MATURA epoki


S P I S T R E Ś C I

1. RAMY CZASOWE

2 Powieść o psychice zbrodniarza i o złożonych motywach zbrodni GOTOBUTTON _Toc387006425 PAGEREF _Toc387006425 104

69.3 „LORD JIM” - JOSEPH CONRAD (KORZENIOWSKI) GOTOBUTTON _Toc387006426 PAGEREF _Toc387006426 105

69.3.1 Tresć GOTOBUTTON _Toc387006427 PAGEREF _Toc387006427 105

69.4 „MORALNOŚĆ PANI DULSKIEJ” - GABRIELA ZAPOLSKA GOTOBUTTON _Toc387006428 PAGEREF _Toc387006428 106

69.4.1 Kołtuństwo / Dulszczyzna GOTOBUTTON _Toc387006429 PAGEREF _Toc387006429 106

69.4.2 Dramat naturalistyczny GOTOBUTTON _Toc387006430 PAGEREF _Toc387006430 107

70. „WESELE” WYSPAŃSKIEGO JAKO DRAMAT SYMBOLICZNY GOTOBUTTON _Toc387006431 PAGEREF _Toc387006431 107

70.1.1 Stanisław Wyspiański - charakterystyka GOTOBUTTON _Toc387006432 PAGEREF _Toc387006432 107

70.1.2 Stosunek przedstawicieli inteligencji do chłopów GOTOBUTTON _Toc387006433 PAGEREF _Toc387006433 108

70.1.3 Symbole w „Weselu” GOTOBUTTON _Toc387006434 PAGEREF _Toc387006434 108

70.1.4 Artyzm w „Weselu” GOTOBUTTON _Toc387006435 PAGEREF _Toc387006435 109

70.1.5 Dramat romantyczny - porównanie z „Dziadami” GOTOBUTTON _Toc387006436 PAGEREF _Toc387006436 110

71. TWÓRCZOŚĆ STEFANA ŻEROMSKIEGO GOTOBUTTON _Toc387006437 PAGEREF _Toc387006437 111

71.1 „LUDZIE BEZDOMNI” GOTOBUTTON _Toc387006438 PAGEREF _Toc387006438 111

71.1.1 Wieloznaczność bezdomnośi GOTOBUTTON _Toc387006439 PAGEREF _Toc387006439 112

71.1.2 Dzieje Tomasza Judyma GOTOBUTTON _Toc387006440 PAGEREF _Toc387006440 112

71.1.3 Motywy decyzji Judyma GOTOBUTTON _Toc387006441 PAGEREF _Toc387006441 113

71.1.4 Uniwersalność GOTOBUTTON _Toc387006442 PAGEREF _Toc387006442 113

71.1.5 Idee Judyma GOTOBUTTON _Toc387006443 PAGEREF _Toc387006443 113

71.2 „DOKTOR PIOTR” GOTOBUTTON _Toc387006444 PAGEREF _Toc387006444 113

71.2.1 Trzy Płaszczyzny „Doktora Piotra” GOTOBUTTON _Toc387006445 PAGEREF _Toc387006445 114

71.3 „SIŁACZKA” GOTOBUTTON _Toc387006446 PAGEREF _Toc387006446 115

71.4 OPOWIADANIA O ROZLICZENIU ŻEROMSKIEGO Z IDEOLOGIĄ POZYTYWISTYCZNĄ GOTOBUTTON _Toc387006447 PAGEREF _Toc387006447 115

