1
Ocena czynników ryzyka
wpływających na stan
zdrowia populacji i jednostki
Rola epidemiologii w określaniu przyczyn
chorób
Poznanie przebiegu naturalnej historii
choroby
Określanie związków przyczynowo-
skutkowych -
poszukiwanie czynników
etiologicznych, czynników ryzyka.
PRZYCZYNA
Przez przyczynę choroby rozumiemy zdarzenie lub
stan, który albo sam, albo
w połączeniu z innymi czynnikami inicjuje pewną
sekwencję zmian patologicznych prowadzących do
określonego skutku (choroby).
Reakcja biologiczna w odpowiedzi na
ekspozycję
Zgony
Chorobowość
Biochemiczne
wskaźniki choroby
Zmiany biochemiczne
o niepewnym znaczeniu
Dawka wewnętrzna
Ekspozycja
Przez związek przyczynowy należy rozumieć takie
współwystępowanie zdarzeń, w których zmiana
ilości lub jakości jednego z nich, powoduje
odpowiednią zmianę ilościową lub jakościową
drugiego zdarzenia, przy czym za przyczynę
uważamy to zdarzenie lub takie warunki, które
rozpoczynają lub wywołują wystąpienie określonego
skutku.
Postulaty Henlego-Kocha dla potwierdzenia
związku infekcji z daną chorobą
1.
Patogen musi byd obecny w każdym przypadku danej
choroby
2.
Patogen można wyizolowad i hodowad w czystej kulturze
3.
Patogen wszczepiony podatnemu zwierzęciu musi
wywoład daną chorobę
4.
Patogen musi byd odzyskany od tego zwierzęcia i
zidentyfikowany
2
Zależnośd przyczynowa dla chorób
niezakaźnych
1.
Logiczna sekwencja zdarzeo (przyczyna zawsze poprzedza w
czasie skutek)
2.
Zgodnośd występowania związku statystycznego pomiędzy
badanymi zjawiskami w wielokrotnych obserwacjach
3.
Odpowiednia siła asocjacji pomiędzy badanymi zjawiskami
4.
Jednoczesna zmiennośd współwystępowania obu zdarzeo
(gradacja ekspozycji z gradacją skutków)
5.
Swoistośd związku pomiędzy badanymi zjawiskami
6.
Biologiczna spójnośd hipotezy
Zależnośd bezwarunkowa i warunkowa
1. zdarzenie X jest warunkiem wystarczającym dla powstania
zdarzenia Y, co oznacza, że Y pojawia się zawsze wtedy, jeśli
uprzednio pojawiło się zdarzenie X
X(+)---------> Y(+)
2. zdarzenie X jest warunkiem koniecznym dla Y, co oznacza, że
zdarzenie Y nie pojawia się nigdy, jeśli uprzednio nie pojawi się
zdarzenie X
X(-)---------> Y(-)
3. zdarzenie X jest warunkiem koniecznym i wystarczającym,
co oznacza, że Y pojawia się zawsze wtedy, jeśli uprzednio
pojawiło się X, a nie występuje nigdy, gdy nie ma X
X(+) ----------> Y(+) ; X(-) ----------> Y(-)
Czynnik etiologiczny
– biologiczny, chemiczny , fizyczny
lub inny czynnik wywołujący określoną chorobę.
(ale również brak, niedobór lub nadmiar jakiegoś
składnika)
Czynnik ryzyka -
cecha lub ekspozycja zwiększająca
prawdopodobieństwo określonego zdarzenia np. choroby
Badania epidemiologiczne
Obserwacyjne
Opisowe
Analityczne
Eksperymentalne
•
Ekologiczne
• Przekrojowe
• Kliniczno-kontrolne
• Kohortowe
•
Losowe badanie
kontrolowane
• B. terenowe
• B. środowiskowe
Badania opisowe
• Kto?
(charakterystyka osób)
- wiek
- wykształcenie
- płed
- zawód
- grupa etniczna
- status społeczno-
- stan cywilny
ekonomiczny
• Gdzie?
(zmiennośd w zależności od miejsca)
- wieś
- kraj
- miasto
- rejon geograficzny
- województwo
• Kiedy?
