plik

Rozdział 1) Charakterystyka nauk prawnych

1.Zagadnienia wstępne

o nauka w interpretacji pragmatycznej – uczenie się ,zdobywanie wiedzy
o nauka w interpretacji apragmatycznej – rezultat procesu zdobywania wiedzy
o

podział nauk :

nauki społeczne i przyrodnicze

nauki teoretyczne (zadaniem jest opisywanie i wyjaśnianie różnego rodzaju procesów i zjawisk) i
praktyczne (nauki ,których celem jest formułowanie i uzasadnianie różnego rodzaju norm
.dyrektyw ,ocen i wzorów zachowania )

nauki empiryczne (to nauki ,które uzasadniają swoje twierdzenia odwołując się do wyników
doświadczenia) i formalne (to nauki ,w których odwołanie do doświadczenia nie jest potrzebne)

o nauki prawne :

nauki społeczne

o  nauki teoretyczne i praktyczne
o  nauki empiryczne i formalne
o  nauki prawne – to grupa nauk społecznych ,których przedmiotem badawczym jest analiza norm

prawnych i szeroko rozumianych instytucji polityczno-prawnych

2.Podział nauk prawnych

3 podstawowe typy nauk prawnych (przyjęte obecnie na podstawie niemieckiej szkoły historycznej :XIX
wiek ,K.Savigny ,G.Puchta) :

o filozofia (teoria) prawa :

 Arystoteles ,Platon
 pozytywizm prawniczy (XIX wiek ,J.Austin ,K.Bergbohm ,G.Jellinek):



projekt  ogólnej  nauki  o  państwie  i  prawie  –  nauka  zajmująca  się  ogólnymi
problemami państwa i prawa (definicja prawa ,relacja prawa do innych systemów
normatywnych takich jak moralność, obyczaj ,czy religia ,analiza języka prawnego
,pojęć  prawnych,  analiza  rozumowań  prawniczych  ,analiza  procesów  tworzenia  ,
stosowania  i  wykładni  prawa  ,  problematyka  metod  badawczych  stosowanych  w
prawoznawstwie ,kwestie społecznego działania prawa i jego skuteczności )



nurty badawcze :

o analityczny (problematyka logiczno-językowa)
o

empiryczny (zagadnienia społecznego działania prawa)

o metodologiczny (analiza metod stosowanych w prawoznawstwie)

szczegółowe nauki o prawie :

 przedmiotem tych nauk jest analiza prawa obowiązującego w jakimś konkretnym państwie
 struktura szczegółowych nauk prawnych (dogmatyk prawniczych) odpowiada strukturze

systemu prawa

 pozytywizm prawniczy określił podstawowe zadania i metody nauk (3 podstawowe typy

problemów) :



problemy interpretacyjne (analiza tekstów prawnych i zawartych w nich przepisów
prawnych, pozytywizm stał na stanowisku ,że zadaniem prawoznawstwa jest
analiza obowiązującego prawa)



problemy systematyzacyjne



problemy walidacyjne

 zmiany modelu szczegółowych nauk prawnych :



podjęcie zagadnień de lege ferenda (krytyka i usprawnianie prawa)



uempirycznienie nauk prawnych (upowszechnienie badań socjologicznych
,psychologicznych i analiz ekonomicznych)

o nauki historyczno-prawne :

  prawo rzymskie
  historia Polski
  historia powszechna państwa i prawa
  historia doktryn polityczno-prawnych

o nauki pozasystemowe :

 socjologia prawa (bada aspekt społeczny zjawisk prawnych)

 komparatystyka prawnicza (nauka prawa porównawczego zajmującą się porównywaniem

różnego typu systemów prawnych)

 informatyka prawnicza (analizuje techniki elektronicznego przetwarzania danych w

procesach tworzenia i stosowania prawa)

 logika prawnicza (zastosowanie logik formalnych i teorii argumentacji do analizy tekstów

prawnych oraz rozumowań prawniczych)

  kryminalistyka (nauka o sposobach popełniania i wykrywania czynów przestępczych)
  kryminologia (nauka o społecznych przyczynach przestępczości)
  nauki penitencjarne (poddają analizie procesy wykonywania kar w postępowaniu karnym)

nie jest podziałem zamkniętym (na przykład renesans prawa handlowego w Polsce po upadku
komunizmu ,postęp techniczny dało przyczynę rozwoju informatyki prawniczej )

3.Niektóre zagadnienia metodologiczne

o metody analizy prawa :

językowo – logiczne :

 wyjaśniają ,interpretują i porządkują przepisy prawne
 polegają na wykorzystaniu do analizy prawa metod ,technik i aparatu pojęciowego szeroko

rozumianych nauk o języku ,logiki oraz osiągnięć metodologii nauk

 termin logika :



logiki formalne (postać sformalizowanych rachunków n.p. logika deontyczna –
operacje na zdaniach)



logiki nieformalne (charakter niesformalizowany i zajmują się argumentacjami
pojmowanymi jako proces przytaczania argumentów na rzecz i przeciwko
określonej tezie n.p. retoryka)

o socjologiczne :

 rodzaje :



techniki zbierania i opracowywania danych (ankiety ,wywiady)



badania panelowe (badanie tego samego zjawiska w przekroju panelowym)



obserwacja uczestnicząca



kontrolowany eksperyment

 socjologia rozumiejąca – zajmuje się interpretacją zjawisk społecznych ,ich normatywną

oceną ,a także konstruowaniem różnego rodzaju wizji społecznych i propozycji
rozwiązywania określonych problemów społecznych ,które mają inspirować praktykę
społecznego działania

o psychologiczne :

 rola w procesach stosowania prawa :



ustalanie poczytalności sprawcy



badania psychologiczne

o inne metody analizy prawa :

o ekonomiczne
o refleksje aksjologiczne

o teorie :

jednopłaszczyznowa – postuluje badanie prawa tylko jedną metodą (n.p. pozytywizm prawniczy)

wielopłaszczyznowa – postuluje badanie prawa za pomocą wszystkich możliwych metod (n.p.
realizm amerykański )

Rozdział 2) Pojęcie prawa i jego funkcje

1.Pojęcie prawa

o prawo wg realizmu prawniczego – zbiór przepisów prawnych zawartych w tekstach prawnych lub

zbiorem decyzji faktycznie podejmowanych przez sędziów i urzędników

prawo wg psychologicznej teorii prawa Petrażyckiego – prawo jest tożsame z pewnym przeżyciem
psychicznym człowieka

o prawo wg prawa natury – zbiór norm słusznych ,które wynikają z tak lub inaczej rozumianej natury

człowieka

o koncepcja pozytywizmu prawniczego :

o koncepcja J.Austina (teoria imperatywu) :

 prawo jako rozkaz suwerennej władzy państwowej skierowany do obywatela pod groźbą

zastosowania przymusu

 elementami konstytutywnymi prawa są :



rozkaz



suwerenność władzy



obowiązek wykonania



sankcja przymusu

 cechy teorii imperatywu :



rozdział prawa i moralności (normy prawne nie przestają być normami prawnymi z
tego powodu ,iż są one niesłuszne lub niesprawiedliwe ,jeżeli tylko zostały
prawidłowo ustanowione i nieuchylone)



na straży norm prawnych stoi przymus państwowy (odmowa przymiotu prawa
normom prawa międzynarodowego publicznego)

o reforma teorii imperatywu dokonana przez H.L.A. Hart’a :

 prawo składa się z norm ogólnych , a nie jest zbiorem rozkazów
 podzielenie norm na takie ,które mają sankcje i takie które są jej pozbawione (powrót do

koncepcji rzymskiej)

 prawo jest zbiór norm ogólnych ,pochodzących od organów państwa , na których straży

stoi przymus państwowy

pozytywistyczna koncepcja prawa obowiązująca w Polsce :

 źródłem prawa są normy prawne zawarte w aktach normatywnych wydawanych przez

upoważnione do tego organy państwa (teksty prawne – konstytucja , ustawy ,akty
wydawane na podstawie upoważnienia ustawy)i normy prawa międzynarodowego
publicznego

niepozytywistyczne koncepcje prawa (szkoła prawa natury) :

zakłada ,że oprócz prawa pozytywnego ,którego źródłem są akty władzy państwowej , istnieje
jeszcze prawo natury ,którego ostatecznym źródłem jest albo Bóg albo właściwości natury
człowieka lub zasady współżycia w społeczeństwie

kwestionują twierdzenie ,że pojęcie prawa wyczerpuje się w pojęciu wydawanych przez organy
państwowe aktów normatywnych i uznają za immanentny składnik każdego prawa elementarne
zasady sprawiedliwości i racjonalności i to bez względu na to czy ustawodawca umieścił je w
tekście prawnym

o zasady :

  równość równości wobec prawa
  zakaz dyskryminacji ze względu na rasę ,przekonania religijne , polityczne
  wolność słowa i zrzeszania się
  prawo do uczciwego procesu i zakaz stosowania tortur
  nakaz ochrony środowiska i dóbr stanowiących wspólne dziedzictwo kulturowe ludzkości

przykłady :

  katolicka koncepcja prawa natury (źródłem są pisma św.Augustyna i św.Tomasza)
  koncepcja Locke’a
  koncepcja L.Fullera

o prawo przedmiotowe ,a prawo podmiotowe :

o prawo przedmiotowe – to ogół aktów normatywnych obowiązujących w danym państwie :

 pozytywiści twierdzą ,że jedynym źródłem praw podmiotowych może być prawo

przedmiotowe (jednostka nie może mieć żadnych uprawnień oprócz tych ,które przyznało
mu państwo)

o prawo podmiotowe – to ogół uprawnień ,które na takiej lub innej zasadzie przypisujemy jednostce

 zwolennicy prawa natury twierdzą ,że niektóre prawa człowieka są prawami

przyrodzonymi i nie mogą być zniesione przez państwo ,a zadaniem państwa może być
tylko ich ochrona

2.Prawo wewnętrzne ,a międzynarodowe publiczne

prawo wewnętrzne – reguluje stosunki na terytorium danego państwa

o cechy :

  podmiotami są osoby fizyczne ,prawne ,instytucje
  jest kreowany w trybie jednostronnych decyzji organów państwowych
  sankcja przymusu odgrywa ważna rolę
  normy prawa wewnętrznego mają mniejsze znaczenie ,niż normy prawa

międzynarodowego

prawo międzynarodowe prywatne :

 w Polsce głównym źródłem tego prawa jest ustawa z 12 listopada 1965 „Prawo Prywatne