71.5 „ZMIERZCH” I „ZAPOMNIENIE” GOTOBUTTON _Toc387006448 PAGEREF _Toc387006448 115

71.6 „O ŻOŁNIERZU TUŁACZU” GOTOBUTTON _Toc387006449 PAGEREF _Toc387006449 116

71.7 „ROZDZIOBIĄ NAS KRUKI I WRONY” GOTOBUTTON _Toc387006450 PAGEREF _Toc387006450 116

71.8 „ECHA LEŚNE” GOTOBUTTON _Toc387006451 PAGEREF _Toc387006451 117

71.9 „NAGI BRUK” GOTOBUTTON _Toc387006452 PAGEREF _Toc387006452 117

72. „CHŁOPI” WŁADYSŁAWA REYMONTA GOTOBUTTON _Toc387006453 PAGEREF _Toc387006453 118

72.1.1 Kompozycja, narracja, język GOTOBUTTON _Toc387006454 PAGEREF _Toc387006454 118

72.1.2 Charakterystyka postaci GOTOBUTTON _Toc387006455 PAGEREF _Toc387006455 119

72.1.3 Postacie Drugoplanowe GOTOBUTTON _Toc387006456 PAGEREF _Toc387006456 120

72.1.4 Złoźoność charakterów postaci GOTOBUTTON _Toc387006457 PAGEREF _Toc387006457 120

72.1.5 Miłość do ziemi GOTOBUTTON _Toc387006458 PAGEREF _Toc387006458 121

72.1.6 Folklor w utworze GOTOBUTTON _Toc387006459 PAGEREF _Toc387006459 121

72.2 „CHŁOPI” JAKO EPOPEJA WSI GOTOBUTTON _Toc387006460 PAGEREF _Toc387006460 122

73. RAMY CZASOWE GOTOBUTTON _Toc387006461 PAGEREF _Toc387006461 123

74. SYTUACJA W KULTURZE PO I WOJNIE ŚWIATOWEJ GOTOBUTTON _Toc387006462 PAGEREF _Toc387006462 123

74.1 FILOZOFIE GOTOBUTTON _Toc387006463 PAGEREF _Toc387006463 123

74.1.1 Intuizcjonizm GOTOBUTTON _Toc387006464 PAGEREF _Toc387006464 123

74.1.2 Pragmatyzm GOTOBUTTON _Toc387006465 PAGEREF _Toc387006465 123

74.1.3 Zygmunt Freud GOTOBUTTON _Toc387006466 PAGEREF _Toc387006466 123

74.1.4 Karol Jung GOTOBUTTON _Toc387006467 PAGEREF _Toc387006467 123

74.1.5 Iwan Pawłow GOTOBUTTON _Toc387006468 PAGEREF _Toc387006468 123

74.1.6 Skrajny subiektywizm GOTOBUTTON _Toc387006469 PAGEREF _Toc387006469 123

74.2 KIERUNKI W LITERATURZE GOTOBUTTON _Toc387006470 PAGEREF _Toc387006470 123

74.2.1 Marsel Proust GOTOBUTTON _Toc387006471 PAGEREF _Toc387006471 124

74.2.2 James Joyce GOTOBUTTON _Toc387006472 PAGEREF _Toc387006472 124

74.2.3 Franz Kafka GOTOBUTTON _Toc387006473 PAGEREF _Toc387006473 124

74.2.4 Proza psychologiczna GOTOBUTTON _Toc387006474 PAGEREF _Toc387006474 124

74.2.5 Sagi rodzinne GOTOBUTTON _Toc387006475 PAGEREF _Toc387006475 124

74.3 KIERUNKI ARTYSTYCZNE GOTOBUTTON _Toc387006476 PAGEREF _Toc387006476 124

74.3.1 Ekspresjonizm GOTOBUTTON _Toc387006477 PAGEREF _Toc387006477 124

74.3.2 Rozkwit w latach 1910-25. Pojawił się w epoce poprzedniej, lecz dopiero teraz doszedł do głosu. GOTOBUTTON _Toc387006478 PAGEREF _Toc387006478 124

