I Kraj między swiema rzekami

Archeologia

Pamięć o wielkich kulturach Mezopotamii nigdy

całkowicie  nie  wygasła,  choć  one  same  zaginęły.
Dochowali  się  bowiem  świadkowie.  Najstarszym  z
nich  jest  Biblia,  która  przekazuje  w  wielu  miejscach
informacje  o  kontaktach  narodu  żydowskiego  z
fascynującą  i  nierzadko  groźną  cywilizacją  Mię-
dzyrzecza.  Dzięki  tej  tradycji  przetrwała  pamięć  o
mieście  Ur  (dziś:  Tell  Mukajjar),  z  którego  pochodził
patriarcha  Abraham.  Historie  Wieży  Babel  i  Nemroda
—  „wielkiego  myśliwego  przed  Panem"—  wiążą  się
również  z  obszarem  Mezopotamii.  Naturalnie,  przede
wszystkim  nowsze  wydarzenia  znajdują  w  Biblii
dokładniejsze  odbicie:  wyprawy  królów  asyryjskich  i
zdobycie  przez  Sargona  II  stolicy  Izraela  —  Samarii
—  w  721 r.  p.n.e.,  podbój  Judy  oraz zburzenie stolicy
tego  państwa,  Jerozolimy,  w  587/586  r.  przez
Chaldejczyków,  a  następnie  deportacja  Żydów  i  ich
niewola „nad rzekami Babilonu".

Potęga i bezwzględność zdobywców były więc

powszechnie  znane  w  ciągu  wieków,  chociaż  o  ich
historii  wiedziano  dawniej  mało.  Tradycja  grecka
przekazuje  wiadomości  z  późniejszego  okresu,  już  po
upadku  Babilonu.  Skąpe  informacje  Ksenofonta  czy
obszerniejsze,  ale  anegdotyczne  Herodota,  któremu
zawdzięczamy  wzmiankę  o  „wiszących  ogrodach"
Semiramidy (por. s. 270), niewiele mogą

dać  historykom.  Dla  Rzymian  starożytna  Babilonia
była  przede  wszystkim  ojczyzną  wróżbitów,  których
swego  czasu  senat  rzymski  polecił  wypędzić  z  granic
państwa jako szalbierzy.

Wszystko to mogło raczej pobudzić ciekawość, niż

ją  zaspokoić. Mezopotamia  była  jednak  przez długie
wieki  niedostępna  dla  Europejczyków.  Pominiemy tu
pierwszych  podróżników,  których  informacje nie
przyniosły   bezpośrednich   rezultatów naukowych.
Dopiero  w  XVIII  w.    można  mówić o   początkach
badań.   Pierwszy   opis   Niniwy   zawdzięczamy
niemieckiemu podróżnikowi w służbie duńskiej,
Carstenowi  Niebuhrowi,  którego  podróż po krajach
Bliskiego Wschodu (w latach 1761—67)
spopularyzowała wydana u nas książka Thorkilda
Hansena, Arabia Felix.  W  1786 r.  botanik Andre
Michaux   przywiózł   do   Paryża   pierwszy   znany
Europie  zabytek starożytnej  Mezopotamii — tzw.
kamień Michaux.  Dziś wiemy, że jest to kudurru. (por.
s.  188—195), ale ówcześni erudyci nie mogli
rozwiązać zagadki znaczenia steli. Zainteresowanie
zaczęło się jednak udzielać coraz liczniejszym uczonym
i podróżnikom.  Dzięki nim  od pierwszej  połowy XIX
w. starożytne dzieje Mezopotamii stawały się coraz
lepiej znane. W 1842 r. następuje wreszcie decydujące
wydarzenie: francuski konsul w Mosulu, Paul-Emile
Botta, podejmuje pierwsze wykopaliska archeologiczne.
Pierwszym stanowiskiem było Kujundżyk — starożytna
Niniwa. Poszukiwacz nie dowiedział się  jednak  o
trafności  swego  wyboru, ponieważ  negatywne wyniki
pierwszych  dni  prac zniechęciły go do wzgórza
kryjącego jedną ze stolic Asyrii. Przeniósł się więc do
pobliskiego Chorsa-badu  (w starożytności: Dur-
Szarrukin). Tam natrafił od razu na pokryte
płaskorzeźbami mury pałacu

asyryjskiego króla Sargona II (por. s. 247—251). Obfite
znaleziska  skłoniły  Bottę  do  zakończenia  prac
przedwcześnie,  w  przekonaniu,  że  odkopał  już  cały
pałac,  podczas  gdy  był  to  tylko  jeden  z  jego
narożników.  Płaskorzeźby  wysłano  do  Luwru  i  w  ten
sposób  Europa  poznała  po  raz  pierwszy  wspaniałości
sztuki asyryjskiej.

Rewelacja zachęciła innych badaczy. Do współ-

zawodnictwa  stanęli  Anglicy.  Od  1845  r.  dyplomata  i
podróżnik  —  Austen  Henry  Layard  —  prowadzi
poszukiwania w Nimrud (starożytne Kałach, które swą
późniejszą  nazwę  zawdzięcza  tradycji  o  Nem-rodzie)  i
w  opuszczonym  przez  Bottę  Kujundżyku;  na  tym
drugim  stanowisku  kontynuuje  po  nim  prace  (od  1852
r.)  miejscowy  agent  Anglików,  Hor-muzd  Rassam.
Nowe  zabytki  powiększyły  zbiory  British  Museum  w
Londynie.  Francuzi  byli  mniej  szczęśliwi:  wielki
transport  reliefów,  odkopanych  w  latach  1851—55
przez  Yictora  Place  w  Chorsa-badzie  (gdzie  wcześniej
pracował  Botta),  zatonął  w  wodach  Tygrysu  podczas
napadu Beduinów. Znamy te rzeźby tylko z rysunków.
(Podobno  japońscy  uczeni  mają  zamiar  zorganizować
poszukiwania  na  dnie  rzeki,  z  użyciem  wszelkich
możliwych  środków  technicznych.  Zadanie  niełatwe,
bo dokładne miejsce zatonięcia nie jest znane.)

Nie odmawiając pionierom asyriologii wielkich

zasług,  trzeba  powiedzieć,  że  ich  metody  badawcze,  z
dzisiejszego  punktu  widzenia,  były  po  prostu
skandaliczne. W poszukiwaniu płaskorzeźb i posągów
niszczyli  bez  zastanowienia  wszystko,  co  im  stało  na
drodze.  W  ten  sposób  zdewastowali  bezpowrotnie
kilka  najważniejszych  budowli  asyryjskich.  Dzisiejsze
rekonstrukcje  pierwotnego  układu  relie-fów  na
ś

cianach nie

wiec pewne. Bezładne wy-

kopy, a nawet tunele, przeryły ruiny głównych miast
Asyrii. Potępia'

' jednak nie mamy prawa: metody

pracy  archeologicznej  mogły  wykształcić  się  tylko  w
procesie  długiej  praktyki.  Któż  nam  zaręczy,  że
dzisiejsze  metody  nie  będą  surowo  osądzone  przez
potomnych?  Nie  możemy  nawet  żałować,  że  już
pierwsi archeolodzy natrafili na tak ważne stanowiska.
Gdyby  nie  ich  odkrycia  i  fascynacja  nimi  opinii
publicznej,  nie  znalazłyby  się  nigdy  fundusze  na
dalsze

poszukiwania.

Zresztą,

wykopaliska

Mezopotamii i gdzie i n d z i e j długo jeszcze miały za
jedyny cel pomnażanie zbiorów muzealnych. O tym,
ż

e układ warstw, dokładne położenie przedmiotów czy

tak nieciekawe na pozór szczątki, jak skorupy naczyń,
mogą służyć poznawaniu historii w równym stopniu
co dzieła sztuki, nie można było wiedzieć z góry.

Pora wspomnieć, że pomniki odkopane w miastach

Asyrii  nie  były  dla  odkrywców  anonimowe.  Niemal
równocześnie  z  rozpoczęciem  wykopalisk,  inni  ba-
dacze  zdołali  odczytać  pismo,  w  którym  zredagowano
inskrypcje  pokrywające  płaskorzeźby.  Ciekawe,  że  to
osiągnięcie  filologii  stało  się  możliwe  dzięki  napisom
spoza  Mezopotamii.  Punktem  wyjścia  były  bowiem
teksty  królów  perskich  —  inskrypcje  z  Persepolis  i
Behistunu.  Jak  łatwo  zrozumieć  —  niepodobna
rozwiązać  równania,  w  którym  brak  jakichkolwiek
wartości  znanych.  Napisy  z  Nimrud  czy  Chorsabadu
pozostałyby więc zagadką, gdyby królowie perscy nie
używali  jednocześnie  w  swych  monumentalnych
inskrypcjach  języka  akadyjskiego,  elamickiego  i
staroperskiego.  Teksty  wszystkich  trzech  wersji  były
wprawdzie  zapisane  tym  samym  nieznanym  pismem
klinowym,  ale  znany  był  język  perski.  Już  w  1802  r.
niemiecki języ-

koznawca,  Georg  Friedrich  Grolefend,  zdołał  pod
odpowiednie  znaki  podstawić  kilka  imion  królów  w
oryginalnym  brzmieniu.  Dalsze  prace  pozwoliły  w
całości odtworzyć system pisma staroperskiego.

W 1836 r. na scenę wkracza Henry Rawlinson. W

swych  podróżach  po  Iranie  zainteresował  się  skałą  w
Behistunie,  pokrytą  na  niedostępnej  wysokości  długą
trójjęzyczną  inskrypcją  króla  Dariusza  I.  Rawlinson
okazał  się  równie  dobrym  alpinistą,  co  filologiem:
zawieszony  na  linie  nad  przepaścią,  skopiował  napis.
Później,  korzystając  z  osiągnięcia  Grotefenda,  które
umożliwiło  odczytanie  jednej  z  wersji,  zabrał  się  do
odcyfrowania  pozostałych.  Przedsięwzięcie  nie  było
łatwe,  ponieważ  znaki  klinowe  nie  są  jednoznaczne.
Każdy  z  nich  można  przeczytać  na  kilka  różnych
sposobów,  przy  czym  wybór  wynika  z  kontekstu;
trafne  odczytanie  zależy  tylko  od  inteligencji
czytającego. Te cechę pisma klinowego odkrył właśnie
Rawlinson. Główna trudność została wyeliminowana, a
porównanie  ze  zrozumiałą  wersją  w  języku  staro-
perskim pozwoliło ustalić, że język wersji babilońskiej
należy  do  języków  semickich.  Kilka  z  tych  języków
j u ż  dobrze znano, więc przez porównanie można było
częściowo  zrozumieć  i  ten.  Trzecia  natomiast  wersja
inskrypcji  —  elamicka  —  dotychczas  nie  została  w
pełni rozszyfrowana.

Dziś zasady pisma klinowego, dzięki wysiłkom kilku

pokoleń  badaczy,  nie  stanowią  już  zagadki.  Pierwsze
rezultaty  prac  nad  odczytaniem  inskrypcji  spotkały  się
jednak  ze  zrozumiałą  rezerwą  świata  naukowego.
Wątpliwości

rozstrzygnął

ostatecznie...

konkurs.

Królewskie Towarzystwo Azjatyckie w Londynie
rozesłało mianowicie do czterech uczonych ten sam
nowo odkryty tekst klinowy (z cza-

sów  kr óla  asyryjskiego  Tiglatpilesara  I)  z  prośbą  o
dostarczenie  tłumaczenia  w  zalakowanej  kopercie.
Komisja  Towarzystwa  znalazła  w  czterech  kopertach
tłumaczenia  tak  podobne,  że  faktu  prawidłowego
odczytania  nie  sposób  już  było  negować.  Język
Babilonii  i  Asyrii  stał  się  na  nowo  zrozumiały,  a
literatura  w  tym  języku  —  dzięki  odkryciu  w  1853  r.
przez

Hormuzda

Rassama

wielkiej

biblioteki

Assurbanipala w Niniwie (por. s. 62—64) — poczęła,
w miarę publikacji tekstów, uświadamiać opinii
publicznej

ogromne

znaczenie

starożytnych

cywilizacji Międzyrzecza.

Wszyscy uczeni zdawali sobie sprawę, że zarówno

złożony system pisma, jak styl odkrytych płaskorzeźb i
posągów

są

rezultatem

długiego

procesu

rozwojowego.  Asyria  była  dla  nich  ostatnim  aktem
dramatu,  któremu  brakowało  początku  i  środka.
Francuski  asyriolog  Jules  Oppert  —  jeden  z  czterech
uczestników

słynnego

konkursu

—

wysunął

przypuszczenie,  że  pismo  klinowe  zostało  tylko  do-
stosowane  do  wymogów  języka  używanego  przez
Asyryjczyków,  jego  wynalazek  natomiast  przypisać
należy  ludziom  mówiącym  zupełnie  innym,  niezna-
nym  językiem,  którego  strukturze  odpowiadał  ten
rodzaj  zapisu.  Wiadomo  już  było  z  tekstów  asyryj-
skich, że starożytni władcy Mezopotamii tytułowali się
„królami Sumeru i Akadu". Oppert nazwał więc język,
którego  odkrycia  oczekiwał  —  sume-ryjskim,  a  znany
już  język  semicki  — akadyj-skim.  Nazwy  te  przyjęto  i
używa się ich do dziś.

Punkt widzenia Opperta potwierdził się całkowicie,

gdy  w  1877  r.  jego  rodak,  Ernest  de  Sarzec,  podjął
wykopaliska  w  Tello  (starożytne  Lagasz)  na  południu
Mezopotamii.  Odkrył  tam  teksty  zapisane  również
klinami, ale właśnie w owym nieznanym

języku.  De  Sarzec  znalazł  również  w  Tello  posągi  i
płaskorzeźby,  których  styl  świadczył  ©  sztuce  za-
sadniczo  różnej  od  asyryjskiej.  Były  to  pomniki
władców  Lagasz,  a  wśród  nich  Gudei,  Urnansze,
Eannatuma,  których  poznamy  jeszcze  bliżej  na  dal-
szych kartach książki. Uczonym ukazały się fragmenty
pierwszego

aktu

mezopotamskiego

dramatu.

Sumerowie weszli do historii.

Doświadczenia dziewiętnastowiecznych wykopalisk

pozwoliły niektórym uczonym, na początku naszego
stulecia,

opracować

metody

badawcze

zdolne

przekształcić  archeologię  Mezopotamii  z  amatorskich
bezładnych  poszukiwań  w  rzeczywistą  naukę.  Rygor
naukowy był istotnie obcy wcześniejszym badaczom i,
jak  wspomnieliśmy,  trudno  ich  za  to  winić.  Tylko
praktyczne  doświadczenie  i  wynikająca  z  niego
ś

wiadomość strat powodowanych przez bezplanowe

rycie wśród ruin, w poszukiwaniu atrakcyjnych dzieł
sztuki,

mogły

nakłonić

następne

pokolenia

asyriologów

innego

sposobu

postępowania.

Zrozumieli  przede  wszystkim  to,  że  podstawowym
obowiązkiem  badacza  jest  sporządzenie  drobiazgowej
dokumentacji obiektów, na które  natrafia  podczas  prac
wykopaliskowych.  Niemniej  ważnym  zadaniem  jest
obserwacja  warstw:  każdy  etap  historii  miasta  czy
pojedynczej  budowli  znajduje  odbicie  w  odpowiedniej
warstwie  ziemi,  gruzu  i  odpadków,  które  odłożyły  się
w  ciągu  tego  okresu.  Studium  tych  warstw,  czyli
stratygrafia,  pozwala  więc  —  pod  warunkiem
dokładnej  obserwacji  —  na  odtworzenie  historii  nie
zachowanej budowli czy osiedla.

Pierwszych w Mezopotamii przykładów rzetelnych i

metodycznych wykopalisk dostarczyli archeolodzy
niemieccy, w dwóch wielkich stolicach sta-

rożytnych:  w  Babilonie  Robert  Koldewey  (w  latach
1899—1917) i w Assur (obecnie: Kal'at Szerkat) Walter
Andrae  wraz  z  Koldeweyem  (w  latach  1903—14).
Babilon  miał  wprawdzie  mniej  szczęścia,  ponieważ
podniesienie  wody  gruntowej  uniemożliwia  badania
starszych  warstw  miasta,  zdołano  jednak  odtworzyć
plan i wygląd stolicy za panowania ostatnich władców
(ruiny  z  tego  okresu  znajdują  się,  naturalnie,
najwyżej).  Badania  w  Assur  okazały  się  o  wiele
bardziej  owocne:  dzięki  nim  cała  ponad  tysiącletnia
historia miasta jest nam dobrze znana.

Po tych pracach żaden archeolog nie mógł już

ignorować znaczenia nowych metod stratygraficznych,
toteż wykopaliska — coraz liczniejsze od zakończenia
pierwszej wojny światowej — nie mają już charakteru
rabunkowego i nie niszczą bez śladu części świadectw
archeologicznych. Oczywiście, każde wykopaliska
usuwają

warstwy

archeologiczne

wszystkie

przedmioty  nietrwałe,  jakie  mogą  się  w  nich  znaleźć.
Należy  więc  przedtem  utrwalić  za  pomocą  opisów,
fotografii  i  rysunków  wiadomości  o  tym,  co
znaleziono.

Przebadanych stanowisk jest tak wiele, że nie

sposób je wymienić. Musimy jednak wspomnieć o
badaniach angielskich w Ur, gdzie Leonard Woolley, w
latach 1922—34, z zachowanych w ziemi fragmentów
zdołał

zrekonstruować

kunsztowne

ozdoby,

instrumenty,  wozy  i  inne  przedmioty  z  grobów
królewskich. Szczątków tych ktoś nieuważny nawet by
nie  spostrzegł.  Inni  archeolodzy,  angielscy,  niemieccy
i  francuscy,  przebadali  najważniejsze  miasta  Sumeru.
Amerykanie odkryli ważne ośrodki kultury w dolinach
Dijali  i  górnego  Tygrysu.  Anglicy  wrócili  również  do
Niniwy,  aby  uzupełnić  pionierskie  badarua„Layjirda  i
Rassama. Wresz-

— Sztuka Mezopotdnjfi

cię w Mari (dziś: Tell Hariri), nad środkowym Eufratem,
francuski  archeolog  Andre  Parrot  odkopał  stolicę
jednego  z  państw  mezopotamskich,  która  zasłynęła
wśród  uczonych  dzięki  swym  bogatym  archiwom.
Prace w Mari, rozpoczęte w 1933 r., trwają dotychczas,
podczas  gdy  Niemcy  pracują  w  Uruk  (dziś:  Warka),
Francuzi  w  Larsie  (dziś:  Senkere),  Amerykanie  w
Nippur (dziś: Nif f ar), a archeolodzy Iraku biorą coraz
większy udział w badaniu przeszłości swej ojczyzny.