Międzynarodowe”

 ma charakter kolizyjny
 normuje stosunki prawne ,głównie cywilno-prawne ,w których występuje tzw. element

obcy (małżeństwo Polaka z cudzoziemcem)

 zadaniem prawa międzynarodowego prywatnego jest wskazanie systemu prawnego ,który

będzie właściwe dla wszelkich roszczeń , jakie wynikają ze stosunków tego typu

prawo międzynarodowe publiczne – normuje stosunki między państwami

o cechy :

 podmiotami są państwa (ale mogą być organizacje międzynarodowe ,a nawet rzadko

osoby fizyczne)

 powstaje w drodze umów dwustronnych lub wielostronnych (prawo traktowe)
 zasadą jest dobrowolne i wzajemne wykonywanie przyjętych zobowiązań (ale rozwija się

system sankcji porównywalny do prawa wewnętrznego :sankcje gospodarcze ,ONZ)

 normy prawa międzynarodowego mają większe znaczenie ,niż normy prawa

wewnętrznego

3.Funkcje prawa

funkcja kontroli zachowań :

normatywne sposoby kontroli ludzkich zachowań :

 oddziaływanie na ludzkie zachowania za pośrednictwem norm
 oddziałują zawsze poprzez naszą świadomość („widzialna ręka prawa”)

pozanormatywne sposoby ludzkich zachowań :

 oddziaływania poprzez odpowiednie kształtowanie sytuacji fizycznych (bariery ,pola

minowe) oraz oddziaływanie systemowe (zmniejszenie lub zwiększenie ilości pieniądza)

 oddziaływanie może na nas wpływać nawet ,gdy nie zdajemy sobie z tego sprawy

(„niewidzialna ręka rynku”)

o norma :

 funkcje :



takie wpływanie na nasze zachowania byśmy podejmowali działania pożądane
przez normodawcę i powstrzymali się od działań przez niego niepożądanych

 normy ustanawiają :



zakazy



nakazy



dozwolenia

 sposoby ustawodawcy ,aby przestrzegać norm :



sankcje – dolegliwości ,które poniesie adresat normy na wypadek ,gdyby nie

zachował się zgodnie z normą (kary ,sankcje nieważności ,sankcje egzekucyjne)



gratyfikacje – nagroda ,która otrzyma w sytuacji ,gdy zachowa się zgodnie z normą

(nagrody pieniężne ,premie ,odznaczenia ,awanse ,koncesje)

o systemy prawa (wg N.Bobbio) :

 system represyjny :



operuje przede wszystkim zakazami i sankcjami oraz są nastawione na ochronę
porządku i bezpieczeństwa



pozytywizm prawny uznaje sankcję przymusu za element definicyjny prawa

 system promocyjny :



odwołuje się z kolei do nakazów i nagród ,a ich zadaniem jest realizowanie
określonych programów społecznych takich jak rozwój gospodarczy czy opieka
socjalna nad obywatelami



doktryna welfare state – interwencjonizm gospodarczy i społeczny

rozdział dóbr i ciężarów :

funkcja rozdzielcza wiąże prawo z pojęciem sprawiedliwości (wg J.Rawls’a jest jedną z
najważniejszych cnót prawa)

 zasada sprawiedliwości formalnej (reguła równej miary) :



mówi ,że osoby ,sytuacje ,stany rzeczy ,które są podobne pod istotnymi względami
, powinno się traktować podobnie (in paribus causis paria iura)

 reguła sprawiedliwości materialnej :



reguła sprawiedliwości dystrybutywnej (rozdzielczej) :

podstawowe reguły :

  każdemu stosownie do pracy
  każdemu stosownie do potrzeb
  każdemu stosownie do zasług
  każdemu stosownie do pozycji społecznej
  każdemu to samo (reguła sprawiedliwości egalitarystycznej)

przyjęta przez reżimy komunistyczne

wadą jest to ,że dystrybucja przez państwo nadmiernej ilości świadczeń i
usług prowadzi do rozrostu aparatu biurokratycznego ,obciąża budżet
państwa nadmiernymi wydatkami i obraca się przeciwko obywatelom

 reguła sprawiedliwości kommutatywnej (wymiennej) :



rozdział dóbr w społeczeństwie powinien się dokonywać w oparciu o umowy



podstawowe reguły :

każdemu stosownie do zobowiązań ,które na siebie dobrowolnie przyjął

sprawiedliwy podział to podział ,który wynika z zawartej umowy

umowa była dobrowolna

reguła volenti non fit iniuria – chcącemu nie dzieje się krzywda

 reguła sprawiedliwości proceduralnej (jej przedmiotem jest problem , jak należy

zorganizować procesy podejmowania decyzji ,by podjęta w tych procesach decyzja mogła
zostać uznana za decyzję fair) :



reguły sprawiedliwości proceduralnej są bowiem zrelatywizowane do typu
instancji , które podejmują decyzję i rodzaju spraw ,którymi się zajmują



podstawowe reguły :

zasada bezstronności i niezawisłości sądu

zasada równości stron

prawo do obrony ,które obejmuje prawo do przedstawienia własnych
argumentów oraz ustosunkowania się do argumentów drugiej strony ,a
także prawo do korzystania z pomocy prawnej

regulacja konfliktów :

o konflikt – jest to sytuacja ,w której jedna ze stron występuje z jakimiś żądaniami , roszczeniami

,twierdzeniami ,które druga strona kwestionuje

rodzaje konfliktów :

 dwubiegunowe
 wielobiegunowe

metody rozwiązywania konfliktów :

 tryb kontraktowy :



strony zachowują pełną autonomię w rozwiązywaniu konfliktu decydując zarówno
o zasadach, jak i procedurze rozwiązywania sporu



rozstrzygnięcie konfliktu następuje w drodze dobrowolnego porozumienia –
umowy stron

 tryb mediacyjno – koncyliacyjny :



obok stron konfliktu występuje mediator



mediator jest pomocnikiem i doradcą stron ,nie ma żadnych uprawnień władczych



mediator może ułatwić porozumiewanie się stron ,pośredniczyć w ich rokowaniach



mediator poszukuje takiej formuły rozwiązywania sporu ,która byłaby do
zaakceptowania dla obu stron konfliktu



strony zachowują pełną autonomię w zakresie wyboru osoby mediatora i procedury
prowadzenia rokowań oraz zasad rozwiązania konfliktu

 tryb arbitrażowy :



strony zachowują pełen wpływ na wybór osoby arbitra ,procedury rokowań oraz
zasad rozwiązania sporu



decyzja arbitra rozstrzygająca konflikt ma charakter władczy ,jest wiążąca dla stron
i zwykłe może być przymusowo wyegzekwowana

 tryb adjudykacyjny :



postępowanie toczy się według z góry ustalonych zasad i procedur



strony zazwyczaj nie mają wpływu na wybór adjudykatora



modelem postępowania adjudykacyjnego jest postępowanie sądowe

organy rozstrzygające konflikty :

 sądy
 inne instytucje rozstrzygające konflikty (komisje ,sądy polubowne , pojednawcze

,społeczne) opierające swoje działanie na trybie mediacyjnym lub arbitrażowym

 bezpośrednie rokowania stron

Rozdział 3) Prawo a moralność

1.Uwagi ogólne

o etos :

ogół norm społecznych regulujących zachowania członków danego społeczeństwa

o skomplikowany układ relacji między różnymi systemami normatywnymi

moralność , a prawo :

moralność :

 obejmuje te normy społeczne ,które kwalifikują ludzkie zachowania jako dobre lub złe ,

słuszne lub niesłuszne

 cechy typologiczne (charakterystyczne) :



stopień formalizacji i instytucjonalizacji :

o system niesformalizowany i niezinstytucjonalizowany
o

proces powstawania norm moralnych jest całkowicie spontaniczny

normy moralne zwykle przyjmują postać bardzo ogólnych wskazań



obowiązywanie norm :

ma uzasadnienie aksjologiczne (norma zaczyna obowiązywać gdy w
społeczeństwie upowszechni się przekonanie ,że zachowanie się w kreślony
sposób jest czymś dobrym , słusznym i że w związku z tym właśnie tak
powinniśmy się zachowywać)

źródłem obowiązywania norm moralnych są spontanicznie rozwijające się
oceny mające społeczne poparcie



sankcje :

sankcje moralne mają charakter niesproceduralizowany i wyczerpują się w
różnego rodzaju aktach społecznego potępienia i dezaprobaty



przedmiot regulacji :

zewnętrzne zachowania się ludzi

odpowiedzialność doxatyczna (odpowiedzialność za same przekonania
,motywy ,intencje)



podmioty :

podmiotem moralności są osoby fizyczne

w sensie moralnym winny może być tylko człowiek



stosunek do państwa :

współistnienie ze sobą wielu moralności (ludzi wierzących i nie ,ze
względu na miejsce zamieszkania)

o prawo :

 cechy typologiczne (charakterystyczne) :



stopień formalizacji i instytucjonalizacji :

o system sformalizowany i zinstytucjonalizowany
o

prawo tworzy i stosuje się według specjalnych procedur

z funkcjonowaniem prawa wiąże się istnienie skomplikowanego układu
instytucji



obowiązywanie norm :

obowiązywanie norm prawnych ma zwykle uzasadnienie tetyczne (jego
źródłem jest akt władzy kompetentnego organu państwowego)



sankcje :

o prawo operuje sankcjami sformalizowanymi i zinstytucjonalizowanymi

,wymierzanymi przez specjalne organy ,w specjalnym trybie i po
zastosowaniu przewidzianej procedury (sankcje skupione)



przedmiot regulacji :

przedmiotem regulacji prawnej są zewnętrzne zachowania ludzi

wewnętrzne stany psychiczne są analizowane tylko wtedy gdy sprawca
usiłował naruszyć prawo



podmioty :

podmiotem prawa mogą być :osoba fizyczna ,organizacje ,instytucje

winę w procesie prawnym można przypisać zarówno osobie fizycznej ,jak i
prawnej



stosunek do państwa :

prawo jest strukturalnie powiązane z istnieniem organizacji państwowej

organy państwowe tworzą ,zmieniają i uchylają normy prawne

o zazwyczaj istnieje tylko jeden system prawny

2.Relacje między prawem i moralnością

relacje przedmiotowe (mówią o tym ,jak się ma do siebie zakres regulacji prawnej i moralnej) :

teoria A (prawo to minimum moralności) :

 zakres czynów regulowanych przez prawo mieści się w zakresie czynów regulowanych

przez moralność ,a zatem każdy czyn uregulowany przez prawo ma swój odpowiednik w
regulacji moralnej

teoria B (zakresy regulacji prawnej i moralnej krzyżują się) :

 istnieją takie zachowania ,które reguluje moralność , a nie reguluje prawo ,jak i takie