74.3.3 Futuryzm (skrajna awangarda) GOTOBUTTON _Toc387006479 PAGEREF _Toc387006479 125

74.3.4 Dadaizm (skrajny futuryzm) GOTOBUTTON _Toc387006480 PAGEREF _Toc387006480 125

74.3.5 Surrealizm (rozwinięcie dadaizmu) GOTOBUTTON _Toc387006481 PAGEREF _Toc387006481 125

74.3.6 Neoklasycyzm GOTOBUTTON _Toc387006482 PAGEREF _Toc387006482 125

74.3.7 Nurt poezji czystej GOTOBUTTON _Toc387006483 PAGEREF _Toc387006483 125

75. POEZJA POLSKA XX LECIA MIĘDZYWOJENNEGO GOTOBUTTON _Toc387006484 PAGEREF _Toc387006484 126

75.1 SKAMADRYCI GOTOBUTTON _Toc387006485 PAGEREF _Toc387006485 126

75.1.1 Julian Tuwim GOTOBUTTON _Toc387006486 PAGEREF _Toc387006486 126

75.1.2 Bolesław Leśmian GOTOBUTTON _Toc387006487 PAGEREF _Toc387006487 127

75.1.3 I. Gałczyński GOTOBUTTON _Toc387006488 PAGEREF _Toc387006488 128

75.2 LEOPOLD STAFF - POETA KLASYCZNY GOTOBUTTON _Toc387006489 PAGEREF _Toc387006489 129

75.3 AWANGARDA KRAKOWSKA GOTOBUTTON _Toc387006490 PAGEREF _Toc387006490 130

75.3.1 Julian Przyboś GOTOBUTTON _Toc387006491 PAGEREF _Toc387006491 130

75.3.2 Władysław Broniewski GOTOBUTTON _Toc387006492 PAGEREF _Toc387006492 130

76. DOKONANIA PROZATORSKIE XX LECIA MIĘDZYWOJENNEGO GOTOBUTTON _Toc387006493 PAGEREF _Toc387006493 131

76.1 „PRZEDWIOŚNIE” S. ŻEROMSKIEGO GOTOBUTTON _Toc387006494 PAGEREF _Toc387006494 131

76.1.1 Rewolucja GOTOBUTTON _Toc387006495 PAGEREF _Toc387006495 132

76.2 „GRANICA” Z. NAŁKOWSKIEJ GOTOBUTTON _Toc387006496 PAGEREF _Toc387006496 132

76.2.1 Nowatorstwo formy GOTOBUTTON _Toc387006497 PAGEREF _Toc387006497 132

76.2.2 Prezentacja warstw społeczeństwa GOTOBUTTON _Toc387006498 PAGEREF _Toc387006498 132

76.2.3 Wieloznaczność utworu GOTOBUTTON _Toc387006499 PAGEREF _Toc387006499 133

76.3 „NOCE I DNIE” M. DĄBROWSKIEJ GOTOBUTTON _Toc387006500 PAGEREF _Toc387006500 134

76.4 „FERDYDURKE” W. GĄBROWICZA GOTOBUTTON _Toc387006501 PAGEREF _Toc387006501 134

76.5 PROZA BRUNO SCHULZA GOTOBUTTON _Toc387006502 PAGEREF _Toc387006502 135

76.6 „PANNY Z WILKA” J. IWASZKIEWICZA - PROBLEMATYKA GOTOBUTTON _Toc387006503 PAGEREF _Toc387006503 135

76.7 „BRZEZINA” J. IWASZKIEWICZA GOTOBUTTON _Toc387006504 PAGEREF _Toc387006504 135

77. PROZA XX LECIA MIĘDZYWOJENNEGO (LITERATURA OBCA) GOTOBUTTON _Toc387006505 PAGEREF _Toc387006505 136

77.1 „PROCES” F. KAFKA GOTOBUTTON _Toc387006506 PAGEREF _Toc387006506 136

77.1.1 Kompozycja powieści GOTOBUTTON _Toc387006507 PAGEREF _Toc387006507 136

77.1.2 Realizm GOTOBUTTON _Toc387006508 PAGEREF _Toc387006508 136

77.2 „NA ZACHODZIE BEZ ZMIAN” E. M. REMARQUE GOTOBUTTON _Toc387006509 PAGEREF _Toc387006509 136

77.3 „ZIEMIA PLANETA LUDZI” A. DE SAINT-EXUPERY - HUMANIZM GOTOBUTTON _Toc387006510 PAGEREF _Toc387006510 136

77.4 „KOMU BIJE DZWON” E. HEMINGWAY - BEHAWIORYZM GOTOBUTTON _Toc387006511 PAGEREF _Toc387006511 137

77.5 „MISTRZ I MAŁGORZATA” M. BUŁHAKOW - POWIEŚĆ PARABOLA GOTOBUTTON _Toc387006512 PAGEREF _Toc387006512 137

77.5.1 Kompozycja GOTOBUTTON _Toc387006513 PAGEREF _Toc387006513 137

77.5.2 Problematyka GOTOBUTTON _Toc387006515 PAGEREF _Toc387006515 137

77.5.3 Artysta i jego dzieło GOTOBUTTON _Toc387006516 PAGEREF _Toc387006516 137

78. DRAMATURGIA OKRESU MIĘDZYWOJENNEGO GOTOBUTTON _Toc387006517 PAGEREF _Toc387006517 138

78.1 „ŻEGLARZ” J. SZANIAWSKIEGO GOTOBUTTON _Toc387006518 PAGEREF _Toc387006518 138

78.1.1 Cechy dramatu GOTOBUTTON _Toc387006519 PAGEREF _Toc387006519 138

78.1.2 Chwyty literackie GOTOBUTTON _Toc387006520 PAGEREF _Toc387006520 138

78.2 „SZEWCY” I. WITKIEWICZA GOTOBUTTON _Toc387006521 PAGEREF _Toc387006521 138

78.2.1 Teoria czystej formy w teatrze GOTOBUTTON _Toc387006522 PAGEREF _Toc387006522 138

A N T Y K

  1. Ramy czasowe

Początek: VIII w.p.n.e. - Homer

Koniec: IV w.n.e. - upadek imperium Rzymskiego

  1. Typowe cechy sztuki greckiej, helleńskiej i rzymskiej

  1. Domy, w których GRECY były budowane z umiarem, wszyscy prowadzili podobny tryb życia nacechowany umiarem.

  1. Bogom natomiast wznosili jak najwspanialsze świątynie.

  1. Większość rzeźb greckich powstała w związku z potrzebami religijnymi, wykonywano posągi wielkich bóstw, płaskorzeźb zdobiących świątynie, nagrobków.

  1. Do połowy IV wpne. powstała sztuka nie służąca Bogom, na charakter rzeźby miał wpływ sport przyzwyczajający hellenów do oglądania nagich ciał i podziwiania ich.

  1. Artyści greccy posługiwali się brązem, marmurem i kamieniem jaskrawo malowanym.

  1. Grecka rzeźba wciąż ewaluowała - przed VI w.p.n.e. dzieła były sztywne i nieporadne, od polowy V wpne. starano się, przedstawić człowieka w ruchu. Najwybitniejsza: DYSKOBOL - Myrona

  1. Rósł stopień szczegółowości oraz poprawności przedstawień. Poliklet w DYFOSIE zawarł idealne proporcje ciała mężczyzny. Postacie były nacechowanegodnością, powagą, spokojem. Również pojawiły się ból, radość, nienawiść.

  1. Ceramika malowana zajmowała w twórczości artystycznej greków takie miejsce, jakiego nie zyskała w innych cywilizacjach. Garncarze tworzyli naczynia o doskonałych kształtach, cienkich ściankach. Ozdabiali je pokrywając barwną i skomplikowaną dekoracją. Przedstawiano na nich sceny mityczne.

  1. Największe dzieła architektury greckiej to: Arkropol, świątynia Ateny, Artemidy

  1. W dziedzinie budownictwa, zwłaszcza w architekturze sakralnej RZYMIANIE dokonali więcej.

  1. Posługiwali się cegłą i zaprawą. Pozwoliło to na srosowanie półokrągłych sklepiej zamiast płaskich stropów.

  1. W rzeźbiarstwie także osiągneli więcej niż grecy. Nie wahali się pokazać brzydoty, starości a nawet wulgarności.

  1. Osiągnięcia sztuki portretowej można śledzić na monetach, często bedących dziełami sztuki.

    1. Filozofie antyczne

      1. Sokrates

469-399 r.p.n.e.