Jaki był stosunek opinii publicznej i samych

uczonych  do  odkryć  asyriologii?  W  sposób  naturalny
oceniano je w odniesieniu do tego, co już wiedziano o
historii  starożytnego  Wschodu.  Ani  historyk,  ani
specjalista  jakiejkolwiek  innej  dziedziny  nie  może
postępować  inaczej  wobec  nowych  faktów.  W  tym
przypadku  punktem  odniesienia  była  historia  biblijna,
zrozumiałe

jest

więc

ogromne

zainteresowanie

społeczeństwa

europejskiego.

Zainteresowanie

przyczyniło  się  do  prowadzenia  dalszych  badań,
zachęciło  bowiem  instytucje  i  bogatych  protektorów
do  ich  finansowania.  Wystarczy  powiedzieć,  że  w
latach

siedemdziesiątych

XIX

przyszłość

wykopalisk  angielskich  w  Mezopotamii  została
zapewniona  dzięki  odkryciu  przez  George'a  Smitha
wśród  tabliczek  wspomnianej  już  słynnej  biblioteki
Assurbanipala  w  Niniwie  fragmentów  historii  o
potopie, która przypomina opowiadanie biblijne.

Podobne analogie doprowadziły niektórych uczo-

nych  do  przekonania,  że  wszystko,  o  czym  mówi
Biblia,  wywodzi  się  z  Mezopotamii.  Literatura  pod
wezwaniem  „Babel  und  Bibel"  („Babilon  i  Biblia")
ś

więciła przez pewien czas triumfy, zaniedbując tak

liczne przecież różnice środowiska i kultury

między Palestyną a Międzyrzeczem. Wszystkie
osiągnięcia ludzkości miały wywodzić się z Mezo-
potamii, w mitologii babilońskiej szukano źródeł religii
egipskiej,

judaizmu,

nawet

chrześcijaństwa.

Zapożyczenia,  rzecz  prosta,  istnieją,  choć  wiele  po-
dobieństw  wynika  z  samej  struktury  mitu.  Nie  ma
jednak  podstaw  do  wywodzenia  tych  systemów  re-
ligijnych z Mezopotamii.

Prace badaczy ulegających złudzeniom „panbabi-

lonizmu" opierały się w dużej mierze na wyobraźni i
nie zachowały wartości naukowej. Współczesna nauka
przywróciła na ogół właściwe proporcje. Dziś bada się
cywilizacje

starożytnych

Babilończyków

Asyryjczyków dla nich samych, nie negując by-
najmniej ich wpływu na inne ludy. Bardziej niż
wpływy i kwestie pierwszeństwa interesują nas jednak
instytucje,

wierzenia

poglądy

mieszkańców

Międzyrzecza. Jak patrzyli oni na świat cztery czy pięć
tysięcy lat temu? To właśnie jest najciekaw-

sze.

Od neolitu do upadku Babilonu

Obszar Mezopotamii jest naturalnym pomostem

między  krajami  śródziemnomorskimi  na  zachodzie  a
Wyżyną  Irańską  na  wschodzie  oraz  między  górami
Armenii  i  Anatolii  na  północy  a  Zatoką  Perską  na
południu.  Łatwość  komunikacji  na  tym  terenie,
pozbawionym  większych  wzniesień  i  przeciętym
dwiema

spławnymi

rzekami,

ułatwiała

zawsze

kontakty z sąsiadami, ale jednocześnie zachęcała
ościenne ludy do częstych najazdów. Irańscy górale z
Zagros czy koczownicy z Pustyni Syryjskiej łako-

mym okiem spoglądali na urodzajne ziemie Mię-
dzyrzecza.

Trzeba jednak pamiętać, że Mezopotamia nie zawsze

była  krajem  żyznym  i  zasobnym.  Pierwotne  warunki,
zwłaszcza  na  południu,  na  monotonnej  równinie
utworzonej  z  mułów  rzecznych,  bynajmniej  ludziom
nie  sprzyjały.  W  przeciwieństwie  do  wylewów  Nilu,
wiosenny

przybór

rzek

Mezopotamii

jest

nieregularny.  Niebezpieczne  powodzie  grożą  znisz-
czeniem osiedli. W niektórych okolicach nadmiar wód
tworzy  malaryczne  bagniska,  gdzie  indziej  znów
wody  brakuje,  a  piaski  pustynne  zasypują  z  trudem
zagospodarowane pola.  Nigdy  natomiast  nie  zawodzą
letnie  upały.  Wobec  nikłych  opadów  deszczowych
uprawa  roli  możliwa  jest  tylko  pod  warunkiem
należytego  utrzymania  sieci  kanałów  irygacyjnych.
Brak  także  podstawowych  surowców  potrzebnych
człowiekowi:  kamienia,  metali,  drewna.  Wszystko  to
składa

się

wyjątkowo

uciążliwe

warunki

bytowania.

Na północy, w dolinach Wielkiego i Małego Zabu

(lewych  dopływów  Tygrysu),  a  także  Chaburu  (le-
wego  dopływu  Eufratu),  warunki  są  korzystniejsze.
Obfitsze  deszcze  umożliwiają  rozwój  rolnictwa  bez
stosowania  sztucznego  nawadniania.  Nietrudno  tu
również  o  dobre  pastwiska,  nie  brakuje  kamienia,  a
sąsiedztwo  gór  Armenii  i  Iranu  pozwala  łatwiej
zaopatrywać  się  w  drewno  i  metale.  Nic  zatem
dziwnego,  że  pierwotni  mieszkańcy  zachodniej  Azji
raczej  omijali  południową  Mezopotamię.  Dopóki
podstawą  ich  życia  pozostawało  zbieractwo  i  myś-
listwo, nie mieli tam po prostu czego szukać. W ciągu
IX tysiąclecia p.n.e. pierwsze osady utrzymujące się z
rolnictwa i hodowli zwierząt powstają w Palestynie —
kraju o łagodniejszym i bardziej stałym

klimacie, na drugim końcu tzw. Żyznego Półksiężyca,
strefy nadającej się pod uprawę, a leżącej na północ od
pustynnych obszarów dzisiejszej Arabii Saudyjskiej.
Trzeba było około dwu tysięcy lat, by osady rolnicze
powstały

również

wschodniej

części

„Półksiężyca", choć jeszcze nie na równinach
Mezopotamii,

lecz

wzgórzach

Kurdystanu,

stosunkowo dość wilgotnych. W VII tysiącleciu p.n.e.
ten  nowy  tryb  życia  koczowniczych  dawniej  plemion
doprowadził  do  zjawiska,  które  słusznie  określono
jako  pierwszą  rewolucję  w  dziejach  ludzkości:
rewolucję  rolniczą.  Całkowita  zmiana  warunków
wpłynęła  w  krótkim  czasie  na  znaczne  polepszenie
bytu  i  powiększenie  się  liczby  ludności.  Następnym
wydarzeniem

podobnej

doniosłości

konsekwencjach będzie dopiero rewolucja prze-
mysłowa w XVIII w. n.e.

Coraz liczniejsi mieszkańcy pierwszych wiosek

górzystego  Kurdystanu  schodzili  często  w  poszuki-
waniu  nowych  ziem  na  równinę,  gdzie  nadzwyczajna
wydajność  gleby  wynagrodziła  im  uciążliwy  klimat  i
jeszcze  uciążliwszy  brak  surowców.  Trzeba  je  było
sprowadzać  z  krajów  ościennych,  w  zamian  za
produkty  rolne.  Ciągłe  kontakty  z  obcymi  stały  się
koniecznością,  co  również  przyspieszało  rozwój
małych  społeczności.  Kultury  tych  nie  znanych  z
imienia ludów, następujące kolejno po sobie od VII do
V  tysiąclecia  p.n.e.  w  Mezopotamii  (por.

- 80—88),

noszą nazwy miejscowości, w których po raz pierwszy
odkryto  ich  ślady.  Dżarmo  leży  w  górzystych
okolicach  zachodniego  Iranu,  Hassu-na  niedaleko
Mosulu,  a  Tell  Halaf  nad  Chaburem  w  dzisiejszej
Syrii,  w  pobliżu  granicy  tureckiej.  Dzięki  lepszym
warunkom  życia  i  możliwościom  podziału  pracy
ludność tych kultur mogła już roz-

winąć nie tylko rzemiosło, ale także twórczość
artystyczną.

Sztuka tych społeczeństw wyrażała się głównie w

malarstwie ceramicznym, które osiąga nie spotykaną
później  doskonałość.  Prostota  i  elegancja  większości
kompozycji,  na  ogół  niefiguralnych,  pozwala  uważać
te  malowidła  za  pierwsze  wielkie  osiągnięcia
artystyczne  Mezopotamii.  Promieniowanie  sztuki
kultur północnych sięgało zresztą daleko poza dolinę
Eufratu  i  Tygrysu,  aż  do  wybrzeży  Morza
Ś

ródziemnego.

Południowa część Międzyrzecza została zaludniona

pod  koniec  VI  tysiąclecia  p.n.e.  przez  plemiona  o
innych  tradycjach  i  pochodzeniu,  spokrewnione
prawdopodobnie  z  ludnością  sąsiedniego  Iranu.  Ci
pierwsi  koloniści  (kultury  Eridu  i  Hadżi  Muhammad)
znaleźli  się  w  kraju  bagnistym,  gorącym  i  niezdro-
wym.  Uprawa  żyznej  ziemi  była  tam  możliwa  tylko
pod  warunkiem  zbudowania  całego  systemu  kana-
łów; opłacała się za to stokrotnie. Szeroko zakrojone
prace  ziemne  można  było  prowadzić  dzięki  sto-
sowaniu  narzędzi  metalowych,  na  razie  tylko  z  mie-
dzi.  Inne  doniosłe  wówczas  wynalazki  ludności  Po-
łudnia — to cegła i koło garncarskie.

Dzięki rozwojowi rolnictwa i tam szybko rośnie

liczba  mieszkańców,  którym  coraz  ciaśniej  w  ich
kraju. Wędrują więc na  Północ, osiedlają się pośród
zastanej ludności i przekazują jej własne osiągnięcia.
W  całej  Mezopotamii  utrwala  się  jedna,  wspólna
kultura,

którą

archeolodzy

nazwali

al--Ubajd

(miejscowość nad dolnym Eufratem, w pobliżu
starożytnego Ur). Przetrwa ona do ok. 3500 r. p.n.e.
(por. s. 89).

Najdobitniejszym dowodem poziomu kultury i bo-

gactwa ówczesnych osiedli jest pojawienie się archi-

tektury  sakralnej.  Już  wtedy  powstają  świątynie  tego
samego  typu,  co  późniejsze  sanktuaria  sume-ryjskie.
Można  się  zatem  domyślać,  że  również  wtedy
wykształca  się  system  społeczny  oparty  na  władzy
kapłanów:  świątynia  służy  za  spichlerz  i  magazyn,
kapłani  kierują  pracą  rzemieślników,  rozdzielają
produkty  między  mieszkańców.  Nic  nie  wiemy  o
wierzeniach religijnych owych czasów, nie jest jednak
wykluczone,  że  kult  niektórych  bóstw  został  później
przejęty przez Sumerów.

Zgodnie z późniejszą tradycją, która znajduje

częściowo  potwierdzenie  w  źródłach  archeologicz-
nych,  w  połowie  IV  tysiąclecia  p.n.e.  na  południu
Mezopotamii  pojawia  się  nowa  ludność,  właśnie
Sumerowie.  W  gruncie  rzeczy  nie  wiadomo  dotych-
czas, kim byli Sumerowie i skąd przybyli do kraju nad
brzegami  Zatoki  Perskiej,  który  stał  się  ich  ojczyzną.
Ostatnie  badania  wskazują  na  bliskie  pokrewieństwo
ich  języka  z  językami  grupy  tybeto--birmańskiej.
Mówi się więc, że przybyli ze Wschodu drogą morską
w  połowie  IV  tysiąclecia  p.n.e.,  przyswoili  sobie
osiągnięcia  miejscowej  ludności  i  rozwinęli  je  w
oparciu o własne tradycje. W każdym razie wiemy na
pewno,  że  w  okresie  tym  następuje  w  cywilizacji
Międzyrzecza  zmiana  jakościowa.  Miejsce  wsi
zajmuje miasto. Zamiast pierwotnych małych świątyń
powstają  budowle  monumentalne,  wokół  których
wyrastają  Uruk,  Eridu  (dziś:  Abu  Szahrajn),  Lagasz,
Kisz

(dziś:

Uhajmir),

Sippar

inne

miasta

sumeryjskie.  To  właśnie  w  świątyni  mieszka  władca-
kapłan,  stamtąd  rządzi  w  imieniu  boga  swoim
miastem,  z  pomocą  licznego  personelu  kapłanów  i
pisarzy.

Ustrój

ówczesnych

społeczeństw

sumeryjskich

opiera

się

silnej

władzy

równocześnie świeckiej i religijnej, ingerującej

, ^

re//^/*f\/ •_(}

Kar-Salmanasar\ (, ^

^—^Cjo/iR^i

Kalach\ £lm

ffassuna* t

N S Y/ R

S T A R O Y T N A MEZOPOTAMIA

we  wszystkie  dziedziny  życia  mieszkańców.  Rolnicy,
pasterze,  rybacy,  rzemieślnicy  różnych  zawodów
pracują  dla  świątyni  pod  kierunkiem  wyznaczonych
nadzorców,  w  świątyni  składają  plony  swej  pracy  i
otrzymują  przydziały  żywności  oraz  potrzebnych
przedmiotów.  Wydaje  się,  że  gospodarka  prywatna
jeszcze nie istnieje.

Organizmy państwowe o tak jednolitej strukturze

były  jednak  terytorialnie  bardzo  niewielkie.  Ogra-
niczały  się  zwykle  do  jednego  miasta  i  przyległych
wsi.  Warunki  geograficzne  południowej  Mezopotamii
—  gdzie  duże  połacie  ziemi  nieuprawnej,  pustyń  lub
bagien  przedzielają  zagospodarowane  okręgi  rolnicze
—  narzuciły  mieszkańcom  rozdrobnienie  polityczne.
Nie  przeszkodziło  im  to  bynajmniej  w  wytworzeniu
wspólnej  kultury,  ale  niemożliwe  było  w  takiej
sytuacji  uniknięcie  sporów  i  walk  między  miastami,
sporów  prawdziwie  o  miedzę.  Tradycja  historyczna
przekazała  późniejszym  czasom  dzieje  tych  walk,
wyolbrzymionych  przez  legendę  i  zniekształcanych
tak,

aby

wspierały

pretensje

poszczególnych

ośrodków  do  władzy  zwierzchniej  nad  innymi.
Sporządzona  w  czasach  III  dynastii  Ur,  sumeryjska
„Lista  królów"  wymienia  pięć  kolejnych  dynastii,
które panowały w różnych miastach aż do potopu. To
wydarzenie,  o  podłożu  niewątpliwie  historycznym,
choć  zapewne  wyolbrzymione  przez  potomnych,  nie
wywarło  jednak  zasadniczego  wpływu  na  rozwój
cywilizacji  Sumerów.  Po  potopie  mamy  w  dalszym
ciągu do czynienia z miastami-państwami, które toczą
między sobą nieustanne walki.

Z władców panujących w tym okresie najtrwalej w

pamięci i wyobraźni potomnych zapisał się Gil-
gamesz, mocarny olbrzym, na wpół legendarny

władca  sumeryjskiego  miasta  Uruk.  Tradycja  przy-
pisuje  mu  zbudowanie  wokół  miasta  murów  (odsło-
niętych  przez  archeologów);  jego  przeciwnicy  wy-
stępujący  w  legendzie  —  to  wojowniczo  nastrojeni
królowie  sąsiednich  państewek.  Jeden  z  nich,  Me-
baragesi  z  Kisz,  znany  jest  również  z  dokumentu
pochodzącego  z  czasów  Gilgamesza.  Wydaje  się,  że
to  właśnie  Mebaragesi  pierwszy  naruszył  monoli-
tyczną  strukturę  wczesnych  miast-państw  sumeryj-
skich.  Nie  tylko  nosił  inny  oficjalny  tytuł  niż  jego
poprzednicy (lugal, czyli dosłownie „wielki człowiek",
zamiast en — „pan"), ale też nie mieszkał już zapewne
w  świątyni.  Z  jego  czasów  pochodzi  odkryty  w  Kisz
pierwszy  sumeryjski  pałac  królewski  (por.  s.  109).
Miejsce

króla-kapłana

zajmuje

król--wojownik.

Wszechwładna dotychczas świątynia traci część
swoich wpływów na rzecz nowo powstałej władzy
ś

wieckiej. Królowie poczynają przywłaszczać sobie

ziemie, należące dotąd wyłącznie do bogów, pobierają
daniny z posiadłości, które pozostały we władaniu
ś

wiątyń. Przestają być administratorami państwa tylko

z ramienia bóstwa i sami stają się godni najwyższych
ofiar: w grobach królewskich w Ur chowano razem z
władcami całe orszaki sług, idących dobrowolnie na
ś

mierć, aby towarzyszyć swemu panu. Ten obrządek

nie przetrwał zresztą długo wśród Sumerów; był
raczej

objawem

paroksyzmu,

wstrząsającego

niejednym społeczeństwem w okresach wielkich
przemian.