,które są regulowane wyłącznie przez prawo ,ale nie przez moralność oraz taka sfera
zachowań ,która jest regulowana i przez prawo i przez moralność

relacje walidacyjne (relacje odnoszące się do kwestii ,w jaki sposób niezgodność prawa z normami
moralnymi wpływa na obowiązywanie norm prawnych

teza o rozdziale prawa i moralności (pozytywizm)) :

 prawo i moralność tworzą 2 odrębne i niezależne od siebie systemy normatywne
 fakt ,że normy prawne są niesłuszne czy niesprawiedliwe pozostaje bez wpływu na ich

obowiązywanie jeżeli tylko normy te zostały prawidłowo ustanowione i nieuchylone

teza o związku prawa z moralnością (G.Radbruch) :

 prawo powinno respektować podstawowe wartości moralne ,jeżeli ich nie respektuje może

utracić moc obowiązującą

 jeżeli norma prawna w sposób wyjątkowo rażący narusza elementarne normy moralne ,to

tym samym traci ona moc obowiązującą i ani organy państwowe nie są zobowiązane do jej
stosowania ani obywatele do jej przestrzegania

relacje funkcjonalne (określają sposób w jaki normy moralne wpływają na treść norm prawnych i
odwrotnie ,w jaki sposób prawo wpływa na treść przekonań moralnych) :

techniki za pośrednictwem których systemy prawne inkorporują wartości moralne :

 bezpośrednia inkorporacja :



gdy pewne normy moralne stają się z woli prawodawcy normami prawnymi (n.p.
zakaz zabójstwa ,uszkodzenie ciała)

 przepisy odsyłające :



przepisy prawne ,które odsyłają do innych przepisów ,reguł lub zasad (n.p.
przepisy odsyłające do różnego typu reguł moralnych ,takich jak zasady słuszności
,sprawiedliwości , dobre obyczaje)



przepisy ,które odsyłają do ogólnych standardów postępowania czy oceny
określonych zachowań nazywa się klauzulami generalnymi (n.p. klauzula zasad
współżycia społecznego)

 terminy wartościujące :



terminy obciążone aksjologicznie (n.p. „dobra wiara” ,”niskie pobudki”
,szczególne okrucieństwo”)

Rozdział 4) Normy prawne i przepisy prawne

1.Uwagi ogólne: norm , zdania, oceny i performatywy

o zdania w sensie logicznym :

wypowiedzi oznajmujące ,którym można przypisać wartość prawdy lub fałszu

wartość logiczna zdania to wartość prawdy lub fałszu

są to zdania oznajmujące i to tylko te ,o których można orzec ,iż są prawdziwe lub fałszywe

o zdania w sensie gramatycznym :

wypowiedzi oznajmujące ,pytające i rozkazujące ,którym nie można przypisać wartości prawdy
lub fałszu

o struktura logiczna zdania :

o zdanie podstawowe :

 „W miejscu m ,czasie t miało miejsce zdarzenie z”

o normy :

  grupa wypowiedzi dyrektywnych obejmującej zalecenia ,rady , życzenia,wskazówki itd.
  formułują dyrektywę postępowania („jak być powinno ?”)
  można je dzielić według kryteriów czy są słuszne lub niesłuszne , obowiązujące lub

nieobowiązujące

 nie można im przypisać wartości logicznej (stanowisko nonkognitywistyczne) z wyjątkiem

n.p. norm technicznych (stanowisko kognitywistyczne)

 schemat budowy norm :”Podmiot x ,w okolicznościach y ,powinien się zachować x”

o oceny :

 za pośrednictwem ocen wyrażamy naszą postawę aprobaty lub dezaprobaty wobec czegoś

lub kogoś

 nie można przypisać im wartości logicznej z wyłączeniem ocen prakseologicznych („ten

nóż jest dobry”)

 schemat budowy ocen :”x jest w”

o wypowiedzi performatywne :

 służą do dokonywania różnego rodzaju czynności i aktów symbolicznych („mianujęCię

dyrektorem”)

 użycie wypowiedzi performatywnej wywołuje skutek ,który nie istniał przed ich użyciem
 aby performatyw wywołał związany z nim skutek konieczne jest zwykle spełnienie

określonych warunków proceduralnych(przeniesienie własności wymaga aktu
notarialnego)

2.Normy i przepisy prawne

o norma prawna :

jest to zrekonstruowana z tekstu prawnego dyrektywa postępowania ,która w najprostszym
przypadku musi odpowiadać wyczerpująco na przynajmniej dwa następujące pytania :

 „kto i jakich okolicznościach ?”
 „jak powinien się zachować ?”

oraz jedno alternatywne pytanie :

 „jakie będą konsekwencje w przypadku gdy adresat nie zachowa się w sposób

przewidziany przez normę ?”

normy prawne rekonstruuje się z przepisów prawnych (zazwyczaj do jednej normy potrzeba kilku
przepisów)

o przepis prawny :

jest to elementarna jednostka systematyzacyjna danego tekstu prawnego (jeżeli tekst prawny
będzie się składał z artykułów to każdy artykuł to przepis prawny)

jeden przepis prawny może być elementem wielu norm prawnych

rzadko przepis prawny pokrywa się z normą prawną

3.Koncepcje budowy normy prawnej

o hipoteza :

element normy prawnej ,który określa adresata normy oraz okoliczności w których powinien on
zachowywać się w sposób przewidziany przez normę

określa zakres stosowania normy

o dyspozycja :

określa wzór powinnego zachowania się ,formułuje nakazy ,zakazy lub dozwolenia albo nakłada
na adresata normy jakieś uprawnienia lub obowiązki

dyspozycja określa zakres normowania normy

o sankcja :

element normy ,który określa konsekwencje jakie nastąpią w sytuacji ,gdyby adresat zachował się
niezgodnie z normą

o koncepcje budowy normy prawnej :

koncepcje dwuczłonowe :

 H D :



jeżeli zachodzą warunki określone w hipotezie ,to adresat normy powinien
zachować się tak jak mów dyspozycja



art.415 k.k. :”Kto z winy swej wyrządził drugiemu szkodę (H),obowiązany jest do
jej naprawienia(D)

 H S :



jeśli zachodzą warunki określone w hipotezie ,to organ państwa powinien
wymierzyć podmiotowi wskazanemu w hipotezie przewidzianą sankcję



art.165 k.k. :“Kto pozbawia człowieka wolności (H),podlega karze pozbawienia
wolności od 6 miesięcy do lat 5(S)”

koncepcja trójczłonowa :

 H D/S :



jeżeli zachodzą warunki określone w hipotezie ,to adresat powinien się zachować
tak jak mówi dyspozycja ,bądź zostanie mu wymierzona sankcja



art.183 k.k. :“Jeżeli ktoś pozostaje w związku malżenskim (H) ,to nie powinien
zawierać powtórnego związku małżeńskiego (D) bądź zostanie mu wymierzona
kara pozbawienia wolności (S)"

koncepcja dwuczłonowa norm sprzężonych :

 H1 D/H2 S



każda norma prawna składa się z dwóch reguł :

reguła sankcjonowanej (H1 D)

reguła sankcjonująca (H2 S)



jeżeli zachodzą warunki określone w hipotezie reguły sankcjonowanej (H1) ,to
adresat tej reguły powinien się zachować tak jak mówi dyspozycja bądź jeżeli
naruszy dyspozycję (H2) ,to zostanie mu wymierzona sankcja



art.296 k.k. :"Jeżeli ktoś jest zobowiązany do zajmowania sięsprawami
majątkowymi lub działalnością gospodarczą innej osoby (H1) ,to nie powinien
wyrządzać jej szkody majątkowej (D) ,bądź jeżeli ktoś będąc zobowiązany do
zajmowania się sprawami majątkowymi lub działalnością gospodarczą innej osoby
wyrządził jej szkodę majątkową (H2) ,to podlega karze pozbawienia wolności (S)"

4.Podziały przepisów prawnych

normy ogólne i indywidualne :

normy ogólne :

 są to normy ,które są jednocześnie generalne i abstrakcyjne (n.p. normy prawne )
 akty normatyne ,w których są zawrte normy ogólne to akty tworzenia prawa (konstytucje ,

ustawy)

o normy indywidualne :

 są to akty stosowania prawa (n.p. wyroki sądowe)
 akt stosowania prawa jest aktem zastosowania normy prawnej do jakiejś indywidualnie

oznaczonej osoby i nakładającym na tę osobę jakiś skonkretyzowany obowiązek lub
przekazujący jej jakieś skonkretyzowane uprawnienie

normy ze względu na sposób określenia adresata normy :

 normy generalne - normy ,których adresatjest określony przez wskazanie jego cech (n.p.

każdy człowiek)

 normy indywidualne - normy ,których adresat jest oznaczony nazwą indywidualną ,zwykle

imienie własnym (n.p. Lech Wałęsa)

normy ze względu sposób określenia czynu w normie :

 normy abstrakcyjne - odnoszą się do zachowań powtarzalnych
 normy konkretne - odnoszą się do zachowań jednorazowych

przepisy nakazujące ,zakazujące i dozwalające :

podział ze względu na treść dyspozycji normy prawnej

przepisy odsyłające i blankietowe :

odesłanie systemowe - jeżeli jakiś przepis odsyła do jakiś innych przepisów prawnych

odesłanie pozasystemowe - jeżeli określony przepis prawny odsyła do jakiś reguł czy zasad
pozaprawnych (n.p. odsyłające do zasad współżycia społecznego)

o przepisy blankietowe - przepisy ,które odsyłają do aktów normatywnych ,które dopiero mają

zostać wydane

o przepisy dyspozytywne i imperatywne :

o przepisy imperatywne (ius cogens) :

 przepisy ,których działanie nie może być ani wyłączone ani ograniczone lub zmienione

wolą stron

 art. 119 k.k. :"Terminy przedawnienia nie mogą być skracane ani przedłużane przez

czynność prawną"

o przepisy dyspozytywne (ius dispositivum) :

 przepisy ,które stosuje się tylko wtedy gdy strony nie uregulowały swych stosunków w

odmienny sposób niż przewiduje dany przepis ,a więc wtedy gdy strony nie przyjęły
innych postanowień albo nic nie postanowiły w danej kwestii

 art.662 k.c. :"W razie braku odmiennej umowy przyjmującemu zamówienie należy się

wynagrodzenie z chwilą oddania dzieła"

o przepisy kompetencyjne :

przepisy ,które upoważniają organy państwowe do stanowienia określonych norm , wydawania
określonych decyzji lub dokonywania oznaczonych czynności

mogą określać podmioty właściwe w danej sprawie ,procedurę ich postępowania ,zakres
przedmiotowy ich kompetencji

zalicza się do przepisów kompetencyjnych przpisy ,które upoważniają osoby fizyczne do
podejmowania określonych decyzji lub dokonywania określonyc czynności (n.p. testament)

o normy programowe ,techniczne i mieszane

o normy programowe :

 wskazują jaki cel powinien osiągnąź adresat prawa
 art.74 Konstytucji :"Władze publiczne popierają rozwój kultury fizycznej"

o dyrektywy techniczne :

 normy wskazyjące jakich środków należy użyć ,aby osiągnąć dany cel

 "Jeżeli chcesz zagotowaćwodę podgrzej ją do temperatury 100 C"

o normy mieszane :

 wskazują zarówno cel jak i środki by osiągnąć dany cel
 art.65.5 Konstytucji "Władze publiczne prowadzą politykę zmierzającą do pełnego