      1. Platon

427-347 r.p.n.e. (Arystokles)

  1. świat idei (idealny) - niedostępny zmysłom

  1. świat materialny

      1. Arystoteles

384-322 r.p.n.e.

  1. Wartości starożytnej mitologii

    1. Jak doszło do powstania mitów

Mity powstały ponieważ tłumaczą to co niewytłumaczalne (powstanie świata, pór roku, ludzi). Zostały spisane aby można je było przekazywać dalszym pokoleniom. Mit jest to wypowiedź, zazwyczaj narracyjna oparta na wierzeniach ludzi antycznych. Posiada fabułę. Przekazuje uniwersalne prawdy. Mity to dawne baśnie i opowieści o bóstwach oraz półlegendarnych bohaterach (herosach), a także o życiu i wierzeniach starożytnych Greków i Rzymian. Mity były efektem literackiego ujęcia podstawowych przeświadczeń i odczuć ludzkich.

    1. Antropomorficzny charakter mitów

Przedstawianie w mitach sił i zjawisk przyrody pod postacią ludzką. Bogów wyobrażano sobie na podobieństwo ludzi.

    1. Uniwersalność mitów

  1. opowieści mitologiczne mają charakter religijny

  1. mają charakter uniwersalny, tzn. Mówią o prawdach, które nie przemijają, są ponadczasowe o ogólnoludzkie

  1. mówią o sprawach człowieka, jego dążeniach, marzeniach

  1. były wielokrotnie wykorzystywane w sztuce

  1. można je przyrównać do zdarzeń mających miejsce w współczesności

    1. Charakterystyka i dzieje niektórych bohaterów mitologicznych. Kosmogonia mitologiczna

Początkowo istniał chaos (nieskończona otchłań, wypełniona bezkształtną masą, mieszaniną powietrza, ziemi, wody i ognia). Z chaosu powstał dzień, a wraz z nim Jasność i wszelka radość. Wyłoniła się Ziemia (Gaja) i otaczający ją Eter. Powstało niebo (Uranos). Gaja i Uranos to pierwsze bóstwa świata. Uranos dał deszcz, a Gaja wszelką roślinność. Ziemia wypełniła się żywymi istotami. Pojawiły się dalekie gwiazdy i blade słońce. Z chaosu zrodzony został też bóg miłości Eros. Dzięki niemu świat się nieustannie odradzał i odnawiał. Eros łączył ludzkie serca. Uranos i Gaja spłodzili dzieci Olbrzymy. Po nich przyszli na świat Cyklopi -bustwa związane z piorunami, błyskawicami i grzmotami (Arges, Steropes i Brontes). Gaja i Uranos wydali także na świat sześć Tytanów (Okeanos, Kojos, Krion, Hyperion, Jarpet, Kronos) i sześć Tytanid (Teja, Rea, Temida, Mnemosyna, Tojbe, Tetys). Uranos bał się tytanów więc strącił ich do podziemnego świata Tartaru. Gaja zbuntowała za to najmłodszego syna przeciwko ojcu. Kronos ugodził ojca mieczem, a jego krew (ojca) zapłodniła Gaję ponownie. Wówczas przyszły na świat boginie zemsty Erynie. Pojawiły się też nowe pokolenia Gigantów i Nimf. Tytani uwolnili swoich braci z Tartaru i pozbyli władzy Uranosa. Rządzący Kronos obawiał się o swoje panowanie, więc pozbył się cyklopów i Gaja zbuntowała się przeciwko niemu. Żoną Kronosa była Rea, z którą miał potomstwo. Kronos przypomniał sobie słowa Uranosa, że jego własny potomek pozbawi go władzy, więc połykał swoje dzieci. Rea uciekła na Kretę i tam urodziła Zeusa. Cyklopi zbudowali mu pałac na Olimpie, gdzie zamieszkali bogowie. Wokół stołu Zeusa zasiadała jego rodzina: żona Hera, ich syn Ares (bóg wojny), siostra Zeusa Afrodyta Bogini miłości, Hefajstos (bóg ognia), boski posłaniec Hermes, bogini urodzaju Demeter, brat Zeusa Posejdon (bóg morza), czwórka dzieci władcy nieba: Atena (bogini mądrości), Apollon (bóg światła i muzyki), Atrenida (bogini lasów, łowów i pól), Dionizos (bóg winorośli, nigdy nie opuszczający pucharu z ręki). W kuchni panowała opiekunka ogniska domowego Hestia. W królestwie podziemi przebywał bóg ciemności Hades z żoną Persefoną. Wszyscy bogowie starali się uporządkować świat, aby Ziemia stała się rajem. Chociaż między bogami toczyły się zacięte boje ludzie byli wolni od zła. Nie znali starości, nie musieli pracować bo ziemia sama rodziła. Odżywiali się dzikimi owocami: warzywami, mlekiem, miodem, który spływał z drzew. Była to „epoka złota”. W „epoce srebrnej” ludzie zmienili się. Pojawili się prostacy i barbarzyńcy. Zeus postanowił za nieposłuszeństwo zgładzić całą ludzkość. Nastąpiła „epoka brązowa”, ale i ci ludzie pozabijali się nawzajem, a ich dusze trafiły do Hadesu. Pozostały tylko zwierzęta, ptaki i ryby. Bogowie stworzyli więc bohaterów. W „epoce bohaterów” zdarzały się wielkie czyny znane z opowieści o „Złotym panie”, czy o zdobyciu Troi. Bogowie pomagali ludziom. Demeter nauczyła ich uprawy ziemi. Zeus poprosił Prometeusza aby uformował człowieka z czerwonej gliny i łez. Został on stworzony na podobieństwo bogów. Zeus tchnął życie w pierwszych ludzi, a Prometeusz pomagał im we wszystkim. Wykradł nawet z Olimpu ogień i dał człowiekowi. Zeus ukarał go za to przykuwając łańcuchami do skał Kaukazu. Sęp wydziobywał mu wątrobę, która co noc odrastała.

