedzającego je „nie jest najlepszą
formą”,  natomiast  użycie  „mogłoby”  w  przykładzie  drugim  jest  efektem  naiwnego
przekonania, że tak właśnie należy tłumaczyć „could” na polski (ekwiwalent słownikowy). W
rzeczywistości  angielskie  „could”  może  być  trybem  przypuszczającym,  ale  również  czasem
przeszłym, a także – o czym pamięta niewielu Polaków – może odnosić się do przyszłości  i
tak należy je rozumieć w cytowanym tekście.

Nie należy kalkować na język polski sformułowania „leader of the cultural and

political  life”  (Prison  Tales).  Wersja  „przywódca/lider  kulturalnego  i  politycznego  życia”
łamie co najmniej dwie zasady poprawnej polszczyzny – nie można być „przywódcą życia”, a
powyższe  epitety  powinny  mieć  odwrotny  szyk  niż  po  angielsku:  „życie  kulturalne  i
polityczne”.  Przetłumaczone  automatycznie  „Piglet  is  an  integral  part  of  Winnie‟s  friends”
(„Prosiaczek jest integralną częścią przyjaciół Puchatka”) razi swą nielogicznością: integralną
częścią przyjaciół może być rączka albo nóżka. Znacznie lepiej więc napisać „Prosiaczek jest
nieodłącznym  przyjacielem  Puchatka”  (tekst  Bacon-free).  Niedoświadczeni  tłumacze  tekstu
By the Dozen często wpadają w pułapkę stosowania strony biernej, w którą ten tekst obfituje:
„were seized, had been smuggled, had been pillaged, had been reconstructed, would hale been
sold”. Po polsku trzeba stronę bierną urozmaicać konstrukcjami bezosobowymi.

4. Nieuzasadnione rekonstrukcje

Błędy tego rodzaju nie pojawiają się zbyt często w przekładach początkujących

tłumaczy  –  ci  mają  raczej  skłonność  do  tłumaczenia  wszystkiego,  nawet  tych  elementów,
których  zwykle  się  nie  tłumaczy.  W  omawianym  korpusie  tekstów  prasowych  występują
zaledwie  trzy  przykłady,  nad  którymi  można  się  zastanowić  przy  tej  okazji.  Po  pierwsze
wyraz „autobahn” w tekście The Mouse That Roared. Niektórzy studenci – zapewne ci, którzy
bywali  w  Niemczech  –  uznali,  że  wyraz  ten  jest  już  przyjęty  w  polszczyźnie  i  użyli  go  w
swoich  tłumaczeniach,  czasami  nawet  w  formie  żeńskiej  „autobahna”.  Sądzę,  że  w
omawianym tekście użycie tego wyrazu jest jak najbardziej niewskazane. Bardziej wątpliwym
przypadkiem jest wyraz „Liechtensteinczycy”, który pojawiał się w niektórych tłumaczeniach
tego  samego  tekstu.  Niektóre  encyklopedie  używają  tego  wyrazu,  na  przykład  NLPWN  w
haśle  „Liechtenstein”.  Nie  ma  go  natomiast  w  Nowym  Słowniku  ortograficznym  PWN.
Trudności z wymówieniem byłyby raczej argumentem za nieużywanie tego słowa, z drugiej
jednak strony trzeba przyznać, że w niektórych kontekstach – na przykład w tłumaczeniu The
Mouse That Roared – jest ono bardzo wygodne (choć tylko w wersji pisanej). Wspominałem
już o wątpliwościach, jakie towarzyszyły użyciu w tekście polskiego przekładu Ín-flight Food
słowa „catering”. Sądzę, że obecnie wątpliwości te są już znacznie mniejsze. W każdym razie
większość  młodych  ludzi  z  pewnością  uważa  już  słowo  „catering”  za  zasymilowany  wyraz
polski obcego pochodzenia.

Znacznie częstsze są nieuzasadnione zapożyczenia w tłumaczeniach literackich –

częściowo może dlatego, że tłumacze pragną zachować koloryt lokalny tłumaczonego dzieła,

a  czasami  po  prostu  dlatego,  że  tłumacze  literaccy  czują  się  znacznie  pewniej  niż  moi
studenci,  dopiero  rozpoczynający  praktykę  tłumaczeniową.  Wiele  takich  niepotrzebnych
zapożyczeń  można  oczywiście  znaleźć  w  polskim  przekładzie  Money  M.  Amisa  (zob.
Świerkocki 1997: 271-272).

II. Błędy mylnej interpretacji

Omówione w poprzednim podrozdziale cztery typy błędów można przypisać brakowi

głębszej  analizy  tekstu  wyjściowego  przez  tłumacza,  a  czasem  naiwnemu  przekonaniu,  że
„trzeba  tłumaczyć  dosłownie”.  Jednak  sama  próba  głębszej  analizy  nie  oznacza  jeszcze,  że
efekty  będą  zadowalające.  Tłumacze  mylą  czasem  różne  struktury  języka  wyjściowego  lub
stosują  niewłaściwy klucz do  interpretacji tekstu  – opierają się  na  nieodpowiednich ramach
czasownikowych,  scenach,  scenariuszach,  schematach.  Zdarza  się,  że  takie  błędy  lub/i  złe
zastosowania implikatury konwersacyjnej prowadzą do mylnego odczytania ogólnej wymowy
tekstu  –  przypisania  mu  innej  modalności,  na  przykład  nieodczytania  ironii  autora  i
potraktowania tekstu ze śmiertelna powagą.

1. Pomylenie dwóch różnych syntagm lub ram czasownikowych języka wyjściowego

Przykładem błędnego odczytania struktury zdania wyjściowego jest zinterpretowanie

fragmentu zdania z tekstu Sweet Deal: „Disney is byuing the film and merchandising rights”
jako „Disney kupuje film i prawa handlowe”. Taka interpretacja zdania – w którym „the film”
oraz  „merchandising  rights”  byłaby  dwoma  dopełnieniami  czasownika  „buy”  –  jest
teoretycznie  możliwa,  ale  przeczy  jej  wiedza  o  świecie:  wytwórnia  filmowa  nie  kupuje
filmów. Należy więc poszukać innej możliwości rozbioru zdania i wtedy okaże się, że „film”
i  „merchandising”    są  dwoma  przydawkami  rzeczownika  „rights”  (zatem  raczej  „prawa  do
filmowania  i  wykorzystywania  w  celach  handlowych/marketingowych”).  W  tym  samym
tekście zdarza się, że młodzi tłumacze zapominają o innym znaczeniu słowa „will” i tłumaczą
„named  in the will of Pooh‟s kreator” jako „nazwane  na cześć twórcy Puchatka”,  mimo że
taka  interpretacja  kłóci  się  z  dalszą  częścią  tekstu.  Również  „other  payments”  –  ponieważ
element  ten  poprzedza  ostatnich  beneficjentów  wymienionych  w  tekście  –  czasem
tłumaczony jest jako „pozostałe pieniądze/płatności”, a zatem mylony z „the other payments”.

Kłopoty interpretacyjne sprawia też zdanie „The fact that the new strain of choosy

mice was found in Indian-food-heavy Birmingham should come as no surprise” (A Matter of
Taste)  Część  tłumaczących  nie  dostrzega  przedimka  określonego  “the”  przed  “strain  of
choosy  mice”,  który  jednoznacznie  wskazuje  na  związek  tej  grupy  rzeczownikowej  ze
sformułowaniem “some rodents” dwa zdania wcześniej i w rezultacie powstaje wersja: “Fakt,
że  w  Birmingham,  które  słynie  z  indyjskiej  kuchni,  odkryto  nową  odmianę  wybrednych
myszy,  nie  powinien  nikogo  dziwić”.  W  ten  sposób  istotny  element  spójności  tekstu  ulega
zniszczeniu  i  czytelnik  zmuszony  jest  zbudować  sobie  jakąś  własną  formę  spójności,
korzystając  z  mechanizmów  podobnych  do  opisanego  przez  H.H.  Clarka  i  S.  Haviland
„mechanizmu dane-nowe” (1977).

2. Błędna interpretacja sceny lub scenariusza

Pewne sformułowania nasuwają nam nieuchronne skojarzenia z typowymi scenami

lub scenariuszami: gdy słyszymy „nóż i widelec” natychmiast dokonujemy aktywacji scen i
scenariuszy związanych z jedzeniem, wyrażenie „pobić rekord” każe nam myśleć o scenach i
scenariuszach sportowych. W typowych codziennych sytuacjach jest to ogromnym
ułatwieniem – niejako automatycznie mamy do dyspozycji całą naszą wiedzę związaną z
danym tematem. Jednak w sytuacjach nietypowych (co zdarza się często w literaturze pięknej,

jako że nie zajmuje  się ona  na ogół opisywaniem  „typowości” wpadamy w pułapkę  mylnej
interpretacji.  Fraza  „good  fights”,  która  występuje  w  tekście  Lights  Out  opisującym
zaciemniona  restaurację,  kojarzy  się  większości  polskich  czytelników  z  „walkami  na
jedzenie”, na przykład z obrzucaniem się makaronem czy w wersjach bardziej filmowych  –
tortami. W rzeczywistości jednak autorowi chodziło najprawdopodobniej o „walki o jedzenie”
– w ciemnościach zdarza się, że dwóch konsumentów chwyta za ten sam talerz.

W tekście Aping Motion napotykamy sformułowanie „a nearby robot arm”. Zgodnie z

naszymi  typowymi  wyobrażeniami  na  temat  robotów,  które  pobudzane  są  samą  obecnością
słowa  „robot”,  skłonni  jesteśmy  widzieć  w  opisywanej  scenie  antropoida:  robota  z  rękami,
nogami  i  głową.  Efektem  takich  wyobrażeń  jest  tłumaczenie  „ramię  stojącego  w  pobliżu
robota”,  które  polskim  czytelnikom  tekstu  zupełnie  jednoznacznie  wskazuje  stereotypowe
skojarzenia  z  filmami  science  fiction.  Tymczasem  za  sformułowaniem  „robot  arm”  w
oryginale nie kryje się żaden prawdziwy robot, a jedynie mechaniczne ramię.

Bardziej spektakularne błędy tego typu zdarzają się w tłumaczeniach literatury

pięknej,  zwłaszcza  gdy  autor  stosuje  nietypowy,  oryginalny  styl,  a  tłumacz  nie  opanował
języka  oryginału  (i  wiedzy  na  temat  kultury  wyjściowej)  w  stopniu  wystarczającym.  Trzy
charakterystyczne błędy scenariuszowe znaleźć można w angielskim tłumaczeniu Pamiętnika
z powstania  warszawskiego  M. Białoszewskiego. Autor opisuje  między  innymi  swoją próbę
ucieczki  z  kolumny  ludzi  prowadzonych  przez  Niemców.  W  Pruszkowie  autor  próbuje
wmieszać  się  między  kopiących  przy  drodze  robotników  i  udawać  jednego  z  nich.  Jednak
zostaje zauważony przez Niemców:

„Zostawić swoich. Prawie bez umówień. Nic. Tak. Już pewnie nie zauważyli.

Nieważne. Nie wiem. Nagle jestem odhalcowany w prawo, coś „fafluchter” i nic więcej,
żadnego kopa, odstawionko, łopatę zaraz oddałem, żegnaj pruszkowska wolności”

W Wersji angielskiej czytamy:

„… how could I leave my own people! Practically without discussion. Nothing. Just

like that. Already. They‟ve barely noticed. It‟s not important. I don‟t know. Suddenly I‟m
shoved to the right, something “fafluchter” and nothing else, no digging, back to the transport.
I immediately give back the shovel, say goodbye to my Pruszków freedom”.

Tłumacz rozpoznaje scenę kopania rowu przy drodze i scenariusz próby ucieczki, nie

zauważa natomiast, że „żadnego kopa” odnosi się do reakcji Niemców, a nie do kopania i
tłumaczy „żadnego kopa” jako „no digging”. Drugi przykład z tej samej książki brzmi tak:

„I całymi dniami i nocami wypatrywali w oknach żydowskiej strony Siennej. To były

resztki szyb w futrynach, zatkane pierzynami. Trupie puchy”.

Tłumacz najwyraźniej zna wyraz „pierzyny”, wie, że pierzyny są zwykle wypchane

puchem, zatem zakłada:

„And for whole days and nights they scanned the windows on the Jewish side of

Sienna. The remains of windowpanes covered with drapes, stuffed with quilts. Corpselike
goose-down”.

Oczywiście w cytowanej scenie słowa „trupie puchy” odnoszą się do pustki, braku

ludzi, a sformułowanie „corpselike goose‟down” nie ma najmniejszego sensu. I jeszcze jeden
ciekawy przykład z tej samej książki:

„Kręciła te zacierki. Jak wszystkie kobiety. Bez przerwy. Albo różańce. To i to –

drobione. Podobna technika”.

Tłumacz rozpoznaje scenę przygotowywania jedzenia, a konkretnie klusek i nie

zauważa, kiedy w rozpoznanej scenie pojawia się obcy element:

„She used to grind out that pasta. Like all woman. Without a break. Also little

dumplings, or „rosary beads‟. The one or the other, in tiny pieces. A similar technique”.

W ten sposób z angielskiego tekstu dowiadujemy się o istnieniu klusek pod nazwą

„różańce” (przykłady z: Grajewska 2001).

3. Mylne odczytanie modalności tekstu

Problemy z właściwym odczytaniem modalności tekstu pojawiają się najczęściej w

tekstach (lub  ich  fragmentach), w których zastosowano ironię, kpinę, szyderstwo, ponieważ
tego typu zabiegi nie są zwykle wyraźnie sygnalizowane i wymagają dużego wyczulenia na
ten  specyficzny  rodzaj  humoru,  a  więc  bardzo  dobrej  znajomości  języka  wyjściowego  i
stosowanych  w  nim  implikatur.  Jak  już  wspomnieliśmy,  nie  jest  przypadkiem,  że  pierwsza
polska tłumaczka Winnie the Pooh popełniła najwięcej błędów przekładając wypowiedzi osła
Eyeore,  które  charakteryzuje  zgryźliwy  sarkazm.  Jednak  błędy  tej  kategorii  pojawiają  się
również w tłumaczeniach tekstów prasowych. Tekst Bailout Blues kończy się zdaniem „Then
again maybe it was better to save the banks”, które jest ewidentna reakcją autora na pomysł
zrealizowania 25 remake‟ów Titanica, a być może także na pozostałe propozycje japońskiego
pisarza. Zatem należałoby je przetłumaczyć mniej więcej tak: „W takim razie może już lepiej
było ratować te banki”. Jednak część moich studentów nie odczytała właściwie intencji autora
i przetłumaczyła ostatnie zdanie tak, jakby autor zupełnie poważnie zastanawiał się, czy lepiej
było  ratować  banki,  czy  też  kupić  lotniskowiec  i  New  York  Timesa.  Podobne  problemy
stwarza też omawiany już tekst Pitiful Debate, a zwłaszcza jego tytuł i ostatnie zdanie: „This
spat‟s  getting  juicy”. Jeśli przetłumaczymy  je w dobrej wierze  jako  Żałosna debata  i  „Ten
spór nabiera rumieńców”, to mam wrażenie, że postępujemy wbrew intencjom autora, który
chciał językowymi żartami zaznaczyć swój dystans do opisywanej sprawy.