Nowy system ustrojowy odebrał wprawdzie

wszechwładzę kapłanom, pozostawił im jednak zna-
czne — mimo królewskich uzurpacji — majątki,

za tym idzie, ważną rolę w gospodarce kraju. Pozostał
im także autorytet religijny: każdy władca poczytywał
sobie za obowiązek budowę i odnawia-

nie  świątyń,  w  celach  zresztą  jak  najbardziej  prak-
tycznych,  na  równi  z  utrzymywaniem  w  należytym
stanie  kanałów  irygacyjnych.  Od  życiodajnej  wody  i
opieki  bogów  zależał  przecież  dobrobyt  kraju.
Oczywiście,  obowiązki  te  mogliby  w  dalszym  ciągu
spełniać równie skutecznie kapłani. Jeśli musieli ustąpić
swej  władzy  królowi,  to  ze  względu  na  inną  jeszcze
konieczność — dla zapewnienia bezpieczeństwa przed
wrogami.  To  właśnie  ciągłe  walki  między  miastami
sumeryjskimi  doprowadziły  do  ukształtowania  się  i
umocnienia  monarchii.  Król  był  wodzem,  a  jego
posiadłości  służyły  przede  wszystkim  do  utrzymania
zbrojnej  drużyny.  Ciężkozbrojna  piechota  i  wojenne
rydwany,  które  zobaczymy  na  słynnej  ,,Steli  sępów"
króla  Eannatuma  (por.  ii.  23)  oraz  na  „Sztandarze  z
Ur"  (por.  ii.  30),  tłumaczą  przyczynę  zmian  w
sumeryjskim społeczeństwie. Polityka, której te zmiany
służyły,  zaściankowa  i  krótkowzroczna,  jednakże
wyrażała  dążenie  do  zjednoczenia  kraju.  Zbyt  wiele
było  jednak  lokalnych  ambicji,  nazbyt  podobne  do
siebie  szczupłe  siły  współzawodników,  którzy  przez
dwa  stulecia  walczyli  o  prymat.  Jedność  przyszła
wreszcie,

ale

dopiero

przeddzień

utraty

niepodległości Sumeru.

Nie ma potrzeby relacjonować tutaj wszystkich

sukcesów  i  niepowodzeń  miast  sumeryjskich  w  toku
nieustannych  walk.  Skąpe  i  fragmentaryczne  dane
nie  pozwalają  zresztą  na  jednolite  przedstawienie
dziejów  okresu,  który  historycy  nazywają  w  c  z  e  s-
n o d y n a s t y c z n y m   albo  s t a r o s u m e r y j - s  k  i
m.  Zachowane  dokumenty  są  często  wzajemnie
sprzeczne i nic w tym dziwnego, pochodzą bowiem z
różnych  miast:  pisarze  byli,  oczywiście,  tendencyjni
— każdy usiłował podbudować preten-

sje  swojej  małej  ojczyzny.  Lepiej  znamy  tylko  dzieje
miasta  Lagasz,  począwszy  od  czasów  króla  Urnan-sze
(ok.  połowy  III  tysiąclecia  p.n.e.).  Historię  panowania
tego  władcy  i  jego  następców  wypełniają  walki,
głównie  z  sąsiednim  miastem  Umma  (dziś:  Dżocha).
Jednym  z  najważniejszych  epizodów  tych  zmagań
było  zwycięstwo  Eannatuma  z  Lagasz,  ok.  2470  r.
p.n.e.,  który  upamiętnił  swój  sukces  na  wspomnianej
wyżej  steli.  Król  ten  docierał  w  swych  wyprawach  do
Elamu,  a  nawet  do  odległego  Mari.  Miał  ambicje
panowania nad całym krajem Sumerów i niewątpliwie
nie  był  daleki  od  zrealizowania  tych  zamierzeń.
Ostatecznie  jednak  zwycięstwo  przypadło  Ummie.
Ostatni

król

Lagasz,

Urukagina

—

pomimo

przedsięwziętych

reform,

mających

celu

umocnienie  państwa  —  przegrał  w  decydującej
rozprawie  z  rywalem,  królem  Ummy,  Lugalzagesi.
Było  to  ok.  roku  2350  p.n.e.  Zwycięzca  zdobył  nie
tylko  Lagasz,  ale  także  inne  miasta  sumeryjskie,  a  w
wyprawach  swych  docierał  aż  do  Morza  Śród-
ziemnego. Kto inny jednak zebrał owoce jego triumfów.

Władcę zjednoczonego wreszcie Sumeru pobił i

wziął  do  niewoli  lokalny  przywódca,  którego  znamy
pod  przybranym  imieniem  Sargona  (ok.  2340—  ok.
2284).  W  jego  osobie  do  władzy  dochodzi  już  nie
Sumeryjczyk,  lecz  przedstawiciel  semickiego  ludu,
który  nazywamy  Akadami,  od  siedziby  Sargona  —
Agade  (znanej  z  przekazów  historycznych,  lecz
dotychczas  nie  zlokalizowanej).  Od  tego  czasu
królowie  mezopotamscy  będą  się  chlubić  w  swej
tytulaturze  panowaniem  nad  dwoma  krajami  —  Su-
merem  i  Akadem,  a  kultura  tego  królestwa  obojga
narodów  stanie  się  również  dwojaka:  sumeryjsko--
semicka.

Musimy tu zatrzymać się na chwilę przy sprawach

ludnościowych, które pomogą zrozumieć dalsze dzieje
Międzyrzecza.

Pierwsi

znani

nam

semic-cy

koczownicy od najdawniejszych czasów mieszkali na
nieuprawnych

ziemiach

sąsiedztwie

miast

sumeryjskich.  Nie  wiemy,  kiedy  przywędrowali  do
Mezopotamii ze swej, dotychczas nie określonej zresztą,
pierwotnej  ojczyzny.  Żyjąc  na  marginesie  cywilizacji
miejskich  sąsiadów,  czyhali  na  każdą  okazję,  by
wykorzystać  ich  chwilową  słabość  czy  zaniedbanie.
Niektórzy  osiedlali  się  i  asymilowali  w  miastach,
dochodząc niekiedy do wysokich godności. Z biegiem
czasu Semitów przybywało na Południu coraz więcej,
ale  jednocześnie  na  północ  od  Sumeru,  na  terenach
Asyrii  i  w  Mari  —  gdzie  plemiona  semickie
przeważały  liczebnie  —  rozpowszechniały  się  wzory
kultury sumeryjskiej.

Późniejsze ruchy ludnościowe nie zmienią już za-

sadniczo  stanu  rzeczy,  jaki  zapanował  z  chwilą
powstania  państwa  Sargona.  Cywilizacja  sumeryj-
sko-akadyjska  przetrwała  ponad  dwa  tysiąclecia.  W
ciągu tego długiego okresu — mimo pozornie bardzo
skomplikowanych  wydarzeń,  głównie  najazdów  i
wędrówek  —  dzieje  Międzyrzecza  przedstawiają  się
dosyć prosto. Bogata Mezopotamia nęciła najeźdźców
przybywających  z  dwu  kierunków:  od  zachodu
nadciągali semiccy Amoryci i Aramejczycy, a z gór na
wschodzie  ludy  nie  znanego  nam  pochodzenia  i
języka — Gutowie i Kasyci. Wszyscy oni asymilowali
się  i  przyjmowali  zastaną  na  miejscu  kulturę,
stworzoną  przez  Sumerów,  a  rozwiniętą  przez  ich
semickich następców.

Otoczona legendą wieków postać Sargona przed-

stawiała w oczach potomnych ideał władcy niezwy-
ciężonego zdobywcy, panującego nad całym cywi-

lizowanym  światem.  Wiele  zapewne  w  tych  opo-
wieściach  przesady  i  fantazji,  podstawowe  fakty  zo-
stały  jednak  sprawdzone.  Sargon  istotnie  panował  nad
całym  Międzyrzeczem,  a  w  wyprawach  wojennych
docierał  aż  do  Morza  Śródziemnego.  Ważny  jest  tu
zresztą nie tyle zasięg geograficzny jego podbojów, ile
całkiem  nowe  pojęcie  państwa:  już  nie  miasta  z
podległym  mu  większym  czy  mniejszym  terytorium,
ale  organizacji  uniwersalnej,  jednoczącej  pod  berłem
króla  Sumer  i  Akad,  a  więc  wszystkich  mieszkańców
Mezopotamii,

bez

względu

przynależność

plemienną. Zjednoczenie nie mogło, oczywiście,
oznaczać

ujednolicenia.

Miasta

su-meryjskie

zachowały  przynajmniej  pozory  autonomii,  strzegły
gorliwie  swych  religijnych  i  historycznych  tradycji.
Ludność  semicka  natomiast,  nie  mająca  tak  bogatej
przeszłości,  podlegała  bezpośrednio  stolicy  —  Agade.
Cała  późniejsza  historia  rozegra  się  między  tymi
dwoma  biegunami:  poczuciem  lokalnej  odrębności  a
despotycznymi ambicjami władzy centralnej.

Po Sargonie panowało jeszcze czterech jego po-

tomków,  wśród  nich  wnuk  Naramsin  (w  latach  ok.
2259—ok.  2223),  który  talentem  wojskowym  do-
równywał  założycielowi  dynastii  akadyjskiej.  Właśnie
dzięki  jego  wysiłkom  państwo  zdołało  powstrzymać
jeszcze  na  pewien  czas  napór  groźnych  plemion
Gutów  z  gór  Zagros.  Historia  polityczna  państwa
dynastii  akadyjskiej  składa  się  prawie  wyłącznie  z
wojen  mających  na  celu  poskromienie  buntowników  i
zapewnienie  bezpieczeństwa  granic  przez  coraz  to
nowe podboje, oddalając groźbę najazdu sąsiadów.

Nowa idea władzy nie przyjmowała się łatwo.

Pojęcie niedostępnego króla — który, jak to czynił

Naramsin, kazał sobie jeszcze oddawać cześć boską —
było  dla  Sumerów  całkowicie  obce.  Jeśli  pamiętamy
przy  tym  o  częstych  najazdach  plemion  górskich  ze
wschodniego  i  pustynnych  z  zachodniego  pogranicza,
dziwić  się  nam  wypadnie,  że  w  tych  warunkach
państwo  Akadu  przetrwało  prawie  półtora  wieku.
Niewątpliwa  w  tym  osobista  zasługa  władców;  dzięki
ich  wysiłkom  starczyło  czasu  na  rozpowszechnienie
się

nowych

poglądów

nowych

stosunków

ekonomicznych.

Z nowych zjawisk dwa zasługują na szczególną

uwagę,  pozostaną  już  bowiem  jako  stały  składnik
ustroju  późniejszych  państw  Mezopotamii.  Są  to  za-
sady:  władzy  uniwersalnej  i  prywatnej  własności
ziemskiej.  Królowie  akadyjscy  nie  są  już  tylko  su-
werenami  miasta  Agade  i  przylegających  doń  tery-
toriów;  są  „królami  czterech  stron  świata"  (tytuł  ten
wprowadził  Naramsin).  Ich  aspiracje  obejmują  więc
wszystkie  kraje  i  wszystkich  ludzi,  bez  względu  na
rzeczywisty zasięg granic. Podległość wobec króla jest
uważana za stan  naturalny, a  niezależność od  niego za
pożałowania  godną  anomalię.  Ten  imperialny  punkt
widzenia  ściera  się,  oczywiście,  z  ciągle  żywym
patriotyzmem mieszkańców miast sumeryjskich, raz po
raz  podnoszących  bunty.  W  dalszych  dziejach
Mezopotamii stale  będziemy  się stykać  z  triumfami  to
jednej,  to  drugiej  postawy.  Idea  jednej  władzy  zajęła
jednak  trwałe  miejsce  w  umysłach.  Można  się  było
przeciw niej buntować, ale nie zaprzeczyć jej istnieniu.

Nowy system polityczny wpłynął na istotną zmianę

stosunków własnościowych. Dawniej ziemia należała
do świątyń i króla. Teraz nie ma już królów w każdym
mieście -— zastąpili ich pełnomocnicy i zarazem
faworyci władcy, wynagradzani przez

l Talerz z Samarra z
ornamentem

figuralnym:

otyw kobiet i skorpio-

nów. VI tysiąclecie p.n.e.

2- Talerze z Samarra z or-
namentami geometryczny-
mi: dwie redakcje „krzyża
maltańskiego".

ty-

siąclecie p.n.e.

14. Posążki pary królewskiej (?) z Esz-
nunny. 1. połowa III tysiąclecia p.n.e.

niego darowiznami. Gospodarka w wielkich mająt-
kach nie uległa wprawdzie zmianom: są to w dalszym
ciągu

samowystarczalne

jednostki

gospodarcze,

zatrudniające  pracowników  rolnych  i  rzemieślników,
którzy  pracują  pod  kontrolą  nadzorców  i  otrzymują
wynagrodzenie  w  naturze.  Jednakże  są  to  już  majątki
prywatne,  które  można  kupić  i  sprzedać,  a  nie
własność bóstwa.

Dokumenty z czasów dynastii akadyjskiej wskazują

na zjawisko, które powtórzy się jeszcze wielokrotnie w
historii

Mezopotamii:

oto

semiccy

Aka-dowie

przyswoili sobie kulturę sumeryjską. Dziedzictwo
Sumeru żyło nadal, dostosowane tylko do nowych
warunków.

Rozszerzyło

też

granice

swego

oddziaływania  na  całe  Międzyrzecze,  a  nawet  dalej,
gdzie  tylko  sięgał  oręż  zdobywców.  Sumerowie  nie
narzucili  natomiast  swego  języka.  Utrzymał  się  on
wprawdzie  aż  do  końca  dziejów  starożytnej  Me-
zopotamii,  ale  przede  wszystkim  jako  język  używany
w  obrzędach  religijnych,  a  częściowo  tylko  w  życiu
codziennym.  Urzędowym  stał  się  język  semickiej
większości  mieszkańców  kraju.  Nazywamy  go  dziś
akadyjskim.  Od  tej  chwili  kultura  Międzyrzecza  jest
dwujęzyczna  i  zawiera  elementy  dwu  tradycji,
nierozdzielnie już powiązanych. Wszystkie ludy, które
później  przybędą  do  Mezopotamii,  będą  przyjmować
sumeryjsko-akadyjską spuściznę za swoją.

Kultura pozostanie więc, pomimo licznych najazdów

i  podbojów,  zadziwiająco  jednolita.  Historia  w
tradycyjnym rozumieniu — dzieje władców i wojen —
była  w  tym  kraju  ogromnie  bogata  w  wydarzenia,  w
głębszej  jednak  warstwie,  gdy  zainteresujemy  się  tym
wszystkim,  co  składa  się  na  kulturę,  zobaczymy
konsekwentny rozwój i ciągłość trady-

13. Posążek adoranta z
Esznunny. 1. połowa III
tysiąclecia p.n.e.

— Sztuka Mezopotamii

cji.  Z zachodu i wschodu   przychodziły   coraz   to
nowe ludy,   często narzucały siłą   swą władzę, po
krótkim czasie jednak przyjmowały zastane na miejscu
stosunki,  instytucje, wierzenia, piśmiennictwo,
asymilowały   się    zatracając    własną     odrębność.
Rdzenna kultura Mezopotamii okazywała  się wy-
starczająco silna, aby „oswoić" przybyszów. Upadła
wprawdzie i ona, ale dopiero po dwu tysiącleciach.
Najazd barbarzyńskich plemion górskich,  które znamy
pod nazwą Gutów, nie inny miał przebieg. Kraj został
zrujnowany, rozpadła się centralna organizacja,
wszędzie   odżyły   dawne   wspomnienia
niezależności, z tak wielkim trudem tłumione przez
władców  akadyjskich.   Autor   sumeryjskiej   „Listy
królów",  uporządkowanej  według kolejno panujących
dynastii, mówiąc o tym okresie traci zupełnie
orientację: „Kto był królem, kto nie był królem?" —
pyta zagubiony, lecz w desperackim poszukiwaniu
punktu odniesienia   wymienia jednak 21 władców
gutejskich. Jest wszakże oczywiste, że nie sprawowali
oni prawdziwej kontroli nad krajem, zadowalając się
bezładnym łupieniem mieszkańców. Z czasem przyjęli
i oni bardziej cywilizowane obyczaje, poczęli zgłaszać
pretensje do dziedzictwa po Akadzie, nie potrafili go
jednak w rzeczywistości udźwignąć. W miastach
sumeryjskich rządzą jednocześnie lokalni władcy,
odnawiając dawne tradycje i nie   uznając
zwierzchnictwa   barbarzyńców. Nie ulega
wątpliwości, że kraj Sumerów kwitnie, że
dotychczasowy dorobek przetrwał i pomnaża się nadal.
To właśnie wówczas w Lagasz panuje Gudea (ok.
2144—ok. 2124), wielki budowniczy   i   protektor
sztuki, postać, która symbolizuje dla nas kulturę
Sumeru. Dla sztuki jest to niewątpliwie epoka
klasyczna,  choć  piśmiennictwu  ostateczny  kształt

nadadzą  następne  pokolenia.  Cała  ta  działalność  nie
byłaby,  oczywiście,  możliwa  bez  bogactwa  i  fak-
tycznej  niezależności  miasta-państwa.  Napisy  Gu-dei
mówią  o  handlu  z  odległymi  krajami,  skąd  władca
sprowadzał  materiały  na  swoje  budowle,  nie
wspominają  natomiast  ani  słowem  o  Gutach.
Pokonanie  cudzoziemców,  w  kilka  lat  później,  przez
króla  Uruk  —  Utuhengala  (ok.  2120—ok.  2114)  —
zlikwidowało  więc  władzę  raczej  nominalną  niż
rzeczywistą  i  przyniosło  Sumerom  nie  tyle  wyzwo-
lenie,  ile  gwarancję  wcześniej  już  utwierdzonej
niezależności.

Rzecz prosta, nie mogło być mowy o powrocie do

partykularyzmu

teokracji

starosumeryjskiej.

Ponowny  rozkwit  kultury  Sumeru,  rozpoczęty  już  za
Gudei, tzw. r e n e s a n s   s u m e r y j s k i   oparł  się  na
nowych  podstawach  politycznych  i  gospodarczych.
Dzieło  Sargona i jego  następców  okazało  się trwalsze
niż  krótkotrwałe  imperium  dynastii  akadyjskiej,  a
Sumerowie

nie

tylko

przejęli

doświadczenia

państwowotwórcze

tej

dynastii,

ale

stworzyli

scentralizowaną

administrację

bez

porównania

sprawniejszą od akadyjskiej. Stolicą nowej monarchii
zostało

ostatecznie

Ur,

pierwszym

władcą

dotychczasowy gubernator tego miasta — Urnammu
(ok. 2113—ok. 2095) — założyciel dynastii, którą
tradycja określa jako III dynastię Ur.

