Uniwersytet Warszawski 

Teoria przedsiębiorstwa 

dr Olga Kiuila 

 

LEKCJA 13 

 

T

EORIA AGENCJI ORAZ PRAW WŁASNOŚCI

 

 
Do domu:   Gruszecki, część III, rozd. 2.8; cz.V, rozd. 6 
  Williamson, 

część IX, rozd. 3.2 

 

Teoria agencji (3) 

 

Teoria agencji koncentruje się na pewnym szczególnym typie relacji między 
stronami kontraktu, które występują w firmie. Przedsiębiorca (kontraktor) 
zakupuje prawo do dysponowania różnymi czynnikami produkcji.  
 
Pryncypał – strona zlecająca działanie we własnym interesie. 
 
Agent – strona wykonująca kontrakt, która nie jest pasywnym wykonawcą lecz 
aktywnie działa. Pracownicy oraz osoby nie będące w formalnym stosunku 
pracy, ale działające na rzecz kontraktora są jego agentami. 
 
Istotą kontraktu pryncypał-agent jest umowa, że agent zobowiązuje się działać 
w interesie pryncypała. Agent ma przewagę informacyjną oraz istnieje konflikt 
interesów lub przynajmniej jego groźba. Gdyby występowała wyłącznie 
asymetria informacyjna bez konfliktu interesów, to nie byłoby powodu aby 
agent nie działał w interesie pryncypała. Podobnie jeśli istnieje tylko konflikt 
interesów, ale pryncypał ma tyle samo informacji co agent, to może on podjąć 
działania kontrolne aby agent działał w jego interesie. 

⇓ 

Zakładamy że  ludzie mają tendencję do zachowań oportunistycznych. 

 
Oportunizm – niekompletne lub zniekształcone ujawnianie informacji by 
wprowadzić w błąd, zniekształcić, zataić lub pogmatwać sprawy w inny sposób. 
Jest to najsilniejsza forma pogoni za interesem własnym (posłuszeństwo jest 
jednoznaczne z brakiem pogoni za interesem własnym, a półsilną formą jest 
otwarte kierowanie się interesem własnym). 
 
Według teorii agencji, sukces firmy (pożądany efekt) zależy od następujących 
czynników: 

•  aby agent działał w interesie pryncypała 

•  intensywność pracy agenta 
•  wynagrodzenie agenta 

•  ograniczenia zewnętrzne niezależne od agenta 

 
 

Uniwersytet Warszawski 

Teoria przedsiębiorstwa 

dr Olga Kiuila 

 

Teoria praw własności 

 

Przy pojedynczej transakcji, z reguły, mamy doczynienie nie z jednym prawem 
lecz z wiązką praw.  

Przykład: Wynajem pomieszczenia pod sklep na krótki okres powoduje że 
dla najemcy nie opłaca się przeprowadzić zasadniczych inwestycji 
pomieszczenia ani nawet reklamy sklepu z podaniem jego adresu. 

⇒ 

Wartość takiego prawa znacznie dla niego spada. 

⇒    Może to jego 

skłaniać do nadmiernej (rabunkowej) eksploatacji pomieszczenia i 
zaniechaniu remontów. 

⇓ 

Sposób zdefiniowania praw własno

ści decyduje o wartości poszczególnych 

aktywów. Wartość tę wycenia rynek.  
 
Największym pożytkiem dla właściciela danego prawa jest możliwość 
przewidywania  że w danym czasie i zakresie może on swobodnie korzystać z 
danego prawa. 

⇓ 

Prawa własności  są instrumentem który pozwala podmiotom redukować 
niepewność co do przyszłości oraz planować. Jednak nie dają absolutnej 
pewności ponieważ prawo może być naruszone przez działania bezprawne. 

⇓ 

Wartość danego prawa własności zależy od ewentualnych kosztów obrony tego 
prawa i jego egzekwowania. 
 
Cechy praw własności: 

•  regulacja praw własności przez prawo i zwyczaj jest odmienne w różnych 

gospodarkach 

 
•  wyłączność w stosunku do osób trzecich (wartość prawa własności 

zwiększa się wraz z precyzyjnym zdefiniowaniem prawa. Prawa 
własności zdefiniowane niejasno zwiększają koszty ich ochrony przed 
osobami trzecimi, czyli 

↑ koszty ochrony ⇒ ↓ wartość prawa własności)  

 

•  prawa własności mogą dotyczyć  własności prywatnej (przysługują się 

jednej osobie), grupowej (przysługują się np. spółdzielni), społecznej. 
Największą wartość rynkową dają prawa własności prywatnej ponieważ 
dają największą pewność przewidywań w stosunku do zachowania osób 
trzecich. Przy własności społecznej nie działa  żaden bodziec do 
ograniczenia swojego prawa użytkowania 

⇒ W rezultacie ustanawia się 

przedstawiciela który wykonuje prawo własności w imieniu wszystkich. 
Jest to uzasadnienie celowości prywatyzacji. 

Uniwersytet Warszawski 

Teoria przedsiębiorstwa 

dr Olga Kiuila 

 

 

•  zakres i sposób przenoszenia praw własności: transferowalność niska 

(akcje imienne, udziały w spółce osobowej itd.) lub wysoka. 
Transferowalność może być ograniczona przez przepisy podatkowe czy 
spadkowe. Ograniczenie w transferze praw własności zmniejsza wartość 
rynkową danego prawa. Przy własności publicznej nie można sprzedać 
swojego udziału, czyli jest on praktycznie bezwartościowy. 

 

Przy efektywnej alokacji zasobów nie jest ważne komu początkowo 
przypisano prawo własności, ponieważ swoboda transakcji doprowadza w 
dłuższym okresie do ustalenia praw własności najbardziej efektywnych dla 
wszystkich stron. 
 
Występowanie efektów zewnętrznych jest wynikiem nieprecyzyjnego 
zdefiniowania praw własności. Wymaga to zmiany treści prawa bądź 
precyzyjnego jego zdefiniowania. Jest to teoremat Coase’a.  
 

Teoremat Coase’a (1960): Nieoptymalność alokacji w warunkach efektów 
zewnętrznych może być wyeliminowana przez rynek jeśli pozwolić 
poszkodowanym i sprawcom na negocjowanie rekompensat bez względu na to 
której stronie przysługuje się prawo do rekompensaty (założenie: brak kosztów 
transakcyjnych takich negocjacji). 
 

1. Gdy sprawca jest odpowiedzialny za zniszczenia poszkodowanemu, 
to strony zawrą umowę wynagradzającą stratę poszkodowanego. 
 
2. Gdy sprawca nie jest odpowiedzialny, poszkodowanemu opłaci się 
zapłacić sprawcy aby nie dochodziło do zniszczenia. 
 
Porównanie wysokości kosztów i strat obu stron pozwoli zdecydować 
który wariant wybiorą. 

⇓ 

Interwencja rządu w przypadku efektów zewnętrznych zmienia 
redystrybucje dochodów w społeczeństwie, ale nie wpływa na poziom 
produkcji w gospodarce (pod warunkiem braku kosztów 
transakcyjnych). 
 

 
 

Uniwersytet Warszawski 

Teoria przedsiębiorstwa 

dr Olga Kiuila 

 

Przykład: Rolnicy kontra Kolej 

Dzienna 

liczba 

pociągów 

Koszty 

prywatne

Uszkodzenie 

plonów

Koszt 

społeczny

1 $100

$200

$300

2 $200

$400

$600

3 $400

$600

$1000

4 $700

$800

$1500

5 $1100

$1000

$2100

6 $1600

$1200

$2800