Znacznie łatwiej o błąd tego typu w przekładach literackich, ponieważ autorzy takich

tekstów bardzo często bawią się konwencjami, łamią reguły, starają się, żeby ich stosunek do
opisywanej rzeczywistości był niejednoznaczny. Dość poważny błąd z tej kategorii popełnił
tłumacz Money M. Amisa. Jest to książka przewrotna, której bohater wśród wielu innych
postaci spotyka również… pisarza M. Amisa. W tym kontekście szczególnego znaczenia
nabiera rozpoczynający książkę list samobójcy:

„This is a suicide note. By the time you lay it aside (and you should always read these

things slowly, on the lookout for clues or give-aways), John Self will no longer exist. Or at
any rate that‟s the idea”

W polskim przekładzie brzmi on następująco:

„Jest to list pożegnalny. Kiedy będziecie go czytać (a takie rzeczy powinno się czytać

powoli, zwracając baczna uwagę na wszelkie wskazówki i tropy), Johna Selfa nie będzie już
wśród żywych. Przynajmniej na to się zapowiada”.

Zapominając, że autor lubi się bawić w kotka i w myszkę ze swoim bohaterem (John

Self  ma  złe  przeczucia,  ilekroć  spotyka  Amisa),  ale  również  z  czytelnikami,  tłumacz
ujednoznacznia zdanie „John Self will no longer exist”, a także obiektywizuje zdanie „Or at
any  rate  that‟s  the  idea”,  które  w  oryginale  nie  musi  być  wcale  obiektywnym
przewidywaniem  przyszłości,  gdyż  równie  dobrze  może  zdradzać  intencje  autora  w  chwili
rozpoczęcia pisania tej powieści (por. Świerkocki 1997:  267-268). Trzeba zresztą przyznać,
że Money to książka wybitna i jednocześnie niezwykle trudna do przełożenia.

Polskie przekłady Just so stories R. Kiplinga zawierają w porównaniu z oryginałem

znacznie  mniej  elementów  adresowanych  do  dorosłego  czytelnika.  Jedną  z  cech
charakterystycznych  stylu  Kiplinga    jest  używanie  wielu  skomplikowanych  i/lub
wymyślonych przez autora zwrotów i wyrazów, które albo ulegają w książce zniekształceniu
(np.  „Stute  Fish,  „satiable  curtiosity  zamiast  „astute”,  „insatiable”  i  „curiosity”),  albo  SA
„objaśniane” w nawiasach za pomocą formuły „that is magic. Wiele takich elementów znika
w  polskich  przekładach,  na  przykład  „the  small  „Stute  Fish”  staje  się  „Płotką”,  „‟satiable
curtiosity”  –  „nieposkromiona  ciekawością,  zaś  „Sloka”,  która  wygłosił  marynarz  –
„dwuwierszem”. Trójka zwierząt odbywa na skraju pustyni „a palaver, and an indaba, and a
punchayet, and a pow-wow”, po polsku natomiast „zgromadzenie i głosowanie, i Sąd Trzech,

i  pau-wau”.  Sformułowanie  „one  fine  morning  in  the  middle  of  the  Precession  of  the
Equinoxes”, którego zapewne tłumaczka  nie zrozumiała, zostało przełożone  jako „pewnego
pięknego dnia, a było to tuż przed burzą poprzedzająca zrównanie dnia z nocą”. W ten sposób
Kiplingowskie „stories” po polsku rzeczywiście bardziej przypominają „bajeczki”.

III. Błędy realizacji

Nawet wnikliwa, wielopoziomowa analiza oryginału nie gwarantuje jeszcze udanego

przekładu, ponieważ po jej zakończeniu tłumacz musi się wcielić w swojego czytelnika,
wyobrazić sobie poziom jego wiedzy i prawdopodobne reakcje na poszczególne rozwiązania
przekładowe. Potrzebna jest duża sprawność w czynnym posługiwaniu się językiem
docelowym.

1. Niewłaściwa ocena wiedzy odbiorców

O znaczeniu identyfikacji z odbiorcami przekładu pisaliśmy już wielokrotnie. Przy

okazji analizy tekstu Putting Kitty‟s Typing on Pause podkreślaliśmy też, że niebianie pod
uwagę sytuacji odbiorcy może zadecydować o całkowitej nieprzydatności przekładu. Warto
jednak przeanalizować jeszcze parę przykładów z tekstów zamieszczonych w suplemencie.

W Two Legs Bad pojawia się nazwa instytucji „British Foreign Office”. Choć w

tekstach politycznych spotyka się wersję  „brytyjskie  Foreign Office”, w cytowanym tekście
na  pewno  należy  użyć  innego  rozwiązania  (np.  „brytyjskie  MSZ”),  ponieważ  czytelnikami
naszego  tłumaczenia  nie  muszą  być  wyłącznie  ludzie  żywo  interesujący  się  polityką.  Z
podobnych powodów – jeśli założymy, że nie wszyscy czytelnicy Bailout Blues będą fanami
koszykówki  –  dobrze  byłoby  chyba  zaopatrzyć  sformułowanie  „Chicago  Bulls”  w  jakiś
hiperonim (chociażby słowo „drużyna”). Kwestią dyskusyjną pozostają kulinaria w tekście A
Matter  of  Taste:  „fish  and  chips”  oraz  „vindaloo”.  Ponieważ  za  nazwą  „fish  and  chips”  nie
kryje  się  nic  niezwykłego,  osobiście  przełożyłbym  ją  jako  „rybę  z  frytkami”.  Gorzej  z
„vindaloo”  – pozostawiając tę nazwę w wersji oryginalnej stawiamy czytelników w gorszej
sytuacji  w  porównaniu  z  czytelnikami  oryginału:  domyśla  się  oni,  że  chodzi  o  jakąś
egzotyczną  potrawę,  ale  większość  z  nich  nie  będzie  wiedziała,  o  jaką  dokładnie  potrawę
chodzi.  Z  drugiej  strony  można  przyjąć,  że  wiedza  ta  nie  jest  konieczna  do  odbioru  tekstu.
Tłumacz  posiadający  również  przygotowanie  pedagogiczne  (co  jest  niemal  regułą  w
przypadku  polskich  tłumaczy)  może  przełożyć  „negative  reinforcement”  (Putting  Kitty‟s
Typing  on  Pause)  jako  „wzmocnienie  negatywne”.  Taki  przekład  należy  uznać  za
niepożądany,  ponieważ  większość  czytelników  gazetowych  ciekawostek  nie  zna  zapewne
tego określenia.

Ocena wiedzy i oczekiwań odbiorców przekładu jest często poważnym problemem w

tłumaczeniach literackich. O niektórych z nich wspominaliśmy już w rozdziale o
nieprzekładalności kulturowej. Więcej przykładów tego typu błędów zaczerpniętych z
przekładów literatury pięknej można znaleźć w: Hejwowski 2004: 217-219.

2. „Podtłumaczenie”

Termin ten ma odpowiadać używanemu przez Newmarka określeniu undertranslation

(Newmark  1981).  W  Tezaurusie  terminologii  translatorycznej  (Lukszyn  1993;  poniższe
uwagi  krytyczne  są  również  samokrytyką,  ponieważ  byłem  jednym  ze  współautorów  tego
słownika)  pod  hasłem  „podtłumaczenie”  czytamy:  „Technika  tłumaczeniowa  polegająca  na
opuszczeniu  części  informacji  szczegółowych  tekstu  wyjściowego”.  Sens  angielskiego
„undertranslation”  lepiej  zapewne  oddawałby  inny  neologizm  –  „niedotłumaczenie”,  zaś
cytowaną definicję należałoby uzupełnić o element: „lub zastąpienie informacji szczegółowej

informacją  ogólniejszą”.  Podtłumaczenie  może  być  uzasadniona  techniką  tłumaczeniową,
jeśli  nie  znajdujemy  innych  zadowalających  rozwiązań  przekładowych:  sam  proponowałem
takie rozwiązanie w przypadku sformułowania „girl from Ipanema” w tekście Topless in Rio.
Jednak  nadużywanie  tej  techniki  jest  niewątpliwie  czymś  niepożądanym,  wynikającym  z
nadmiernej  troski  o  czytelnika  przekładu  i  ślepej  wiary  w  wyższość  tłumaczenia
funkcjonalnego.

O zjawisku tym była już mowa przy okazji krytyki podejścia skrajnie funkcjonalnego

oraz  w  rozdziale  o  nieprzekładalności  kulturowej,  tu  więc  ograniczymy  się  do  paru
przykładów  z  tekstów  zamieszczonych  w  Suplemencie.  Zastanawialiśmy  się  już  wcześniej
nad tym, dlaczego nie powinno się zastępować konkretnego tytułu Penny Lane ogólnikowym
„przebojem” czy „przebojem Beatlesów”. Z podobnych powodów nie byłbym zwolennikiem
zastępowania  „owl  monkey”  wyrazem  „małpka”,  „vindaloo”  zwrotem  „hinduska  potrawa”,
„Chicago  Bulls”  –  „drużyną  koszykówki”…  We  wszystkich  tych  przypadkach
pozbawilibyśmy  tłumaczone  teksty  konkretnych  elementów  rzeczywistości,  sprawiając  tym
samym, że ich lektura stałaby się łatwiejsza, ale i nudniejsza.

3. Błędy języka docelowego

Nie sposób wymienić wszystkich rodzajów błędów z tej grupy, jakie popełniają

początkujący tłumacze (szerszy opis błędów językowych popełnianych przez tłumaczy
znaleźć można w: Dzierżanowska 1988). Do najczęstszych należą: użycie wielkich i małych
liter, odmiana obcych imion własnych, różnego rodzaju kalki językowe (o których była już
mowa powyżej).

Wydaje się, że wśród ludzi słabo znających zasady polskiej ortografii istnieje

ogólna  tendencja  do  pisania  wielką  literą  wszystkiego  co  ważne.  Moi  studenci  notorycznie
stosują wielkie litery w nazwach funkcji i stanowisk, takich jak minister, premier, prezydent,
król,  papież,  a  także  pisząc  o  ważnych  wydarzeniach  historycznych,  np.  o  drugiej  wojnie
światowej  czy  o  rewolucji  październikowej.  Można  podejrzewać,  że  duży  wpływ  ma  tu
pisownia angielska, zgodnie z zasadami której w tego typu wyrazach używa się wielkich liter,
warto  jednak  zauważyć,  że  wielu  młodych  tłumaczy  stosuje  również  wielkie  litery  w
określeniu „zimna wojna”, które w angielskim oryginale (Two Legs Bad) pisane jest małymi
literami.

Długo trwa zwykle wojna ze zwolennikami apostrofów w odmianie obcych nazwisk.

Wielokrotnie  muszę wyjaśniać  moim  studentom, że  nazwiska takie  jak Disney czy  Presley,
które po polsku wymawiane są [disney], [preslej] – odmienia się tak samo jak polskie imiona
i nazwiska kończące się na –j, takie jak Maciej, rataj czy Koziej, a więc Disneya, Disneyowi
itd. Apostrof pojawia się właściwie tylko wtedy, gdy obce imię lub nazwisko kończy się na –y
wymawiane po polsku  jako  –i (a więc po spółgłosce)  lub gdy ostatnią  literą takiego wyrazu
jest  nieme  –e.  Dotyczy  to  zatem  takich  nazwisk  jak  Lodge,  Milne,  Chomsky  (bardziej
szczegółowe zasady można znaleźć w NSJOP, NSPP i w Słowniku nazw własnych).

4. Błędy wynikające z braku wiedzy ogólnej i specjalistycznej

Błędy tego typu, ściśle rzecz biorąc, należą zarówno do kategorii błędów

interpretacyjnych, jak i realizacyjnych. Jeśli umieszczamy je w grupie błędów realizacji, to
głównie dlatego, że braki wiedzy można zawsze uzupełnić, a więc pojawienie się takich
błędów świadczy o pewnej niefrasobliwości tłumacza w trakcie tworzenia przekładu.

Trzeba znać – lub odszukać w odpowiednim źródle – polskie odpowiedniki tak

ważnych instytucji międzynarodowych, jak The International Court of Justice in The Hague
czy  U.N.  Educational,  Scientific  and  Cultural  Organization.  Jeśli  nie  wiemy  lub  nie
sprawdzimy,  czym  właściwie  jest  Westminster  School,  to  wpadniemy  w  pułapkę
sformułowania  „Alma  mater”.  Warto  wiedzieć,  że  nazwa  klubu  „The  Garrick  Club  in

London”  pochodzi  od  nazwiska  znanego  aktora,  bo  wtedy  spokojnie  możemy  ją
przetłumaczyć  na  polski  jako  „londyński  Klub  Garlicka;  nazwa  Duke  University,  w
przeciwieństwie  do  University  of  Surrey,  pochodzi  od  nazwiska,  a  zatem,  jeśli  chcemy  ją
przetłumaczyć na polski, powinniśmy napisać „Uniwersytet Duke‟a”.

Tłumacz powinien wiedzieć, co oznaczają tytuły, takie jak Penny Lane, The Girl from

Ipanema, A Clockword Orange, A World Apart, Nature, Animal Farm, Bird on Wire, Titanic
(nawet jeśli w danym tłumaczeniu do niczego mu się to nie przyda, bo za którymś razem
niewiedza będzie przyczyną błędu); powinien wiedzieć, które z nich należy przetłumaczyć na
język polski (w cytowanych przykładach na pewno nie tłumaczymy Nature i Titanic; można
się zastanawiać nad Bird on Wire) i jakie są ich polskie ekwiwalenty – nie wolno wymyślać
samemu polskich tytułów Animal Farm czy A Word Apart (zob. też błędy metatranslacyjne
poniżej).

Przyczyną błędów bywają też nazwy geograficzne. Popełnimy błąd, zostawiając w

polskiej  wersji  By  the  Dozen  nazwę  „Le  Havre”,  bo  po  polsku  miasto to  nazywa  się  Hawr.
Wielu  moich  studentów  nie  zorientowało  się  też,  że  Tucson,  Ariz.  To  nazwa  miasta  w
Arizonie, w związku z czym w ich tłumaczeniach była to nazwa firmy komputerowej.

Błędem jest niewątpliwie nieodszukanie polskiej nazwy „owl monkey” z tekstu Aping

Morion (po polsku małpa ta nazywa się „pomocnica” lub „mirikina”) czy „elephant bird” z
tekstu By the Dozen (w literaturze polskiej najczęściej wymieniana jest spolonizowana wersja
nazwy łacińskiej „epiornis” lub potoczna „struś madagaskarski”).

IV. Błędy metatranslacyjne

Niedoświadczeni tłumacze popełniają czasem błędy wynikające z nieświadomości co

do  istoty  tłumaczenia  i  co  do  pewnych  ogólnie  przyjętych  konwencji  tłumaczeniowych.
Celem  tłumaczenia  jest  umożliwienie  jak  najpełniejszego  porozumienia  przedstawicielom
różnych  kultur  –  umożliwienie  porozumienia,  a  nie  utrudnianie  tego  porozumienia,  nie
fałszowanie  obrazu  kultury  wyjściowej,  nie  przeinaczanie  faktów  opisanych  w  tekście
wyjściowym.  Nie  ulega  też  wątpliwości,  że  istnieją  pewne  zasady  tłumaczeniowe,  które  są
przestrzegane  przez  większość  tłumaczy  w  większości  sytuacji.  Na  przykład,  jest  ogólnie
przyjętą  normą  (zresztą  nie  tylko  w  języku  polskim),  że  w  tekstach  informacyjnych  nie
tłumaczymy tytułów gazet i czasopism; a więc w przekładzie tekstu Aping Motion napiszemy
z  pewnością  Nature  nie  „Natura”  czy  „Przyroda”.  Od  dawien  dawna  stosuje  się  również
zasadę tłumaczenia imion głów koronowanych, jeśli imiona te mają ustalone odpowiedniki w
języku  polskim.  Pojawienie  się  w  języku  polskim  imienia  „Juan  Carlom”  nie  świadczy  na
razie  o  zmianie  normy,  tylko o  nieuctwie  polskich  dziennikarzy,  którzy  taką  formę  imienia
hiszpańskiego  króla  wprowadzili  do  polskiej  prasy.  Błędy  tego  typu  –  jako  wynikające  z
niewiedzy na temat zasad tłumaczenia – będziemy nazywać  błędami metatranslacyjnymi.