Wszystkie wiadomości dotyczące Urnammu, jakie

ie. przechowały, dowodzą, że był to wybitny orga-

nizator  i  budowniczy:  odnawiał  zrujnowane  świą-
tynie,  zakładał  kanały  irygacyjne,  ujednolicił  prze-
Pisy  prawne.  Z  jego  imieniem  związany  jest  pierw-

Y znany zbiór praw, obowiązujący z woli króla

wszystkich miastach Sumeru. Nie wiadomo na-°miast
nic o przedsięwzięciach wojennych. Jego

syn ,  S/ulgi,  któremu  przekazał  tak  zjednoczony  kraj,
kontynuował  dzieło  ojca,  nawiązując  jednocześnie  do
tradycji  królów  akadyjskich.  Za  ich  przykładem
przybrał  tytuł  „króla  czterech  stron  świata"  i  kazał
oddawać  sobie  cześć  boską.  Gdy  niespokojni  sąsiedzi
z  gór  na  wschodzie  wciągnął!  go  w  długotrwałe
wojny,  nie  tylko  zdołał  wyjść  z  nich  zwycięsko,  ale
rozszerzył  jeszcze  obszar  państwa  co  najmniej  tak
daleko,  jak  sięgały  granice  za  Sargona  i  Naramsina,
znacznie poza właściwą

Mezopotamię.

Władza królów III dynastii Ur 'nie tolerowała

autonomii  podległych  miast  i krajów.   Skompliko-
wana biurokracja,  z  charakterystycznym  zalewem
sprawozdań i statystyk,  kontrolowała najdrobniejsze
szczegóły życia. Po wszystkich drogach królestwa
podróżowali  nieustannie  wysłannicy  dworu, którym
powierzano   najrozmaitsze   sprawy,   ufając im
bardziej    niż    prowincjonalnym    urzędnikom. W
miastach  działają  gubernatorzy,  którym  przysługuje
wprawdzie daw

ny tytuł królewski ensi, ale są oni już

tylko wykonawcami zleceń i poborcami podatków.
Urzędnicy — płatni i wynagradzani majątkami
ziemskimi — tworzą lojalną warstwą społeczną,
zawdzięczającą  dobrobyt  i  znaczenie królowi,
utożsamiającą   własny   interes   z   interesem państwa.
Nawet kupcy są  agentami  państwa  lub świątyń, które
również nie uniknęły zależności od władzy świeckiej:
król rozporządza często świątynnym majątkiem i
mianuje kapłanów. Uboższa ludność  znajduje  się  w
jeszcze  większej   zależności. Rolnicy i rzemieślnicy
pracują wyłącznie w gospodarstwach   i   warsztatach
administrowanych   przez urzędników dworu lub
ś

wiątyń. Wolność osobista tych ludzi jest mocno

ograniczona: niewiele różnią

się oni od niewolników, po raz pierwszy w tym
właśnie okresie pojawiających się w większej liczbie.

Państwo III dynastii Ur przetrwało tylko jedno

stulecie.  Nie  zdołało  się  oprzeć  najazdowi  plemion  ze
stepu  syryjskiego,  znanych  pod  ogólną  nazwą
Amorytów.  Podobnie,  jak  później  Aramejczycy  i
Arabowie,  te  koczownicze  plemiona  semickie  dążyły
niepowstrzymanie  do  osiedlenia  się  na  bogatych
ziemiach  „Żyznego  Półksiężyca".  Nie  był  to  wróg
zorganizowany,  ale  za  to  wszechobecny  i  nie-
uchwytny.  Raz  odparci,  znikali  w  stepie,  by  powrócić
przy najbliższej okazji, niestrudzenie szukając słabego
punktu  i  oczekując  odpowiedniej  chwili.  Okazji  takiej
dostarczyła  niebawem  niepomyślna  dla  Sumerów
wojna  z  Elamem.  Struktura  państwa  nie  wytrzymała
naporu;  poszczególne  miasta  buntują  się  i  ok.  2003  r.
p.n.e.  władza  centralna  upada,  podczas  gdy  Amoryci
grasują po całym kraju.

Zwykłą  koleją  rzeczy  przybysze  osiedlają  się,
przyjmują  język  i  obyczaje  miejscowe,  słowem  —
asymilują  się.  Lokalni  władcy,  mimo  że  pochodzą  od
koczowników,  noszą  imiona  na  przemian  amo-ryckie,
akadyjskie,  sumeryjskie,  a  nawet  elamickie.  Nie  ma
więc mowy  o  obcym  panowaniu.  Dziedzictwo  królów
Ur  jest  wprawdzie  zrujnowane,  lecz  nie  zapomniane.
W  każdym  niemal  mieście  panuje  kto  inny,  ale
ambicje  tych  władców  nie  ograniczają  sią  do  granic
miejskiego  terytorium;  każdy  pozuje  na  władcę
uniwersalnego  i  dokłada  starań,  by  wyeliminować
sąsiadów. Z reguły są to  usiłowania  bezskuteczne, nikt
bowiem  nie  jest  dostatecznie  silny.  Wyróżniają  się
wprawdzie  miasta  Isin  i  Lar-których  wpływy  mają
największy  zasięg  ( stąd   stulecia  —  ok.  2000—ok.
1800 — biorą nazwę

o k r e s u   I s i n - L a r s a ) ; n a  północy rośnie nowa
potęga   asyryjska   ( o k r e s    s t a r o a s y r y j s k i ) ;
obok tych ośrodków utrzymują się jednak i inne. Mało
przedtem znany Babilon, któremu byia pisana świetna
przyszłość, pojawia się wśród współzawodników ok.
1900 r. p.n.e. rządzony przez przywódcę amoryckiego.
Inwazja   rozszerzyła   horyzont   polityczny na inne
kraje zamieszkane przez Amorytów, a  więc  przede
wszystkim  na  dzisiejszą  północną Syrię. W Byblos i
Ugarit nad Morzem Śródziemnym, w Aleppo,
Karkemisz, w Mari nad Eufratem i w miastach Sumeru
panują Amoryci, ulegający wpływom kultury
mezopotamskiej. Nawet prowincjonalna dotychczas i
zacofana Asyria zdobywa się na ekspansję handlową, a
jej kupcy zakładają kolonie w Azji Mniejszej.

Biurokratyczny system władzy nie mógł się,

oczywiście, utrzymać w warunkach rozdrobnienia i
nietrwałej

równowagi.

Utwierdza

się

prywatna

własność  ziemska,  prywatne  kapitały  odgrywają
decydującą  rolę  w  rzemiośle  i  handlu.  Tego  procesu
już  żadna  późniejsza  władza,  choćby  najsilniejsza,  nie
odwróci.

Nietrwała równowaga polityczna przejściowego

okresu   Isin-Larsa   utrzymała   się,   mimo   ciągłych
zmian i wojen, przez dwa stulecia. Niewiele wie-
dzielibyśmy  o  warunkach  życia  w  tej   burzliwej
epoce, gdyby nie ogromnie cenne źródła, jakimi są
archiwa odnalezione w Mari (por. s. 18). To peryferyjne
miasto, na samym skraju syryjskiego stepu, nabrało
nowego znaczenia, gdy zarówno w Mezopotamii, jak i w
Syrii, rządziły dynastie Amorytów, utrzymujące między
sobą ścisłe związki polityczne  i handlowe.  Niewielkie
państewko, pozbawione naturalnych granic, bogaciło się
głównie na

karawanach idących szlakiem znad Morza Śród-
ziemnego, przez Aleppo, do miast Międzyrzecza. W
mieście rządziła dynastia wywodząca się od wodzów
amoryckich, ściśle związana z władcami Aleppo. Z
okolic Mari pochodził również inny potomek nomadów
— Szamszi-Adad, który w 1812 r. p.n.e. zdobył tron
Asyrii, osłabionej ciągłymi podjazdami koczowników.

Ta data stanowi zwrotny punkt w dziejach zacofanego

i   położonego   na   uboczu   kraju. Zgodnie z panującymi
wówczas ogólnymi tendencjami, Asyria  pod  nowym
panowaniem  przyjmuje  religijne i polityczne formy
przodującego Południa i staje się potężnym państwem,
pretendującym do spadku po Sargonie. Mari zostaje
zdobyte, a Jasmah-Adad, syn króla Asyrii, osiada tam jako
namiestnik. Dzięki obfitej korespondencji, zachowanej w
archiwach, możemy   w  najdrobniejszych   szczegółach
ś

ledzić życie prowincjonalnej stolicy: ojciec mało

energicznego i leniwego namiestnika czyni mu nieustanne
wymówki, stawiając za wzór starszego brata, gubernatora
innej prowincji. Synowie muszą składać królowi dokładne
sprawozdania ze wszystkich czynności i wszystkiego, co
się dzieje w ich dzielnicy. Odwrotną pocztą otrzymują nie
mniej szczegółowe instrukcje, dotyczące nawet
drobiazgów. W podobny sposób układają się stosunki z
podległymi urzędnikami. Władca ma obowiązek, jak do-
bry gospodarz, wglądać we wszystkie sprawy poddanych i
nieustannie nimi kierować.

Przed nowym monarchą Asyrii piętrzą się trudności,

głównie z powodu trwających bez przerwy niepokojów
na granicach. Amoryci, raz osiedleni, muszą stawić
czoła koczującym jeszcze w stepie Pobratymcom,
którzy — jak do niedawna oni

sami — czekają tylko na okazję, by zawładnąć bogatą
doliną. Niektóre plemiona pozostają w luźnej
zależności od Asyrii i podlegają poborowi do wojska.
Inne są ciągle niezależne i — mimo wysiłków władcy
—

niebezpieczne.

Rywale

różnych

miast

Mezopotamii  też  nie  dają  spokoju,  zwłaszcza  wy-
gnany  syn  dawnego  władcy  Mari,  Zimri-Lim,  który
czeka  u  teścia  w  Aleppo  na  sposobność  odzyskania
ojcowizny.  Wreszcie  dopina  swego  po  śmierci
Szamszi-Adada  (1779  r.  p.n.e.)  i  wraz  z  odwojo-
wanym  królestwem  dziedziczy  wszystkie  kłopoty.
Dzięki powinowactwu z królem Aleppo i sojuszowi z
Hammurabim,  wybitnym  władcą  Babilonu,  ożywia
dawny  szlak  handlowy  wzdłuż  Eufratu.  Tym bardziej
musi  więc  zwrócić  pilną  uwagę  na  koczowników
zagrażających karawanom.

Dokumenty pozwalają stwierdzić, że system rządów

nie  uległ  żadnej  zmianie.  Rzecz  to  naturalna  w
ówczesnej Mezopotamii: w całym kraju mówi się tym
samym  językiem  (akadyjskim),  wspólna  jest  religia,
wspólne  są  instytucje  polityczne  i  gospodarcze.
Sytuacja  odnotowana  w  kronikach  sprawia  wrażenie
kalejdoskopu  —  tylu  widzimy  królów,  tyle  wojen,
zamachów,  mniej  lub  bardziej  trwałych  sojuszów.
Dopiero  korespondencja  urzędowa  pozwala  zauważyć,
ż

e w istocie Międzyrzecze jest krajem na tyle

jednolitym,  że  po  wstrząsach  inwazji  amoryckiej
dojrzało  do  zjednoczenia.  Pokonanie  jednego  władcy
przez drugiego w niczym nie zmienia warunków życia
na obszarach, które zmieniły właściciela. Nie może już
być  także  mowy  o  lokalnym  poczuciu  odrębności,
które  usprawiedliwiałoby  istnienie  wielu  organizmów
państwowych.  W  tej  sytuacji  jedyną  przeszkodę  na
drodze  do  zjednoczenia  stanowią  osobiste  ambicje
licznych

królów, z których żaden  nie jest dość silny, by usunąć
pozostałych.  Tym  się  właśnie  tłumaczy  ożywiona
działalność  dyplomatyczna  i  wywiadowcza  wszystkich
znanych  nam  dworów  mezopotamskich  tej  epoki.
Zwycięzca  mógł  wypłynąć  tylko  dzięki  umiejętnej
polityce, wymagającej wielkiego talentu, cierpliwości i
zdecydowania w odpowiednim momencie.

Te właśnie zalety męża stanu posiadł w wybitnym

stopniu  Hammurabi,  amorycki  król  Babilonu.  Całe
jego ponad czterdziestoletnie panowanie (1792—1750)
wypełniały  wojny  i  intrygi  dyplomatyczne,  które  pod
koniec  życia  przyniosły  mu  niepodzielną  władzę  nad
całym

Międzyrzeczem.

Jednym

ostatnich

pokonanych  wrogów  był  długoletni  wierny  sojusznik,
wspomniany  już  Zimri-Lim  z  Mari,  którego  państwo
zajmowało  kluczową  pozycję  na  drodze  do  Syrii.
Dzieło Akadów i sume-ryjskich królów III dynastii Ur
zostało w ten sposób odnowione.

Wielką wagę przywiązuje król Babilonu do spraw

administracyjnych  swego  państwa.  Nie  jest  w  tym
zresztą  wyjątkiem:  wszyscy  królowie  mezopotam-scy
tego  czasu  interweniują  osobiście  w  rozmaite
dziedziny  życia.  Jest  to  warunkiem  ich  panowania;
wobec  braku  świadomości  narodowej,  która  łączyłaby
mieszkańców, tylko król mógł interesować się całością
sytuacji  i  prowadzić  politykę  państwa  w  pożądanym
kierunku.  Samorząd  lokalny  nie  istniał.  Zresztą,
władza  króla  miała  również  uzasadnienie  religijne.
Spełniał on wolę bogów i stąd wynikało jego poczucie
odpowiedzialności

stosunki

społeczne,

stan

rolnictwa, handlu, rzemiosła. Brał na siebie inicjatywę
budowy

wiątyń,

kopania

kanałów,

dbał

utrzymywanie przez użytkowników

sieci  nawadniającej  w  należytym  stanie.  Był  też  od-
powiedzialny  za  przestrzeganie  zasad  prawnych
między  ludźmi;  tym  poczuciem  kierował  się  Ham-
murabi w opracowaniu swego słynnego kodeksu, który
narzucił  całemu  państwu  decyzje  ekonomiczne  i
normy  prawne,  zgodne  z  odczuciem  i  pojęciem
sprawiedliwości

ówczesnym

społeczeństwie,

zastępując  częściowo  przez  ustalone  odszkodowania
słynną  zasadę  „oko  za  oko".  Nic  więc  dziwnego,  że
Hammurabi  zachował  w  pamięci  potomnych  sławę
idealnego monarchy, wzoru dla wszystkich następców.
Był istotnie jednym z najwybitniejszych, mimo że jego
dzieło  nie  okazało  się  trwałe.  Dziedzice  tronu  zdołali
się  utrzymać  jeszcze  przez  ok.  150  lat,  w  ciągłych
walkach  z  próbującymi  oderwać  się  prowincjami,  a
przede  wszystkim  z  nowymi  wrogami,  którzy
niebawem  mieli  na  nowo  pogrążyć  Mezopotamię  w
chaosie.

W sytuacji pogłębiającej się anarchii dynastia

amorycka  utrzymała  się  aż  do  1595  r.  p.n.e.,  kiedy  to
Mursilis  I,  władca  mocarstwa  Hetytów,  które
uformowało  się  w  Azji  Mniejszej,  w  łupieżczej  wy-
prawie  zdobył  Babilon.  Cios  zadany  przez  najeźdźcę
wykorzystali  Kasyci,  lud  nieznanego  pochodzenia,
przybywający  z  irańskich  gór  Zagros.  Kolejni  zdo-
bywcy  Mezopotamii,  podobnie  jak  poprzedni,  prze-
nikali  początkowo  do  kraju  w  małych  grupach,
najmując  się  do  pracy  w  rolnictwie  lub  zaciągając  do
wojska.  Przybysze  zapewniali  sobie  w  ten  sposób
warunki  życia  lepsze  od  tych,  które  mogli  mieć  w
przeludnionej  zapewne  ojczyźnie,  poznawali  cy-
wilizację  bez  porównania  od  własnej  wyższą,  co
musiało  ich  nieodparcie  przyciągać.  Większe  grupy
podejmowały

kilkakrotnie

próby

łupieżczych

najazdów, jednakże przez dłuższy czas bez powo-

dzenia. W efekcie rajdu Mursilisa Kasyci zawładnęli
ostatecznie Międzyrzeczem i panowali aż do połowy
XII stulecia p.n.e.

Lata od 1595 do 1500 r. nie przekazały nam prawie

adnych dokumentów, co już jest dostatecznym

dowodem upadku tradycji pod rządami barbarzyńców.
Nie wiemy więc dokładnie, jak odbył się podbój. Gdy
po  stu,  mniej  więcej,  latach  od  zdobycia  Babilonu
następuje  wreszcie  pewne  odrodzenie,  południowa
część Mezopotamii, Babilonia, znajduje się we władzy
królów  kasyckich,  na  północnym  zachodzie  zaś
panuje  inny  lud  —  Huryci  —  zorganizowany  w  silne
państwo

Mitanni,

rządzone

przez

arystokrację

pochodzenia indoeuropejskiego.

Choć Babilonia pod rządami asymilujących się

Kasytów  została  znów  zjednoczona  —  nie  odzyskała
już  dawnego  znaczenia.  Sytuacja  się  zmienia:  na
scenie  polityki  bliskowschodniej  decydującą  rolę
przejmują  teraz  Hetyci,  niedawni  łupieżcy  Babilonu.
Królowie  Babilonu  są  już  tylko  drugorzędnymi
partnerami;  ich  kraj  znalazł  się  na  uboczu  i  nie
przedstawia  poważnej  siły.  Wielkie  tradycje  kultu-
ralne  przeszłości  wprawdzie  nie  zaginęły,  utrwala  się
je  nawet  z  pieczołowitością,  ale  nie  są  dalej
rozwijane. Pod tym względem panowanie Kasytów to
okres zastoju.

Długa historia Mezopotamii nie jest jednak za-

kończona.  Przyszłość  należy  do  Asyryjczyków  —-
mówiących  tym  samym,  co  Babilończycy,  językiem
akadyjskim  —  mieszkańców  północnej  części  kraju,
pozostającej  dotychczas  pod  przemożnym  wpływem
Południa.  Wspominaliśmy  o  krótkotrwałym  rozkwicie
potęgi  Asyrii  pod  panowaniem  Szamszi--Adada,
bezpośrednio

przed

sukcesami

Hammura-biego.

Później, w okresie panowania Kasytów na

Południu,  Asyria  żyje  czas  jakiś  w  zależności  od
huryckich  królów  Mitanni,  a  j e j   rodzimi  władcy  są
tylko  lokalnymi,  mało  ważnymi  lennikami.  W  XIV  w.
p.n.e.  sytuacja  zmienia  się  na  ich  korzyść,  dzięki
postępującemu  osłabieniu  groźnego  sąsiada;  państwo
poddane  opiece  boga  Assura  zdobywa  sobie  coraz
większe

znaczenie,

likwiduje

niedawnych

zwierzchników — Hurytów, walczy skutecznie z
mocarstwem Hetytów i z kasycką Babilonią. Czasy te
(ok.