zatrudnienia poprzez realizowanie programów zwalczania bezrobocia"

zasady prawa i zwykłe normy prawne :

o zasady prawne :

 zasady uniwersalne - zasdy całego systemu prawa (n.p. zasady konstytucyjne)
 zasady części systemu prawa - odnoszą się do jednej lub kilku gałęzi prawa (n.p. zasada

domniemania nieinności oskarżonego)

 bezpośrednio sformułowane w tektach prawnych
 wprowadzane do tekstów prawnych za pomocą zabiegów argumentacyjnych

kryteria odróżnienia norm od zasad prawnych :

 miejsce normy prawnej w hierarchii aktów normatywnych (zasady są formułowane przede

wszystkim w konstytucjach i ustawach , w wewnętrznej systematyce aktów normatywnych
lokuje się zasady lokuje się w przepisach ogólnych)

 ocena danej normy jako pełniącej zasadniczą rolę w danym systemie prawa ,jakiejś jego

gałęzi lub nawet instytucji prawnej (wenętrzna hierarchia aktów normatywnych)

 funkja normy w procesach wykładni i stosowania prawa (wszystkie normy prawne należy

interpretować mając na względzie zasady systemu prawa)

kryteria odróżnienia zasd prawnych i zwykłych norm prawnych wg.R.Dworkina :

 zwykłe normy prawne mają określony zakres zastosowania ,w przypadku zasad prawnych

ich zakres zastosowania jest bardzo rzadko bezpośrednio sformułowany

 jeżeli zakres zastosowania zwykłej normy został spełniony ,to normę należy zastosować ,

jeżeli nie ,to normy zastosować nie wolno (o zastosowaniu zasad decyduje ocena ich wagi
i doniosłości zasady w rozstrzyganiu danej sprawy)

 w razie sprzeczności zwykłych norm prawnych jedna z nich musi zostać uznana za nie

obowiązującą (konflikt zasad nie prowadzi do takich kosekwencji)



Rozdział 5) Obowiązywanie prawa

1.Pojęcie

reguły walidacyjne - są to reguły określające kryteria obowiązywania aktów normatywnych oraz
zawartych w nich przepisów prawnych

koncepcje obowiązywania norm prawnych :

obowiązywanie w sensie normatywnym - obowiązują te normy ,które zostały prawidłowo
ustanowione i nie zostały uchylone

obowiązywanie w sensie faktycznym - obowiązują te normy , za których naruszenie organy
pańśtwowe pociągają do odpowiedzialności

obowiązywanie w sensie aksjologicznym - obowiązują te normy ,które spełniają przyjęte kryteria
etyczne

charakterystyczne reguły walidacyjne dla koncepcji obowiązywania w roumienia praktyki prawnej :

obowiązują tylko te normy ,które zostały prawidłowo ustanowione ,a więc zostały ustanowione
przez upoważnione do tego organy i zgodnie z przewidzianą procedurą

norma prawna ,by obowiązywać ,musi zostać prawidłowo ogłoszona (czyli opublikowana w
przewidziany prawnie sposób) n.p. złamaniem tej zasady było wydanie dekretu o stanie
wojennym

obowiązują nie tylko normy bezpośrednio ustanowione ,ale także normy ,które stanowią
konsekwencje norm bezpośrednio ustanowionych (konsekwencją normy N1 nazywamy taką
normę N2 .która może być z N1 wyprowadzona za pomocą odpowiednich zabiegów logicznych
lub argumentacyjnych)

nie obowiązują normy ,które zostały wyraźnie lub milcząco uchylone :

 derogacja wyraźna - jest to uchylenie normy lub aktu normatywnego przez inną normę

prawną nazywaną przepisem lub klauzulą derogacyjną

 derogacja milcząca :



derogacja przez sam fakt odmiennego uregulowania



podstawą ,w oparciu o którą przyjmuje się ,że doszło do derogacji milczącej są
specjalne regulacje nazywane regułami kolizyjnymi :

reguła hierarchiczna - norma hierarchicznie wyższa uchyla niezgodnią z nią
normę hierarchicznie niższą

reguła chronologiczna - akt wydany później uchyla akt wydany wcześniej
pod warunkiem ,że akt późniejszy ma nie niższą moc prawną niż akt
wcześniejszy

reguła merytoryczna :

 stosuje się ją do norm ,których zakresy zastosowania pozostają w

stosunku zawierania się (nadrzędności ,podrzędności)

 zakres lex specialis musi się zawierać w zakresie lex generalis

 norma specjalna nie uchyla normy ogólnej ,a jedynie wyłącza jej

zastosowanie w przypadku zbiegu obu norm



zbieg reguł kolizyjnych :

w razie zbiegu reguły hierarchicznej z innymi regułami stosuje się zawsze
regułę hierarchiczną

w sytuacji zbiegu reguły chronologicznej i merytorycznej przyjmuje się
dwa modele postępowania:

 lex posterior generalis non derogat legi priori speciali (norma

późniejsza ogólna nie uchyla normy wcześniejszej specjalnej)

 w niektórych przypadkach decydują względy celowościowe

gdy sąd napotyka niezgodne normy ,to nie może uchylić jednej z nich (takie
uprawnienia w Posce ma tylko Trybunał Konstytucyjny )

reguła desuetudo - norma prawna traci moc obowiązującą wskutek jej niestosowania przez
dłuższy okres czasu lub wskutek radykalnej zmiany okoliczności (n.p. zmiana ustroju
politycznego)

elementy aobowiązywania w sensie aksjologicznym - nie obowiązują te normy prawne ,nawet
jeżeli nie zostały one formalnie uchylone ,które w rażący sposób naruszają elementarne i
niekontrowersyjne zasady moralne (formuła Radbrucha)

2.Aspekt czasowy, terytorialny i personalny obowiązywania

o aspekt czasowy :

norma obowiązuje w okresie od jej wejścia w życie do momentu uchylenia

norma wchodzi w życie albo w momencie jej ogłoszenia w oficjalnym dzienniku
promulgacyjnym albo w momencie późniejszym ,który ona sama określa

czas miedzy ogłoszeniem normy ,a datą jej wejścia w życie to vacatio legis (czas ,aby poczynić
przygotowania onstytucjonalne do stosowania danego aktu i dać możliwość organowm
stosującym do zapoznania się z treścią ,trwa od 2 tygodni do 1 roku)

w wyjątkowych okolicznościach sam akt normatywny podaje datę z która przestaje obowiązywać
(ustawy czasowe)

o nadanie mocy wstecznej :

 akt normatywny stosuje się do wydarzeń ,które miały miejsce wcześniej przed jego wejściem w życie
 stosuje się w ściśle określonych okolicznościach ,bo podwarza zasadę lex retro non agit

o aspekt terytorialny :

akty prawa wewnętrznego obowiązują tylko na terytorium danego państwa

terytorium państwa to :obszar lądowy ,to co się znajduje pod tym obszarem i nad nim ,morskie
wody przybrzeżne ,statki morskie ,powietrzne i kosmiczne oraz tereny ambasad

o aspekt personalny :

akt normatywny obowiązuje wszystkie podmioty znajdujące się na terytorium danego państwa z
wyłączeniem osób objętych immunitetem dyplomatycznym

prawo danego państwa obowiązuje jego obywateli także wtedy gdy przebywają za granicą

Rozdział 6) System prawa

1.System - typy

o system - typ - to zespół cech charakterystycznych dla porządków prawnych określonego rodzaju
o system konkretny - to ogół norm ,które obowiązują w określonym czasie ,w określonym państwie
o

typy współczesnych systemów prawnych wg R.Davida :

o  system civil law (system prawa kontynentalnego)
o  system common law(system prawa anglosaskiego)
o  system prawa socjalistycznego
o  system prawa kapitalistycznego
o  systemy prawa Dalekiego Wschodu
o  system prawa Islamu
o  system prawa hinduskiego
o  systemy prawa afrykańskiego
o  system prawa skandynawskiego

o systemy prawa kapitalistycznego i socjalistycznego :

o cechy prawa kapitalistycznego :

  własność prywatna i gospodarka wolnorynkowa jako podstawa ustroju ekonomicznego
  demokracja parlamentarna jako podstawa ustroju lolitycznego
  system praw i własności obywatelskich z wolnością słowa i zrzeszania się jako podstawą

porządku społecznego

o cechy prawa socjalistycznego :

  podstawą ustroju ekonomicznego jest własność państwowa i gospodarka planowa
  podstawą ustroju politycznego jest dyktatura partii komunistycznej
  prawo socjalistyczne cechuje daleko posunięta negacja podstawowych praw i polności

obywatelskich ,a w szczególności wolności słowa i zrzeszania się

 instrumentalizacja prawa
 miało charakter totalitarny

o systemy civil law i common law :

o civil law :

 zaliczamy systemy prawne wszystkich państw Europy Kontynentalnej i większości państw

Ameryki Południowej

 cechy charakterystyczne systemów civil law :



zasada prymatu ustawy



oddzielenie tworzenia i stosowania prawa



zakaz tworzenia prawa przez sądy



historycznym źródłem civil law jest prawo rzymskie



podstawowym źródłem prawa są ustawy tworzone przez parlamenty



za najwyższą formę legislacji uważa się kodeksy



prawo cywilne i karne są skodyfikowane (tendencja by skodyfikować inne działy
prawa)



system polityczny opiera się na zasadzie trójpodziału władzy Monteskiusza



tworzenie prawa zastrzeżone dla parlamentów ,a stosowanie do sądów



sądy sprawują wymiar sprawiedliwości



system prawa polskiego ilustruje system civil law - do źródeł prawa zalicza się

tylko : Konstytucję ,ustawy ,wydane na ich podstawie akty podustawowe oraz
umowy międzynarodowe

o common law :

 zaliczamy systemy prawne krajów anglosaskich i byłych kolonii brytyjskich
 cechy charakterystyczne systemów common law :



zasada prymatu ustawy



brak rozdziału tworzenia od stosowania prawa



sądy mogą tworzyć prawo



brak recepcji prawa rzymskiego (wywodzi się z prawa zwyczajowego)



ustawa jest najwyższym źródłem prawa



sądy nie tylko stosują ,ale w określonych okolicznościach mogą je również
tworzyć



precedens :

decyzja sądy ,która tworzy prawo

sąd formułuje precedens w toku stosowania prawa

precedensem nie jest cały wyrok ,ale sformułowana w jego wyniku reguła
ogólna

o zasada stare decidis - sądy niższe są obowiązane stosować reguły

ustanowione przez sądy wyższe

tendencje do upodabniania się systemów prawa :

o common law :

  wzrost roli prawa ustawowego w krajach common law
  wypieranie precedensu z prawa karnego
  dążenia do kodyfikacji prawa procesowego karnego i cywilnego

o civil law :

 wzrost znaczeia prawa sędziowskiego (precedens de facto - formalnie niewiążące ,które

ustalają jedynie zasady interpretacji i stosowania istniejących już norm ,ale nie mogą
tworzyć żadnych nowych norm)