1. Dobór techniki tłumaczeniowej

Dość często spotykanym problemem tłumaczeniowym w przekładach z języka

angielskiego są anglosaskie miary i wagi. Wiele z nich ma teoretycznie swoje odpowiedniki
w  języku  polskim,  ale  na  ogół  nie  w  polskiej  świadomości.  Zapewne  większość  Polaków
orientuje się, ile to jest cal (odpowiednik angielskiego „inch”), mila (ang. „mile”) czy nawet
jard  (ang.  „yard”),  ale  nie  sądzę,  żeby  zbyt  wielu  ludzi  w  Polsce  wiedziało,  ile  dokładnie
centymetrów ma stopa, a już  na pewno nieliczni  potrafią  szybko zorientować się, czy góra,
która ma 4400 stóp jest wysoka czy nie. Dość słabo też orientujemy się w takich jednostkach
wagi  jak  funt  czy  uncja.  W  związku  z  tym  należałoby  chyba  przyjąć  zdroworozsądkową
zasadę,  że  tam,  gdzie  wartość  tych  jednostek  jest  istotna  dla  zrozumienia  tekstu,  należy  je

przeliczać na jednostki powszechnie stosowane w Polsce. Dotyczy to 430 000 akrów z tekstu
The Mouse That Roared, mil i stóp z In-Flight Food, funtów z Heart of Stone, stopy z By the
Dozen. W mniejszym już stopniu – 83 stóp z tekstu Pitiful Debate. W tym wypadku można by
argumentować, że wartość rekordu w pluciu pestka na odległość nie jest specjalnie ważna,
natomiast pozostawienie stop w polskim przekładzie stanowi dodatkowy akcent
humorystyczny.

Jak już wspomnieliśmy, nie tłumaczymy tytułów gazet i czasopism, natomiast

tłumaczymy tytuły książek, zwłaszcza jeśli były one już przekładane na język docelowy.  W
interesujących  nas  tekstach  z  pewnością  użyjemy  następujących  polskich  tytułów:
Mechaniczna  pomarańcza,  Kubuś  Puchatek,  Folwark  zwierzęcy  i  oczywiście  Inny  świat.
Ewidentnym  błędem  jest  dla  mnie  pozostawienie  angielskiego  tytułu  książki  omawianej  w
artykule Bailout Blues – „Bubble Fantasy: What Could That Money Have Bought?” – przede
wszystkim dlatego, że książka ta nie ukazała się  po angielsku  lecz po japońsku, a angielski
tytuł  został  „podstawiony”  przez  autora  artykułu.  Paru  moich  studentów  zadało  sobie  trud
odszukania  oryginalnego  tytułu  japońskiego,  który  następnie  zamieścili  w  swoich
tłumaczeniach.  Oczywiście  pochwaliłem  ich  za  dociekliwość,  ale  nie  sądzę,  żeby  w
przypadku  tak  krótkiego  i  popularnego  artykułu  zabieg  ten  był  konieczny.  Myślę,  że  w
zupełności wystarczy przybliżony polski przekład tytułu (więcej przykładów w: Hejwowski
2004: 221-224).

2. Opuszczenia

Pokusa opuszczenia fragmentu tekstu pojawia się wtedy, gdy tłumacz nie rozumie

danego sformułowania lub nie potrafi znaleźć zadowalającego ekwiwalentu w języku
docelowym. Tego typu trudności świadczą jednak na ogół o lukach w kompetencji
tłumaczeniowej, a nie o tym, że opuszczenie jest rzeczywiście uzasadnione.

I tak na przykład niektórzy z moich studentów, nie mogąc sobie poradzić z frazą „that

eyeblink  on  the  autobahn”  opuszczali  ją  w  przekładzie  argumentując,  że  nie  jest  ona  taka
ważna.  Ponieważ  jednak  sformułowanie  to  jest  dodatkową,  żartobliwą  charakterystyką
Liechtensteinu  i  jednocześnie wyraża  stosunek autora do tego kraju (zob. analiza tekstu  The
Mouse That Roared w rozdz. 4.) sądzę, że takie opuszczenie jest błędem tłumaczeniowym.

Opuszczenia nie są, rzecz jasna, zjawiskiem zbyt częstym w przekładach krótkich

tekstów  prasowych,  choć  pojawiają  się  w  różnych  miejscach  w  słabszych  tłumaczeniach,
zapewne  przez  przeoczenie  lub  z  wymienionych  wyżej  powodów.  Jest  to  natomiast  bardzo
poważny problem w tłumaczeniach literatury pięknej, gdzie niektórzy tłumacze pretendują do
roli  demiurgów,  czy  może  tylko  cenzorów,  decydując  o  tym,  czego  dowie  się  czytelnik
przekładu,  a  co  zostanie  przed  nim  zatajone.  Problem  ten  częściowo  był  już  omawiany  w
rozdziale o nieprzekładalności kulturowej (zob. też Hejwowski 2004: 142-143, 225-226).

3. Dodatki

O dodawaniu pustych ozdobników – czy może raczej „wypełniaczy” – przez tłumaczy

kabinowych pisał H. Barik w artykule pod charakterystycznym tytułem Interpreters talk a lot,
among other things (Barik 1972). W przypadku tłumaczy kabinowych takie dodane słowa i
zwroty mają zapewnić tłumaczowi chwilę czasu na zorientowanie się, co dalej powie mówca,
oraz zwiększyć płynność wypowiedzi. Bardziej zaskakujące są dodatki w tłumaczeniach
pisemnych, zwłaszcza jeśli nie wynikają z potrzeby objaśnienia różnic kulturowych.

Dodatki są dość rzadkim – i powiedziałbym niesystematycznym zjawiskiem w

przekładach początkujących tłumaczy. Ci zwykle trzymają się kurczowo tekstu oryginału i
bardziej są już skłonni opuszczać fragmenty, których nie potrafią przełożyć. Nieuzasadnione
dodatki zdarzają się niektórym studentom, gdy zrozumieją oni już potrzebę interpretowania
tekstu, ale nie wiedza jeszcze, że interpretacja nie oznacza własnej twórczości.

Częściej napotkać je można we tłumaczeniach literackich, zwłaszcza tam, gdzie

tłumacz jest na tyle zadowolony z zastosowanego przez siebie stylu, że przestaje zwracać
uwagę na autora:

„Many times in her life she has lacked the price of a busfare, a teabag”.

“Ile to już razy nie stać jej było na głupi billet autobusowy, na najzwyklejszego

szczura z herbatą”. Tłumaczowi nie wystarcza, że wykazał się inwencją zastępując
nienacechowaną „teabag” mocno nacechowanym „szczurem z herbatą”, dodaje jeszcze
przymiotniki „głupi” i „najzwyklejszy” (przykład z: Jaworowska 2001).

Zupełnie niezrozumiałym przypadkiem jest Listonosz, polski przekład (jeśli można

użyć tu tego słowa) Post Office Charlesa Bukowskiego. Tłumacz dodaje tam całe fragmenty
tekstu, często zresztą przeinaczając intencje autora (Dembowski 2003).

4. Dwie wersje

Bardzo częstym błędem w pierwszej fazie nauki tłumaczenia jest pozostawianie

dwóch  wersji  przekładu  fragmentu  danego  tekstu.  Popełniającym  go  młodym  tłumaczom
wyjaśniam,  że  to  tłumacz,  a  nie  redaktor  czy  wydawca,  odpowiada  za  ostateczny  kształt
przekładu  i  to  on,  podpisując  się  pod  przekładem  swoim  nazwiskiem,  bierze  zań  pełną
odpowiedzialność.

Do niedawna sądziłem, że błędy tego typu nie mogą pojawiać się w opublikowanych

tłumaczeniach. Przekonałem się jednak, że zdarzają się i takie przypadki. Maniera
podwójnego tłumaczenia cechuje tłumacza Money M. Amisa. Stosuje on tę „technikę”
najczęściej, gdy nie jest pewien, czy pierwsze rozwiązanie tłumaczeniowe będzie zrozumiałe
dla polskiego odbiorcy:

„I was in Cal myself this January – Los Angeles”. “Sam byłem w Cal – tej boskiej

Kalifornii – w Los Angeles, gdzieś w styczniu „.

„The zeds of fire-escapes”. “Awaryjne Żelazne zetki, czyli schody na wypadek

pożaru”. (przykł. z: Jaworowska 2001).

Zauważmy, że w pierwszym z tych przekładów tłumacz usiłuje uzasadnić powtórzenie

za pomocą dodanego słowa „boskiej”, a zmiana szyku zdania zmusza go jeszcze do dodania
wyrazu „gdzieś”, bo inaczej zdanie kończyłoby się bardzo niefortunnie frazami „w Los
Angeles w styczniu”.

Zaskakującym przypadkiem podawania dwóch wersji przekładu jest polskie wydanie

The  Giant  Work  Book,  noszące  bardzo  dziwny  polski  tytuł:  Wielki  ilustrowany  Walt  Disney
słownik  angielsko-polski.  W  tej  ilustrowanej  książce  dla  dzieci  znajdujemy  następujące
angielskie  wyrazy  i  zwroty  wraz  z  ich  polskimi  tłumaczeniami:  „soapy  face  –  namydlona
buzia  (twarz)”,  „mother  –  mama  (matka)”,  „toast  –  tost  (grzanka)”,  „fence  –  parkan
(ogrodzenie)”,  „queen  bee  –  królowa  pszczół  (matka  roju)”,  „windmill  –  młyn  napędzany
wiatrem (wiatrak)” i wiele innych.

5. Poprawianie oryginału

O poprawianiu oryginału można mówić wtedy, gdy zawiera on błędy. W takim

przypadku  tłumacz  tekstów  informacyjnych  ma  moim  zdaniem  prawo,  a  nawet  obowiązek
dokonać  odpowiednich  poprawek  merytorycznych,  logicznych,  stylistycznych.  Myślę,  że
takiego  prawa  nie  ma  tłumacz  większości  tekstów  literackich.  Oczywiście  pomiędzy  tymi
dwoma  kategoriami  rozciąga  się  szeroka  szara  strefa,  w  której  każdy  przypadek  należy
rozważyć  z  osobna,  biorąc  pod  uwagę  wszelkie  argumenty  za  poprawianiem  i  przeciwko
niemu.  Bez  wahania  na  przykład  wygładzałem  potknięcia  stylistyczne,  tłumacząc  powieść
True Women, teksaską sagę spisaną przez potomkinię rodu, która nie była zawodową pisarką.
W  gruncie  rzeczy  uważam,  że  tego  typu  poprawki  należały  się  autorce  od  redakcji
oryginalnego  wydania.  Po  długich  deliberacjach  postanowiłem  natomiast  nie  poprawiać

fragmentów autobiografii znanego amerykańskiego pisarza Ch. Himesa. Uznałem, że literat z
takim  dorobkiem  powinien  umieć  pisać  po  angielsku,  ale  jeśli  tego  nie  potrafi,  to  polski
czytelnik  ma  prawo  się  o  tym  dowiedzieć.  Pracowicie  więc  odtwarzałem  po  polsku
nieporadność  stylu,  na  przykład  cztery  kolejne  akapity  zaczynające  się  od  zdania  z
konstrukcją  „while  +  Past  Progressive”  brzmią  w  moim  przekładzie  następująco:  „  Kiedy
wsiadaliśmy do samochodu…”, „Kiedy wróciłem na tańce…”, „Kiedy wróciłem następnego
dnia  do  bursy…”,  „Kiedy  wyszedłem  do  George‟a…”.  Spróbowałem  też  „przetłumaczyć”
pojawiające  się  w  tekście  błędy  składniowe,  ale  te  celowe  uchybienia  wobec  gramatyki
poprawiła    mi  redakcja  (Himes  2002).  Na  szczęście  tego  typu  sytuacje  w  ambitniejszej
literaturze zdarzają się niezwykle rzadko  – przypadek Himesa był jedynym, z jakim miałem
do czynienia.

Poprawianie literatury pięknej dotyczy najczęściej książek dla dzieci, zwłaszcza

fragmentów,  które  tłumacze  uznają  za  „nieodpowiednie”.  I  tak  na  przykład  w  angielskim
tłumaczeniu  jednej  z  książeczek  T.  Jansson  zdanie  „musiałem  pójść  zrobić  siusiu”  zostaje
zastąpione  poetyckim  „I  only  wanted  to  look  at  the  stars”  („chciałem  tylko  popatrzeć  na
gwiazdy”)  (Semkowicz  1997:  9;  bardzo  ciekawą  analizę  tłumaczeń  angielskiej  literatury
dziecięcej na język polski znaleźć można w: Adamczyk-Garbowska 1988).

6. Niepoprawianie oryginału

Jak już sugerowaliśmy powyżej, niepoprawialnie błędów w tekstach informacyjnych

jest  błędem,  który  prędzej  czy  później  zemści  się  na  tłumaczu.  Większość  czytelników  (a
także  –  niestety  –  krytyków)  nie  ma  czasu  ani  możliwości,  by  porównać  przekład  z
oryginałem,  zatem  wszelkie  błędy  i  chropowatości  zostaną  złożone  na  karb  tłumacza.
Spójrzmy na fragment tekstu gazetowego tłumaczonego kilka lat temu przez moich studentów
(tekst dotyczy planowanej wówczas wizyty pani sekretarz stanu USA Madeleine Albright w
Korei Północnej):

„With more than 60 journalists in tow. Albright‟s two-day tour will throw open the

Democratic People‟s Republic of Korea as never before to public view – and complete North
Korean leader Kim Jong Il‟s remarkable makeover in Western eyes. Only a year ago, notes
one senior U.S. official, he was still seen as a puffy-haired kook: now the Americans view
him as „a logical, thinking leader‟.

That will make Kim a respectable interlocutor for President Bill Clinton, who is

expected  to  visit  too  in  the  waning  weeks  of  his  term.  It  will  also  make  it  much  harder  for
Clinton‟s  succesor  to  justify  putting  in  phase  one  of  a  limited  national  missile  defence,  a
policy  the  president  has  long  been  ambivalent  about,  since  North  Korean  hostility  has  long
been the chief reason for it”.

Powyższy tekst łamie wiele zasad poprawnej kompozycji i sprawnej komunikacji: „in

tow”  powinno  się  odnosić  do  Albright,  a  nie  do  „tour”,  „throw  open  to  public  view”  nie
powinno  być  przedzielone  dziewięciowyrazowym  wtrąceniem;  zupełnie  niejasne  są
antecedensy  zaimków  „that,  it”  z  dwóch  ostatnich  zdań;  wtrącenie  „a  policy  the
president…about”  zdecydowanie  utrudnia  zrozumienie  końcówki  zdania;  dobrze  byłoby  też
uniknąć  powtórzenia  „has  long  been”  oraz  wyszukanych  i  chyba  niezbyt  zgrabnych
sformułowań  w  stylu  „the  waning  weeks  of  his  term”.  Wszystkie  te  błędy  tłumacz  musi
wyeliminować. Nie wyobrażam sobie też sensownego tłumaczenia ostatniego zdania z tekstu
Aping Motion („Those advances could be the first of many to help scientists piece together the
symphony in the brain”), jeśli najpierw nie dokonamy jego gruntownej analizy i przebudowy.