1500—ok.

1000)

zwane

są

o k r e s e m

r e d n i o a s y r y j s k i m .

Czyny władców asyryjskich możemy dość dokładnie

ledzić dzięki ich rocznikom. Ten nie znany dotąd w

Mezopotamii

gatunek

literacki,

zapożyczony

niewątpliwie  od  Hetytów,  miał  upamiętniać  dzieje
panowania  poszczególnych  władców.  Punkt  widzenia
autorów  kronik  jest  naturalnie  różny  od  spojrzenia
dzisiejszego  historyka:  uwidaczniali  oni  głównie
wyprawy  wojenne  i  działalność  budowlaną.  Mimo
oczywistej

przesady,

samochwal-stwa

krótkowzroczności

władców,

można,

przez

porównanie ich relacji z innymi źródłami, wyrobić
sobie dobry pogląd na rozwój ówczesnej potęgi
asyryjskiej.

Głównym jej budowniczym był król Assurubal-lit

I  (1365—1330),  władca  energiczny  i  wybitny  wo-
jownik.  On  to  właśnie  wyzwolił  kraj  spod  zwierz-
chnictwa  niebezpiecznego  sąsiada  —  państwa  Mi-
tanni  —  które  dotychczas  utrzymywało  Asyrię  w
stanie  prawie  całkowitej  zależności.  Interweniował
również w Babilonii, gdzie osadził na tronie króla ze
swego  wyboru.  Rywalizacja  Północy  i  Południa  nie
kończy się jednak na tym. Przez sto lat trwają walki,
w  których  nie  chodzi  zresztą  o  podbój  kraju
przeciwnika; nie jest to możliwe, ponieważ siły obu

stron  są  jeszcze  mniej  więcej  równe.  Stawką  jest
raczej  kontrola  nad  plemionami  z  gór  Zagros,  tędy
bowiem biegną drogi handlowe, którymi Mezopotamia
sprowadza  niezbędne  surowce:  drewno,  metale,
kamień.  Sytuacja  polityczna  uniemożliwia  swobodne
sprowadzanie tych materiałów z Azji Mniejszej i Syrii
—  jak  to  robili  wcześniejsi  władcy,  od  Sargona  z
Agade  po  Zimri-Lima  z  Mari  —  ponieważ  kraje
zachodnie  pozostają  w  ugruntowanej  zależności  od
państwa  Hetytów,  a  także  od  Egiptu.  Odcięcie
przeciwnika od jedynych dostępnych źródeł surowców
ma więc kapitalne znaczenie strategiczne. Taka blokada
zagraża  samemu  istnieniu  wroga.  Toteż  z  chwilą,  gdy
Asyryjczykom  udało  się,  przynajmniej  częściowo,
podporządkować  sobie  plemiona  górskie,  kasycką
Babilonia  znalazła  się  w  bardzo  trudnym  położeniu  i
utraciła szansę zwycięstwa.

Tak wyglądała sytuacja, gdy na tron A.syrii wstąpił

jeden  z  najwybitniejszych  jej  władców,  Tukulti--
Ninurta I (1244—1208). To za jego czasów zaczęły się
kształtować  cechy  typowe  dla  całej  późniejszej
polityki Asyrii. Nieustanna wojna staje się normalnym
zajęciem  króla.  W  pokonanych  krajach  żołnierze
asyryjscy dokonują bezprzykładnych czynów: masakry,
tortury i masowe egzekucje, systematyczne niszczenie
miast lub, w najlepszym razie, rujnujące haracze stają
się codzienną praktyką. Często tubylcy są zmuszani do
wyrębu  lasów  na  potrzeby  Asyrii  —  w  ten  sposób
praca  przymusowa  i  kontrybucje  zastępują  handel  i
podatki. Asy-ryjczycy nie starają się nawet okupować
zdobytych  krajów,  gdzie  w  trudnym  górskim  terenie,
wśród  wrogo  nastawionej  ludności,  utrzymanie  stałej
administracji i garnizonów byłoby bardzo trudne. Co-

roczne wyprawy wojenne okazują się praktyczniej-sze.

Wojskowa potęga Tukulti-Ninurty I zaciążyła

również na Babilonii, osłabionej poprzednimi walkami
i  odcięciem  od  górskiego  zaplecza  na  wschodzie.  W
decydującej wojnie król asyryjski zdobył sam Babilon,
złupił  i  zniszczył  miasto,  wysiedlił  do  Asyrii  część
ocalałej  ludności  wraz  z  jej  władcą,  zabierając  nawet
posąg  Marduka,  narodowego  bóstwa  Babilonu,  aby  w
ten  sposób  odebrać  pokonanym  jego  opiekę  w
przyszłości.  W  swoich  rocznikach  zwycięzca  mógł
zapisać:  „Opanowałem  kraj  Sumeru  i  Akadu  na  całej
jego  szerokości.  Ustaliłem  granicę  mego  kraju  na
dolnym  morzu  [tzn.  Zatoce  Perskiej]."  Ten  podbój
również  nie  był  trwały.  Ka-syccy  książęta,  którzy
ocaleli  z  pogromu,  organizują  po  śmierci  Tukulti-
Ninurty  powstanie  i  odzyskują  dla  Babilonii  utraconą
na kilka lat niepodległość.

W tym czasie w Mezopotamii wykształca się

ostatecznie typ monarchii wojskowej, która przez
grabież zdobywa dobra uzyskiwane dotychczas dzięki
kontaktom

handlowym.

Oczywiście,

istniały

wcześniej  precedensy:  wyprawy  wielkiego  Sargo-na
nad  Morze  Śródziemne  miały  również  na  celu
zapewnienie  państwu  dostaw  drewna  i  metali.  Nigdy
jednak  dotąd  nie  stosowano  podobnych  praktyk
systematycznie, nie opierano na nich całej ekonomiki i
organizacji  kraju.  System  asyryjski  zaciąży  w
przyszłości  na  losach  całego  Bliskiego  Wschodu  i
stanie  się  główną  przyczyną  upadku  samej  Asyrii.  Na
razie  powoduje  wykształcenie  się  u  zdobywców
trwałych  cech  psychicznych,  cech,  które  sprawią,  że
okrucieństwo  i  bezwzględność  uważać  się  będzie  za
właściwe „narodowemu charaktero-

wi" Asyryjczyków. Rzecz jasna, niezmienny charakter
narodu  jest  tylko  mitem.  Cechy  zbiorowości  mogą
wynikać  tylko  z  jej  sytuacji  w  określonej  epoce.  Tak
było  i  z  Asyryjczykami.  Wcześniejsze  ich  dzieje  nie
pozwalają

stwierdzenie

jakiejś

szczególnej

dyspozycji  do  nieludzkiego  traktowania  sąsiadów.  Do
czasu,  o  którym  mowa,  wojny  prowadzone  przez
Asyrię  nie  były  ani  częstsze,  ani  bardziej  okrutne  niż
przedsięwzięcia innych współczesnych ludów.

Nowe warunki znalazły odbicie także w instytucjach

królestwa, mimo że zewnętrzna forma organizacji

państwowej nie różniła się wiele od systemu

wypracowanego już w czasach Hammurabiego. Kodeks

władcy Babilonu, w porównaniu z prawem asyryjskim,

był umiarkowany w swej zasadzie odpłacania

przestępcy tym samym złem, jakie wyrządził. Za

poważniejsze wykroczenia prawie zawsze grozi w

Asyrii kara śmierci, za lżejsze stosuje się rozmaite

okaleczenia. Wojskowa organizacja państwa wymaga

bezwzględnej dyscypliny poddanych, nie ma więc

usprawiedliwienia dla tych, którzy naruszają porządek.

Zmieniają się także cechy przypisywane bóstwom.

Narodowy bóg — Assur — staje się wojownikiem i

władcą świata; jego ziemski namiestnik ma więc nie

tylko prawo, ale i obowiązek rozszerzania i

utwierdzania władzy swego opiekuna. Szamasz — bóg

wszystkowidzącego słońca i sprawiedliwości — nie

feruje już wyroków bezstronnych, lecz zawsze zgodnie

z interesem Asyrii, której wrogom wymierza

nieubłaganą karę. To on osądza opornych wobec

władzy wszechmocnego Assura, której w naturalny

sposób podlegają inni bogowie, opiekunowie miast i

krajów podległych Asyrii w rzeczywistości lub tylko w

teorii. Polityka

wojny i grabieży znalazła w ten sposób religijne

uzasadnienie.

Jeden tylko czynnik — za to bardzo istotny —

łagodził nieco barbarzyństwo obyczajów, a mianowicie
przemożny wpływ całego dziedzictwa kulturalnego
Sumeru i Akadu, pieczołowicie utrwalanego  przez
mieszkańców południowej  Mezopotamii. Temu
wpływowi  Asyria,  nie  mająca  tak  bogatej własnej
tradycji, wyraźnie uległa; dzięki niemu była nie tylko
państwem żołnierzy, ale również ośrodkiem kultury,
coraz ważniejszym, choć nie zawsze samodzielnym.
Mimo wrogiego stosunku do Babilonu, jego religia i
literatura przenikały na Północ. Osłabiona  Babilonia
ujarzmiła w ten sposób dzikiego zwycięzcę.

Obaj współzawodnicy są jeszcze gotowi do dalszej

walki, choć przewaga Asyrii nie ulega już wątpliwości.
Mimo wspólnoty języka, a w coraz większym stopniu
również całej kultury, wzajemna nienawiść nie opuści
obu narodów dopóty, dopóki jeden z nich nie zginie.
Tymczasem jednak grozi im wspólne
niebezpieczeństwo:   kolejna   inwazja   se-mickich
koczowników   z   pustyni,   którzy   niepowstrzymanym
naporem zaleją obszar dzisiejszej Syrii i znaczną część
Mezopotamii. Po Akadach, których przybycie wyprzedza
udokumentowane fakty historyczne, i Amorytach, którzy
ok. 2000 r. p.n.e. kładą kres dziejom Sumeru, pojawiają
się w połowie  II tysiąclecia  p.n.e.  Aramejczycy.  Ich
mowa zapanuje stopniowo na całym Bliskim Wschodzie,
wypierając inne języki semickie, wśród nich aka-dyjski.
To oni staną się z czasem właściwymi grabarzami kultury
Mezopotamii, chociaż jej państwa upadną w starciu z
innymi wrogami. Aż do podboju arabskiego w VII w n.e.,
Aramejczycy pozosta-

na prawdziwymi panami krajów Bliskiego Wschodu,
choć często pod obtą władzą.

Poczynając od 1200 r. p.n.e. niemal cała Syria *

znalazła  się  stopniowo  we  władaniu  państewek
aramejskich.  Przybysze  nie  napotkali  żadnego  sil-
niejszego  oporu,  jednocześnie  bowiem  inwazja  tzw.
ludów  morskich  zlikwidowała  mocarstwo  Hetytów,
ciążące  dotychczas  nad  tym  obszarem.  Trudniej
przyszło im poradzić sobie z Mezopotamią.

Wojskowa maszyna asyryjska nie była łatwa do

zniszczenia.  Król  Tiglatpilesar  I  (1115—1077)  musiał
jednak  wytężyć  wszystkie  siły  swego  państwa,  aby
utrzymać  granicę  na  Eufracie  przed  naciskiem  nie-
strudzonych  Aramejczyków.  Dwadzieścia  osiem  razy
przeprawiał  się  na  drugi  brzeg  rzeki  w  pogoni  za
plemionami  najeźdźców.  Już  sama  ta  liczba  świadczy,
ż

e ekspedycje nie przynosiły trwałych rezultatów.

Wprawdzie armie asyryjskie dotarły nad Morze
Ś

ródziemne, wymuszając daninę od miast fenickich, o

prawdziwym  podboju  nie  mogło  być  jednak  mowy,
mimo  dumnego  tytułu  „króla  czterech  stron  świata".
Napór  koczowników  nie  ustawał.  Wkrótce  sforsowali
Eufrat  i  osiedlili  się  na  jego  lewym  brzegu,  skąd  już
bezpośrednio  zagrażali  głównym  ośrodkom  Asyrii.
Państwo  asyryjskie  dusiło  się,  pozbawione  bogatych
ziem  rolniczych  nad  Eufratem  i  odcięte  od  Zachodu.
Potrzeba  było  koniecznie  energicznego  działania,  w
przeciwnym  razie  groziła  nieodwracalna  klęska.
Dopiero  jednak  pod  koniec  X  w.  p.n.e.,  a  więc  po  z
górą  stu  latach  trudnej  egzystencji  na  małym,
otoczonym  zewsząd  terytorium,  nastąpiły  pierwsze
udane pró-

* Terminu „Syria" używamy w znaczeniu geograficznym, na

określenie k r a ju między Morzem Śródziemnym a Eufratem

i Pustynią Arabską.

— Sztuka Mezopottir

by  przeciwstawienia  się  potędze  wrogów.  Rozpoczęła
się  długa  i  dramatyczna  walka  Asyrii  o  własne
istnienie.  Większa  część  Mezopotamii  była  już  wtedy
w rękach Aramejczyków.

Powtórzyła się sytuacja sprzed kilku wieków, kiedy

Asyria  musiała  stawić  czoła  dominacji  państwa
Mitanni. Zastosowano też podobne środki, aby wyjść z
krytycznego  położenia.  Organizacja  armii  staje  się
główną  troską  królów,  wszystkie  siły  społeczeństwa
zostają  podporządkowane  naczelnemu  zadaniu  —
wojnie.  Despotyzm  wewnątrz  kraju,  systematyczna
grabież

na zewnątrz — tak

można

określić

podstawowe  założenia  tej  polityki.  Tak  samo
postępowali  królowie  asyryjscy  od  czasów  Tukulti-
Ninurty  I.  Typowe  cechy  państwowości  asyryjskiej
pogłębiły

się

jednak

niewątpliwie

czasie

szczególnego

zagrożenia

bytu

królestwa

przez

Aramejczyków. Rozpoczął się w dziejach Mezopo-
tamii o k r e s n o w o a s y r y j s k i (ok. 1000—610).

Pierwszym większym sukcesem odradzającej się

Asyrii  był  podbój  północnej  Mezopotamii  aż  do
Eufratu,  a  więc  krajów,  które  stanowiły  dawniej
ośrodek  państwa  Mitanni,  teraz  zaś  były  obszarem
kilku  królestw  aramejskich.  To  powodzenie  stworzyło
podstawy  dla  następnych,  oddając  do  dyspozycji
Asyrii  bogate  okręgi  rolnicze.  Mechanizm  podbojów,
raz  puszczony  w  ruch,  nie  mógł  się  już  zatrzymać;
ponieważ rabunki i haracze stały się głównym źródłem
dochodów  państwowych,  trzeba  je  było  nieustannie
ponawiać,  przesuwając  coraz  dalej  zasięg  kolejnych
wypraw.  Znaczną  rolę  w  tym  procesie  odegrała  też
niewątpliwie  psychoza  okrążenia,  wytworzona  w
okresie  przewagi  Aramejczyków;  znów  jedyną  radą
zdawało się być odsunięcie granic jak najdalej od ziem
właściwej Asyrii.

Ekspedycje największych wodzów — takich, jak
Assurnasirapli II, Salmanasar III, Tiglatpilesar III,
panujących w IX i VIII w. p.n.e. — docierają więc na
zachodzie przez Syrię do fenickiego wybrzeża Morza
Ś

ródziemnego i przez Palestynę do granic Egiptu, na

północy w góry Armenii, gdzie skuteczny opór stawia
państwo Urartu, na południu do Babilonii, która
znalazła się pod asyryjskim protektoratem, i aż do
wybrzeży Zatoki Perskiej, gdzie aramejskie plemiona
Chaldejczyków stawiają wciąż opór zdobywcom.

Wyprawy te miały początkowo na celu tylko

utrzymanie  w  zależności  miejscowych  władców  i
zapewnienie  regularnego  trybutu.  Wszędzie  jednak
dochodziło  do  nieustannych  buntów.  Kroniki  z
nużącą  jednostajnością  opisują  rok  po  roku  for-
mowanie  się  wrogich  koalicji,  zwłaszcza  w  Syrii,
oraz  karne  wyprawy  asyryjskie,  kończące  się  nie-
odmiennie  klęską  rebeliantów,  masakrą,  deportacją,
burzeniem  miast  i  wywożeniem  łupów.  Okrutne  me-
tody  wojsk  asyryjskich  najwyraźniej  nie  wystarczały
do  zastraszenia  ludności.  Bardziej  skuteczne  okazały
się  masowe  deportacje,  po  raz  pierwszy  w  historii
zastosowane  na  tak  wielką  skalę.  W  ten  sposób
Asyryjczycy  zasiedlali  opustoszałe  po  dawniejszych
pogromach prowincje, przyczyniając się mimowolnie
do  ujednolicenia  kultury  podbitych  ludów  i  do
rozpowszechniania

się

języka

aramej-skiego.

Dochodzi też w końcu do coraz liczniejszych aneksji:
bezpośrednia  administracja  asyryjska  obejmuje  pod
koniec  VIII  w.  p.n.e.  większą  część  Syrii,  wraz  z
przyłączonym w 721 r. p.n.e. Izraelem, a w Babilonie
rządzą  zbrojnie  osadzeni

a tronie członkowie

panującej rodziny władców asyryjskich.

Od 721 r. p.n.e. władzę nad państwem przejmuje

nowa  dynastia,  założona  przez  uzurpatora,  który
przyjął  imię  Sargona,  nawiązując  do  założyciela
monarchii  akadyjskiej  (por.  s.  29—31).  Zarówno  on
sam,  jak  jego  następcy  —  Sanherib,  Asarhaddon  oraz
najwybitniejszy z nich, Assurbanipal — stawiają kraj u
szczytu  potęgi.  Ostateczne  opanowanie  Syrii  i
Palestyny,  podbój  Egiptu,  krwawa  pacyfikacja
Babilonii  i  Elamu  doprowadzają  w  VII  w.  p.n.e.  do
zjednoczenia  pod  berłem  Asyrii  praktycznie  całego
Bliskiego

Wschodu.