  1. Literatura starożytnej Grecji

    1. Epika antyczna i najdoskonalszy jej twórca - Homer

      1. Historia wojny trojańskiej i jej przebieg(„Iliada”)

Podczas wesela Tetydy i Pleusa bogini Eris rzuciła między siedzące boginie złote jabłko z napisem „dla najpiękniejszej”. Powstał spór, a sędzią w tej sprawie został Parys. Wybrał Afrodytę, która obiecała mu w nagrodę Helenę. Młodzieniec przyjehał do Sparty i porwał żonę Henelaosa. W całej Grecji zawrzało na wieść o tym, jak zamorski barbarzyńca znieważył święte prawo gościnności. Rozpoczęto wojnę. W szeregach Hellady Naczelnym dowódcą został Agamemnon. Według przepowiedni los wyprawy zależał od Achillesa. Bez niego Troja nie mogła być zdobyta. On zaś został schowany przez matkę i długo go szukano. Potem nie było wiatru na morzu. Zlikwidować ten problem miał ofiara z córki Agamemnona. U brzegów Azji wodzowie wysłali do Troji Odyseusza i Meneloosa żądając wydania Heleny. Działania wojenne przebiegały opieszale. Miejscem walk była równina nad Skamandrem. Odbywały się turnieje rycerskie. Najlepszy był Achilles. Trwało to 10 lat. W obozie greckim wybuchła zaraza. Między Agamemnonem a Achillesem wybuch konflikt. Achilles do jednej z bitew pożyczył swój strój Petraklosowi. Trojanie bardzo się go bali. Powstrzymał go dopiero Hektor. Achilles mścił się za to jeszcze okrutniej. Wygrał walkę z Hektorem, ale został zabity przez strzałę Parys. Zginął też Parys. Helenę wydano za jego brata. Gdy Trojanie pewni byli swojej klęski Grecy odjechali spod murów Troji. Został tylko olbrzymi drewniany koń. Ukrytych w nim był 12 żołnierzy z Odyseuszem na czele. W nocy wyszli i otworzyli bramy miasta. Wojska greckie wróciły. Zaczęła się rzeź. Zginęli wszyscy Trojanie. Odzyskano Helenę, a wojska greckie wróciły do domu.

      1. Wędrówki Odysa („Odyseja”)

Tematem „Odysei” są dzieje tytułowego bohatera, który przeżywa niezwykłe przygody w czasie powrotu spod Troi do Italii. Trwało to 100 lat, a wracał on po 20 letniej nieobecności. Utwór składa się z 24 ksiąg. Poemat zaczyna się w V księdze od opisu wyprawy syna Odysa w poszukiwaniu ojca. Księgi V-VIII to opowieści o jego przygodach na wyspy Ogigia, gdzie przez 7 lat był więziony (z miłości) przez Kalipso. Z niej dociera do wyspy Feakow i znajduje się na dworze króla Alkinosa. Od IX do XII księgi zaczyna się pierwszoosobowa narracja. Kraj Lalofogów, oślepienie Polifema, gniew Posejdona, pobyt u Ede - pana wiatrów, kraj Lastrygonów - ludożerców, wyspa Kriki, zejście do Hadesu, spotkanie z syrenami. Księga XII i XVI - przybycie Odysa na Italię w przebraniu żebraka. Księga XVII do XIX - pobyt w domu. Księga XXI do XXIV zemsta na zalotnikach.

      1. Cechy charakterystyczne eposu homeryckiego

  1. liczne opisy, bardzo plastyczne, szczegółowe

  1. obiektywizm

  1. obecność inwokacji

  1. ingerowanie bogów w świat ludzki

  1. styl utworu podniosły i uroczysty, chwilami patetyczny

  1. specyficzna charakterystyka bohaterów i ich idealizacja

  1. regularność występowania mów bohaterów

  1. wiersz rytmiczny (heksametr)