7. Paratekst (zbyt dużo lub zbyt mało objaśnień)

Pojęcie paratekstu (używane przez Brzozowskiego 2001) oznacza wszystko to, co

towarzyszy tekstowi głównemu, na przykład przedmowę, przypisy, posłowie, komentarze,

objaśnienia,  noty  biograficzne  itp.  Oczywiście  trudno  mówić  o  paratekście  w  krótkich
tekstach  gazetowych  ilustrujących  nasze  rozważania.  Zdarza  się  czasem,  że  moi  studenci
zamieszczają  pod  swoimi  tłumaczeniami  krótkie  notki  informujące  o  pochodzeniu  danej
informacji czy  też uzasadniające  dany wybór przekładowy. Bardzo je  sobie cenię, ale  nie są
to,  rzecz  jasna,  prawdziwe  przypisy,  ponieważ  adresowane  są  wyłącznie  do  mnie,  czyli  do
„redaktora”. Potrzeba przypisów (nie mówiąc już o wstępach czy posłowiach) może pojawić
się  dopiero  przy  tłumaczeniu  długich  artykułów  prasowych,  esejów,  a  zwłaszcza  książek.
Tłumacze  literatury  pięknej  (zwłaszcza  współczesnej)  uważają  na  ogół  przypisy  za
ostateczność, niejako za przyznanie się tłumacza do porażki w danej sytuacji tłumaczeniowej.
Pokutuje  teoria,  że  przypisy  przeszkadzają  w  czytaniu,  rozpraszają  uwagę  czytelnika,
zamieniają powieść w podręcznik czy  encyklopedię.  Kiedy przypomnę sobie, z  jaką uwagą
chłonąłem  przypisy  w  lekturach  mojego  dzieciństwa  i  wczesnej  młodości  –  w  książkach
przygodowych,  podróżniczych  i  historycznych  –  mam  pewne  wątpliwości,  czy  powyższe
obawy są uzasadnione. Oczywiście, tak jak we wszystkim należy zachować umiar. Popularne
wydanie  współczesnej  powieści  nie  powinno  przypominać  bibliofilskiej  edycji  klasycznego
dzieła  z  przypisami  sięgającymi  niemal  samej  góry  każdej  strony  –  o  czym  tak  marzył
Nabokov (1955/2000).

Wydaje się, że stosowanie takich dodatkowych technik objaśniających jest pożądane,

kiedy użycie innej techniki tłumaczeniowej – na przykład tłumaczenia syntagmatycznego czy
techniki  ekwiwalentu  funkcjonalnego  –  prowadziłoby  do  zubożenia  bazy  wypowiedzi,  jaką
zrekonstruować  może  odbiorca  przekładu,  lub  też  do  istotnego  zniekształcenia  tejże  bazy,
ewentualnie  do  szoku  kulturowego,  jaki  może  być  następstwem  mieszania  elementów
różnych kultur.

Podsumowując, wyróżniliśmy następujące typy i podtypy błędów tłumaczeniowych:

I. Błędy tłumaczenia syntagmatycznego

1. Błędy ekwiwalentów słownikowych

2. Fałszywi przyjaciele tłumacza

3. Kalki

4. Nieuzasadnione rekonstrukcje

II. Błędy mylnej interpretacji

1. Pomylenie dwóch różnych syntagm lub ram czasownikowych języka wyjściowego
2. Zła interpretacja sceny lub scenariusza

3. Mylne odczytanie modalności tekstu

III. Błędy realizacji

1.  Niewłaściwa ocena wiedzy odbiorców
2.  Podtłumaczenie
3.  Błędy języka docelowego
4.  Błędy wynikające z braku wiedzy ogólnej i specjalistycznej

IV. Błędy metatranslacyjne

1.  Dobór techniki tłumaczeniowej
2.  Opuszczenia
3.  Dodatki
4.  Dwie wersje
5.  Poprawianie oryginału
6.  Niepoprawialnie oryginału
7.  Paratekst (zbyt dużo lub zbyt mało objaśnień)

8. Mit tłumaczenia naturalnego: „tłumaczyć każdy może”

Zdaje mi się jednak, że tłumaczenia z jednego języka na drugi […]

przypominają  kobierce  flandryjskie  oglądane  z  przeciwnej  strony.  Są  tam
wprawdzie  figury,  ale  tak  zagmatwane  nićmi,  iż  nie  widać  ich  barw
wspaniałych.  Mniemam  także,  że  tłumaczenia  z  jednego  języka  na  drugi  nie
oznaczają  wielkiego  rozumu  ani  doskonałości;  tyle  tylko  znaczą,  co
przepisywanie  z  pierwowzorów.  Nie  dlatego  to  mówię,  aby  zawód  tłumacza
miał  być  w  pogardzie,  gdyż  człowiek  może  się  przecie  jeszcze  zatrudniać
gorszymi rzeczami, które mniej korzyści przynoszą.

Miguel Cervantes, Don Kichot

Powyższy cytat pokazuje, jak łatwo wygłaszać przeróżne uogólnienia na temat

przekładu  –  oparte  przecież  na  pewnym  wycinkowym  oglądzie  sytuacji  (ciekawe,  na
podstawie  jakich  przekładów  Cervantes  wyrobił  sobie  taką  opinię  o  tłumaczach  i
tłumaczeniach?) – i jak łatwo się pomylić. Czym byłoby dla nas dzisiaj nazwisko Cervantes,
gdyby  nie  tłumaczenia?  Z  wypowiedzi  Cervantesa  wyziera  też  lekceważący  stosunek  do
pracy tłumacza. Dziś mało kto poważyłby się na taką szczerość w tej kwestii, jednak faktem
jest powszechny brak szacunku dla tego zawodu. Większość ludzi uważa, że tłumaczyć może
każdy, kto opanował jakiś język obcy (wszak swój ojczysty język zna z założenia). Co więcej,
zdaniem  ogółu,  osoba  taka  może  tłumaczyć  teksty  na  dowolne  tematy  w  obu  kierunkach.
Przecież  tłumaczenie  polega  na  zastępowaniu  wyrazów  jednego  języka  wyrazami  drugiego
języka. Cóż  może być prostszego? Nawet jeśli  nasz tłumacz  nie zna  jakiegoś obcego słowa
(choć właściwie powinien), to przecież może sprawdzić w słowniku. Tak, powtórzmy:  dość
powszechny, pogląd na temat tłumaczenia znajduje swoje odbicie w wielu typowych, niemal
codziennych  sytuacjach. Każdy  filolog (cokolwiek ma znaczyć ten nieco archaiczny wyraz),
jest  prędzej  czy  później  narażony  na  prośby  ze  strony  znajomych  o  przetłumaczenie
„krótkiego,  prostego  tekstu”,  który  okazuje  się  fachową  specyfikacją  techniczną  lub  innym
wąsko  specjalistycznym  dokumentem.  Co  gorsza,  opisane  wyżej  podejście  do  tłumaczenia
widoczne jest również wśród ludzi mających zawodowo do czynienia z tłumaczami  – wśród
wydawców i innych zleceniodawców, którzy oferują tłumaczom niskie stawki i skandalicznie
krótkie terminy.

Należy ubolewać nad tym, że nawet niektórzy teoretycy przekładu nie zdają sobie

sprawy ze złożoności problemu i piszą na przykład o tłumaczeniu naturalnym, które rzekomo
jest cechą wszystkich uczących się języka obcego (Harris 1977, Harris & Sherwood 1978)
albo zrównują kompetencję tłumaczeniową z ogólna kompetencją komunikacyjną (Gutt 1991:
189-190).

Twierdzenie, że każda osoba dwujęzyczna potrafi tłumaczyć, jest

nieporozumieniem.  Oczywiście,  każdy,  kto  uczy  się  angielskiego,  powie  nam,  że  „dog”  to
„pies”  i  zapewne  także  przetłumaczy  zdanie:  „A  dog  i  san  animal”  jako  „Pies  jest
zwierzęciem”. Jednak już tłumaczenie nieco bardziej skomplikowanego zdania:  A dog is an
animal and a fly is an insect” zakończy się prawdopodobnie niepowodzeniem, bo wersja „Pies
jest zwierzęciem, a mucha owadem”, zostanie zakwestionowana przez większość odbiorców
przekładu,  którzy  powiedzą,  że  owady  to  też  zwierzęta.  Podobnie  wiec  jak  nie  powiemy  o
osobie,  która  nauczyła  się  grać  jednym  palcem  gamę  na  pianinie,  że  jest  pianistą,  nie
nazwiemy  też  tłumaczem  kogoś,  kto  potrafi  przełożyć  syntagmatycznie  najprostsze
konstrukcje języka obcego.

Również teza Gutta, według której do tłumaczenia nie jest potrzebne żadne

wyposażenie mentalne poza tym, które używane jest w komunikacji w ogóle, nie wytrzymuje
krytyki. Przede wszystkim przeczy mu doświadczenie pedagogiczne: wielu bardzo sprawnych
komunikacyjnie  studentów  (często  sprawnych  w  obu  językach)  nie  radzi  sobie  z
tłumaczeniem. Wydaje się, że ten pozorny paradoks dobrze wyjaśnia opisany powyżej model
procesu  tłumaczenia.  Dobry  komunikator  szybko  odczytuje  intencje  swoich  rozmówców  i
potrafi  skutecznie  realizować  swoje  intencje.  Nie  musi  natomiast  odczytywać  wszystkich
nawet  najdrobniejszych  i  najsłabiej  zaznaczonych  implikacji  danego  tekstu,  a  co  jeszcze
ważniejsze  –  nie  musi  reprodukować  w  umysłach  swoich  odbiorców  stanów  „zadanych”
przez  kogoś  innego  –  czasem  kogoś  o  zupełnie  odmiennej  wiedzy,  światopoglądzie,
temperamencie  itd.  Dobry  komunikator  może  rekompensować  swoje  braki  (luki  w  wiedzy,
nieznajomość  pewnych  technik  komunikacyjnych)  bardzo  różnymi  środkami.  Tłumacz  ma
najczęściej związane ręce: nie może wyprodukować własnego tekstu na zadany temat, bo taki
tekst  nie  zostanie  uznany  za  tłumaczenie.  Pamiętajmy,  że  znaczeniem  tekstu  jest  nie  tylko
zrekonstruowana  baza  wypowiedzi  (i  ewentualne  fragmenty  bazy  kognitywnej  autora),  ale
również sposób rekonstrukcji – nie tylko pointa, ale również trud włożony w jej odczytanie.
Gutt  myli  się  też  chyba  sugerując,  że  kompetencja  tłumaczeniowa  to  kompetencja
komunikacyjna  plus  kompetencja  językowa  w  zakresie  dwóch  języków,  którą  zapewne
powinni  zająć  się  językoznawcy,  a  nie  teoretycy  przekładu.  Taki  pogląd  jest  nie  do
utrzymania przede wszystkim dlatego, że absolutna dwujęzyczność (jeśli takie pojęcie ma w
ogóle  sens)  należy  do  rzadkości  –  większość  tłumaczy  jeden  z  języków  zna  lepiej,  a  drugi
gorzej.  Słabsza  znajomość  dotyczy  najczęściej  (choć  nie  zawsze)  języka  wyjściowego.
Ludzkie  sprawności  i  umiejętności  nie  stanowią  oddzielnych  modułów,  lecz  są  ze  sobą
wzajemnie powiązane, toteż słabsza znajomość języka oryginału będzie wpływała na stopień
pewności tłumacza co do interpretacji pewnych fragmentów oryginału, a więc i na cały proces
tłumaczenia.

Posłużmy się jeszcze raz przykładem polskiego tłumaczenia Winnie the Pooh

zatytułowanego  Kubuś  Puchatek.  Tłumaczka  tej  książki  popełniła  błędy  tłumaczeniowe  nie
tylko  dlatego,  że  realizowała  szczególny  program  przekładowy,  który  Venuti  nazwałby
udomowieniem  oryginalnego  tekstu.  Drugi  powód  wynika  ze  słabej  znajomości  języka
wyjściowego  i  nierozerwalnego  związku  tej  umiejętności  z  innymi  elementami  procesu
przekładu.  Dysponując  dość  słabą  znajomością  języka  angielskiego  (a  także  angielskich
konwencji komunikacyjnych), tłumaczka musiała nieco „po omacku” domyślać się znaczenia
niektórych  konstrukcji  i  zwrotów  z  kontekstu.  Nie  jest  więc  przypadkiem,  że  wiele  błędów
popełniła  w  tłumaczeniu  wypowiedzi  osła  Eeyeore  (w  polskiej  wersji  Kłapouchego),  bo
osiołek  wykazuje  specyficzne  angielskie  poczucie  humoru,  a  zatem  jego  sformułowania
wymagają  często  stosowania  różnych  odmian  Grice‟owskiej  implikatury  konwersacyjnej  i
innych  mechanizmów  rekonstrukcji,  a  bardzo  rzadko  dają  się  jednoznacznie  odczytać  z
interpretowanego po polsku kontekstu.

Jeszcze bardziej niepokojący jest fakt, że niektórzy pedagodzy mający kształcić

tłumaczy  nie  bardzo  zdają  sobie  sprawę  z  tego,  jakie  stoją  przed  nimi  zadania.  Sądzą  na
przykład,  że  wystarczy  uzupełnić  typowy  program  filologiczny  paroma  „językami
specjalistycznymi”,  by  wykształcić  tłumaczy  tekstów  specjalistycznych.  Bardzo  ciekawie
wypowiedział się na ten temat J. Pieńkos:

…w kręgach specjalistów od przekładu przeważa pogląd, iż powinno się kształcić

specjalistów  w  zakresie  przekładu,  a  nie  tłumaczy  specjalistycznych  (wyspecjalizowanych).
Nierzadko  jeszcze  dzisiaj  zdarza  się,  że  nauczanie  przekładu  mylone  jest  z  nauką  języków
obcych,  z  nauką  o  języku  lub  terminologiami  specjalistycznymi.  Zadaniem  szkół  tłumaczy
jest  i  powinno  być  kształcenie  tłumaczy  w  zakresie

ogólnym

, tak jak ma to miejsce w

odniesieniu  do  lekarzy,  gdy  kończą  wydział  medyczny,  a  dopiero  później  poświęcają  się
wybranej  specjalizacji.  Nie  należy  zatem  kształcić  tłumacza  wyspecjalizowanego,  lecz
tłumacza wartościowego, sprawnego, który w przyszłości  będzie się doskonalił w wybranej
przez siebie dziedzinie. Uwaga ta wydaje się o tyle trafna i istotna, że

niewiele

jest tekstów o

bardzo wysokim stopniu specjalizacji. Większość tekstów przeznaczonych do tłumaczenia
dotyczy jednocześnie wielu dziedzin nauki i techniki, a daleko posunięta specjalizacja
uniemożliwia tłumaczowi sprawna pracę… (Pieńkos 2003: 283)

W podobnym duchu wypowiadają się B. Hatim i J. Mason:

…if translator training is limited to those superficial characteristics of text which are

most typical of what technical or administrative translator is likely to encounter most of time
(specialized terminology, formulaic text conventions and so on), then the trainee will be
singularly ill-equipped to deal with, say, metaphor, allusion, implicature when these occur –
as they do – in technical texts. (Hatim and Mason 1997: VIII)

Jeszcze jedną istotną myśl dopowiadają Z. Kozłowska i A. Szczęsny:

Nie sposób przewidzieć wszystkich typów tekstów, jakie mogą zostać powierzone

tłumaczowi. Nie można więc nauczyć tłumaczenia wszystkich typów tekstów. Trzeba dać
narzędzia, a kształcić konieczne umiejętności (kompetencję tłumaczeniową). (Kozłowska,
Szczęsny 2003: 161)

Zatem, aby skutecznie kształcić tłumaczy, musimy zdać sobie sprawę z tego, czym jest

kompetencja tłumaczeniowa. Sądzę, że jest to zespół predyspozycji, cech, umiejętności oraz
ogromna porcja wiedzy o świecie w ogóle, a o kulturach związanych z danymi językami w
szczególności. Elementami kompetencji tłumaczeniowej są z pewnością:

1. znajomość języka wyjściowego i docelowego;
2. umiejętność dopasowania do siebie różnych struktur na podstawie ich względnego

podobieństwa;

3.  znajomość kultury krajów, w których mówi się językiem wyjściowym i docelowym;
4.  wiedza ogólna i specjalistyczna;
5.  sprawności komunikacyjne;
6.  wnikliwość w dążeniu do sensu;
7.  znajomość teorii tłumaczenia;
8.  predyspozycje i cechy charakteru.