Mocarstwowa

ideologia

wszechwładzy  Assura  została  wreszcie  zrealizowana;
oręż  jego  ziemskich  namiestników  zatriumfował  nad
wszystkimi  cywilizowanymi  krajami;  mocy  wojska
asyryjskiego  nikt  —  zdawało  się  —  nie  może  się
oprzeć.  Powstała  pierwsza  w  historii  monarchia
uniwersalna.  Jak  się  jednak  niespodziewanie  szybko
okazało, cała ta potęga opierała się na bardzo kruchych
podstawach.

Po śmierci Assurbanipala (w 627 r. p.n.e.) pierwsza

decydująca próba wykazała, że władza oparta
wyłącznie na strachu i sile nie może się obronić przed
naporem

przeciwników.

Ogromna

większość

poddanych  rozległego  imperium  nastawiona  była  do
Asyryjczyków  wrogo.  Oni  sami,  wyczerpani  długimi
wojnami,  nie  mogli  uzupełniać  w  nieskończoność
wielkiej  armii,  potrzebnej  do  utrzymania  w  uległości
podbitych  prowincji.  Wystarczyła  więc  jedna  klęska,
aby  zachwiać  podstawami  ich  panowania.  Gdy
koczownicze  plemiona  Scytów  ruszyły  ze  swych
siedzib  za  Kaukazem  i  przebiegły  w  łupieżczym
pochodzie Syrię, okazało się, że wojska asyryjskie nie
są  już  w  stanie  odzyskać  tego  kraju,  mimo  że
najeźdźcy  nie  utworzyli  sami  żadnej  organizacji
państwowej i wycofali się bądź rozpłynęli

wśród  miejscowej  ludności.  Okazję  wykorzystali
aramejscy  Chaldejczycy  z  południowej  Mezopotamii
oraz  Medowie  —  lud  irański,  który  dotychczas  nie
odgrywał

ważniejszej

roli.

Najazd

Medów

Chaldejczyków  spustoszył  rdzenną  Asyrię,  po  raz
pierwszy  od  kilku  wieków  nawiedzoną  przez  obce
wojska. Triumf napastników  był  nadzwyczaj łatwy:  w
614 r. p.n.e. padła stolica — Assur; w 612 — Niniwa,
w  610  —  Harran,  ostatnia  twierdza  Asyryjczyków.
Ś

wiatowe imperium zniknęło bez śladu po stuletnim

zaledwie istnieniu.

Władca Chaldejczyków, Nabopolasar, koronował

się  już  w  625  r.  p.n.e.  na  króla  Babilonu,  otwierając
ostatnią  kartę  w  dziejach  niezależnej  Mezopotamii  —
o k r e s

n o w o b a b i l o ń s k i

( c h a l d e j s k i ) .

Dziedzictwo Sargonidów dostało się prawie w całości
nowym władcom Babilonii (sojuszniczym Medom
odstąpiono tylko północne tereny nadgraniczne).

Wydarzeń ostatnich lat VII w. p.n.e. nie można

jednak  po  prostu  sprowadzić  do  zmiany  dynastii.
Aramejscy  Chaldejczycy  uważają  się  za  prawowitych
spadkobierców  tradycji  babilońskich,  odnawiają  je  i
kultywują.  Ich  państwo  nie  jest  monarchią  wojskową;
ogromną  rolę  odgrywają  w  nim  kapłani,  przede
wszystkim  kler  stołecznego  Babilonu,  oddany  kultowi
Marduka.  Dla  podległych  ludów,  zwłaszcza  w  Syrii,
niewiele  się  wprawdzie  zmieniło.  Zarówno  założyciel
nowobabilońskiej  potęgi,  Nabopolasar,  jak  i  jego
następca  —  Nabucho-donozor  II  (604—562)  —
prowadzą  ciągłe  wojny  °  panowanie  nad  Syrią,  gdzie
przeciwstawne  ambicje  królów  Egiptu  wywołują
nieustannie  bunty  i  niepokoje,  którym  kres  położyło
dopiero  pokonanie  proegipskiego  królestwa  Judy.
Wraz ze zburze-

niem  jego  stolicy  —  Jerozolimy  —  znikło  ostatnie
niepodległe  państwo  Syrii  ł  Palestyny.  Metody
zwycięzców  okazały  się  takie  same,  jak  w  czasach
asyryjskich: Jerozolimę zrównano z ziemią, większość
jej mieszkańców deportowano do Babilonii.

Idea światowego imperium, odradzająca się wciąż w

dziejach Mezopotamii, zrealizowana ostatecznie przez
Asyrię i przejęta przez Chaldejczyków, miała już
pozostać na stałe w świadomości i praktyce władców
starożytnego

Wschodu

jako

naturalna

forma

państwowości.  Jednakże  Mezopotamia  miała  coraz
mniej  możliwości  pozostania  ośrodkiem  takiego
imperium.  Potencjał  ludziki  i  gospodarczy  kraju  nie
wystarczał  już  do  utrzymania  przemocą  powszechnej
władzy.  Tylko  dobrowolne  przyjęcie  przez  obcą
ludność

wzorów

cywilizacyjnych

Międzyrzecza

mogłoby  zapewnić  trwałość  imperium.  Asyryjczycy
nie  stworzyli  do  tego  warunków,  a  po  upadku  Asyrii
było  już  za  późno.  Większa  część  ludności  mówiła  po
aramejsku.  Nawet  asyryjska  administracja  używała
tego języka, jako powszechnie zrozumiałego i o wiele
prostszego  w  piśmie  niż  aka-dyjski.  Recepcja  kultury
mezopotamskiej  pozostała  więc  znikoma  na  ziemiach
obcych etnicznie, a i na terenie samego Międzyrzecza
aramejski

czynił

szybkie

postępy,

powodując

nieuchronne kostnienie i wyobcowanie dawnych
tradycji.

Widział to dobrze ostatni władca chaldejski, Na-

bonid  (556—539),  i  usiłował  przeciwdziałać  zbliża-
jącemu  się  upadkowi.  Próbował  więc  najpierw
skonsolidować  państwo  pod  względem  religijnym,
popierając  kult  księżyca,  Sina,  silny  szczególnie  w
rodzinnym mieście króla — Harranie. Sin był czczony
zarówno  przez  Asyryjczyków,  jak  Aramejczyków  i
dlatego, jako opiekun państwa, mógłby

przyciągnąć  większość  poddanych.  Gwałtowna  opo-
zycja  kapłanów  babilońskiego  Marduka  odebrała  tej
próbie  szansę  powodzenia  i  spowodowała  ostateczny
upadek polityczny Babilonii. Na razie jednak Nabonid
nie  dawał  za  wygraną:  pozostawiwszy  w  Babilonie
swego  syna Baltazara, przeniósł stolicę do oazy Tema
w  północnej  Arabii,  miejscowości  stanowiącej  ważny
węzeł  handlowy  na  najkrótszej  drodze  od  Zatoki
Perskiej do Morza Śródziemnego. W ten sposób chciał,
ograniczając rolę Babilonii, zbliżyć się do zachodnich,
aramejskich  prowincji  państwa.  Ich  zjednanie  było
istotnie  jedyną  szansą  uratowania  monarchii.  Próby  te
jednak

przyszły

zbyt

późno

bardzo

niesprzyjających  warunkach.  Od  północy  ciążyło  nad
chaldejską  Babilonią  nowe  imperium  o  ambicjach
uniwersalnych  —  młode  państwo  perskie  pod  władzą
Cyrusa  II,  który  zawładnął  już  całym  Iranem  i  Azją
Mniejszą.

Persowie stosowali całkiem odmienny od znanych w

Mezopotamii  system  rządów,  oparty  na  szerokiej
autonomii  lokalnej,  a  nie  na  przemocy,  dostosowany
do  ogromu  i  różnorodności  obszarów  podległych.  Ku
nim  też  zwrócili  się  zagrożeni  w  swych  prawach
kapłani babilońscy. Cyrus przybył do Babilonu w 539
r. p.n.e., zajmując miasto i cały kraj prawie bez walki.

Zamknęła się historia niezależnej Mezopotamii.

Odtąd  kraj  wchodzić  będzie  w  skład  organizmów
państwowych,  które  kształtowały  się  gdzie  indziej.
Stare  języki,  sumeryjski  i  akadyjski,  oraz  związana  z
nim  kultura  przetrwały  jeszcze  kilka  stuleci,  ale
głównie  w  świątyniach;  masa  ludności mówiła  już

aramejsku. Ostatnie dokumenty w piśmie klinowym
pochodzą z I w. p.n.e. Cywilizacja mezopotam-ska
umarła, tak jak się narodziła, w kręgu świątyni.

Pismo i my

Nie wystarczy znać warunki życia mieszkańców i

dzieje  kraju,  by  zrozumieć  jego  sztukę.  Co  najmniej
równie  ważne  jest  poznanie  życia  umysłowego.
Pojmowanie  świata,  sposób  myślenia  i  wyrażania
problemów  nurtujących  społeczeństwo  decydują  o
psychice  ludzi,  określają  ich  możliwości  tworzenia  i
odbioru  sztuki.  Dlatego  też  pewne  informacje  o
kulturze umysłowej muszą znaleźć się w tej książce.

Możemy dziś wyrobić sobie pojęcie o tych sprawach

głównie

dzięki bogactwu i różnorodności piś-

miennictwa  dawnej  Mezopotamii.  Celem  przyświe-
cającym mezopotamskim wynalazcom pisma, za których
dosyć  powszechnie  uważa  się  Sumerów,  nie  było
jednak przekazywanie myśli czy spostrzeżeń. Pierwsze
przykłady  pisma  pochodzą  z  końca  IV  tysiąclecia
p.n.e.,  z  Uruk;  są  to  głównie  pokwitowania,  różnego
rodzaju  spisy  i  dokumenty  służące  administracji
ś

wiątynnej, ułatwiające gromadzenie i rozdział dóbr

materialnych.

Jak

pamiętamy,

wiątynie

starosumeryjskie

kierowały

całym

yciem

gospodarczym  ludności.  Kapłani  poszukiwali  więc
sposobów  utrwalenia  różnorodnych  danych,  aby  móc
skutecznie sprawować kontrolę. Pierwsze zapisy  nie  są
więc  właściwie  tekstami.  Składają  się  wyłącznie  z
obrazków  symbolizujących  przedmioty  (płody  rolne,
naczynia  z  określoną  zawartością,  narzędzia  pracy)
oraz znaków liczbowych. Wszystkie te zapisy — ryte
na  glinianych  tabliczkach,  które  następnie  suszono  —
wskazywały więc, że chodzi o tyle a tyle wołów, miar
pszenicy,  naczyń  z  oliwą  itd.  Skrótowa  forma  notatek
nie wystarcza nam jed-

nak  do  ustalenia  czy  w  poszczególnych  przypadkach
idzie  np.  o  zapasy  złożone  w  świątyni,  czy,
przeciwnie,  o  przydział  dla  kogoś  z  podwładnych.  Te
wiadomości pisarz zachowywał zapewne w pamięci.

Względy czysto praktyczne decydowały również o

późniejszym rozpowszechnieniu pisma. Ogromna
większość znanych tabliczek, pochodzących z różnych
epok, dotyczy spraw gospodarczych. Jednakże już w
kilka

stuleci

pierwszych,

czysto

mne-

motechnicznych  próbach  notowania,  zaczęto  wpro-
wadzać  coraz  liczniejsze  innowacje  dla  wyrażenia
treści,  nie  dających  się  przedstawić  prostym  rysun-
kiem.  Sam  sposób  pisania  rylcem  na  miękkiej  glinie
słabo  się  zresztą  nadawał  do  odtwarzania  rze-
czywistych  kształtów  przedmiotów.  W  odróżnieniu od
egipskich hieroglifów — które aż do końca zachowały
realistyczne wizerunki ludzi, zwierząt i rzeczy — znaki
mezopotamskie  szybko  zmieniły  się  w  kompozycje
złożone

prostych

pociągnięć

rylcem

charakterystycznej  formie  klinów,  kompozycje,  w
których  nie  można  się  już  dopatrzyć  podobieństwa  do
przedmiotów.  Obrazek  (rys.  l,  I)  upraszczano,
odwracając  go  równocześnie  o  90°  (rys.  l,  II),  co
wiązało  się  ze  sposobem  trzymania  tabliczki;
późniejsze

formy

zapisu

podlegały

dalszej

schematyzacji  (rys.  l,  III).  Kliny,  proste  kreski  z
trójkątnym  zgrubieniem  na  końcu,  powstawały  przez
wbicie  rylca  i  pociągnięcie  nim  po  tabliczce.  Te  same
kształty  przejęło  bardzo  wcześnie  równiej  pismo  ryte
w  kamieniu,  mimo  że  ten  materiał  nie  narzucał  już
formy  klinów.  Inskrypcje  klinowe  —  zazwyczaj
starannie  wykonane,  rozmieszczone  w  prostokątnych
przedziałach  —  stanowią  nieodłączną  część  wielu
rzeźb i reliefów Mezopotamii.

1. Rozwój pisma klinowego: I — forma najstarsza (obraz-

kowa), II — klasyczne pismo sumeryjskie, III — pismo nowo-

asyryjskie

Znaki, początkowo bardzo liczne, później zredu-

kowane  do  ok.  sześciuset,  przystosowano  stopniowo
do  oddawania  pojęć  abstrakcyjnych,  form  grama-
tycznych, słowem — do wszystkiego, co język potrafi
wyrazić.  Zadanie  ułatwiała  sama  struktura  języka
sumeryjskiego,  w  którym  wyrazy  są  w  zasadzie
jednosylabowe  i  stąd  często  ta  sama  sylaba  oddaje
kilka  różnych  pojęć.  Dlatego  też  można  było
tego/samego  znaku  —  zwanego  ideogramem,  ponie-
waż wyraża treść słowa, a nie jego brzmienie — użyć
dla  kilku  innych  słów,  podobnych  dźwiękowo  lub
znaczeniowo.  Dla  przykładu  znak  oka  znaczył  „oko",
ale także „widzieć", a znak nogi — „noga", „stać" albo
„iść". Wieloznaczność usuwano dodając

ideogram określający kategorię, do której należy dane
pojęcie, czyli tzw. determinatyw. I tak np. rysunek
gwiazdy — oznaczający niebo (cm) albo boga (dingli)
— postawiony jako determinatyw przed imieniem
oznaczał, że chodzi o imię boskie. Znak słońca (ud) —
oznaczający

także

„dzień"

albo

„światło"

—

poprzedzony

gwiazdą

czyta

się

„bóg--słońce"

(babbar).

Gdy ktoś próbuje dostosować istniejący system pisma

do  innego  języka  niż  ten,  dla  którego  pismo  zostało
stworzone,  powstają  zawsze  trudności.  Kiedy  w  grę
wchodzi  pismo  alfabetyczne,  wystarczy  zwykle  dodać
kilka  znaków:  w  polskim  np.  mamy  litery  ą,  ę,  ś,  ć,
których  brak  w  łacinie.  Dodanie  tych  znaków  było
operacją  dosyć  prostą.  Akadowie  stanęli  przed
trudniejszym zadaniem, gdy przyszło im dostosować do
własnego  języka  pismo  sumeryjskie;  języki  semickie
mają  bowiem  zupełnie  inną  strukturę  niż  sumeryjski:
wyrazy  są  zwykle  kilku-sylabowe,  istnieje  odmiana
rzeczownika  i  czasownika.  Upraszczając  nieco  sprawę,
można  powiedzieć,  że  Akadowie  zastosowali  pismo
sylabowe,  używając  dla  swych  zgłosek  odpowiednich
znaków  określających  wyrazy  sumeryjskie.  Często
jednak używali ideogramów w sumeryjskim znaczeniu,
podstawiając  tylko  słowa  własnego  języka.  Tak  np.
sumeryjski znak mu czytany był śumu i znaczył „imię"
albo  jako  sylaba  mu  wchodził  w  skład  wie-'  lu
rozmaitych, wyrazów akadyjskich. Wspomnieliśmy już,
ż

e znak sumeryjski ud znaczył m.in. „słońce"

lub.„dzień". Jeśli pisarz akadyjski chciał podkreślić, ze
chodzi  o  „dzień"  (po  akadyjsku  umu),  to  do  znaku  ud
dopisywał  właśnie  znak  mu^Y  V^g^  (ud-miz),  jeśli
chciał  napisać  „słońce"  (po  akadyjsku  samśu)  —
dodawał su ^Y Jy fud-śu). W naszym

noga

gwiazda

stonce

oko

piśmie  też  są  ideogramy,  mianowicie  cyfry,  a  jeśli
np.  napiszemy  w  sposób  skrótowy  „4-ma"  zamiast
„czterema",  to  postąpimy  tak  samo,  jak  pisarz  aka-
dyjski.

Łatwo się domyślić, że sposób pisania musiał być w

tych  warunkach  skomplikowany.  Nazywamy  go
wyrazowo-sylabowym  ze  względu  na  dwie  za-
sadnicze  możliwości  odczytania  każdego  znaku.  W
praktyce każdy prawie znak dawał się jednak czytać
na  wiele  więcej  sposobów,  ponieważ  duża  ilość
wyrazów  miała  bądź  identyczne  brzmienie,  bądź
podobne  znaczenia.  Gdy  napotykamy  w  tekstach
wspomniany  już  sumeryjski  znak  słońca  (ud),
musimy  przy  czytaniu  wybrać  pomiędzy  sylabami
ud,  ut,  tam,  par,  pir,  lah,  hiś  oraz  możliwościami  od-
czytania całych wyrazów.

Nie trzeba tłumaczyć, że opanowanie sztuki czy-

tania  i  pisania  było  osiągnięciem  nie  lada.  Stąd  też
władali  nią  w  zasadzie  tylko  zawodowi  pisarze,
którzy  w  specjalnych  szkołach  przez  kilkanaście  lat
studiowali  tajniki  pisma.  Nic  dziwnego,  że  te
umiejętności były wysoko cenione, a młody człowiek,
który w ciężkim trudzie je zdobył, mógł być pewien
dalszej  kariery  w  służbie  świątyni  lub  dworu
królewskiego.  Mógł  też  wykorzystać  je  z  pożytkiem
na własny rachunek, zostając np. kupcem.