  1. porównania homeryckie

  1. rozmach epicki polegający na pięknym, plastycznym opisie zdarzeń

  1. psychologiczne charakterystyki bohaterów

      1. Walory formy i stylu „Iliady”

Narrator nie narzuca się słuchaczom. Na początku autor prosi muzy o natchnienie i zapowiada treść utworu. Paralelizm akcji (dwa ciągi wydarzeń, równocześnie z ludźmi działali bogowie). O przebiegu akcji w dwóch płaszczyznach decydowało przeznaczenie, nad czym czuwało fatum, bóstwo losu, któremu podlegali nie tylko ludzie, ale też bogowie. Kompozycja ma charakter epizodyczny. „Iliada” zawiera rozbudowane porównania homeryckie. Styl narracji jest podniosły i uroczysty, pełen szczegółowych i wyrazistych opisów zwalniających akcję. Jest to dzieło oparte na iloczasie (istnienie samogłosek długich i krótkich). Podstawy rytmiczności: oprócz akcentu jedna zgłoska może być długa, inna krótka. Akcent pada tylko na zgłoski długie. Jeżeli dodamy do niej jedną lub kilka, krótkich nieakcentowanych, powstanie stopa rytmiczna. W każdym wersie powtarza się jednakowy układ stóp.

    1. Lirycy starożytnej Hellady

      1. Tematyka wierszy Tyrteusza (liryka tyrteńska)

Tworzył w VII w.p.n.e. Pisał patriotyczne elegie. Od imienia poety wywodzi się termin tyrteizm. Poezja tyrtejska - patriotyczna, nawiązująca do walki. Porzucenie ziemi ojczystej uważał za rzecz niegodną. Napisał pięć ksiąg zawierających pieśni wojskowe, marszowe i elegie o charakterze politycznym. Według legendy poeta ten natchnął swoimi pieśniami Spartan do zwycięskiej walki. Napisał np.: „Rzecz to piękna”.

      1. Subtelność analizy uczuć - Safona

Tworzyła na przełomie VII i VI w.p.n.e. Była najwybitniejszą poetką starożytnej Grecji. Mieszkała na wyspie Lesbos, gdzie zajmowała się wychowaniem muzycznym skupionych wokół niej dziewcząt. Napisała dziewięć ksiąg, które obejmowały pieśni weselne, miłosne, hymny i modlitwy. Jej wiersze są pełne poetyckiego uroku i wdzięku. Sławią przyjaźń, miłość i życie, które dostarcza twórczych przeżyć i wzruszeń. Źródłem owych przeżyć jest obcowanie z poezją, bez której człowiek skazany jest na miernotę i pustkę.

      1. Anakreont - autor utworów biesiadnych

Tworzył utwory o tematyce miłosnej i biesiadnej. Opiewają radość życia i urok beztroskich zabaw. Bożka miłości Erosa traktuje jako dobrego kompana, którego towarzystwo się lubi, ale nie zawsze trzeba go traktować poważnie.

Anakreontyk charakteryzuje:

  1. postawa żartobliwego dystansu

  2. konwencjonalna gra miłosna

  3. flirt

  4. charakterystyczny obraz, motyw

      1. Dorobek literacki Symonidesa

W wierszach przedstawia filozofię uczącą przyjmowania życia takim jakim jest. Odradza nadmierną toskę o przyszłość, której nikt nie zna. Każdy dzień może przynieść zmiany na lepsze lub gorsze, zniweczyć wszelkie osiągnięcia i zamierzenia. Znany jest jako piewca władców, uroczystości dworskich. Autor pieśni chóralnych i epigramatów, hymnów, elegii i słynnych trenów. Napisał np.: „Los”.

    1. Historia teatru antycznego (etapy rozwoju, twórcy, dzieła)

Początki teatru antycznego są związane z kultem boga Dionizosa. W czasie pochodu podczas Wielkich Dionizji część ludu ubrana była w koźlą skórę, aby symbolizować leśnych przyjaciół boga Dionizosa. Śpiewali pieśń pochwalną, opowiadającą o nim, zwaną Dytyrambą. Po dojściu korowodu do ołtarza wszyscy stawali przy nim w półkolu. W Atenach w VII wieku p.n.e. pojawił się legendarny człowiek Tespis. Swoją obecnością uświetniał Wielki Dionizje i opowiadał o Dionizosie. Towarzyszył mu chór. Wprowadzało to element dramatyczny. Pierwszym twórcą, który dokonał rozwoju teatru był Trynichos. Zapoczątkował on zerwanie tradycji dionizyjskiej i wrócenie do innych mitów. Aby więcej ludzi mogło oglądać przedstawienie wykorzystywano naturalną powierzchnię. Na miejscu ołtarza Dionizosa była scena - orchestra. Na niej był budynek będący tłem przedstawień - skene. Miejsce dla widowni wykute było w skale - theatron. Wejście z obu stron prowadzące na scene to parodos. Kolejny twórca to Ajschylos. Wprowadził on na scenę drugiego bohatera. Następny, Sofokles, wprowadził trzeciego aktora. Eurypides wprowadził czwartego i piątego. Powstawały tragedie i komedie. Twórcą komedii był Arystofanes Aktorzy występowali w specjalnych maskach. Miały one wskazywać na płeć, wiek i intencje bohaterów. Maska miała też wzmacniać siłę głosu bohatera. Aktorzy występowali w koturnami (butach na wysokiej powierzchnie) i w wypchanych kostiumach. Wszystko to charakteryzowało bohaterów.