1. Znajomość języka wyjściowego i docelowego

Warto zauważyć, że dobra znajomość języka nie jest równoznaczna ze sprawnością

komunikacyjną.  Można  być  świetnym  komunikatorem  (pomijam  tu  kwestie  różnic  między
komunikacją ustną a pisemną), dysponując ograniczonym repertuarem środków językowych i
odwrotnie  –  ktoś  posiadający  doskonałą  znajomość  języka  może  nie  sprawdzać  się  w
sytuacjach komunikacyjnych. Przez dobrą znajomość języka rozumiemy bogate słownictwo,
duży zasób syntagm i ram czasownikowych, a także opanowanie wielu innych mechanizmów
gramatycznych,  takich  jak  zastosowanie  czasów,  przedimków,  czasowników  modalnych  i
zdań  przydawkowych  w  języku  angielskim  (żeby  wspomnieć  tylko  o  problemach
gramatycznych  najbardziej  dokuczliwych  z  polskiego  punktu  widzenia)  oraz  na  przykład
znajomość końcówek (deklinacji i koniugacji) i ortografii języka polskiego (zob. rozdz. 7).

Oczywiście w praktyce zdarza się, że tłumacze znają język wyjściowy tylko biernie.

Nie jest jednak dobrze, gdy wiedza ta jest jeszcze na dodatek bardzo ograniczona. Brak

pewności  przy  interpretacji  tekstu  oryginału  zmusza  tłumacza  do  sprawdzania  niemal
wszystkiego  w  słownikach  i  rzecz  jasna  wpływa  negatywnie  na  wszystkie  inne  elementy
procesu  przekładu,  ponieważ  de  facto  mamy  do  czynienia  z  jednym  procesem,  a  nie  z
rozdzielnymi modułami, z których każdy można „naprawić” nie ruszając pozostałych.

W każdym razie tłumacz musi znać porządnie gramatykę języka wyjściowego – bez

względu  na  to,  czy  potrafi  ją  objaśnić  czy  nie  –  bo  inaczej  będzie  popełniał  błędy
interpretacyjne lub bezmyślnie kalkował struktury języka wyjściowego w języku docelowym.
Doskonałym przykładem jest opisywany powyżej przypadek czasownika modalnego „could”
z tekstu Aping Motion – trzeba wiedzieć, że czasownik ten może odnosić się do przeszłości,
może  być  trybem  przypuszczającym,  ale  może  też  dotyczyć  przyszłości  i  właśnie  w  tym
ostatnim  znaczeniu  został  użyty  w  tekście.  Nieznajomość  zasad  użycia  przedimka
określonego  sprzyja  popełnieniu  błędu  w  tekście  A  Matter  of  Taste,  błędu,  który  w
tłumaczeniach moich studentów pojawiał się zaskakująco często. „The” użyte we fragmencie
„The  fact  that  the  new  strain  of  choosy  mice  was  found  in  […]  Birmingham…”  nie  jest
wymuszone  zasadą  rzeczownik  +  of  +  rzeczownik,  bowiem  może  istnieć  wiele  różnych
„strains  of  mice”.  Jego  użycie  musi  zatem  podlegać  którejś  z  innych  reguł  rządzących
zastosowaniem  przedimka  określonego  –  w  tym  wypadku  zasadzie  wskazywania  na
informację daną, a konkretniej, wymienioną wcześniej w tekście. W naszym tekście chodzi o
grupę  rzeczownikową  „some  rodents”.  W  związku  z  tym  powyższego  zdania  nie  można
przetłumaczyć jako „Fakt, że w Birmingham odkryto nową odmianę wybrednych myszy…”,
gdyż w ten sposób wprowadzamy polskiego czytelnika w błąd co do tego, które informacje w
tekście są nowe, a które dane. Ponieważ tłumacz ma w dużej  mierze do czynienia z oboma
językami  niejako  jednocześnie,  znajomość  obu  języków  przechodzi  niepostrzeżenie  w
znajomość gramatyki konfrontatywnej.

2. Umiejętność dopasowania do siebie różnych struktur na podstawie ich względnego

podobieństwa
Tłumacz cały czas uczy się dopasowywania do siebie różnych struktur obu języków,

zapamiętuje, że w danym tekście, lub w danym typie tekstów, dany zwrot udało mu się
przetłumaczyć tak, ale w innych sytuacjach trzeba szukać innych ekwiwalentów.

Dużym ułatwieniem dla tłumaczy mogą być najprzeróżniejsze studia konfrontatywne,

których akurat w przypadku języka angielskiego i polskiego nie brakuje (zob. np. Fisiak 1984,
Fisiak i In 1978, Kalisz 1981, 2000, Krzeszowski 1982, 1990).

Jak pisaliśmy powyżej, nie ma ekwiwalencji stuprocentowych, sprawdzających

się  w  każdej  sytuacji  –  za  każdym  razem  ostateczną  decyzję  podejmuje  tłumacz  –  ale
oczywiście istnieją pewne wymienności statystyczne, które można zastosować w większości
przypadków bez bardzo intensywnej analizy, choć nie bez kontroli. Gdyby nie te statystyczne
analogie  między  językami  (zwłaszcza  językami  spokrewnionymi),  życie  tłumacza  byłoby
znacznie cięższe.

Nieco innym problemem są sceny i scenariusze. Tłumacz musi umieć

rozpoznać  scenariusz,  do  którego  odwołuje  się  autor  oryginału  i  odnaleźć  w  pamięci  jak
najbliższy scenariusz (lub scenariusze) którym dysponują odbiorcy przekładu. To jednak nie
rozwiązuje  problemu,  ponieważ  sceny  i  scenariusze  są  często  uwarunkowane  kulturowo,  a
zatem tłumaczeniowym ekwiwalentem nie zawsze będzie pozornie najbliższy scenariusz czy
scena.  W  zależności od typu tekstu czasami trzeba poszukać scenariusza ze  sceny pozornie
odleglejszej, a często – zapoznać odbiorców przekładu z obcymi realiami składającymi się na
dany scenariusz (scenę).

3. Znajomość kultury krajów, w których mówi się językiem wyjściowym i docelowym

W naszym przypadku, ponieważ zajmujemy się tu głównie tłumaczeniami z języka

angielskiego  na  polski,  idzie  o  znajomość  kultury  polskiej,  angielskiej,  amerykańskiej,
kanadyjskiej,  nowozelandzkiej,  indyjskiej,  jamajskiej  itd.  Znajomość  kultury  oznacza  nie
tylko „przerobienie solidnego kursu literatury” danego kraju, wiedzę o malarstwie,  muzyce,
filmie itp. Zresztą nie wystarczy tu typowy kurs uniwersytecki – trzeba go będzie uzupełnić o
utwory rzadko uwzględniane w poważnych kursach literatury brytyjskiej czy amerykańskiej.
Moim studentom przedstawiam zwykle listę lektur obowiązkowych, która obejmuje nie tylko
znane  i cytowane w najprzeróżniejszych tekstach książki,  jak  1984  i Animal  Farm  Orwella,
Alice‟s Adventures In  Wonderland  i Through the Looking  Glass  Carolla,  Brave  New  World
Huxleya  itp.,  ale  również  cały  szereg  tekstów  mniej  uznanych,  a  obecnych  w  powszechnej
świadomości. W przypadku kultur anglojęzycznych trzeba również znać kanon popularnych
piosenek  ludowych,  a  zupełnie  niezbędna  jest  znajomość  najbardziej  popularnych  nursery
rhymes  –  wierszyków  dla  dzieci.  Odwołania  do  takich  wierszy  i  piosenek  pojawiają  się  w
najróżniejszych  tekstach  –  od  artykułów  prasowych,  poprzez  książki  językoznawcze  do
poważnych  dzieł  literackich  (np.  „orgy-porgy”  w  Brave  New  World  jest  nawiązaniem  do
dziecięcego wierszyka Georgie Porgy).

Tłumacz musi również orientować się w historii i geografii danego kraju, aktualnej

sytuacji politycznej, organizacji życia itp. Trzeba znać tytuły najważniejszych gazet i
czasopism, najpopularniejszych programów telewizyjnych, nazwiska polityków, idoli i innych
znanych osobistości. Właściwie lista ta nie ma końca. Tłumacz nie jest w stanie przewidzieć
dokładnie, jaka informacja przyda mu się w danej sytuacji tłumaczeniowej. Najlepszą zatem
strategią postępowania jest stałe powiększanie swojej wiedzy na temat danych krajów,
interesowanie się nimi, czytanie, oglądanie, rozmawianie, podróżowanie.

Tłumacz, który nie wie, że pojawiające się w tekście Putting Kitty‟s Typping on Pause

„Tucson, Ariz.” To nazwa miasta w stanie Arizona, a figurujące pod nazwiskiem Robert Key
litery  „M.P”  (Pipe  Down)  to  skrót  od  „member  of  parliament”,  skazany  jest  na  ciągłe
poszukiwania  po  słownikach  i  encyklopediach,  na  ustawiczne  sprawdzanie  wszystkich
elementów  oryginału.  Co  więcej,  prędzej  czy  później  trafi  on  na  takie  elementy  kultury
wyjściowej,  które  rzadko  umieszczane  są  w  podręcznikach  i  encyklopediach,  na  przykład
tytuł ludowej piosenki czy cytat z wierszyka dla dzieci. Wynika z tego, że solidna znajomość
realiów i kultury kraju języka wyjściowego jest niezbędnym elementem warsztatu tłumacza,
problem ten jest już zresztą tematem opracowań książkowych (zob. np. Witte 2000).

4. Wiedza ogólna i specjalistyczna

Profesjonalny tłumacz powinien dysponować szeroka wiedzą o świecie. Oczywiście w

większości  dziedzin  wiedza  ta  z  konieczności  będzie  dość  powierzchowna  –  nikt  nie  może
specjalizować  się  we  wszystkim.  Tłumacz  będzie  zwykle  specjalistą  w  paru  dziedzinach
związanych  z  tematyką  często  tłumaczonych  tekstów  i  zakresem  ukończonych  studiów.  W
innych dziedzinach wystarczy ogólna orientacja uzupełniona umiejętnością szybkiego uczenia
się,  sprawnością  w  wyszukiwaniu  potrzebnych  informacji  i  wiedzą  o  źródłach  takich
informacji.

Wiedza specjalistyczna jest tylko jednym z wielu elementów kompetencji

tłumaczeniowej,  znacznie  więc  łatwiej  jest  przygotować    profesjonalnego  tłumacza  do
tłumaczeń  w  danej  dziedzinie  niż  nauczyć  specjalistę  z  tej  dziedziny  tajników tłumaczenia.
Twierdzę, że profesjonalny tłumacz poradzi sobie z przekładem każdego tekstu – oczywiście,
jeśli  będzie  miał  odpowiednią  motywację.  Tłumacz  kabinowi,  na  przykład,  biorą  udział  w
konferencjach  dotyczących  bardzo  różnych  dziedzin  i  zwykle  na  przygotowanie  do
konferencji  mają  najwyżej  parę  tygodni.  Chociaż  sam  ukończyłem  studia  filologiczne,
miałem okazję tłumaczyć teksty  między  innymi  z takich dziedzin,  jak astronomia,  biologia,

ciepłownictwo, krystalografia, paleontologia, politologia, zarządzanie i marketing, zielarstwo.
Zatem z mojego punktu widzenia zupełnym nieporozumieniem są postulaty zawarte w
raporcie UNESCO, który cytują A. Korzeniowska i P. Kuhiwczak (za Mackay & Mountford
1978):

…it is, or it should be axiomatic that nobody can properly translate what he does not

understand‟  hence  satisfactory  technical  translating  can  only  be  done  by  someone  with  the
requisite  technical  knowledge  and  practice  in  technical  reasoning,  to  follow  technical
arguments in the required speciality and to bridge over gaps in such an argument. The kind of
competence  required  to  do  this  depends  not  only  on  the  nature  and  subject  matter  of  the
original  text,  but  also  on  the  kind  of  reader  for  whom  it  is  intended.  In  order  to  translate
papers  written  by  and  intended  for  scientists  engaged  in  original  research  at the  frontiers  of
knowledge,  the  translator  must  himself  be  familiar  with  those  frontiers.  (Korzeniowska  I
Kuhiwczak 1998: 95)

Autorzy raportu najwyraźniej sądzą, że rozumienie jest kwestią wszystko albo nic i nie

zdają sobie w ogóle sprawy z natury kompetencji tłumaczeniowej. Gdyby pójść dalej tym
torem rozumowania, musielibyśmy dojść do wniosku, że tłumaczyć może tylko autor
oryginalnego tekstu.

5. Sprawności komunikacyjne

Sprawności komunikacyjne tłumacza – i zresztą każdego uczestnika komunikacji –

można  dla  celów  opisu  podzielić  na  interpretacyjne  i  perswazyjne.  Inaczej  niż  u  zwykłego
uczestnika  aktu  komunikacji,  który  może  w  dużej  mierze  polegać  na  intuicji  i  rutynie,
interpretacyjne  działania  tłumacza  oparte  są  na  bardzo  dobrej  znajomości  języka  –  dużym
repertuarze  jednostek  leksykalnych,  znajomości  i  szybkim  rozpoznawaniu  wielu  syntagm
(fraz, zdań), doskonałej (choć niekoniecznie uświadomionej) znajomości strategii i konwencji
komunikacyjnych stosowanych przez użytkowników języka wyjściowego. Co najważniejsze,
tłumacz  –  w  stopniu  znacznie  większym  niż  przeciętny  uczestnik  komunikacji  –  potrafi
utożsamiać się z nadawcą wypowiedzi, odgadywać jego motywacje i intencje.

Sprawności perswazyjne polegają przede wszystkim na umiejętności wczuwania się w

sytuację  (potencjalnego)  odbiorcy,  przewidywania  jego  wiedzy,  oczekiwań,  reakcji  i
odpowiedniego dostosowywania tekstu przekładu. Tu znowu potrzebna  jest duża sprawność
językowa:  tłumacz  musi  mieć  możliwość  wybierania  właściwego  sformułowania  spośród
wielu  mu  dostępnych  i  nie  może  tak  jak  zwykły  komunikator  posłużyć  się  –  w  braku
odpowiednich słów – gestem, mimiką, „emoticonem” czy rysunkiem.