Pismo klinowe, mimo naturalnej ewolucji kształtu

znaków, pozostało w zasadzie nie zmienione przez trzy
tysiąclecia. Zastanawiające, że nikt w owym czasie nie
próbował  uprościć  tak  skomplikowanego  i  na  pewno
mało  praktycz^aćgo  systemu.  Jedną  z  głównych
przyczyn  konserwatyzmu  stały  się  niewątpliwie
względy  religijne.  Mieszkańcy  Mezopotamii  z  wielką
pieczołowitością przechowywali starodawne tradycje.
Nie było dla nich bynaj-

mniej  obojętne,  w  jakiej  formie  je  przekazać.  Pismo
miało  w  równym  stopniu  charakter  utylitarny,  co
magiczny.  Jak  się  jeszcze  przekonamy,  wizerunku
przedmiotu  nie  uważano  za  coś  z  gruntu  odmiennego
od  samego  przedmiotu.  Tak  samo  znak  pisarski
utożsamiano  z  rzeczą,  którą  oznaczał.  Nie  był  tylko
symbolem  rzeczy,  lecz  również  nią  samą.  Inny  rodzaj
zapisu,  chociażby  alfabetyczny,  z  którym  Asyryjczycy
mogli  się  zapoznać  u  swych  fenickich  i  aramejskich
poddanych,  zniszczyłby  magiczną  siłę,  jaka  łączyła
pismo

całym

wyobrażal-nym

wiatem.

Konserwatyzm

mezopotamski

wynikał

istoty

wiatopoglądu. Pismo klinowe, nierozłącznie związane

z kulturą Mezopotamii, wyszło z użycia dopiero wtedy,
gdy ona sama zamarła.

Trwałość materiału pisarskiego i sprzyjające w tym

przypadku

warunki

klimatyczne

Mezopotamii

zapewniły

dochowanie

się

dziesiątków

tysięcy

tabliczek  o  najrozmaitszej  treści.  Ogromna,  jeśli  nie
większa  część  odnalezionych  tekstów  nie  została
dotychczas  wykorzystana.  Opublikowane  tabliczki
tworzą  mimo  to  zestaw  bardzo  bogaty,  który  pozwała
dość dobrze zrozumieć świat pisarzy i czytelników. Jak
już  wspominaliśmy,  pisma  używano  przede  wszystkim
do celów praktycznych. Na zawartość wielu archiwów,
odkrytych  w  miastach  Mezopotamii,  składają  się
dokumenty gospodarcze i listy o znaczeniu prywatnym
lub państwowym. Bardzo wcześnie władcy sumeryjscy,
a  za  ich  przykładem  prawie  wszyscy  późniejsi,
opatrywali  napisami  pomniki  swego  panowania;
inskrypcje  królewskie  —  poczynając  od  napisu  na
wspomnianej  już  ,,Steli  sępów"  Eannatuma,  a  kończąc
na  rocznikach  asyryjskich  —  nie  tylko  przekazują
wiadomości historyczne, ale pomagają także zrozumieć
wyobrażenia

mieszkańców Mezopotamii o istocie władzy królew-
skiej i roli panującego w różnych epokach.

Nie brak również w piśmiennictwie Mezopotamii

utworów,  które  nie  odznaczały  się  doraźną  przydat-
nością  praktyczną.  Istnieje  wiele  tekstów  prawnych,
naukowych,  magicznych,  religijnych.  One  to  właśnie
miały najdłuższy żywot. Starannie przechowywane, w
razie  potrzeby  przepisywane,  pozostawały  częścią
ż

ywej tradycji nieraz przez tysiąclecia. Można też

miało mówić o naukowej działalności filologicznej

pisarzy  i  kapłanów,  przynajmniej  w  niektórych
okresach.  Rzecz  charakterystyczna,  że  nasilenie  tej
działalności  przypada  na  czasy  ubogie  w  twórczość
oryginalną.  Literatura  sumeryjska  przetrwała  przede
wszystkim na tabliczkach z okresu Isin-Larsa: były to
czasy  dominacji  ludów  semic-kich,  kiedy  język
sumeryjski zaczynał wychodzić z codziennego użycia.
Stąd  właśnie  potrzeba  utrwalenia  tekstów,  którym
groziło zapomnienie. Jest w istocie możliwe, że wiele
wcześniejszych utworów przekazywano dotychczas za
pomocą  żywego  słowa.  Wiadomo,  że  wiele  ludów
starożytnych  potrafiło  w  ten  sposób  przekazywać
teksty literackie przez długie wieki (przykładem mogą
być  poematy  Homera).  Dla  literatury  w  języku
akadyjskim

okresem

utrwalania

dziedzictwa

kulturalnego były czasy Kasytów, kiedy nie notujemy
prawie  żadnych  przykładów  twórczości  oryginalnej,
mamy  natomiast  liczne  kopie  wcześniejszych  dzieł
oraz  prace  o  charakterze  filologicznym  (tłumaczenia,
słowniki itp.).

Najbogatszy jednak zbiór piśmiennictwa mezopo-

tamskiego  powstał  z  inicjatywy  asyryjskiego  władcy
Assurbanipala;  jest  to  jego  biblioteka  w  Nini-wie,  z
której  zachowało  się  ponad  20  000  tabliczek,
zawierających — nieraz w kilku egzemplarzach —

około  900  utworów.  Celem  jej  było  zgromadzenie
całej  spuścizny  kulturalnej  czasów  wcześniejszych.
Kopie,  sporządzane  z  królewskiego  polecenia  w  róż-
nych  archiwach  Babilonii  i  Asyrii,  nie  odtwarzały
oczywiście  wszystkich  dzieł,  lecz  tylko  te,  które
przedstawiały  w  oczach  współczesnych  największą
wartość,  ocenianą  z  punktu  widzenia  przydatności.
Opowieści  o  początku  świata  i  bogach miały  wartość
poznawczą,  teksty  magiczne  przydawały  się  w
praktyce,  sentencje  i  rozważania  o  życiu  służyły
kształtowaniu umysłowości człowieka.

Wartości poznawcze przedstawia niewątpliwie

każda  dobra  literatura.  Jednakże  nasze  pojęcie  li-
teratury  nie  pasuje  do  wyboru  dokonanego  przez
kopistów  Assurbanipala.  Tylko  niewielki  procent
utworów  ma  dla  nas  wartość  literacką.  Nowożytni
badacze zajmowali się przede wszystkim tymi właśnie
utworami i one to wyłącznie są szerzej znane. Optyka
starożytnych była jednak całkiem inna. Aby zapoznać
czytelnika

zainteresowaniami

Assurbanipala,

niewątpliwie dosyć typowymi, wymieńmy działy jego
biblioteki,

rzecz

prosta,

według

dzisiejszej

klasyfikacji.  Mamy  więc  ponad  300  tabliczek
rozmaitych przepowiedni, ok. 200 słownikowych, 100 z
tekstami  modlitw,  również  ok.  100  zawierających
zaklęcia i zamawiania, podczas gdy nie więcej niż 40
—  to  teksty,  które  zaliczylibyśmy  do  literatury
pięknej.

Takie

są

proporcje

tekstów

lepiej

zachowanych; trudno natomiast określić charakter
wielu fragmentów.

Biblioteka Assurbanłpala powstała na krótko przed

ostatecznym

skostnieniem

piśmiennictwa

Me-

zopotamii. Wcześniejsze zbiory również oddziela od
powstania oryginałów znaczny, często trudny lub
niemożliwy do określenia przedział czasu. Tru-

17. Posążek Ebih-ila,intendenta pałacu
w Mań. Połowa III tysiąclecia p.n.e.

dno w tych warunkach badać rozwój myśli sume-
ryjskiej czy babilońskiej. Ograniczmy się więc do
spojrzenia na tę późną, ale najpełniejszą kolekcję.

Antologia, która uszanowałaby proporcje utworów

zawartych w bibliotece Assurbanipala, nie miałaby
zapewne

wielkiego

powodzenia

dzisiejszych

czytelników.  Trzeba  jednak  zdać  sobie  sprawę,  że
mamy  do  czynienia  z  kulturą  o  systemie  wartości
całkiem  różnym  od  naszego.  Postarajmy  się  więc
zrozumieć  ludzi,  dla  których  wróżby  i  zaklęcia  były
ważniejsze  niż  wszystko inne. Spróbujmy  wejść  w  ten
obcy świat.

Podania, hymny i modlitwy Sumeru, Akadu, Ba-

bilonii  i  Asyrii  zapoznają  z  niezmiernie  licznym  za-
stępem  bóstw  o  różnych  przymiotach  i  funkcjach,  z
rozmaitymi,  nieraz  sprzecznymi  wersjami  mitów  o
początku  świata,  czynach  bogów  i  legendarnych
bohaterów.  Wrócimy  jeszcze  do  tych  utworów,  aby
przedstawić  z  ich  pomocą  główne  rysy  religii  Mię-
dzyrzecza.  Teraz  spróbujmy  określić  sposób  rozu-
mienia  świata  i  człowieka,  leżący  u  podstaw  tej
twórczości.

Starożytni mieszkańcy Mezopotamii przyjmowali za

pewnik, że rzeczywistość jest jednorodna: bogowie i
ludzie, istoty żywe i przedmioty nieożywione, a nawet
słowa i nazwy zawarte w języku nie stanowią różnych
kategorii,

lecz

części

tego

samego

wiata.

Rozgraniczenie ducha i materii nie istnieje. Jedność ta
sprawia, że między wszystkimi rzeczami istnieją
związki

zależności.

Należy

ich

szukać

niezmierzonym bogactwie i różnorodności zjawisk,
wnikliwie obserwując fakty i układając je w
logicznym porządku.

Takie rozumowanie i takie postępowanie jest

właściwe dla każdej społeczności ludzkiej, która

16. Męska głowa z Chafadży.
Polowa III tysiąclecia p.n.e.

15. Kobieca głowa z Tell Agrab.

Polowa III tysiąclecia p.n.e.

28. Fragment steli Sargona, znaleziony w Suzie. Około 2300 r. p.n.e.

w  niezrozumiałym  świecie  próbuje  znaleźć  skuteczne
sposoby  działania.  Nie  inne  były  metody  myśli
naukowej  czasów  nowożytnych;  ona  także  szukała
koniecznych

związków

między

skutkami

przyczynami, śledząc i klasyfikując fakty, tyle tylko,
ż

e potrafiła przez uogólnienie odróżnić cechy istotne

od nieistotnych. To jest właśnie zasadnicza różnica.

Sumerowie i ich następcy nie znali myślenia ab-

strakcyjnego,  lecz  tylko  konkretne.  Na  dalszych
stronach  książki  znajdziemy  kilka  przykładów  ilu-
strujących  ten  sposób  rozumowania,  oparty  wyłącznie
na  faktach,  a  nie  na  pojęciach  ogólnych.  Jest  to
szczególnie  wyraźne  w  dziedzinie  prawa,  które  nie
wyróżniało  rodzajów  przestępstw,  jak  zabójstwo,
kradzież itd., lecz tylko konkretne przypadki. To samo
widzimy  w  matematyce:  Babiloń-czycy  rozwiązywali
dla

potrzeb

praktycznych

problemy

tak

skomplikowane,

ja k

równania

kilkoma

niewiadomymi czy logarytmy, nie sformułowali jednak
ani jednej zasady ogólnej. Teksty matematyczne to
zbiory zadań, które uczyły, ja k przez analogię
rozwiązać inne podobne przypadki.

Próbując łączyć ze sobą poszczególne fakty, sta-

rożytni  nie  mieli  do  wyboru  innej  drogi,  ja k   tylko
poszukiwanie  podobieństw  i  wyciąganie  z  nich
wniosków.  Nie  znając  rozumowania  abstrakcyjnego,
opierali  się  przy  tym  wyłącznie  na  doświadczeniu.
Określony  sposób  rachowania  dawał  prawidłowy
wynik  zadania  algebraicznego;  można  było  zatem
stosować

ten sposób

innych

przypadkach,

różniących się danymi liczbowymi. Określony układ
gwiazd na niebie poprzedził jakieś wydarzenie; zatem
gdy ten sam układ pojawiał się znowu, należało
oczekiwać podobnego wydarzenia. Oczywiście,

prognoza  nie  zawsze  się  sprawdzała,  ale  przecież
wiele  czynników  mogło  wpłynąć  na  bieg  wypadków.
Trzeba  więc  badać  sumiennie  wszystkie  okoliczności
wydarzeń,  aby  zyskać  wiedzę,  która  pozwoli
przewidzieć  podobne  skutki  w  przyszłości.  Wszystko
może mieć znaczenie, bo przecież wszystkie rzeczy są
wzajemnie  powiązane.  Trzeba  tylko  uważnie  śledzić
podobieństwa, choćby nawet nie były oczywiste.

Zachowanie się zwierząt, zjawiska naturalne,

osobliwy kształt jakiegoś przedmiotu, sny — wszystko
to było domenę wróżbitów. Szczególną jednak wagę
przypisywano

zjawiskom

astronomicznym

(Mezopotamia jest ojczyzną astrologii) oraz wyglądowi
wątroby zwierząt ofiarnych. W tej ostatniej dziedzinie
wypracowano  cały  system,  według  którego  należało
badać  kolejno  każdą  część  organu  i  wyciągać
odpowiednie  wnioski.  Podobne  było  również  zadanie
lekarza:  obserwując  symptomy  choroby,  starał  się
przewidzieć,

podstawie

uprzedniego

doświadczenia, jakich potrzeba środków zaradczych.
Rzecz prosta — im dokładniejsza obserwacja, tym
ś

ciślejsza diagnoza i większa szansa wyleczenia.

Głównym dążeniem mezopotamskich badaczy była

więc dokładność i precyzja, a podstawową ambicja —
zbliżenie do ideału matematycznego. Skoro astrolodzy
potrafili  przewidzieć,  na  podstawie  obliczeń,  układy
ciał  niebieskich,  to  również  w  innych  dziedzinach
metody  ścisłe  powinny  znaleźć  zastosowanie.  Jeśli  ta
zasada  postępowania  nie  zawsze  dawała  prawidłowe
rezultaty,  to dlatego,  że wyłącznie  praktyczna  wiedza
nie  odróżniała  przypadku  od  reguły.  Brakło  jej
umiejętności  przetworzenia  pojedynczych  faktów  w
ogólne prawa.

Dopiero Grecy obalą tę barierę myślową i stworzą
podstawy badań naukowych.

Jak z powyższych uwag wynika, najważniejszym

celem,  jaki  stawiała  sobie  nauka  Międzyrzecza,  było
przewidywanie  przyszłości.  Na  tym  skupiały  się
wszystkie  jej  wysiłki,  temu  podporządkowano  cały
system  myślenia.  Wiedza  o  przyszłości  była  po-
trzebniejsza niż wyjaśnienie tego, co już się wydarzyło
i zmienić się nie da. Ten czysto utylitarny, praktyczny
punkt widzenia miał uzasadnienie w przyjętym obrazie
ś

wiata, według którego przyszłość jest z góry ustalona:

corocznie bogowie określają losy zarówno całych
społeczności, jak i poszczególnych ludzi. Stąd właśnie
dążenie do odgadnięcia boskich zamiarów z ich
zapowiedzi

różnego

rodzaju.

Istniały

bowiem

możliwości częściowego przynajmniej wpływu na bieg
wypadków.  Służyły  temu  nie  tylko  modlitwy  i  prośby
do  bogów,  ale  także,  jeśli  nie  przede  wszystkim,
zabiegi magiczne. Te ostatnie, właściwie zastosowane,
musiały spowodować pożądany skutek. Na tym polega
wszelka  magia:  określone  czynności  paraliżują
działanie  wrogich  czy  tylko  nieprzychylnych  sił,
pomagają np. choremu w ten sam sposób i na tej samej
zasadzie co lekarstwo.

Człowiek może rozgniewać boga przestępstwem

bądź  też  niezamierzonym  błędem,  ale  może  też  od-
wrócić złe skutki przez odpowiednie zaklęcia i ofiary.
Jeśli  więc  wróżba  poinformuje  w  porę  o  nie-
bezpieczeństwie, jest jeszcze czas przedsięwziąć środki
zaradcze.  Oprócz  arbitralnej  woli  bóstwa,  ferującego
wyroki  wedle  nieprzeniknionych  zasad  lub  kaprysów,
człowiekowi  grożą  jeszcze  złe  moce  i  demony,  w
których  naturze  leży  przynoszenie  szkody,  a  także
czary nieprzyjaznych ludzi. Prawdo-

podobnie  i  ta  złowroga  działalność  jest  również  objęta
zawczasu  boskim  wyrokiem,  można  ją  jednak
unieszkodliwić  egzorcyzmami,  jeśli  człowiek  jest
uprzedzony.  Magia  kwitnie  więc  na  równi  z  wróż-
biarstwem i obie te dziedziny zajmują wiele miejsca w
ż

yciu każdego człowieka i w całej kulturze Me-

zopotamii. Od nich zależy powodzenie lub nie-
szczęście, życie lub śmierć. Cóż dziwnego, że przy-
wiązywano do nich taką wagę?

Zdając sobie sprawę, że — mimo wszystkich za-

biegów  i  wysiłków  —  nieszczęść  uniknąć  się  nie  da,
Babilończyk  stawał  wobec  dręczącego  pytania,  jak  się
wobec  nich  zachować.  Buntować  się  nie  ma  sensu,
zgłębić boskich zamiarów do końca nie sposób. Jedyną
rozsądną  postawą  jest  pogodzić  się  z  losem  w  nadziei,
ż

e bogowie zlitują się nad niewinnie cierpiącym. Taki

jest sens

wszystkich tekstów,

które poruszają

zagadnienia  moralne.  Zaufać  bóstwu,  szanować
ustalony  porządek  i  postępować  sprawiedliwie  —  oto
recepta  zarówno  ludowych  przysłów,  jak  i  utworów
literackich

przeznaczonych

dla

elity.

Głęboki

konserwatyzm, wiara w niezmienność świata, nad
którym panują ustanowione raz na zawsze prawa,
cechują całą cywilizację Międzyrzecza.

Bogowie Mi

dzyrzecza

Nie jest łatwo przedstawić w systematycznym ujęciu

religię Mezopotamii, a jeszcze trudniej omówić jej
dzieje, mimo że dysponujemy dużą ilością tekstów i
wyobrażeń

plastycznych.

Pomniki

myśli

mezopotamskiej zachowały się głównie w zbiorach

stosunkowo późnych, trudno więc określić, co w nich
jest

przekazem

tradycji,

zmianą

lub

uzupełnieniem.  Mit  sumeryjski  zapisany  ok.  1800  r.
p.n.e.  różni  się  zapewne  od  nie  znanego  nam  pier-
wowzoru  z  III  tysiąclecia.  Co  więcej,  zachowane
wersje  są  często  sprzeczne.  W  każdym  mieście  pa-
nowały wierzenia nieco inne, związane z miejscowym
kultem

tradycjami.