2.Systemy konkretne

zbiór przepisów prawnych jest uporządkowany :

przepisy prawne tworzą hierarchiczną strukturę (systematyzacja pionowa)

przepisy prawne są pogrupowane w kompleksy norm zbliżonych do siebie treściowo
(systematyzacja pozioma)

o systematyzacja pionowa :

szczeble hierarchii aktów normatywnych :

 konstytucja :



akt normatywny o najwyższej mocy prawnej



tworzy ją parlament w specjalnym trybie



reguluje ona podstawy ustroju politycznego ,ekonowicznego i społecznego w
państwie



zawiera katalog podstawowych praw obywatelskich

 ustawy :



są podstawowym instrumentem legislacji



tworzy je parlament



materie szczególne istotne z punktu widzenia obywateli powinny być regulowane
tylko w ustawie i nie mogą być uregulowane za pośrednictwem aktów rządowych
lub innych aktów pochodzących od organów administracji publicznej

 akty podustawowe :



rozporządzenia ,uchwały ,zarządzenia



służą z zasady wykonaniu ustaw i z tego powodu najczęsciej konieczne do ich
wydania jest szczególne upoważnienie ustawy

 samoistne akty podustawowe - organy administracji mgą wydawać w celu realizacji

swoich konstytucyjnych zadań bez szczególnego upoważnienia ustawy (akty regulujące
tzw. akty inerna administracji - akty prawa wewnętrznego ,które obowiązują jedynie
jednostki hierarchicznie podporządkowane danemu organowi administracji)

 akty prawa terenowego :



są wydawane zwykle przez organy samorządu terytorialnego i organy
administracyji terenowej



ich moc obowiązująca jest terytorialnie ograniczona

przejawy wyższej mocy prawnej normy wyższej w stosunku do normy niższej:

  Nw może uchylić lub zmienić Nn ,ale nie odwrotnie
  Nn powinna być zgodna z Nw
  Nw może stanowić podstawę obowiązywania Nn ,ale nie odwrotnie
  Nw może upoważniać do utworzenia Nn ,ale nie odwrotnie
  Nw dotyczy zwykle spraw większej wagi niż Nn

o systematyzacja pozioma :

o 3 podstawowe kryteria podziału prawa na gałęzie :

 kryterum przedmiotowe :



podstawą podziału prawa na różne gałęzie jest treść regulowanych stosunków
społecznych

 kryterium podmiotowe :



każdy stan rządzi się własnym prawem (obecnie mało ważne ,ale n.p. przepisy
dotyczące wojkowych)

 kryterium metody regulacji :



pełni rolę pomocniczą wobec kryterium przedmiotowego



najważniejsze gałązie prawa posługują się odmiennymi zasadami regulacji



3 metody regulacji :

o metoda cywilna - stosuje się w tych dziedzinach ,w których prawo

respektuje autonomię woli stron i w granicach określonych przez normy
imeratywne pozwala podmiotom prawa swobodnie kształtować stosunki
prawne

o metoda administracyjna - posługujemy się z wówczas , gdy jeden z

podmiotów jest w sensie prawnym podporządkowany drugiemu

o metoda karna - stosuje się w tych przypadkach ,w których pewne czyny są

zabronione przez ustawę pod groźbą kary

o prawo materialne ,a procesowe :

 prawo materialne - to zespoły norm regulujących w sposób pierwotny daną sferę

stosunków społecznych ,określających jakie prawa i obowiąznki mają podmioty aktywne
w tej sferze

 prawo procesowe - to norm regulujące sposób postępowania w przypadku ,gdy doszło do

naruszenia norm prawa materialnego ,kompetencję i organizację organów
rozstrzygających te sprawy

rodzaje zbiorów praw :

 instytucja prawna - kompleks norm stanowiących funkcjonalną całość ,które regulują jakiś

typowy zespół stosunków społecznych (instytucja małżeństwa ,darowizny)

 kodeks - akt normatywny z reguły rzędu ustawowego zawerający podstawowe dla danej

gałęzi prawa zasady i normy prawne

 inkorporacja - to prywatny lub urzędowy zbior praw w danej dziedzinie

rodzaje gałęzi prawa :

 prawo konstytucyjne - zespół norm regulujących podstawy ustroju politycznego ,

ekonomicznego ,społecznego (Konstytucja RP 97)

 prawo aministracyjne - regulije władczą działalność organów państwa w różnych

dziedzinach życia społecznego

 prawo cywilne :



jego najważniejsze działy to prawo rzeczowe ,prawo spadkowe ,prawo handlowe

,prawo autorskie ,prawo wekslowe



postępowania w sprawach cywilnych obejmuje postępowanie w sprawach
spornych i niespornych ,a także postępowanie egzekucyjne i wiele innych trybów
postępowania

 prawo pracy - reguluje taki zagadnienia jak stosunki pracy wynikajce z umowy ,powołania

, mianowania ,prawa i obowiązki pracodawców i pracowników ,układy zbiorowe pracy

 prawo rodzinne - reguluje sprawy związane z małżeństwem , stosunkami rodzinnymi

,prawmi i obowiązkami małżonków ,rodziców i dzieci

 prawo rolne - reguluje własność i użytkowanie gruntów ornych
 prawo karne - określa jakie czyny są przestępstwami lub wykroczeniami i ustala zasady

odpowiedzialności karnej

 prawo finansowe - reguluje zasady funkcjoowania finansów publicznych

tenencje przeobrażeń gałęzi prawa :

 dyferencja - wyodrębnianie się z gałęzi prawa dotychczas istniejących gałęzi bardziej

wyspecjalizowanych (prawo pracy z prawa cywilnego)

 powstawanie gałęzi mieszanych ,łączącym elementy różnych regulacji prawnych (prawo

morskie)

 powstawanie gałęzi prawa całkowicie nowych jako rezultat powstawania nowych

technologii (prawo informatyczne)

3.Prawo publiczne i prywatne

o definicja wg Ulpiana :

prawo publiczne jest to zbiór norm odnoszących się do interesu państwa

prawo prywatne jest to zbiór norm odnoszących się do interesu jednostki

kryteria podziału na prawo prywatne i publiczne :

o podmiotowe (E.Berling ,F.Somlo) - prawo publiczne reguluje stosunki między organami państwa

oraz między organami państwa i obywatelami ,natomiast prawo prywatne zajmuje się stosunkami
między obywatelami

o przedmiotowe (G.Jellinek) - prawo publliczne zajmuje się stosunkami władczymi ,w których

jeden podmiot jest podporządkowany drugiemu ,natomiast prawo prywatne reguluje stosunki
między podmiotami równorzędnymi

sposobu dochodzenia roszczeń (A.Thorn) - roszczenia publiczno - prawne są dochodzone z
urzędu ,natomiast prywatno - prawne na wniosek zainteresowanych stron

o tendencje do rosnącej publicyzacji całego prawa :

rozrost funkcji współczesnych państw

rozwój nowych technik i technologii

powstawanie reżimów totalitarnych

Rozdział 7) Tworzenie prawa

1.Pojęcie i formy

o  normy generalno - abstrakcyjne  - składają się na akty akty tworzenia prawa
o  normy konkretno - indywidualne - składają się na akty stosowania prawa
o  akt tworzenia prawa - jest to władczy akt organu władzy państwowej ,który składa się z norm ogólnych
o  formy tworzenia prawa :

o prawo stanowione sensu stricto - stanowione w drodze jednostronnej decyzji organu państwowego

lub instytucji upoważnionej przez taki organ

o prawo kontraktowe - powstaje w drodze umowy ,której stronami są organy państwowe lub/i

upoważnione przez nie instytucje

o prawo precedensowe - powstaje w drodze decyzji sądowej lub administracyjnej ,jeżeli zawarą w

tej decyzji normę ogólną uważ się za wiążącą

o  prawo zwyczajowe - organ państwa uznaje określone normy za normy prawne
o  prawo religijne
o  prawo prawnicze

o prawo stanowione sensu stricto :

podstawowa i najważniejsza forma prawa

prawo przyjmuje formę dokumentu o określonej formie i budowie (teksty prawne n.p. ustawa)

o prawo pisane
o rodzaje prawa stanowionego :

 prawo ustawowe
 prawo stanowione przez instytucje rządowe i inne prgany administracji publicznej

o prawo kontraktowe(traktatowe) :

jest rzadko bezpośrednim źródłem prawa

przykłady :artykuły henrykowskie ,porozumienia gdańskie z 1980 roku

o rodzaje :

 umowy dwustronne
 umowy wielostronne

o prawo precedensowe :

o precedens jest to zawarta w decyzji sądowej norma ogólna ,która de iure lub de facto wpływa na

podejmowanie innych decyczji przez sądy

o precedesny de iure - formalnie wiążące
o precedensy de facto - formalnie niewiążące
o

są tworzone przez najwyższe instancje sądowe

o w krajach anglosaskich obowiązuje zasda stare decidis ,czyli związania sądu precedensem
o w krajach civil law precedens jest podstawowym instrumentem interpretacji prawa ,a tym samym

jednym z podstawowych toposów prawniczych

o prawo zwyczajowe :

spełnia istotną rolę w większości państw afrykańskich i azjatyckich

jest źródłem prawa międzynarodowego publicznego

w niektórych krajach (Niemcy ,Austria) prawo zwyczajowe uzyskało status prawa oficjalnego,
chociaż subsydiarnego źródła prawa (wolno jest je stosować pod warunkiem ,że dane zagadnienie
nie jest uregulowane przez ustawy lub inne akty normatywne)

kryteria uznania normy za normę prawa zwyczajowego :

 powszechna akceptacja zwyczaju w środowisku ,którego zwyczaj dotyczy
 uznanie zwyczaju przez sądy lub inne organy stosujące prawo tj. istnienie trwałego i

stałego orzecznictwa opartego na tym zwyczaju

 akceptacja zwyczaju jako wiążącego

o prawo religijne :

klasycznym przykładem jest prawo Islamu (oparte na Koranie i jego interpretacjach przez szkoły
prawa zajmujących się nim)

o prawo prawnicze :

dzisiejsza doktryna prawnicza nie jest zaliczana do źródeł prawa

w czasach starożytnego Rzymu istniała instytucja ius respondenti - nadanie wybitnym prawnikom
prawa udzielania porad z mocą wiążącą

prawo prawników - (K.Savigny) ,nie było jednak używane jako formalne źródło prawa

podręczniki prawnicze - status oficjalego źródła prawa w systemie common law (dzieła
Blackstone'a ,Glanvilla)

o tendencje rozwojowe prawa :

jurydyzacja życia społecznego (reguluje coraz szerszy zkres zjawisk społecznych i staje się
instrumentem kontroli społecznej)

interwencjonizm prawa w rozwój społeczny (prawo jest instrumentem aktywnej polityki
ekonomicznej i społecznej oraz realizacji programów społecznych w dziedzinie edukacji , kultury
i ochrony zdrowia)

o administrwizacja prawa
o

nieskuteczność regulacji prawnych

wzrost udziału ekspertów i instytucji reprezentujących środowiska naukowe w procesach
tworzenia prawa

próba stworzenia nauki o racjonalnym tworzeniu prawa

proceduralizacja systemów prawnych (delegacja funkcji regylacyjnych ,a często nawet
prawotwórczych ,z organó państwowych na instytucje pozapaństowe

o wzrost znaczenia prawa kontraktowego

2.Źródła prawa

rodzaje źródeł prawa :