6. Wnikliwość w dążeniu do sensu

Podstawowym wymogiem przekładowym jest niezadowalanie się płytkim poziomem

stałości sensu (mniej więcej wiem, o co chodzi). Tłumacz  musi drążyć do końca, dopóki nie
jest  w  pełni  przekonany,  że  rozwiązał  wszystkie  zagadki  i  prześledził  wszystkie  tropy.  W
przypadku  analizowanego  w  rozdziale  4  tekstu  The  Mouse  That  Roared  typowy  czytelnik
zadowoli  się  rozumieniem  na  poziomie  „coś  zabrali,  teraz  chcą  oddać,  ale  ktoś  im
przeszkadza”. Tłumacz jednak powinien dostrzec nielogiczności tekstu: nie można wywieźć a
potem  zwracać  zamków  i  posiadłości  ziemskich.  Wnikliwa  analiza  tekstu  wyjściowego
pozwala  na  zbudowanie  modelu  świata  w  nim  przedstawionego,  a  ten  model  służy
tłumaczowi  za  punkt  odniesienia  dla  kolejnych  szczegółowych  rozwiązań  przekładowych
stosowanych w tekście docelowym. Początkujący tłumacze – czytający teksty tak jak zwykli
odbiorcy  –  nie  są  zwykle  w  stanie  skonstruować  takiego  modelu,  a  jeśli  im  się  to  uda,  nie
potrafią  stosować  go  konsekwentnie  przy  rozwiązywaniu  problemów  szczegółowych.  Stąd

ich  tłumaczenia  są  często  niespójne:  znaczenie  poszczególnych  zdań  kłóci  się  z  wymową
całości, a we fragmentach najtrudniejszych znajdziemy oznaki tłumaczenia syntagmatycznego
świadczące  o  niemożności  dopasowania  danego  fragmentu  do  modelu  całości  –  tłumacz
posiłkuje  się  tłumaczeniem  syntagmatycznym  na  zasadzie  „ja  wprawdzie  nie  bardzo
rozumiem, ale może czytelnicy zrozumieją”.

Główną przyczyna takiego stanu rzeczy jest przyzwyczajenie do płytkiego

analizowania tekstów – wystarczającego w większości typowych codziennych sytuacji
komunikacyjnych. Innym powodem może być niedostateczna znajomość języka wyjściowego
i brak nawyku weryfikowania tekstu przekładu.

7. Znajomość teorii tłumaczenia

Tłumacz nie musi być teoretykiem przekładu. Wydaje się jednak, że pewna znajomość

teorii  jest  bardzo  pożądana.  W  końcu  każdy  praktykujący  tłumacz  jest  mniej  lub  bardziej
świadomym wyznawcą jakichś teorii ekwiwalencji, zwolennikiem takich czy innych technik
tłumaczeniowych. Dobrze jest skonfrontować takie przekonania, wyrosłe na gruncie praktyki
indywidualnego tłumacza, z metodycznymi przemyśleniami innych. Pozwala to upewnić się
co  do  słuszności  stosowanych  metod  bądź  zmusza  do  ich  weryfikacji.  Zapoznanie  się  z
opisem  technik  tłumaczenia  imion  własnych  czy  innych  elementów  kulturowych  (np.
Newmark 1981, 1988), czy tez z technikami przekładu tekstów polifonicznych  (Berezowski
1997)  daje  nam  przegląd  różnych  możliwości  przewidywanych  przez  teoretyków  i/lub
stosowanych przez praktyków i ułatwia wybór w przypadku napotkania takich problemów w
praktyce.

8. Predyspozycje i cechy charakteru

Osobowość tłumacza to temat słabo zbadany. Zdrowy rozsądek podpowiada, że

tłumacz  powinien  być  osobą  pracowitą,  sumienną  i  wnikliwą,  otwartą  na  wiedzę  i  ciekawą
świata,  umiejącą  stawiać  się  w  sytuacji  innych.  Doświadczenie  pedagogiczne  każe  mi
podejrzewać, że nie są to wszystkie cechy niezbędne do tego, by zostać dobrym tłumaczem –
szybkie sukcesy w tej dziedzinie są niezmiernie rzadkie. Z drugiej strony, należy pamiętać, że
tłumacze  są  ludźmi  o  bardzo  różnych  temperamentach,  można  więc  sądzić,  że  nie  istnieje
jeden uniwersalny model osobowości dobrego tłumacza. Warto też przypomnieć, że wszelkie
kategoryczne  recepty  i  diagnozy  dotyczące  człowieka,  jego  umysłowości  i  jego  działań
zawodzą:  wyniki  badań  nad  różnicami  w  stylach  komunikacyjnych  kobiet  i  mężczyzn
skłoniły U. Zaliwską-Okrutną do postawienia żartobliwego pytania: Czy mężczyzna może być
tłumaczem? (Zaliwska-Okrutna 2003)

Z przedstawionej powyżej koncepcji kompetencji tłumaczeniowej płyną pewne

wnioski  co  do  metod  nauczania  przekładu.  Ze  względu  na  znaczenie  znajomości  języka,  o
którym była wcześniej mowa, sądzę, że kurs tłumaczenia powinien rozpoczynać się dopiero
wtedy,  gdy  studenci  opanowali  język  obcy  w  stopniu  naprawdę  zaawansowanym  (warto  by
tez pamiętać o ćwiczeniu sprawności w zakresie języka ojczystego). Podobnie jak cytowani
wcześniej  autorzy  uważam,  że  profesjonalny  tłumacz  musi  być  przygotowany  do
samodzielnego  rozwiązywania  wszelkich  problemów  tłumaczeniowych  –  a  nie  do
tłumaczenia  jednego  typu  tekstów.  W  związku  z  tym  nauka  tłumaczenia  nie  powinna
rozpoczynać się od tekstów specjalistycznych, a prawdziwy kurs tłumaczenia nie może się do
takich tekstów ograniczać.

Nie jestem też pewien, czy rzeczywiście każdy tłumaczony tekst powinien być

wcześniej omawiany. W ten sposób adepci przekładu są moim zdaniem prowadzeni za rękę,
co oducza ich samodzielności i czujności, jakie powinny cechować prawdziwego tłumacza.

Bibliografia

Adamczyk-Garbowska M. 1988 Polskie tłumaczenia angielskiej literatury dziecięcej.

Wrocław: Ossolineum

Adamska J. 2001 „The Cronicles of Narnia”: Proper Names In Translation. Niepublikowana

praca magisterska napisana pod kier. K. Hejwowskiego. Warszawa: Inst. Lingwistyki
Stosowanej

Arrojo R. 1997 „The „death‟ of the author and the limits of the translator‟s visibility”. W:

Snell-Hornby M., Jettmarova Z., Kaindl K. (red.) 21-32

Bachta A. 2001 Translating neologisms on the basic of Stanisław Lem works and their

English translations. Niepublikowana praca magisterska napisana pod kier. K.
Hejwowskiego. Warszawa: Inst. Lingwistyki Stosowanej.

Bagajewa I. 1993a “O nazwach geograficznych w ujęciu translatorycznym” W: Grucza F.

(red.) Przyczynki do teorii i metodyki kształcenia nauczycieli języków obcych i
tłumaczy w perspektywie wspólnej Europy. Materiały z XVI Sympozjum ILS UW.
Warszawa: Wyd. Uniw. Warszawskiego, 111-117.

Bagajewa I. 1993b „Geographical names: Problems of equivalence and translatability”. W:

Lewandowska-Tomaszczyk B., Thelen M. (red.) Part 2. 349-354

Baker M. (red.) 1998 Routledge encyklopedia of translation studies. London/New York:

Routledge.

Bałuk-Ulewiczowa T. 2000 “Beyond cognizance: Fields of absolute untranslatability”. W:

Kubiński W. I in. (red.).

Bałuk-Ulewiczowa T. 2003 Stereotyp a nieprzekładalność bezwzględna. W: W. Kropiwiec U.

i in. (red.), 35-44.

Bar-Hillel Y. 1964a „A demonstration of the nonfeasibility of Fuldy automatic high quality

translation” (opubl. Po raz pierwszy w 1960 r.). W: Idem Language and information.
Selected essays on their theory and application. Reading, Mass.: Addison-Wesley.
174-179.

Bar-Hillel Y. 1964b “Intertranslatability of natural languages” (opubl. Po raz pierwszy w

1953 r.) W: Idem, Language and information. op. cit., 56-58.

Barik H. 1972 “Interpreters talk a lot, among other things”. W: Babel 18/1, 3-10.
Bereś S. 1987 Rozmowy ze Stanisławem Lemem. Kraków: Wyd. Literackie.
Berezowski L. 1997 Dialect In translation. Wrocław: Wyd. Uniwersytetu Wrocławskiego.
Berezowski L. 2000 „Pragmatyczne podstawy archaizacji” W: Kubiński W. i in. (red.) 129-

138

Berezowski L. 2001 Articles and proper names. Wrocław: Wyd. Uniwersytetu

Wrocławskiego.

Bergenholtz H., Trap S. (red.) 1995 Manual of specialised lexicography.

Amsterdam/Philadelphia: John Benjamins.

Berman A. 1985/2000 “Translation and the trials of the foreign”. W: Venuti L. (red.) 2000,

284-297.

Bivens W. 1975 “Lectures on Ch. Fillmore‟s Case Grammar”, University of Warsaw.
Blum-Kulka Sh. 1986/2000 “Shifts of cohesion and coherence in translation”. W: Venuti L.

(red.) 2000. 298-313.

Bradbury M. 1993 The modern British novel. London: Martin Secker & Warburg Ltd.
Bransford J.D. 1979 Human cognition. Learning, understanding and remembering. Belmont,

Cal.: Wadsworth.

Bransford J.D., Johnson M.K. 1972 “Contextual prerequisites for understanding: Some

investigations of comprehension and recall”. Journal of Verbal Learning and Verbal
Behavior 11: 717-26.

Brzozowski J. 2001 “Czytelnik projektowany w przekładzie: problem paratekstu”. W:

Piechnik I., Świątkowska M. (red.) 2001 Ślady obecności. Traces d‟une presence.
Kraków: Wyd. Uniwersytetu Jagiellońskiego. 61-69.

Burkhanov I. 1998 Lexicography. A dictionary of Basic terms. Rzeszów: Wyd. Wyższej

Szkoły Pedagogicznej.

Burkhanov I. 2003 Translation: Theoretical prerequisites. Rzeszów: Wyd. Uniwersytetu

Rzeszowskiego

Callow K. 1993 “Non-realised information: A theory for the accurate and natural translation

of meaningful zero”. W: Lewandowska-Tomaszczyk B., Thelen M. (red.) 1993, Part 2.
359-368.

Catford J.C. 1965 A linguistic theory of translation. London: Oxford University Press.
Charbonnier G. 2000 Rozmowy z Claude Levi-Straussem. Warszawa: Czytelnik 139-145. Za:

Antropologia słowa. Zagadnienia i wybór tekstów 2003. Warszawa: Wyd.
Uniwersytetu Warszawskiego, s. 22.

Clark H.H., Haviland S. 1977 “Comprehension and the given-new contract”. W: Freedle

R.O. (red.) Discourse production and comprehension. Norwood, N.J.: Ablex.

Dąmbska-Prokop U. (red.) 2000 Mała encyklopedia przekładoznawstwa. Częstochowa: Wyd.

Wyższej Szkoły Języków Obcych i Ekonomii.

Dedecius K. 1974 Notatnik tłumacza. Kraków: Wyd. Literackie.
Delabastita D. (red.) 1996 Wordplay and translation. Manchester: St. Jerome Publishing.
Dembowski K. 2003 Translation of slang and informal English in selected novels by Charles

Bukowski. Niepublikowana praca magisterska napisana pod kierunkiem K.
Hejwowskiego. Warszawa: Instytut Lingwistyki Stosowanej.

Dijk van T.A., Kintsch W. 1983 Strategies of discourse comprehension. New York:

Academic Press.

Douglas Kozłowska Ch. 1998 Difficult words in Polish-English translation. Warszawa: Wyd.

Naukowe PWN.

Dzierżanowska H. 1988 Przekład tekstów nieliterackich na przykładzie języka angielskiego.

Warszawa: PWN

Fabisiak E. 2001 Proper names In translation on the example of “Anne of Green Gables” and

“Anne of the Island” by L.M. Montgomery. Niepublikowana praca magisterska
napisana pod kierunkiem K. Hejwowskiego. Warszawa: Instytut Lingwistyki
Stosowanej.

Fillmore Ch.J. 1968 “The case for case”. W: Bach E., Harms R.T. (red.) Universalis in

linguistic theory. New York: Holt, Reinhart & Winston.

Fillmore Ch.J. 1970 “The grammar of hitting and breaking”. W: Jacobs R.A., Rosenbaum

P.S. (red.) Readings in English transformational grammar. Ginn & Co.

Fillmore Ch.J. 1972 “On generativity”. W: Peters S. (red.) Goals of linguistic theory.

Englewood Cliffis, NJ: Prentice-Hall.

Fillmore Ch.J. 1977 “Scenes-and-frames semantics”. W: Zampolli A. (red.) Linguistic

structures processing. Amsterdam: North-Holland

Fillmore Ch.J. 1983 “Ideal readers and real readers”. Cognitive Science Program, Institute

of Cognitive Studies, University of California at Berkeley, January 1983.

Fisiak J. (red.) 1984 Contrastive linguistic: Prospect and problems. Berlin/New

York/Amsterdam: Mouton.

Fisiak J., Lipińska-Grzegorek M., Zabrocki T. 1978 An introduction English-Polish

contrastive grammar. Warszawa: PWN.

Godlewski G. (red.) 2003 Antropologia słowa. Zagadnienia i wybór tekstów. Warszawa:

Wyd. Uniwersytetu Warszawskiego.

Gołębiowska A. 2000 Culture-specific Terms in „Nice Work”, “Therapy”, “Small World” by

D. Lodge and their Polish Translations. Niepublikowana praca magisterska napisana
pod kierunkiem K. Hejwowskiego. Warszawa: Instytut Lingwistyki Stosowanej.

Grajewska J. 2001 How to Render Culture-bound Items and the Author‟s Style: Analysis of

“A Memoir of the Warsaw Uprising” by M. Białoszewski and its English Translations.
Niepublikowana praca magisterska napisana pod kierunkiem K. Hejwowskiego.
Warszawa: Instytut Lingwistyki Stosowanej.

Grice H.P. 1975 “Logic and conversation” W: Cole P., Morgan J.L. (red.) Syntax and

semantics. Vol. 3. Speech acts. New York: Academic Press.

Grimes J. 1975 The thread of discourse. The Hague: Mouton.
Grodziński E. 1973 Zarys ogólnej teorii imion własnych. Warszawa: PWN.
Grzenia J. 1998 Słownik nazw własnych. Warszawa: PWN.
Gutt E.-A. 1992 Relevance theory. A guide to successful communication in translation.

Dallas/New York: Summer Institute of Linguistic and United Bible Societes.

Gutt E.-A 2000 Translation and relevance. Cognition and context (including Postscript).

Manchester: St. Jerome Publishing.

Harris B. 1977 “The importance of natural translation” W: Working Papers on Bilingualism

12, 96-114.

Harris B., Sherwood B. 1978 “Translation as an innate skill” W: Gerver D., Sinaiko H.W.

(red.) Language interpretation and communication. New York: Gardner, 155-170.

Hatim B., Mason I. 1997 The translator as communicator. London/New York: Routledge.
Hejwowski K. 1992 Psycholingwistyczny model procesu tłumaczenia. Niepublikowana praca

doktorska. Uniwersytet Warszawski.

Hejwowski K. 2001a „Języki specjalistyczne a kompetencja tłumaczeniowa”. W: Kątny A.

(red.) Języki fachowe, problemy dydaktyki i translacji. Olecko: Wszechnica Mazurska,
171-180.

Hejwowski K. 2001b „Źródła błędów w tłumaczeniu na język ojczysty”. W: Kopczyński A.,

Zaliwska- Okrutna U. (red.) 149-159.

Hejwowski K. 2003 „Tekstualizm a funkcjonalizm – kwestia odpowiedzialności tłumacza”.

W: Hejwowski K. (red.) 189-202.