    1. „Antygona” Sofoklesa jako najdoskonalszy przykład tragedii antycznej

      1. Dzieje domu Edypa

Edyp był synem Lajosa i Jokasty. Wyrocznia delficka przepowiedziała Lajosowi, że zginie z ręki własnego syna, który ożeni się ze swoją matką. Rodzice przekłuli Edypowi pięty żelaznymi kolcami, związali i porzucili w górach. Dzieckiem zaopiekowali się pasterze i oddali w Koryncie bezdzietnej parze królewskiej - Polibosowi i Moropie. Edyp był nazywany przez swoich rówieśników podrzutkiem. W młodości dowiedział się, że jest przybranym synem króla. Udał się więc do wyroczni aby to wyjaśnić. Dowiedział się, że zabije swojego ojca i ożeni się z jego żoną. Myśląc, że Korynt jest jego ojczyzną postanowił założyć rodzinę w innym kaju. Opuścił więc dom. Podczas podróży spotkał króla Teb i jego podwładnych. Odmówiwszy ustąpienia drogi, wywiązała się pomiędzy nimi walka, w której zginęli król i jego dworzanie. Rządy w Tebach objął szwagier króla - Kreon. W tym czasie pojawił się także sfinks. Potwór nękał podróżnych wędrujących do Teb. Kreon oświadczył, że odda rękę córki i swój tron temu, kto rozwiąże zagadkę sfinksa, który wtedy przestanie porywać podróżnych. Edypowi udało się tego dokonać a potwór rzucił się w przepaść. Bohater ożenił się z córką Kreona i objął panowanie. Miał czworo dzieci, synów: Eteokesa i Polinejkesa oraz córki: Antygonę i Ismenę. Po wielu latach panowania Edypa, Teb nawiedziła zaraza. Wyrocznia powiedziała, że jest to kara za to, że mieszka tu morderca Lajosa. Edyp dowiedział się wtedy, że zabitym rycerzem był jego ojciec, a żona jest jego matką. Jakasta z rozpaczy odebrała sobie życie, a Edyp oślepił się i udał w łachmanach w świat. Władzę przejęli jego synowie i zginęli później w walce o nią. Na tronie zasiadł brat Jakasty - Kreon.

      1. Charakterystyka postaw bohaterów tragedii

        1. Konfrontacja Antygona - Ismena

Obie siostry są zupełnie różne. Antygona jest silna i honorowa w przeciwieństwie do swej siostry. Jest odważna i energiczna. Chce uczcić śmierć brata, chowając go. Ale aby to uczynić, musiałaby złamać zakaz Kreona. Jednak Ismena jest inna. Obawia się o swoje życie i nie chce złamać zakazu króla. Boi się władcy i sprzeciwu wobec niego. Jest oportunistką. Przyjmuje postawę wygodniejszą dla siebie. Antygona płacze nad losem swoim i swoich bliskich. Godzi się na śmierć. Nie buntuje się gdyż nie chce upokorzyć się przed Kreonem. Okazałaby się wówczas słabą i przeciętną osobą.

        1. Konfrontacja Kreon - Hajmon

Kreon jest prawowitym władcą Teb. Jgo decyzja spowodowana była chęcią udowodnienia poddanym, że potrafi być sprawiedliwy i okrutny dla wrogów. Podejrzewając iż poddani mogliby lekcewarzyć jego władzę, kazał stosować wobec nich terror, jako środek zapobiegawczy. Przykładem może być zakaz pochówku wrogów (Polinejkesa) oraz zamurowanie Antygony. Jest on rządny władzy. Chce umocnić ją i swój autorytet. Bezwzględny dla wrogów i zdrajców. Jest tyranem, którego należy słuchać i wypełniać rozkazy. Jest konsekwentny. Podczas konfrontacji z synem Hajmon pokazuje mu jego błędy i przewagę dumy nad rozsadkiem.

Hajmon pragnie zrzucić zasłonę gniewu, chce by ojciec zobaczył prawdziwy obraz sytuacji. Uważa, że Kreon jest władcą dla włąsnych korzyści. Ostrzega swojego ojca przed karą za złamanie praw boskich, które są ważniejsze od niego. Odwołuje się do jego ludzkich uczuć. Chce by spojrzał na to jak zwykły człowiek, a nie król. Wycofanie się z decyzji uczyni go władcą bardziej szanowanym, człowiekiem, a nie potworem. Mimo, że Hajmon występuje w obronie demokracji w państwie, jego ojciec go nie słucha. Kreon uważa się za nieomylnego. Nie zważa na wskazówki syna, który jest młodszy od niego. W przypływie gniewu Hajmon nazywa ojca tyranem.

      1. Tragizm jako kategoria estetyczna w utworze

Rozumienie tragizmu jako kategorii estetycznej łączy się z istnieniem konfliktu wyboru. Jednostka wybitna zostaje postawiona wobec konieczności wyboru wartości przeciwstawnych ale jednakowo ważnych. Działania bohatera są z góry skazane na niepowodzenie a sam akt wyboru, niezależnie od tego, które z wartości zostanie wybrana musi doprowadzić do katastrofy.