źródła prawa w sensie formalnym - każdy akt ,dokument lub decyzja ,która w danym systemie
prawa uważa się za źródło norm prawnych (ustawa ,rozporządzenie ,precedens)

źródła poznania prawa - są to wszelkiego rodzaju dokumenty i obiekty na podstawie których
możemy ustalić treść norm prawnych (oficjalne żródła prawa n.p. urzędowe dzienniki
promulgacyjne i nieoficjalne n.p.gazety ,książki)

źródła prawa w sensie materialnym - odnosi się ją do tych czynników społecznych , politycznych
i ekonomicznych ,któere wwarunkują treść prawa (ideologia ,przekonania moralne)

o samoistne i niesamoistne źródła :

 samoistne źródła prawa - nazywamy każdą regułę lub zasadę ,która może stanowić

samodzielną podstawę decyzji sędziowskiej lub innego aktu stosowania prawa
(konstytucja ,ustawy ,akty legislacji delegowanej ,normy prawa międzynarodowego
pubicznego ,precedens ,prawo zwyczajowe)

 niesamoistne źródła prawa - wszystkie normy i materiały ,które nie mogą stanowić

wyłącznej podstawy aktu stosowania prawa (orzeczenia sądowe ,materiały
przygotowawcze ,poglądy doktryny ,materiały komparatystyczne)

3.Typy aktów normatywnych

akty normatywne powszechnie obowiązujące (mogą mieć moc wiążącą w stosunku do wszystkich
podmiotów prawa) :

źródła prawa powszechnie obowiązującego według Konstytucji RP 97':

 konstytucja

  ustawy
  ratyfikowane umowy międzynarodowe
  rozporządzenia
  akty prawa miejscowego
  konstytucja :

akt normatywny o najwyższej mocy prawnej

może ona uchylić każdy akt i nie może być uchylona przez żadny akt

uchwalenie i zmiana konstytucji następuje w specjalnym trybie

o reguluje podstawy ustroju politycznego ,społecznego i ekonomicznego w państwie
o

formułuje katalog podstawowych praw i wolności obywatelskich

przepisy konstytucji stosuje się bezpośrednio chyba ,że ona sama stanowi inaczej

 ratyfikowane umowy międzynarodowe i ustawy :

jeżeli umowa międzynarodowa została ratyfikowana za zgodą parlamentu
wyrażoną w ustawie ,to w razie kolizji takiej umowy z ustawą ,pierwszeństwo ma
umowa międzynarodowa

wszystkie ratyfikowane umowy międzynarodowe stają się częścią prawa
wewnętrznego i mogą być bezpośrednio stosowane

ustawy stanowią podstawową formę legislacji

materie szczególnie ważne z punktu widzenia obywateli muszą być regulowane w
ustawie

 materie ustawowe :

prawa i obowiązki obywateli

o przepisy prawa karnego
o przepisy podatkowe i zagadnienia gospodarki finansowej państwa
o

ustanawianie monopolów

ustanowienie budżetu

wprowadzenie stanów nadzwyczajnych

normy regulujące strukturę państwa i samorządów

 rozporządzenia :

może wydawać Prezydent ,Rada Ministrów i ministrowie

RM może uchylić rozporządzenie lub zarządzenie ministra

wolno wydawać wyłącznie na podstawie szczegółowego upoważnienia
ustawowego

o jest aktem wykonawczym w stosunku do ustawy

 akty prawa miejscowego :

akty tworzone przez organy samorządu terytorialnego oraz terenowe organy
administracji terytorialnej

można je wydawać tylko na podstawie upoważnienia ustawowego i w jego
granicach

ich zasięg obowiązywania jest terytorialnie ograniczony

akty normatywne wewnętrzne (mogą wiązać tylko podmioty hierarchiczie podporządkowane organowi
wydającemu taki akt) :

uchwały Rady Ministrów (można wydawać bez upoważnienia ustawy)

zarządzenia Prezydenta (można wydawać tylko na podstawie ustaw)

zarządzenia ministrów (można wydawać tylko na podstawie ustaw)

mogą wiązać tylko podmioty hierarchicznie podporządkowane organowi wydającemu taki akt

4.Tryb tworzenia prawa

o etapy tworzenia ustawy :

o inicjatywa ustawodawcza
o dyskusja nad projektem
o

głosowanie

podpisanie i ogłoszenie

o inicjatywa ustawodawcza - jest to takie zgłoszenie projektu ustawy przez upoważniony organ, które

zobowiązuje parlament do jego rozpatrzenia (w Polsce grupa co najmniej 15 posłów lub komisja
sejmowa ,Senat ,Prezydent ,Rada Ministrów, grupa co najmniej 100 000 obywateli mających prawa
wyborcze)

o czytania :

o dyskusja nad projektem (w Polsce 3 czytania)
o

prace nad projektem w komisjach sejmowych lub na plenum Sejmu oraz zgłaszanie do niego
poprawek

głosowanie :

kończy dyskusje nad projektem (może odbywać się tylko przy określonym quorum)

w Polsce Sejm uchwala ustawy zwykłą większością głosów ,w obecności co najmniej połowy
ustawowej liczby posłów ,ale aby zmienić Konstytucję potrzeba co najmniej 2/3 głosów w
obecności co najmniej połowy ustawowej liczby posłów ,natomiast w Senacie obecności
bezwzględnej większości głosów przy takim samym quorum co w Sejmie

reguła większości :

  większość zwykła - najwyższa liczba ważnie oddanych głosów
  większość bezwzględna - co najmniej 50 % + 1 ważny głos
  większość kwalifikowana - większość większa od bezwzględnej ,ale mniejsza od

o podpisanie :

ustawę uchwaloną w Sejmie Marszałek Sejmu przekazuje Senatowi ,a ten :

 w ciągu 30 dni ustawę przyjąć
 w ciągu 30 dni wprowadzić do niej poprawki (Sejm może to odrzucić bezwzględną

większością głosów)

 w ciągu 30 dni odrzucić (Sejm może to odrzucić bezwzględną większością głosów)

ustawę przyjętą Marszałek Sejmu daje do podpisania prezydentowi ,a ten :

  veto zawieszające (może być obalone 3/5 głosów w Sejmie)
  podpisuje ustawę
  ogłoszenie ustawy w Dzienniku Ustaw

o referendum :

dotyczy zatwierdzenia przez naród nowej konstytucji

jest ważne jeżeli wzięło w nim udział więcej niż połowa uprawnionych do głosowania

o referendum gminne - sposób tworzenia prawa miejscowego

5.Zasady techniki prawodawczej

zasady techniki prawodawczej to dyrektywy wskazujące jak poprawnie redagować akty normatywne

o kategorie dyrektyw technik prawodawczych :

dyrektywy systematyki wewnętrznej aktu normatywnego - dotyczą budowy tekstu prawnego

dyrektywy systematyki zewnętrznej aktu normatywnego -dotyczą relacji aktu normatywnego
innych aktów normatywnych (na przykład dyrektywy odnoszące się do przepisów odsyłających
do innych aktów normatywnych) :

 dyrektywy systematyzacji poziomej - dotyczą kwestii ,jak kształtować zakres podmiotowy

i przedmiotowy aktu mając na uwadze jego stosunek do innych tekstów prawnych

 dyrektywy systematyzacji pionowej - zajmują się relacjami hierarchicznymi między

aktami normatywnymi różnego szczebla

o dyrektywy adresata przepisu - zajmują się sposobami określenia adresata przepisu
o

dyrektywy warunków zastosowania przepisu :

zajmują się sposobami określeniem okoliczności warunkujących zastosowanie przepisu

dyrektywy języka aktu - dotyczą poprawnego formułowania przepisów , wyboru języka aktu w
zależności od celu stawianych sobie przez prawodawcę , sposobu definiowania pojęć

o zasady techniki legislacyjnej :

reguły systematyki zewnętrznej aktu normatynego :

 reguły systematyzacji poziomej :



akt normatywny powinien wyczeroująco normować daną dziedzinę prawa



w akcie normatywnym należy unikać wyjątków



akt normatywny powinien określać swój zakres przedmiotowy i podmiotowy



akt normatywny nie powinien wykraczać poza swój zakres przedmiotowy i
podmiotowy



akt normatywny nie powinien zmienia lub uchylać przepisów ,które nie należą do
jego zakresu przedmiotowego i podmiotowego

 reguły systematyacji pionowej :



akt normatywny nie może być sprzeczny z aktami normatywnymi wyższego rzędu



akt normatywny może regulować dane zagadnienia w sposób odmienny od aktu
wyższego rzędu tylko na podstawie jego szczegółowego upoważnienia



ustawy i inne akty normatywne należy opracowywać z uwzględnieniem wiążących
norm prawa międzynarodowego

 dyrektywy odnoszące się do aktów wykonawczych :



w akcie wykonawczym zamieszcza się jedynie przepisy regulujące sprawy
przekazane upoważnieniu zawartym w ustawie



w akcie wykonawczym nie można zamieszczać przepisów niezgodnych z ustawą
upoważniającą lub z innymi ustawami , chyba że przepis upoważniający wyraźnie
to dopuszcza



akt wykonawczy nie może przekazywać zawartego w ustawie upoważnienia do
wydania aktu wykonawczego innemu organowi ,chyba że ustawa na subdelegację
wyraźnie zezwala (bezwzględny zakaz subdelegacji w przypadku rozporządzeń)



w akcie wykonawczym nie powinno się powtarzać przepisów ustawy

o przepisy upoważniające (kompetencyjne) :

 są to przepisy upoważniające do tworzenia aktów normatywnych
 akt normatywny wydany na podstawie przepisu upoważniającego to akt wykonawczy (n.p.