Hejwowski K. (red.) 2003 Teoria i dydaktyka przekładu. Olecko: Wszechnica Mazurska.
Hejwowski K. 2004 Translation: A cognitive-communicative approach. Olecko: Wszechnica

Mazurska.

Herrmann Th. 1983 Speech and situation. A psychological conception of situated speaking.

Berlin: Springer

Herrmann Th. 1985 Allgemeine Sprachpsychologie. Munchen: Urban & Schwarzenberg.
Himes Ch. 2002 “Sedno krzywdy” (fragmenty). W: „Literatura na świecie 4-5-6/2002 (369-

371)

Hormann H. 1981 To mean – to understand. Problems of psychological semantics. Berlin:

Springer.

House J. 1977 A model for translation quality assessment. Tubingen: Gunter Narr.
Jaworowska J. 2001 Errors in Translation Exemplified by “Forsa”, the Polish Translation of

“Money” by M.Amis. Niepublikowana praca magisterska napisana pod kierunkiem K.
Hejwowskiego. Warszawa: Instytut Lingwistyki Stosowanej.

Kaczorowska M. 2000 How to translate Culture-bound Items? A Case Study of “Weiser

Dawidek” by P. Huelle. Niepublikowana praca magisterska napisana pod kierunkiem
K. Hejwowskiego. Warszawa: Instytut Lingwistyki Stosowanej.

Kalisz R. 1981 The programatic, semantic and syntax of the English sentences with „that‟

complements and the Polish sentences with „że‟ complements. A contrastive study.
Gdańsk: Wyd. Uniwersytetu Gdańskiego.

Kalisz R. 2000 “Pojęcia językoznawstwa kontrastywnego a praktyka tłumaczeniowa”. W:

Kubiński W. i in. (red.), 97-102.

Kay P. 1983 „Three properties of the ideal reader”. Cognitive Science Program, Istitute of

Cognitive Studies, University of California at Berkeley, March 1983.

Kielar B.Z. 1988 Tłumaczenie i koncepcje translatoryczne. Wrocław: Ossolineum.
Kielar B.Z. 2003 Zarys translatoryki. Warszawa: Katedra Języków Specjalistycznych.
Kintsch W. 1974 The representation of meaning In memory. Hillsdale, NJ: Erlbaum.
Kintsch W. 1977 Memory and cognition. New York: Wiley.
Kopczyński A. 1975 “Interpretation as a metatextual activity”. W: “Kwartalnik

Neofilologiczny” 22/3, 353-363.

Kopczyński A. 1980 Conference interpreting. Poznań: Uniwersytet Adama Mickiewicza.
Kopczyński A., Zaliwska-Okrutna U. (red.) 2001 Język rodzimy a język obcy – komunikacja,

przekład, dydaktyka. Warszawa: Wyd. Uniwersytetu Warszawskiego.

Korzeniowska A., Kuhiwczak P. 1998 Successful Polish-English translation. Tricks of the

trade. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN.

Kozak J. 2000a “The spirit of the letter. Standards of textuality and the semic codes in

translemic analysis”. W: “Kwartalnik Neofilologiczny” XLVII, 4/2000, 457-476.

Kozak J. 2000b „Lawrence Venuti, czyli o przekładach oswojonych i wyobcowanych”.

Przekładaniec. A Journal of Literary Translation No 7. Kraków: TERTIUM, 9-27.

Kozodój A. 2001 Play on words and on idioms In the theater of the absurd (on Basic of

selected plays by Beckett, Pinter, Albee and Stoppard). Niepublikowana praca
magisterska napisana pod kierunkiem K. Hejwowskiego. Warszawa: Instytut
Lingwistyki Stosowanej

Kozłowska Z., Szczęsny A. 2003 “Zasada stopniowania trudności przy doborze tekstów do

nauczania pisemnego tekstów nieliterackich”. W: Hejwowski K. (red.) 159-176.

Kreja B. 1969 Słowotwórstwo rzeczowników ekspresywnych. Gdańsk: Gdańskie Towarzystwo

Naukowe

Kropiwiec U., Filipowicz-Rudek M., Konieczna-Twardzikowa J. (red.) 2003 Między

oryginałem a przekładem. T. VIII. Stereotyp a przekład. Kraków: Księgarnia
Akademicka

Krzeszowski T. 1982 Gramatyka angielska dla Polaków. Warszawa: PWN
Krzeszowski T. 1990 Contrasting language: The scope of contrastive linguistic. Berlin/New

York: Mouton de Gruyter.

Krzywicki D. 2003 Translating idioms as exemplified by Polish version of the novel “The

Adventures of Tom Sawyer” by Mark Twain. Niepublikowana praca licencjacka
napisana pod kierunkiem K. Hejwowskiego. Olecko: Wszechnica Mazurska.

Kubiński W., Kubińska O., Wolański T.Z. (red.) 2000 Przekładając nieprzekładalne.

Materiały z I Międzynarodowej Konferencji Translatorycznej. Gdańsk: Wyd.
Uniwersytetu Gdańskiego.

Kucińska A. 2001 English translation of the culture-bound items In A. Libera‟s “Madame”.

Niepublikowana praca magisterska napisana pod kierunkiem K. Hejwowskiego.
Warszawa: Instytut Lingwistyki Stosowanej.

Kurkowska H., Skorupka S. 1964 Stylistyka polska. Zarys. Warszawa: PWN.
Kuryłowicz J. 1980 „The linguistic status of proper nouns (names). Onomastica XXV: 5-10.
Kwieciński P. 2001 Distrubing strangeness. Toruń: Edytor.
Lakoff G., Turner M. 1989 More than cool reason – A field guide to poetic metaphor.

Chicago/London: The University of Chicago Press.

Langacker R.W. 1986 “An introduction to cognitive grammar”. Cognitive science 10, 1-40.

Langacker R.W. 1987 Foundations of cognitive grammar. Vol. I. Theoretical prereguisites.

Stanford: Stanford University Press.

Langacker R.W. 1995 Wykłady z gramatyki kognitywnej. Kazimierz n.Wisłą, grudzień 1993.

Kardela H. (red.) Lublin: Wyd. Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej.

Langacker R.W. 1997 „The conceptualization. Cambridge: Cambridge University Press, 229-

252.

Lefevere A. (red.) 1992 Translation/History/Culture. A sourcebook. London/New York:

Routledge.

Lefevere A. 1982/2000 “Mother Courage‟s cucumbers: text, system and refraction in a

theory of literature”. W: Venuti L. (red.) 2000, 233-249.

Lem Stanisław 1984 (wyd. I 1968) Głos Pana. Kraków/Wrocław: Wyd. Literackie.
Levy J. 1963 Umeni prekladu. Praha: Ceskoslovensky spisovatel.
Levy J. 1967/2000 „Translation as a decision proces”. W: Venuti L. (red.), 148-159.
Lewandowska-Tomaszczyk B. 1999 „A cognitive-interactional model of a cross-linguistic

analysis: New perspectives on tertium comparationis and the concept of equivalence”.
W: Lewandowska-Tomaszczyk (red.), 1999, 53-76.

Lewandowska-Tomaszczyk B. (red.) 1999. Cognitive perspectives on language. Frankfurt am

Main: Peter Lang.

Lewicki R. 2000 Obcość z odbiorze przekładu. Lublin: Wyd. Uniwersytetu Marii Curie-

Skłodowskiej.

Lewicki R. (red.) 2002 „Obcość w przekładzie a obcość w kulturze”. W: Lewicki R. (red.),

43-52.

Lodge D. 1992 Mały światek. Poznań: Rebis.
Lukszyn J. (red.) 1993 Tezaurus terminologii translatorycznej. Warszawa: PWN.
Lukszyn J. (red.) Gramatyki translacyjne. Warszawa: Topos.
Łukasiewicz K. 2003 Translating culture-bound items. A case study of “The Pianist” by W.

Szpilman. Niepublikowana praca magisterska napisana pod kierunkiem K.
Hejwowskiego. Warszawa: Instytut Lingwistyki Stosowanej.

Maj A. 1998 Translating unconventional language on the basic of Martin Amis‟s works and

their Polish translations. Niepublikowana praca magisterska napisana pod kierunkiem
K. Hejwowskiego. Warszawa: Instytut Lingwistyki Stosowanej.

Malinowski B. 1923/1960 „The problem of meaning In primitive languages”. W: Ogden

C.K., Richards I.A. (red.) 1923/1960 (wyd. 10). The meaning of meaning. London:
Routledge & Kegan Paul.

Malinowski B. 1983 “Problem znaczenia w językach pierwotnych” W: Paluch A.K.

Malinowski. Warszawa: Wiedza Powszechna.

Malinowski B. 1986/1922 Agronauci Zachodniego Pacyfiku. T. 2. Warszawa: PWN
Malinowski B. 1987/1935 Ogrody koralowe i ich magia. T. 2. Warszawa: PWN.
Malmkjaer K. 1998 „Analytical philosophy and translation”. W: Baker M. (red.)
Malon M. 2001 Translating idioms as exemplified by Jeffrey Archer‟s novels and their Polish

translations. Niepublikowana praca magisterska napisana pod kierunkiem K.
Hejwowskiego. Warszawa: Instytut Lingwistyki Stosowanej.

Manini L. 1996 „Meaningful literary names. Their form and functions, and their

translations”. W: Delabastita D. (red.), 161-178.

Marchwiński A. 1996 „Gramatyka translacyjna a kompetencja tłumacza” W: Lukszyn J.

(red.)

Miller G.A. 1956 „The magical number seven, plus or minus two: Some limits on our

capacity for processing information”. Psychological Review 63, 81-97.

Milne A.A. 1991 The Complete Winnie-the-Pooh. London: Dean.
Minsky M. 1980 “A framework for representing knowledge”. W: Metzing D. (red.) 1980

100

Frame conception and text understanding. Berlin: Walter de Gruyter.

Mounin G. 1967 Die Ubersetzung. Geschichte, Theorie, Anwendung. Munchen:

Nymphenburg.

Nabokov V. 1955/2000 “Problems of translation: „Oniegin‟ in English”. W: Venuti L. (red.)

2000, 71-83.

Neubert A., Shreve G.M. 1992 Translation as text. Kent/London: The Kent State UP.
Newmark P. 1981 Approaches to translation. Oxford: Pergamon Press.
Newmark P. 1988 A textbook of translation. New York: Prentice Hall.
Nida E.A. 1964 Toward a science of translating. Leiden: Brill.
Nord Ch. 2003 “Proper names in translations for children: Alice in Wonderland as a case in

point”. Meta XLVIII, 1-2, 182-196.

Norman D. 1980 “Twelwe iusses for cognitive science”. W: Cognitive science 4/1: 1-32.
Piechnik I., Świątkowska M. (red.) 2001 Ślady obecności. Traces d‟une presence. Kraków:

Wyd. Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Piekarz M. 2004 Mistranslations In the Polish rendition of „interview with the Vampire‟ by

Anne Rice. Niepublikowana praca magisterska napisana pod kierunkiem K.
Hejwowskiego. Warszawa: Instytut Lingwistyki Stosowanej.

Pieńkos J. 2003 Podstawy przekładoznawstwa. Od teorii do praktyki. Kraków: Zakamycze.
Pisarska A., Tomaszkiewicz T. 1988 Współczesne tendencje przekładoznawcze. Poznań:

Wyd. Naukowe Uniwersytetu Adama Mickiewicza.

Quinn W. 1964 „Meaning and translation”. W: Fodor J.A., Katz J.J. (red.) The structure of

language. Reading In the philosophy of language. Englewood Cliffs, N.J.: Prentice-
Hall.

Reiss K. 1971/2000 “Type, kind and individuality of text. Decision making in translation”.

W: Venuti L. (red.), 160-171.

Reiss K., Vermeer H.J. 1984 Grundlegung einer allgemeinen Translationstheorie. Tubingen:

Niemeyer.

Rosch E.H. 1977 “Human categorization”. W: Warren N. (red.) Advances in cross-cultural

psychology. New York: Academic Press.

Rosch E.H. 1978 “Principles of categorization”. W: Rosch E.H., Lloyd B.B. (red.) Cognition

and categorization. Hillsdale, N.J.: Erlbaum.

Rossetti D.G. 1992 “Dante and his circle” (opubl. 1861). W: Lefevere A. (red.)
Rudolf K.F. 2000 “O przekładalność tytułów”. W: Kubiński W. i in. (red.), 485-489.
Ruta S. 2000 Translating culture-bound term, as exemplified by „Raport o stanie wojennym‟

by M. Nowakowski and its English and French translations. Niepublikowana praca
magisterska napisana pod kierunkiem K. Hejwowskiego. Warszawa: Instytut
Lingwistyki Stosowanej.

Sapir E. 1933 “Language” W: Encyclopedia of the Social Sciences, vol. 9. New York.
Sawicki P., Smicekova J 2003 “Trzy ćwierci do śmierci, czyli ostrawskie stereotypy

kulturowe I językowe słowem polskim przez Jaromira Nohavicę wyłożone”. W:
Kropiwiec U. i in. (red.), 195-209.

Schank R. 1982a Dynamic memory. A theory of reminding and learning in computers and

people. Cambridge: Cambridge University Press.

Schank R. 1982b Reading and understanding: Teaching from the perspective of artificial

intelligence. Hillsdale, NJ: Erlbaum.

Schleiermacher F. 1813 “Uber die verschiedenen Methoden des Ubersetzens”, tłum. Ang.

“On the different methods of translating”. W: Lefevere (red.), 1992.

Schlesinger I.M. 1977 Production and comprehension of utterances. Hillsdale, NJ: Erlbaum.
Setkowicz A. 1997 Some peculiarities of translating English children‟s literature as

101

exemplified by Polish translations of “Just so Stories” by R. Kipling. Niepublikowana
praca magisterska napisana pod kierunkiem K. Hejwowskiego. Warszawa: Instytut
Lingwistyki Stosowanej.

Shelley P.B. 1840/1992 “A defence of poetry” (napisane w 1821, opubl. W 1840 r.), fragm.

zamieszczony w: Lefevere A. (red.), s. 56.

Sibley B. 2002 Hejże ha! Niech żyje Miś! Warszawa: Prószyński i S-ka.
Skibińska E. 2000 „Nazwy własne we francuskim przekładzie Prawieku i innych czasów Olgi

Tokarczuk”. W: Kubiński W. i in. (red.) 2000. 157-169.

Snell-Hornby M. 1990 „Dynamics In meaning as a problem for bilingual lexicography”. W:

Lewandowska-Tomaszczyk J. (red.), Meaning and lexicography (Linguistic and
Literary Studies in Eastern Europe 28). Amsterdam/Philadelphia: John Benjamins.

Snell-Hornby M. 1995 Translation studies. An integrated approach. (Revised edition)

Amsterdam/Philadelphia: John Benjamins.

Snell-Hornby M., Jettmarova Z., Kaindl K. (red.) 1997 Translation as intercultural

communication. Amsterdam/Philadelphia: John Benjamins.

Sperber D., Wilson D. 1986 Relevance. Communication and cognition. Oxford: Basil

Blackwell.

Stalmaszczyk P. 2000 “Problemy z nazwami” W: Kubiński W. i in. (red.), 141-147.
Szczerbowski T. 2003 „Stereotypy i przekłady, czyli „kłamstwa‟ motywowane kulturowo”. W:

Kropiwiec U. i in. (red.), 23-33.

Śliwińska K. 2003 Translation of Polish diminutives in “The Polish Complex”.

Niepublikowana praca magisterska napisana pod kierunkiem K. Hejwowskiego.
Warszawa: Instytut Lingwistyki Stosowanej.