( zmiennośd w czasie)
-
godzina
- inne zmiany sezonowe
- dzieo
- zmiany długofalowe
- zmiany sezonowe
Badania ekologiczne
• CEL:
1. Określenie czy wysoki poziom ekspozycji w populacji prowadzi do
wysokiej zapadalności na chorobę
2. Porównanie danych między populacjami różnych krajów w tym
samym czasie
3. Porównanie danych w obrębie populacji w różnych okresach czasu
• METODA: badamy średnią ekspozycję w populacji i współczynnik
chorobowości w tej populacji
3
Badania ekologiczne
ZALETY:
• Łatwe do przeprowadzenia
• Tanie
WADY:
• Obserwowany związek między ekspozycją a chorobą na poziomie
populacji wcale nie musi istnied na poziomie jednostki
• Trudne do interpretacji – rzadko możliwe znalezienie związku
przyczynowo-skutkowego
• Nie jesteśmy w stanie kontrolowad czynników zakłócających
• Duży błąd wprowadza brak uwzględnienia statusu społeczno-
ekonomicznego w populacji
Badania przekrojowe
(cross - sectional study)
• CEL:
badanie związku między chorobą a innymi zmiennymi, jeśli
istnieją w zdefiniowanej populacji w jednym czasie
• METODA: równoczesny pomiar narażenia na działanie
potencjalnego czynnika ryzyka i jego potencjalnych skutków
(choroby) na poziomie osób
1. wybór grupy osób (definiujemy populację)
2. badanie wszystkich wybranych (znalezienie przypadków)
3. Zbieranie informacji od wszystkich (ekspozycja)
4. porównanie:
porównanie ekspozycji: chorzy vs zdrowi
porównanie choroby: eksponowani vs nieeksponowani
Badania przekrojowe
(cross - sectional study)
ZALETY:
• Szybkie uzyskanie wyniku
• Określenie częstości występowania danego zjawiska / stanu
klinicznego w populacji (chorobowośd)
• Mogą posłużyd do generowania hipotez (dopuszcza się pytania o
przeszłośd w celu ustalenia stałości poziomu ekspozycji)
• Tanie
WADY:
• Ryzyko niewłaściwego kontrolowania przebiegu narażenia w czasie
(ekspozycja poprzedziła chorobę czy choroba ekspozycję?)
• Działanie szkodliwego czynnika nie musi prowadzid do wskazania
choroby (okres latencji)
Badania kliniczno-kontrolne
(case – control study)
•
CEL: określenie związku przyczynowo-skutkowego
•
METODA: pomiar ekspozycji w przeszłości w grupie osób chorych
i zdrowych
1.
Punkt wyjścia – JEDNOSTKA CHOROBOWA
- definiujemy „przypadki” i „grupę kontrolną”
2. Pomiar ekspozycji w przeszłości
– wywiad, dokumentacja medyczna
3. Porównanie:
ekspozycja
vs
ekspozycja
w grupie przypadków
w grupie kontrolnej
Badania kohortowe
(prospektywne)
• CEL: określenie związku przyczynowo-skutkowego
• METODA: pomiar zapadalności w grupie eksponowanej i
nieeksponowanej
1. Punkt wyjścia – EKSPOZYCJA
- dobór grupy eksponowanej i nieeksponowanej
2. Obserwacja stanu zdrowia obu grup
3. Punkt koocowy – stan kliniczny (choroba)
3. Porównanie:
zapadalnośd
vs
zapadalnośd
w grupie eksponowanej
w grupie nieeksponowanej
4
Interwencja populacyjna
•
Ocena skuteczności interwencji na
poziomie populacji (np. szczepienia)
Ograniczenia
•
Trudność kontrolowania w aspekcie
zmiennych zakłócających
•
Wysokie koszty interwencji
Eksperyment medyczny
(losowe (randomizowane) badanie kontrolowane)
Badanie polegające na wprowadzeniu interwencji w grupie osób
chorych i porównaniu jej wyników z rezultatami w grupie
odniesienia (kontrolnej)
Zastosowanie:
• Ocena interwencji leczniczych – nowe leki, procedury medyczne
• Ocena nowych procesów diagnostycznych i profilaktycznych, np.
– skutecznośd szczepieo
– działanie programów profilaktycznych
Strategia badao epidemiologicznych
1.
Określenie celu badao
2.
Wybór planu badania najbardziej odpowiedniego
(i możliwego do realizacji) dla realizacji wyznaczonego celu
3.
Przygotowanie i przeprowadzenie badania
4.
Analiza rezultatów, wyciąganie wniosków
5.
Dyskusja czynników, które mogą mied wpływ na wyniki
badania – trafnośd wewnętrzna i zewnętrzna badania
6.
Podjęcie działao zmierzających do upowszechnienie oraz
praktycznego wykorzystania wyników