rozporządzenie)

 typy rozporządzeń do wydania aktu normatywnego :



upoważnienia obligatoryjne - "RM wyda w drodze rozporządzenia"



upoważnienia fakultatywne - "RM może określić w ddrodze rozporządzenia"

 zasady techniki legislacyjnej związane z przepisami upoważniającymi :



przepisy upoważniające do wydania aktu wykonawczego muszą wskazać podmiot
upoważniony oraz formę aktu ,do którego wydania upoważniają



przepisy upoważniające do wydania aktu wykonawczego muszą wyraźnie określać
sprawy przekazywane do unormowania



nie można przekazywać do unormawania aktem wykonawczym spraw nie
wyjaśnionych lub nasuwających trudności przy opracowywaniu ustawy



w przepisie upoważniającym nie powinno się zamieszczać upoważnienia do
wydawania aktów wykonawczych w stosunku do kilku ustaw



przepis upoważniający może upoważniać kilka podmiotów do wydania aktu
normatywnego

 formy współuczestnictwa w wydaniu aktu :



wspólne wydanie aktu przezupoważnione podmioty



osiągnięcie porozumienia w sprawie treści aktu



wyrażenie zgody przez jeden z podmiotów na wydanie aktu



zasięgnięcie opinii innego podmiotu w sprawie wydania aktu



złożenie wniosku przez jeden z podmiotów o wydanie aktu

przepisy odsyłające :

 funkcje przepisów odsyłających :



skrucenie tekstu



spójność określonych instytucji

 rodzaje odsyłań :



odesłanie statyczne - to odesłanie do danych przepisów w ich określonej wersji



odesłanie dynamiczne - to odesłanie do każdorazowej wersji danego przepisu

 zasady techniki legislacyjnej dotyczące przepisów odsyłających :



niedopuszczalne jest odesłanie do przepisów aktów normatywnych nie
opublikowanych w Dzienniku Ustaw ,Monitorze Polskim lub innym oficjalnym
dzienniku promulgacyjnym



niedopuszczalne jest odsyłanie do przepisów



niedopuszczalne jest odsyłanie do przepisów ,które już zawierają odesłania



w ustawie można odsyłać do przepisów tej samej lub innej ustawy
;niedopuszczalne jest natomiast odsyłanie do przepisów aktu wykonawczego

 rodzaje przepisów odsyłających :



przepisy odsyłające systemowo - przepisy ,które odsyłają do innych przepisów
danego systemu prawa



przepisy odsyłające pozasystemowo - odsyłają do różnych reguł i zasad

pozaprawnych

reguły adresata i warunków przepisu :

 jeżeli norma ma być adresowana do każdej osoby fizycznej ,adresta tej normy należy

wskazać słowem "kto"

 jeżeli norma ma być adresowana do podmiotów innych niż osoba fizyczna albo jeżeli

zakres adresatów normy ma być węższy niż w regule podanej wyżej ,to wyznacza się go
wyłącznie przez użycie odpowiedniego określenia rodzajowego

 jeżeli norma ma znajdować zastosowanie we wszystkich okolicznościach ,w przepisie nie

określa się okoliczności jej zastosowania

 jeżeli norma ma znajdować zastosowanie jedynie w określonych okolicznościach lub

warunkach ,należy wskazać je przez odpowiednie rodzajowe ich określenie

reguły języka aktu normatywnego :

 akty normatywne należy redagować tak ,aby dokładnie i w sposób zrozumiały dla adresata

zawartych w niej norm wyrażały intencję prawodawcy

 akty normatywne należy redagować zwięźle i syntetycznie
 w aktach normatywnych należy posługiwać się określeniami ,które zostały użyte w

ustawach podstawowych dla danej dziedziny spraw ,szczególnie w kodeksach

 akt normatywny nie może powtarzać przepisów zawartych w innych aktach

normatywnych ani normować w przepisach szczegółowych tych spraw ,które zostały
unormowane w innych przepisach tego aktu normatywnego

 w aktach normatywnych nie należy zamieszczać wypowiedzi ,które nie służą wyrażaniu

norm prawnych ,a w szczególności uzasadnień sformułowanych norm ,apeli ,postulatów
lub upomnień

 reguły redagowania tekstów prawnych ,które mają bezpośredni odpowiednik w

dyrektywach wykładni :



zdania należy budować zgodnie z powszechnie przyjętymi regułami składni języka
polskiego, unikając długich , wieloczłonowych zdań złożonych



w aktach normatywnych należy posługiwać się poprawnymi wyrażeniami
językowymi w ich podstawowym i powszechnie przyjętym znaczeniu



w aktach normatywnych należy unikać posługiwania się określeniami
specjalistycznymi ,jeśli mają odpowiednik w języku powszechnym



w aktach normatywnych należy unikać posługiwania się określeniami lub
zapożyczeniami obcojęzycznymi ,chyba że nie mają dokładnego odpowiednika w
języku polskim



w aktach normatywnych należy unikać posługiwania się nowo tworzonymi
pojęciami lub strukturami językowymi ,chyba że w dotychczasowym słownictwie
polskim brak odpowiedniego określenia



do oznaczenia jednakowych pojęć należy używać jednakowych określeń ,a
różnych pojęć nie powinno oznaczać się tymi samymi określeniami

problem wyboru języka aktu normatywnego :

 pojęcia ostre i nieostre :



pojęcie ostre – to takie pojęcie ,które pozwala rozstrzygać o każdym obiekcie ,czy
podpada pod dane pojęcie czy też nie (na przykład termin pełnoletni)



pojęcie nieostre – to takie pojęcie ,które nie pozwala rozstrzygać o każdym
obiekcie ,czy sytuacji ,czy podpada pod pojęcie ,czy też nie (na przykład pojęcie
młodzieniec)

 dyrektywy stosowania norm ostrych i nieostrych w prawie karnym i podatkowym :



nieprzekraczalne granicy swobody rozstrzygnięcia wyznacza się w jednym
przepisie dla wszystkich przypadków danego rodzaju ,zamieszczając go w
przepisach ogólnych danego aktu



jeżeli dolna granica ma być wyższa lub górna granica ma być niższa od
wyznaczonej w przepisie ogólnym ,należy ją wskazać wyraźnie w przepisie
odnoszącym się do danego przypadku



postanowienia obniżające górną granicę swobody rozstrzygnięcia powinny być
wyrażone przez konsekwentne posługiwanie się formułą „...nie przekraczające” lub

„nie więcej niż ...” , a postanowienia podwyższające dolną granicę swobody
rozstrzygnięcia powinny mieć postać „nie niższej niż ...” albo „nie mniej niż ...”

 pojęcia otwarte i zamknięte :



termin zamknięty – termin jest terminem zamkniętym gdy tekst prawny wyznacza
wszystkie kryteria stosowalności dla danego terminu tak ,że organ stosujący prawo
nie może go zastosować w żadnych innych ,nie podanych przez normodawcę
okolicznościach



termin otwarty – termin jest terminem otwartym gdy tekst prawny wymienia tylko

niektóre kryteria stosowalności dla danego terminu ,tak że można go zastępować
również w innych niż wymienione w tekście prawnym sytuacjach



definicje równościowe – podają wszystkie kryteria stosowalności dla danego
terminu



definicje cząstkowe – podają tylko niektóre kryteria stosowalności dla danego
terminu



definicje zakresowe – wyliczają elementy składowe zakresu danego pojęcia



dyrektywy dotyczące stosowania definicji :

definicje zakresowe powinny być sformułowane w jednym przepisie i
obejmować cały zakres definiowanego pojęcia

jeżeli wyliczenie wszystkich elementów zakresu definiowanego pojęcia w
jednym przepisie nie jest możliwe ,definicja powinna wyraźnie zaznaczać
,że tekst aktu noratywnego nadto zawiera elementy uzupełniające tę
definicję ,w szczególności przez użycie takich zwrotów jak „... i inne
wskazane w przepisach ...”

jeżeli nie jest możliwe sformułowanie definicji obejmującej cały zakres
definiowanego pojęcia ,można objaśnić znaczenie danego określenia przez
przykładowe wyliczenie jego zakresu , wyraźnie wskazując przykładowy
charakter wyliczenia przez posłużenie się takimi zwrotami ,jak „w
szczególności” ,”a zwłaszcza”

 pojęcia klasyfikacyjne i typologiczne :



pojęcie klasyfikacyjne - jest tak skonstruowane w taki sposób pojęcie ,że każdy
obiekt ,który posiada określoną cechę podpada pod dane pojęcie ,a kążdy ,który jej
nie posiada nie podpada pod pojęcie (na przykład termin pełnoletni)



pojęcie typologiczne - konstruujemy w taki sposób ,że wyróżniamy pewien zespół
cech i przyjmujemy ,że każdy obiekt czy stan rzeczy ,który jest w dostatecznym
stopniu podobny do tak wyróżnionego typu podpada pod to pojęcie

 reguły definiowania wyrażeń języka prawnego :



elementy definicji :

o  definiendum - zwrot definicyjny
o  funktor definicyjny - zwrot ,który łączy definiendum i definiens
o  definiens - to wyrażenie definiujące



zasady techniki prawodawczej dotyczące formy definicji :

o definicja powinna być tak sformułowana ,aby wskazywała wyraźnie ,że

odnosi się do znaczenia wyrażeń ,w szczególności powinna mieć postać
"określenie a oznacza przedmiot b" lub "określenie a znaczy tyle co
wyrażenie b"

jeżeli względy stylistyczne przemawiają za inną formą definicji ,konieczne
jest użycie zwrotu łączącego "jest to"

zwrotów charakterystycznych dla definicji ,w szczególności zwrotu "jest
równoznaczne z …" ,nie wolno używać w znaczeniu niedefinicyjnym

 wskazania kiedy należy posłużyć się definicją :



w akcie normatywnym należy sformułować definicję danego określenia ,jeżeli :

dane określenie jest wieloznaczne

dane określenie jest nieostre ,a pożadane jest ograniczenie jego nieostrości

znaczenie danego określenia nie jest powszechnie zrozumiałe

 teksty prawne nie zawsze bezpośrednio definiują terminy prawne :



definicje kontekstowe - charakteryzacja terminów prawnych przez umieszczenie

ich w kontekstach przepisów prawnych (przeciwieństwo definicji wyraźnych)

 derektywy dotyczące definiowania pojęć :



jeżeli w akcie normatywnym ustalono znaczenie pewnego określenia w drodze
definicji ,to w obrębie tego aktu nie wolno posługiwać się tym określeniem w
innym znaczeniu



jeżeli zachodzi konieczność odstąpienia od podanej wyżęj zasady ,to należy
wyraźnie podać inne znaczenie danego określenia i określić zakres jego
odniesienia



jeżeli w akcie normatynym zachodzi wyjątkowo potrzeba odstąpienia od
kodeksowego znaczenia danego określenia lub znaczenia przyjętego w innej
ustawie podstawowej dla danej dziedziny spraw ,należy wyraźnie podać inne
znaczenie tego określenia i zakres jego odniesienia



akty podustawowe ,bez upoważnienia ustawowego ,nie mogą definiować określeń
ustawowych ;w szczególności nie mogą one definiować określeń ustawy
upoważniającej



jeżeli dane określenie ma być używane w jednym znaczeniu w całym akcie
normatywnym lub całej jednostce systematyzacyjnej danego aktu ,to jego definicję
należy zamieścić w przepisach ogólnych tego aktu lub w postanowieniach
ogólnych tej jednostki systematyzacyjnej



jeżeli dane określenie ma być używane w pewnym znaczeniu tylko w obrębie
zespołu przepisów ,to jego definicję należy zamieścić w bezpośrednim sąsiedztwie
tych przepisów



jeśli akt normatyny zawiera wiele wielokrotnie powtarzająych się określeń
wymagających zdefiniowania ,ich definicje można zamieścić w wydzielonym
fragmencie przepisów ogólnych aktu normatywnego ,oznaczając ten fragment
odpowiednią nazwą

 podział :



polega na wyszczególnieniu pojęć podrzędnych względem pojęcia w taki sposób
,że każdy desygnat pojęcia ,którego zakres się dzieli ,jest desygnatem tylko
jednego pojęcia podrzędnego



musi być rozłączny i wyczerpujący



klasyfikacja - jest to wielostopniowy podział logiczny



rodzaje podziału :

podział według cech dychotomicznych - podział według tego ,czy
określone obiekty posiadają daną cechę ,czy nie (palący i niepalący)

podział według cechy głównej i jej odmian - należy uwzględnić wszystkie
odmiany cechy głównej