Wydarzenia

polityczne,

powodujące  wzrost  znaczenia  niektórych  miast,  np.
Babilonu  czy  Assur,  również  przyczyniały  się  do
rozpowszechnienia  wierzeń  właściwych  tym  ośrod-
kom.  Wypadnie  zatem  ograniczyć  się  tutaj  do
przedstawienia  tylko  tych  rysów  religii,  które  były
przyjęte powszechnie.

Mówiliśmy już, że w pojęciu mieszkańców Mię-

dzyrzecza  cały  świat  —  wszystko,  co  widzialne  i
niewidzialne  —  stanowił  jedność.  Ludzie  i  przed-
mioty, ich nazwy i imiona, bogowie i demony, myśli i
zamiary istot boskich i ludzkich nie różniły się między
sobą  jakościowo.  Pozostawały  w  ścisłej  wzajemnej
zależności.  Dlatego  właśnie  możliwa  była  sztuka
przepowiadania  i  magia.  Mówiliśmy  również,  że  bieg
wydarzeń  uważano  za  ustalony  z  góry,  podlegający
jednak  korekturom  przez  świadome  lub  nieświadome
działanie.  Modlitwy  i  zabiegi  magiczne  mogły
odmienić  niekorzystne  wyroki  losu;  niezamierzone
uchybienia  narażały  człowieka  na  zemstę  i  karę
bogów.  Skutki  takiego  grzechu  można  było  jednak  w
porę  odwrócić  umiejętnym  postępowaniem.  Takie
pojęcia o świecie przetrwały przez cały okres istnienia
religii  mezopotamskiej  i  stanowią  klucz  do  jej  zrozu-
mienia.

Bardzo liczne bóstwa sumeryjskie i akadyjskie

uosabiały zasadniczo eJementy ś w ia ta .widzialnego

i zjawiska fizyczne. Tak więc na czele panteonu stoją
trzy  bóstwa  kosmiczne:  Ań,  Enlil  i  Enki  (w  języku
akadyjskim:  Anu,  Enlil,  Ea),  które  pierwotnie
personifikują  —  w  tej  samej  kolejności  —  niebo,
ziemię  i  świat  podziemny,  wyobrażany  jako  ocean.
Wszystkie trzy odgrywały główną rolę w wierzeniach
Sumeru:  Ań  był  bogiem  najwyższym,  Enlil  ustalał
przeznaczenie,  Enki,  stwórca  i  nauczyciel  człowieka,
był uznawany za mistrza magii i przepowiedni.

W późniejszych czasach bogowie kosmiczni od-

grywają  rolę  raczej  bierną,  z  wyjątkiem  może  Ea,
który  swym  kwalifikacjom  magicznym  zawdzięczał
długowieczną popularność. W czasach Kasytów, kiedy
dokonano ostatecznej systematyzacji panteonu, wielka
trójca  budziła  zainteresowanie  głównie  teologów  i
myślicieli.  Wyobrażano  ją  w  sztuce  za  pomocą
symboli:  byk  albo  tiara  z  rogami  leżąca  na  tronie
symbolizowały Anu, taka sama tiara — En-lila, rybo-
kozioł — Ea.

Druga co do ważności triadę bóstw mezopotam-

skich stanowią: Sin, Szamasz i Isztar. Były to bóstwa
astralne.  Sin  (sumeryjski  Nanna)  uosabiał  księżyc  i  z
tej  racji  rządził  kalendarzem  oraz  corocznym
odnawianiem  się  roślinności,  która  odradza  się
cyklicznie,  jak  księżyc  po  nowiu.  Sin  cieszył  się
zawsze  wielką  czcią,  a  u  schyłku  niepodległej
Mezopotamii  podjęto  nawet  próbę  uczynienia  go
głównym  bóstwem  królestwa  chaldejskiego  (por.  s.
54).  Szamasz  (sumeryjski  Utu  albo  Babbar)  był
słońcem,  które  wszystko  widzi,  i  dlatego  stał  się
strażnikiem  sprawiedliwości  oraz  sędzią  wszystkich
ludzi. To on właśnie wyobrażony jest na słynnej steli
Hammurabiego  (por.  ii.  52)  w  roli  gwaranta  zbioru
praw, to on w czasach asyryjskich karał nie-

przyjaciół  władzy  Assura.  Z  kolei  Isztar  (sumeryj-ska
Inanna),  identyfikowana  z  planetą  Wenus  —  to
bogini-matka,  opiekunka  miłości,  ale  także  i  wojny;  z
czasem  utożsamiono  z  nią  wszystkie  inne  boginie
babilońskie.

Każde miasto Mezopotamii otaczało szczególna -

czcią  swego  boga  opiekuna,  który  zamieszkiwał  w
największej  świątyni  i  troszczył  się  o  dobrobyt
mieszkańców  oraz  potęgę  władcy.  Dlatego  nie  można
właściwie  powiedzieć,  kto  był  głównym  bogiem
Mezopotamii.  Każdy  uznawał  przede  wszystkim  boga
swego  miasta,  nie  zaniedbując  zresztą  innych,  do
których  zwracał  się  w  określonych  okolicznościach.  I
tak  Uruk  czciło  w  świętym  okręgu  Eanna  („Dom
Nieba") boga Ań, Nippur — Enlila, Eridu — Enki, Ur
księżycowego  Nannę,  Sippar  —  Babbara.  Gdy
Eannatum  z  Lagasz  zwyciężył  swych  wrogów,
wyobraził  na  steli  zwycięstwa  („Steli  sępów")  opie-
kuna Lagasz — Ningirsu, trzymającego pokonanych w
sieci.

Niektórzy początkowo nie tak ważni bogowie miast,

które stały się później stolicami wielkich państw,
zrobili

największą

karierę.

Opiekun

Babilonu,

Marduk,  stał  się  z  bóstwa  lokalnego  bogiem
narodowym,  czczonym  w  całej  Mezopotamii  od
czasów  Hammurabiego  aż  do  końca  dynastii  chal-
dejskiej  w  VI  w.  p.n.e.  To  jemu  poświęcono  babi-
loński  ziggurat  Etemenanki,  czyli  Wieżę  Babel,  jego
symbolizują smoki wzdłuż drogi procesyjnej, wiodącej
do  tego  sanktuarium  (por.  ii.  85).  Był  dla
Babilończyków  pierwszym  z  bogów,  wyznaczał  losy
ludziom  i  całemu  państwu.  Później  nazywano  go  po
prostu  Bel  („Pan")  i  pod  tym  imieniem  poznali  go
mieszkańcy  Syrii,  którzy  czcili  go  aż  do  triumfu
chrześcijaństwa.

W tym samym czasie państwu asyryjskiemu pa-

tronował  Assur  —  pierwotnie  bóg  miasta  o  tej  samej
nazwie,  później  opiekun  całego  imperium.  Wielu
królów  asyryjskich  nosi  imiona  świadczące  o  czci  dla
tego boga.

Nie sposób tu wymienić wszystkich pozostałych

postaci  panteonu.  Trzeba  jednak  wspomnieć  o  ba-
bilońskim  Nabu,  który  opiekował  sią  intelektualną
dziedziną  działalności  człowieka,  a  w  szczególności
pismem.  Jako  bóg-pisarz  notował  pod  dyktando
Marduka  wyznaczone  losy  na  tabliczkach  przezna-
czenia.  Stąd  zawsze  żywy  jego  kult  we  wszystkich
warstwach społeczeństwa. Bardzo interesująca jest  też
postać  Tammuza  (sumeryjski  Dumuzi),  który  co  roku
umierał  i  odradzał  się  wraz  z  całą  przyrodą.  Eył
kochankiem  bogini  Isztar.  Jego  kult  rozszerzył  się  na
inne  kraje  i  przeniknął  nawet  do  mitologii  klasycznej,
która znała tego boga pod imieniem Adonisa.

Bogowie Międzyrzecza byli zazwyczaj przedsta-

wiani  w  postaci  ludzkiej,  z  atrybutami  odpowiada-
jącymi  roli  każdego  z  nich.  Najłatwiej  możemy  ich
poznać  po  tiarze  z  rogami,  która  prawie  zawsze
odróżnia  bogów  od  śmiertelników.  Z  czasem  zazna-
czyła  się  skłonność  do  zastępowania  wizerunków
boskich  symbolami;  możemy  to  zauważyć  np.  na
kasyckich stelach kudurm (por. s. 188—195; ii. 54). W
sztuce asyryjskiej bogowie prawie wcale nie występują
i  tylko  postaci  demonów,  spełniające  funkcję
magiczną,  reprezentują  tam  świat  niewidzialny.  Mimo
ogromnego

znaczenia

religii

yciu

ludów

Mezopotamii, wyobrażenia bóstw nie były wcale
najczęstszym tematem sztuki.

Nieodłączną częścią świadomości religijnej są mity,

opowiadające o bogach i bohaterach działa-

jących w zamierzchłej przeszłości. Nauka współczesna
widzi  w  nich  nie  tylko  legendy,  ale  szuka  ogólnych
zasad  konstrukcji  myślowej,  na  której  się  opierają,  i
odnajduje w nich podstawy poglądów na świat i życie.
Główne  wątki  mitologii  Międzyrzecza  to  stworzenie  i
porządek  świata  oraz  śmierć,  a  więc  odwieczne  i
podstawowe zagadnienia wszelkiej filozofii.

Spośród kilku wersji mezopotamskiej kosmogonii,

tj.  doktryny  o  początku  świata,  najlepiej  znany  jest
wątek  przedstawiony  w  babilońskim  eposie,  zwanym
od  początkowych  słów  Enuma  elisz...  (Kiedy  w
górze...).  Epos  ten  powstał  zapewne  w  pierwszej
połowie  II  tysiąclecia  p.n.e.,  częściowo  na  kanwie
dawnych  mitów  sumeryjskicb,  zachował  się  jednak  w
odpisach  z  pierwszej  połowy  I  tysiąclecia  p.n.e.
Opowieść  o  pierwotnym  chaosie,  który  uosabiały
potwory  Tiamat  i  Apsu,  oraz  o  zrodzonych  z  nich
bóstwach

przechodzi

opis

walki

wydanej

odwiecznym  siłom  przez  nowych  bogów.  Zmagania
początkowo  przebiegają  niepomyślnie  dla  buntow-
ników,  dopóki  ich  wodzem  nie  zostaje  Marduk,  który
ć

wiartuje ciało pramatki Tiamat i tworzy z niego świat.

Siły bezładu zostają unieszkodliwione. Marduk nadaje
prawa całej naturze, stwarza człowieka, ustala przyszłe
losy zarówno ludzi, jak i całego świata.

Jak łatwo się domyślić, rola Marduka w dziele

stworzenia  jest  dodatkiem  okresu starobabilońskie-go,
który  wywyższył  to  narodowe  bóstwo.  Cały  poemat
recytowano uroczyście w święto Nowego Roku, kiedy
to  Marduk  miał  wyznaczać  losy  na  rok  następny.
Objaśnieniu  i  gloryfikacji  święta  służył  więc  cały
utwór, będący przekształconą i uporządkowaną wersją
starych mitów.

Dalsze dzieje świata zawarte są w opowieściach o

potopie,  który  bogowie  zesłali  na  ludzkość,  aby  ją
wygubić.  Tylko  jeden  człowiek,  Utnapisztim,  został
ostrzeżony  przez  przyjaznego  boga  Ea  i  zdołał  się
uratować wraz z całą rodziną budując zawczasu arkę,
na  którą  zabrał  także  zwierzęta  i  rośliny,  jako
zawiązek  przyszłego  życia.  W  odróżnieniu  od  opo-
wiadania  biblijnego  o  podobnej  treści,  mit  mezo-
potamski przedstawia potop nie jako karę za grzechy,
lecz  jako  kaprys  bogów,  pozbawiony  motywów
etycznych. Według jednej wersji, bogowie skarżą  się
na  hałas,  powodowany  przez  coraz  liczniejszą
ludność, który utrudnia im sen. Poniewczasie dopiero
orientują  się,  że  składane  przez  ludzi  ofiary  były  im
miłe,  z  zadowoleniem  więc  przyjmują  wiadomość  o
niespodziewanym  ocaleniu  Utna-pisztima,  a  dzięki
temu również zachowaniu rodu ludzkiego.

Bogowie ukazują się nam jako istoty nieczułe na

los człowieka, oczekujące od niego tylko zaspoko-
jenia swych potrzeb. Jest to wyrazem fatalistycz-nego
i

zasadniczo

pesymistycznego

wiatopoglądu

mieszkańców Międzyrzecza. Jeśli bogowie mają po-
czucie

sprawiedliwości,

której

strażnikiem

jest

Szamasz,  to  nie  ma  ona  nic  wspólnego  z  miłosier-
dziem.  Stąd  też  stosunek  do  bogów  pozbawiony  jest
właściwie  pierwiastków  uczuciowych:  trzeba  im
służyć; można ich prosić o spełnienie życzeń; można
też,  poprzez  magię,  wymuszać  to,  czego  się  pragnie.
Nie

dostrzegamy

jednak

ladów

religijności

bezinteresownej.

Tematem stale przewijającym się w mitologii jest

lek  przed  śmiercią.  Doczesne  dobra  i  przyjemności
urywają  się  z  chwilą  przejścia  do  ponurego  świata
podziemnego, gdzie nie ma j u ż  żadnej nadziei. Nie-

miertelni są tylko bogowie, jedynie w drodze wy-

jątku przywileju tego dostąpił również bohater
potopu, Utnapisztim.

Słynny epos o Gilgameszu, spisany w zachowanej

formie  prawdopodobnie  w  pierwszej  połowie  II
tysiąclecia  p.n.e.,  przedstawia  daremne  usiłowania
nadludzkiego  króla  Uruk  w  celu  zdobycia  nie-
ś

miertelności. Gilgamesz — najsilniejszy spośród

ludzi,  zwycięzca  potworów,  pełen  radości  życia  —
uświadamia  sobie,  po  stracie  przyjaciela  Enkidu,  że
wobec  groźby  śmierci  wszystkie  jego  przewagi  nie
mają  znaczenia.  Wyprawia  się  wiec  w  daleką  drogę,
aby  odwiedzić  Utnapisztima  i  wydobyć  od  niego
tajemnicę

nieśmiertelności.

celu

wędrówki

wysłuchuje opowieści o potopie i otrzymuje magiczną
receptę

urzeczywistnienie

swych

pragnień.

Zdobywszy, wedle wskazówek, ziele nieśmiertelności,
nie upilnował go jednak przed podstępnym wężem;
smutny i zrezygnowany musiał wrócić do swego Uruk,
by tam — gdy już stracił szansę — oczekiwać na los,
który jest wspólny wszystkim ludziom.

Podobne myśli zawiera sumeryjska opowieść o

zejściu  króla  Urnammu  do  świata  podziemnego.
Zmarły  król  spotyka  tam  dawniejszych  władców,
wśród  nich  także  Gilgamesza,  który  zapoznaje  go  z
prawami i obyczajami zaświatów. Urnammu nie może
się  pogodzić  ze  swym  nowym  bytowaniem  i  z
rozpaczą  wspomina  zakończone  życie.  Posępny  „kraj
bez  powrotu",  w  którym  rządzą  Nergal  i  jego
małżonka  Ereszkigal,  groźny  jest  nawet  dla  bogów.
Sama  wielka  Isztar  zapłaciła  życiem  za  lekkomyślną
próbę zejścia do podziemi. Wraz z nią zamiera jednak
całe  życie:  usycha  roślinność,  zwierzęta  przestają  się
rozmnażać, ludziom grozi zagłada po

odejściu  bogini  miłości.  Za  interwencją  bogów  Isztar
wraca  wprawdzie  do  życia,  ale  —  'według  wersji
sumeryjskiej — musi wydać władcom podziemi swego
kochanka  Dumuzi.  Według  innej  wersji  mitu  powracał
on  do  niej  rokrocznie  podobnie  jak  w  późniejszych
mitach  fenickich  i  greckich  Adonis  powracał  do
Afrodyty.  W  ten  sposób  tłumaczono  odradzanie  się
ż

ycia na ziemi każdej wiosny.

W oczach mieszkańców Międzyrzecza jedynie życie

doczesne  mogło  dać  człowiekowi  szczęście  i  radość.
Jeśli naraził się bogom, kara spadała na niego jeszcze
w  tym  życiu.  Jeden  z  wybitniejszych  utworów  w
języku  akadyjskłm  —  Ludlul  bel  nemęki...  (Będę
chwalił  pana  mądrości...)  —  jest  monologiem
nieszczęśnika  dotkniętego  niełaską  bogów,  której
przyczyny  nie  może-zrozumieć.  Za  sprawą  modlitw  i
obrzędów magicznych Marduk przywraca mu zdrowie
i  majątek,  a  rzecz  cała  kończy  się  pochwałą  dobrego
boga, którego udało mu się przebłagać.

Babilończycy nie wypracowali nigdy teologicznego

uzasadnienia nieszczęść i cierpień, jakie nieza-służenie
spadają na człowieka. Tym większą rolę odgrywały w
ich  świadomości  niezbadane  wyroki  losu.  Wśród
licznych  świąt,  obchodzonych  ku  czci  bogów  z  okazji
zmian  pór  roku  czy  zjawisk  astronomicznych,
szczególne znaczenie miało więc święto Nowego Roku
{ a k i l u ) ,  kiedy to bogowie decydowali o przeznaczeniu.
W  Babilonii  miało  ono  charakter  szczególnie
uroczysty,  łą czy ło  się  z  procesjami,  nadaniem  na
nowo  władzy  królowi,  recytacja  kosmogonicznego
eposu  Enuma  elisz...  Można  powiedzieć,  że  święto
streszczało w sobie całą religię babilońską (por. też. s.
264).

W życiu Mezopotamii religia odgrywała rolę naj-

ważniejszą  (podobnie  zresztą,  jak  w  życiu  każdej
społeczności  starożytnej).  Zachowała  do  końca  pier-
wotny  charakter:  bóstwa  uosabiały  siły  przyrody,
powszechne  było  uprawianie  magii,  brakowało  na-
tomiast  systemu  etycznego.  Religijność  miała  przede
wszystkim charakter formalny, obrzędowy i narzuciła
całej kulturze swoje piętno.