Świerkocki M. 1997 „Amis w malinach”. W: Literatura na Świecie 3/1997 (308), 266-282.
Tabakowska E. 1993 Cognitive linguistic and poetica of translation. Tubingen: Gunter Narr.
Tabakowska E. 1995 “Językoznawstwo kognitywne w teorii I praktyce przekładu: oleodruk I

symfonia na dwa fortepiany”. W: Konieczna-Twardzikowa J. (red.) Między
oryginałem a przekładem. Kraków: Universitas.

Helen M., Lewandowska-Tomaszczyk B. (red.) 1990 Translation and meaning. Part 1 –

Proceedings of the Maastricht Session of the 1990 Maastricht-Łódź Duo Colloquium.
Maastricht: Euroterm.

Tomicka M. 2000 “Wykluczone z przekładu. O skrótach we francuskim tłumaczeniu Złego

Leopolda Tyrmanda”. W: Kubiński W. i in. (red.) 441-450.

Tomicka M. 2002 „Kuchnia PRL-u we francuskim tłumaczeniu Złego Leopolda Tyrmanda”.

W: Lewicki R. (red.), 141-152.

Toury G. 1978/2000 (rev. 1995) „The nature and role of norms In translation”. W. Venuti L.

(red.), 198-211.

Toury G. 1995 Descriptive translation studies and beyond. Amsterdam: John Benjamins.
Tryuk M. 2003 “Dydaktyka tłumaczenia konferencyjnego a typologia tekstów”. W:

Hejwowski K. (red.), 149-158.

Valian V. 1977 „Talk. Talk. Talk: A selective critical review of theories of speech

production”. W: Freedle R.O. (red.) Discourse production and comprehension.
Norwood, N.J.: Ablex.

Venuti L. 1995 The translator‟s invisibility. A history of translation. London/New York:

Routledge.

Venuti L. (red.) 2000 The translation studies reader. London/New York: Routledge.
Vermeer H.J. 1989/2000 “Skopos and commission in translational action”. W: Venuti L.

(red.) 2000, 221-232.

Viaggio S. 1996 “The pitfalls of metalingual use in simultaneous interpreting”. W:

Delabastita D. (red.)

102

Vinay J.-P., Darbelnet J. 1958/2000 (rev. 1995) “A methodology for translation”. W: Venuti

L. (red.) 2000, 84-93.

Whorf B.L. 1956 Language, thought and reality. Cambridge, Mass.: The M.I.T. Press.
Wierzbicka A. 1985 Lexicography and conceptual analysis. Ann Arbor: Karoma Publishers.
Wille L. 2003 Semantische Figuren in der Ubersetzung. Ein Spiel mit Wort und Werk.

Marburg: Tectum Verlag.

Witte H. 2000 Die Kulturkompetenz des Translators. Begriffliche Grundlegung und

Didaktisierung. Tubingen: Stauffenburg Verlag.

Wittgenstein L. 1997 Tractatus Logico-Philosophicus. Warszawa: PWN.
Wojtasiewicz O. 1957/1992 Wstęp do teorii tłumaczenia. Warszawa: Tepis.
Wyler L. 2003 „Harry Potter for children, teenagers and adults Meta vol. 48, nos 1-2, 5-14.
Zaliwska-Okrutna U. 2001 “Patty, Patricia czy Patrycja? Antroponimy jako problem

tłumaczeniowy i glottodydaktyczny”. W: Kopczyński A, Zaliwska-Okrutna U. (red.)
2001, 247-256.

Zaliwska-Okrutna U. 2003 „Czy mężczyzna może być tłumaczem?” W: Hejwowski K. (red.)

2003, 177-188.

Zgusta L. 1971 A manual of lexicography. Praha: Academia.
Zgusta L. 1984 “Translational equivalence and the bilingual dictionary”. W: Hartmann

R.R.K. (red.) LEXeter ‟83 Proceedings. Tubingen: Niemeyer. 147-154.

Zielińska A. 2001 Solving the Problem of Untranslatability in “Harry Potter and the

Philisopher‟s Stone” by J.K. Rowling. Niepublikowana praca magisterska napisana
pod kierunkiem K. Hejwowskiego. Warszawa: Instytut Lingwistyki Stosowanej.

103

Suplement

Teksty prasowe omawiane w książce zaczerpnięte z tygodnika

Newsweek z lat 1997-2000

Pipe Down

The British may soon be listening to fewer instrumental version of “Penny Lane”

while  trapped  in  elevators.  Last  week  M.P.  Robert  Key,  a  member  of  the  Compaign  for
Freedom  From  Piped  Music  introduced  a  bill  that  would  ban  the  music  from  public  places
with  a  captive  audience,  like  hospitals  and  rail  stations.  Not only  is  the  music  annoying,  he
says, but studies have shown that it can raise blood pressure and depress the immune system.
Key hopes his compaign will at least encourage people “who might be considering installing
piped music to thank again”.

The Mouse That Roared

Art works by 17

th-

century masters. Castles. Country estates and 430.000 acres of prime

No way, German court declared three years ago. The properties are most definitely

German, it ruled, because the Liechtensteiners living in the Czech lands of yore were “ethnic
Germans”. Oh, the Sturm und Drang that has occasioned. Last week Liechtenstein filed suit
against Germany in the International Court of Justice in The Hague claiming its “sovereignty”
has  been  violated  and  demanding  compensation,  if  not  the  contested  assets  themselves.
Liechtenstein  has  mustered  all  its  big  guns  for  the  fray.  Its  foreign  minister  came  to  The
Hague armed with  four of Europe‟s  most expensive  lawyers. Even  its  head of  state, Prince
Hans-Adam  II,  has  girded  his  loins  for  battle  –  after  discovering  one  of  his  family‟s  lost
paintings  in  Cologne. The case  has taken 50  years to come about. No doubt it will take that
many more to resolve.

Pitiful Debate

Switzerland‟s neutrality is at risk. Thomas Steinhauer shattered a U.S. record by

spitting a cherry pit nearly 83 feet, but U.S. cherry-spit rule-book author Herb Teichman
claims foreigners often permit running starts and, worse, canned cherries. “I‟d like to see
them come to our turf and spit on our rules” he says. This spat‟s getting juicy…

Topless in Rio

Carnaval, by definition, is the festival of the flesh. But this year‟s round in Rio de

Janeiro was skimpier than ever. All week long, toplessness was a bare essential at the raucous
street parties, as well as at the gala carnival balls. But don‟t blame the heat. The sudden wave
of demi-nudity was a political statement of sorts, brought on by a much publicized incident in
January when Rio police arrested a 33-year-old woman for bathing without a bikini top.
Ironically, while Rio has long been famous for its scanty swim gear, toplessness has never

104

been widespread. But all it took was an arrest, based on a 70-year-old indecency law, and
suddenly defiant women were offing their tops from tide to tide. No new arrests have been
reported. Point for the girl from Ipanema.

Time for ‘Clockwork’

After “A Clockwork Orange” was blamed for inciting copycat violence, Stanley

Kubrick withdrew the futuristic fable from Britain in 1974. But this week, a year after the
director‟s death, the classic shock film is back. Though Kubrick never reconsidered his “ban”
– an usual act of self-censorship – Warner Bros. decided it was time young Alex his gang of
Droogs returned.

Sweet Deal

Mickey Mouse has stepped in Pooh: Disney is buying the film and merchandising

rights to  Winnie  the  Pooh  and  the  rest of  the  Hundred  Acre  Wood  crowd  for  $350  million.
That  means  windfalls  for  the  British  institutions  named  in  the  will  of  Pooh‟s  creator,  A.A.
Milne. The Garrick Club in London, of which Milne was a member, is likely to receive a $75
million  share. The  membership, which  includes the Prince of  Wales, plans  improvements to
the wine cellar. Westminster School, Milne‟s alma mater, will spend its wad on scholarships.
Other payments go to the family of Milne‟s illustrator, E.H. Shepard and the Royal Literary
Fund, which supports needy authors. Not included in the deal are sales from two Pooh books,
leaving plenty more honey in the pot.

Prison Tales

Polish writer Gustaw Herling-Grudzinski brilliantly chronicled the terrors of the Gulag

Archipelago  long  before  Aleksandr  Solzhenitsyn  did.  His  seminal  work,  “A  World  Apart”,
published  in  1951,  was  based  on  his  experiences  in Soviet  labor camps  from 1940 to 1942.
The  book  described  the  psychological  as  well  as  the  physical  destruction  of  his  fellow
prisoners. After his release, Herling-Grudzinski fought for Polish forces that battled German
troops across North Africa and Italy. Since the end of WWII he had lived in Naples, where he
became  a  leader  of  the  cultural  and  political  life  of  the  Polish  anti-communist  émigré
community. He died last week at 81.

Bacon-Free

Many of Britain‟s Muslims want Winnie the Pooh‟s partner Piglet removed from

paraphernalia and clothing at baby-gear chain Mothercare, as Islam deems pigs unclean. “I do
not want my children plaving with him”, said one shopper. But stores probably won‟t make
the cut. “Piglet is an part of Winnie‟s friends. How could we possibly dump him?”, said
Mothercare. Not even religion can break up this friendship.

Aping Motion

In a lab in North Carolina, an owl monkey thinks about grabbing a piece of fruit. His

brain cells send electric messages to his muscles. He lifts his furry arm  – and a nearby robot
arm  simultaneously  mimics  the  movement.  With  this  small  gesture, the  monkey  has  proved
that  primate  brainwaves  can  control  complex  robotic  motion.  It‟s  not  an  isolated
accomplishment;  scientists  hope  that  this  work  will  one  day  help  paralyzed  people  operate

105

prosthetic  limbs.  And  it  could  also  deepen  our  understanding  of  how  the  brain  works,  says
Duke  University‟s  Miguel  Nicolelis,  who  reported  the  owl-monkey  research  in  last  week‟s
issure  of  the  journal  Nature.  Several  labs  are  working  on  chips  that  may  eventually  allow
patients‟ brains to control robots through radio transmitters. Nicolelis also says doctors may
one  day  replace  injured  nerve  cells  with  silicon  chips.  Those  advances  could  be  the  first  of
many to help scientists piece together the symphony in the brain.

Two Legs Bad

It‟s no secret that George Orwell hated communism. He provided the British

government with names of writers that he labeled “crypto-communists”, and his 1945 classic
“Animal Farm” ridicules the Russian Revolution and its betrayal by Joseph Stalin. But what
hasn‟t  been  known  is  that  the  fable  was  actually  used  to  fight  communism  during  the  cold
war.  Last  week,  the  British  Foreign  Office  revealed  that,  to  counter  Soviet  propaganda,  a
covert government agency bought the rights to “Animal Farm” and hired illustrators to create
a comic-strip version of the political satire. The British  then secretly paid newspapers to run
the  strips  in  countries  including  India,  Eritrea,  Thailand,  Venezuela,  Mexico  and  Brasil.  It
seems the crayon is mighter than the sword.

In-Flight Food

As professor of productions and operations management at Britain‟s University of

Surrey, Peter Jones is hoping to make flying a culinary treat. Teaching classes on flight
catering, he‟ll seek to solve the stress of serving sauces (“They separate out – partly because
they‟re being served six miles up in the air”), lecture on his favorite airline food (“a good hot
breakfast”) and, let‟s hope, improve the pies we eat in the skies. But will he tackle air rage?
“We‟ll do limited research”, he told Newsweek. Improved food should do just fine – after all,
who would cause a ruckus at 30,000 feet after eating a gourmet meal?

A Matter of Taste

Where man leads, pest must follow. Last year, the British Tourist Authority declared

that  curry  had  supplanted  fish  and  chips  as  the  national  dish.  Now  the  same  spirit  of
gastronomic  adventure  has  infected  the  nation‟s  roaches.  Britain‟s  largest  pest-control
company,  Rentokil,  says  it‟s  obliged  to  use  tablets  of  curry  powder  to  lure  is  victims  onto
sticky boards. Some rodents have become just as choosy. No longer content with plain starchy
bait, they want tuna, chicken and peanut-butter flavors. The fact that the new strain of choosy
mice  was  found  in  Indian-food-heavy  Birmingham  should  come  as  no  surprise.  What
discerning mouse opts for cereal when vindaloo leftovers are available?

In a Flap

London‟s underpaid thespians have hit a new low. The producers of the West End

show “Arthur Smith Sings Leonard Cohen” decided to ditch a Muscovy duck named George
at a fee of $365 per day, opting instead for an actor dressed in a duck costume, to appear
onstage during a rendition of “Bird on a Wire”. The head and tail of all this? The human duck
will be paid the actors‟ minimum wage of $429 – a week.

Lights Out

106

Ah, Paris, city of light. But not for patrons at one wildly popular new event. In a sort

of performance-art experiment, documentary film-makers Michel and Philippe Relhac are
running a pitch-black eating establishment: no windows, no lights… and blind waiters. Diners
find themselves fingering food to identify it (beef? Mutton?). And the anonymity spurs quick
friendships at the tables. Meanwhile, the waiters serve as constant reminders that some of us
live our whole lives in the dark. Drawbacks: much spilling, some food fights, and at least one
uninvited fondle. But for about $30, most find the evening quite worthwhile. Dark a l‟orange,
anyone?

Heart of Stone

It looks like a plain, old reddish-brown rock. But to scientists it‟s a fabulous treasure:

the fossil remains of a dinosaur‟s heart. CT-scan tests, detailed in the journal Science, appear
to show that the organ had four chambers, not three as in modern reptiles. If so, the heart‟s
original owner, a 650-pound plant-eater called Thescelosaurus, was likely warm-blooded, like
birds – and us.

Bailout Blues

Instead of spending vast sums to bail out its banks, Japan could have educated all the

illiterate  children  in  the  developing  world  –  and  bought  Chicago  Bulls.  That‟s  the  premise
behind  the  country‟s  latest  best  seller,  the  kid‟s  book  “Bubble  Fantasy:  What  Could  That
Money Have Bought”? Novelist Ryu Murakami compiled 128 things Japan might have done
with the $70 billion it funneled into its failing banks. “I want readers to feel the magnitude of
the  money  wasted”,  he  told  Newsweek.  With  the  $23,4  billion  spent  on  the  Hokkaido
Takushoku Bank alone, Murakami figures Japan could have purchased an aircraft carrier. The
New York Times and financed 25 remakes of “Titanic”. Then again, maybe it was better to
save the banks.

By the Dozen

The elephant bird, or Aepyornis maximus, has been extinct for 1.000 years, but its eggs

still  sell  by  the  dozen.  Last  week  315  elephant-birds  eggs  –  each  about  a  foot  high  –  were
seized  by  customs  agents  in  Le  Havre.  The  eggs,  which  are  the  world‟s  largest,  had  been
smuggled  from  southern  Madagascar,  where  they  had  been  pillaged  from  fossil  sites.  Most
had been sold to collectors at prices ranging from $1.000 to $100.000. The U.N. Educational,
Scientific  and  Cultural  Organization  forbids  trade  in  items  of  cultural  importance,  and  the
agency lists elephant-bird eggs in that category. Still, the smuggling continues.

Putting Kitty’s Typing on Pause

When your cat walks across your PC keyboard, a blast water from your spray bottle is

probably  not the  wisest  choice  of  navigate  reinforcement.  That‟s  a  good  reason  to  invest  in
Chris Niswander‟s PawSense software (for Windows only;  available  for $19.99 at bitboost.
Com). The program detects “catlike typing” – four keyes at once, nonsensical patterns – and
responds  with  a  screeching  noise  reminiscent  of  an  off-key  harmonica.  The  keyboard  then
lock until you type the word “human”. The Tucson, Ariz., programmer says his solution is as
funny as it is practical. Kitty won‟t be laughing.