6.Budowa tekstu prawnego

o tekst prawny - dokument ,w którym zawarte są normy prawne
o sposoby budowy tekstu prawnego (dyrektywy systematyki wewnętrznej aktu normatywego) :

część artykułowana :

 to ta część aktu prawnego ,która składa się z przepisów prawnych
 jednostki redakcyjne przepisów :



artykuły (podstawowa jednostka redakcyjna w aktach ustawowych)



ustępy



paragrafy (podstawowa jednostka redakcyjna w aktach wykonawczych i innych

aktach podustawowych)



litery



punkty

 sposoby grupowania przepisów w jednostki systematyzacyjne wyższego stopnia :



rozdział



dział



tytuł



księgi (w kodeksach i innych ustawach podstawowych)



części (w kodeksach i innych ustawach podstawowych)

 merytoryczne porządkowanie przepisów prawnych :



przepisy ogólne :

określają zakres przedmiotowy i podmiotowy stosunków regulowanych
przez dany akt lub wyłączonych spod jego regulacji

wydziala się je ,gdy zachodzi potrzeba zamiesczenia w nich elementów
wspólnych dla wielu przepisów merytorycznych

są miejscem ,gdzie formułuje się zasady prawa

objaśnia się używane w akcie określenia lub skróty



przepisy szczególowe :

o przepisy szczegółowe to katalog podstawowych instytucji regulowanych

przez dany akt

 uporządkowanie przepisów szczegułowych :



przepisy prawa materialnego



przepisy o organach i trybie postępowania



przepisy karne (wyjątkowo)



przepisy przejściowe i dostosowujące :

o przepisy przejściowe :

 normują wpływ nowego prawa na stosunki powstałe pod działaniem

prawa dotychczasowego

 sposób zakończenia postępowania w sprawach będących w toku
 rozstrzyga ,czy i w jakim zakresie stosuje się nowe przepisy do

uprawnień i obowiazków powstałych pod działaniem
dotychczasowego prawa

 rozstrzyga ,czy i przez jaki czs utrzymuje się w mocy instytucje

,które znosi prawo

 rozstrzyga ,czy utrzymuje się w mocy dotychczasowe przepisy

wykonawcze

 reguła - uchylenie ustawy albo uchylenie przepisu upoważniającego

do wydania aktu wykonawczego powoduje automatycznie utratę
mocy obowiązującej przez akt wykonawczy

przepisy dostosowujące :

 normuje się sposób powołania po raz pierwszy organów w

instytucjach ukształtowanych nowym prawem oraz sposobu
dostosowania się nowych przepisów wyznaczając odpowiedni
termin dostosowania się do nowych przepisów lub powołania
nowych organów



przepisy końcowe (kolejność) :

przepisy uchylające :

 to przepisy derogacyjne
 zasady techniki prawodawczej :



zakaz stosowania derogacji milczącej



nakazu stosowania derogacji wyraźnej



nie można uchylić przepisu lub przepisów przez odmienne
uregulowanie danej sprawy



należy wyczerpująco wymienić przepisy uchylane

przepisy o wejściu aktu normatywnego w życie :

 każdy akt normatyny powinien określić termin swego wejścia w

życie (bo nie może wejść w życie z dniem ogłoszenia)

 vacatio legis - okres przeznaczony na zapoznanie się z nowym

aktem i poczynienie odpowiednich przygotowań do jego stosowania
(zazwyczaj 14 dni ,ale może trwać nawet rok)

 reguła - akt wykonawczy nie może wejść wcześniej w życie

wcześniej niż sama ustawa (nie dotyczy przepisów
dostosowujących)

przepisy o wygaśnięciu mocy aktu normatywnego (w razie potrzeby) :

 wprowadza się je w przypadku ustaw czasowych tj. aktów

normatynych które wprowdza się tylko na pewien okres czasu
,przykładowo ze względów porządkowych lub po to ,by rozwiązać
w określony sposób określony problem

 reguła - zakaz nadawania przepisom prawnym mocy wstecznej tj.

zakazu ich stosowania do zdarzeń ,które miały miejsce przed
wejściem w życie danego aktu

część nieartykułowana :

 nagłówek - element identyfikacyjny aktu normatywnego (rodzaj aktu , data jego wydania i

tytuł)

 określenie podstawy prawnej
 wstęp do aktu normatywnego (preambuła) :



preambuła występuje w konstytucji ,aktach o szczególnie uroczystym charakterze
,aktach nowatoroskich lub gdy ustawodawca chce wyraźnie określić cele regulacji
prawnej



określa cele regulacje ,wskazuje na jej założenia ,odwołuje się do określonej
tradycji lub kontekstu historycznego ,wskazuje na podstawy polityczne czy
ideologiczne danego aktu

o nowelizacja :

o jest to zmiana aktu normatywnego
o 2 formy nowelizacji :

 odrębna ustawa nowelizacyjna
 przepis nowelizujący w innej ustawie

o zasady nowelizacji :

 musi być wyraźna (niedopuszczalna jest nowelizacja dorozumiana ,polegająca na tym ,że

dawny przepis zastępuje się nowym ,nie wskazując w nim dokonywanej zmiany)

 nowelizacja polega na wprowadzeniu :



przepisów zmieniających



przepisów uchylających



przepisów uzupełniających nowelizowany akt

o tekst jednolity ustawy :

jeżeli liczba zmian w ustawie jest znaczna lub gdy ustawa była już wielokrotnie nowelizowana ,to
można ogłosić tekst jednolity tego aktu

jest to tekst ,który uwzględnia wszystkie dokonane w nim zmiany

ogłoszenie następuje w drodze obwieszczenia właściwego ministra albo premiera

tekst jednolity ogłasza się w Dzienniku Ustaw

sprostowanie błędów :

sprostowanie błędów w tekście ustawy następuje w drodze obwieszczenia premiera ,natomiast
błędów w tekście lub przekładzie umowy międzynarodowej - w drodze obwieszczenia ministra
spraw zagranicznych

obwieszczenia ogłasza się w Dzienniku Ustaw

stosuje się ,gdy istnieje rozbieżność między tekstem ogłoszonym drukiem ,a tekstem oryginalnym

Rozdział 8) Stosowanie Prawa

1.Pojęcie i typy

o stosowanie prawa - władcza działalność organów państwa polegająca na wydawaniu decyzji

indywidualno - konkretnych na podstawie norm prawnych

o 4 podstawowe typy stosowania prawa :

typ sądowy :

 organ stosujący prawo jest niezawisły(sąd podlega tylko ustawie ,nie podlega żadnym

dyrektywom organów administracyjnych ,organizacji politycznych ect.) i bezstronny
(sędzia jest niezależny od stron i neutralny)

 gdy obywatel doznał szkody w każdym przypadku ma prawo do dochodzenia swych

roszczeń przed sądem

o typ administracyjny :

 organ rozstrzygający sprawę jest związany dyrektywami i poleceniami swojego

zwierzchnika, co do tego ,jaką wydać decyzję

 obowiązuje zasada legalizmu (związania przepisami prawa) i nie może być mowy o

podporządkowaniu organu administracyjnego dyrektywom politycznym

o quasi - sądowy :

 na przykład postępowania przed różnego rodzaju sądami i komisjami dyscyplinarnymi w

korporacjach zawodowych

o quasi administracyjny :

 niektóre zadania z zakresu aministracji publicznej są wykonywane przez agendy publiczne

i instytucje pozapaństwowe (banki , przedsiębiorstwa) ,które mają prawo podejmować
władcze decyzje w sprawach do których są upoważnine

2.Etapy stosowania prawa

wybór normy prawnej :

jeden stan faktyczny ,chociażby jeden czyn ,podpada pod kilka norm prawnych (zbieg norm czy
przepisów prawa)

wyborze normy prawnej decyduje prawo (np. w przypadku przestępstwa) lub strona procesu

ustalenie obowiązywania normy prawnej

o  wykładnia normy prawnej
o  ustalanie stanu faktycznego
o  subsumpcja

o subsumpcja - podciągnięcie ustalonego stanu faktycznego pod wybraną normę prawną

wybór konsekwencji prawnych

sformułowanie i uzasadnienie decyzji :

organ stosujący prawo formułuje decyzję stanowiącą akt stosowania prawa i ewntualnie
przygotowywuje uzasadnienie swej decyzji

uzasadnieniu podlegają decyzje ,od których strona wniosła odwołanie ,decyzje ostatecznie
kończące postępowanie w sprawie oraz decyzje w sprawach szczególnie ważnych

o elementy uzasadnienia :

  część historyczna - przedstawia się dotychczasowy przebieg postępowania
  podstawa faktyczna decyzji - referuje się wyniki postępowania dowodowego
  podstawa prawna decyzji - sąd przytacza przepisy prawne stanowiące podstawę jego

decyzji (dokonuje ich analizy i interpretacji)

3.Ewolucja poglądów na stosowanie prawa

o pozytywizm prawniczy (model sylogistyczny) :
o XIX wieczna ideologia
o

twierdzi ,że stosowanie prawa ma strukturę logiczną ,a akt stosowania prawa może być pojmowany jako
konsekwencja logiczne wyprowadzona z dwóch przesłanek : normy prawnej i ustalonego stanu
faktycznego

stosowanie prawa ma strukturę sylogizmu prawniczego ,którego przesłanką większą jest norma prawna
,przesłanką mniejszą - ustalony stan faktyczny ,a wniskiem - decyzja sądu

według ideologii sędzia jedynie dedukuje następstwa prawne z normy

o luz decyzyjny - sytuacje , w których tekst prawny nie wyznacza decyzji organu stosującemu prawo ,lecz

pozostawia mu wybór ,co do tego jaką ma podjąć decyzję

kategorie luzów decyzyjnego :

o luz wyboru przepisu prawnego - sytuacje ,w których decyzja sądu o wyborze odpowiedniego

przepisu prawnego nie jest do końca wyznaczona przez obowiązujące przepisy prawa