W „Antygonie”, oboje głównych bohaterów to postacie tragiczne:

  1. Antygona

Wybiera pomiędzy prawem ludzkim a boskim. Prawo boskie nakazuje jej pochowanie zwłok brata bez względu na karę, jaka może ją spotkać za strony władcy. Prawo ludzkie wydane przez Kreona nie pozwala pochowania zwłok zdrajcy. Antygona podlega obu prawom. Wybór jednego powoduje kolizję drugiego. Złamanie prawa boskiego to klątwa i przekleństwo, ludzkiego - śmierć.

  1. Kreon

Także jest bohaterem tragicznym. Wydał rozkaz obowiązujący w kraju, ale jednocześnie złamał prawo boskie. Dlatego zginęli jego bliscy. Gdyby uniewinnił i uwolnił Antygonę, mógł stracić cały swój autorytet a to mogło doprowadzić do anarchii i zguby Teb.

      1. „Antygona” jako utwór o państwie i władzy

Kreon reprezentując losy państwa wydał zakaz pochowania Polinejkesa. Chciał pokazać, że jest władcą bezwzględnym dla innych. Kreon występował jako władca, który chciał przestrzec innych władców przed jakąkolwiek formą przeciwstawiania się władzy. Kreon nie zmienił decyzji za namową ludu, gdyż nie chciał pokazać, że jest człowiekiem, który łatwo, za namową innych zmienia zdanie. Boi się ludu. Chce pokazać, że on jest władcą i panem. Podporządkowuje sobie całe państwo zamiast się nim opiekować. Hajman uważa natomiast, że Kreon nadużył swojej władzy, oraz że wycofanie się z tej decyzji mogłoby podnieść autorytet władzy.

      1. Ogólnoludzkie prawdy w stasimonach „Antygony”

Stasimon pierwszy

Pochwała rozumu ludzkiego i państwa. Ludzki rozum jest zdolny pokonywać trudy i czynić ziemię poddaną człowiekowi. Dzięki rozumowi człowiek stworzył państwo i musi przestrzegać jego praw.
Stasimon drugi

To pieśń o winie i karze. Chór wskazuje, że wina jest źródłem cierpienia, ale została ona wpisana w ludzki los.
Stasimon trzeci

Jest pieśnią o potędze miłości. Nikt się przed miłością nie uchroni, ani bogowie, ani śmiertelnicy. Miłość nie idzie jednak w parze z rozsądkiem.

„Szczęśliwi, których życie nie zna cierpienia”

„Niezwyciężona twoja moc, Herosie”

„Wiele jest mocy natury, lecz nie ma większej nad człowieka”

      1. Formalne wyznaczniki dramatu antycznego

Elementy budowy dramatu antycznego:

  1. parodos - pieśń na wejście chóru

  1. sksodos - pieśń na zejście chóru

  1. komos - scena lamentu i żalu

  1. stasimon - pieśń chóru

  1. epejsodion - dialogi bohaterów

Istotą budowy dramatu antycznego jest wzajemne przeplatanie się stasimonów i epejsodionów. Epejsodiony tworzą akcję utworu.
Kompozycja tragedii antycznej:

  1. prolog - wprowadzenie akcji i problematyki utworu

  1. rozwinięcie akcji - wszystkie wydarzenia w utworze
    a)
    perypetie - punkt kulminacyjny
    b) k
    atastrofa - śmierć głównego bohatera

  1. epilog - ogólne rozwiązanie akcji

Chór spełnia rolę opinii publicznej w utworze i pełni następujące funkcje:

  1. wypowiadanie ogólnych refleksji

  1. komentowanie wydarzeń akcji

  1. zapowiada pojawienie się bohatera na scenie

Za czasów Sofoklesa w tragedii antycznej na scenie było tylko trzech aktorów. Scen zbiorowych nie było, a o zdarzeniach, w których bierze udział wiele osób opowiadała specjalnie do tego przeznaczona osoba.
Główna zasada dramatu antycznego to zasada trzech jedności:

  1. jedność czasu (akcja krótsza niż jedną dobę)

  1. jedność miejsca (akcja rozgrywa się w jednym miejscu)

  1. jedność akcji (jest tylko jedna akcja)

Zasada Decorum polega na wykorzystaniu w tragedii stylu językowego pełnego wzniosłości i patosu, zaś w komedii średniego lub niskiego, z wykorzystaniem mowy potocznej.
Zasada jedności stylowej wymaga utrzymania całości utworu w jednym nastroju. Nie mogły występować sceny tragiczne i komicz
ne w jednym utworze.

  1. Literatura starożytnego Rzymu

    1. Horacy - liryk antyczny

      1. Utwory Horacego - charakterystyka

Horacy był twórcą gatunku literackiego - satyry i ody. Tematyka jego utworów była różnorodna. Przedstawiał swoją filozofię życiową. Pisał pieśni poważne, patriotyczne („List do Pizona”), filozoficzne, refleksyjne, biesiadne, miłosne, o sztuce poetyckiej.

      1. Filozofia horacjanizmu

W odzie „O co poeta prosi Apollina” zaprezentował swoją postawę filozoficzną. Swoje poglądy oparł na dwóch szkołach filozoficznych: epikurejczykach (szukali szczęścia i celu życia w zaspokajaniu przyjemności duchowych) i stoikach (głosili pielęgnowanie w sobie cnoty, rozwijanie intelektu, uniezależnienie od pokus i smutków świata a otaczający świat przyjmowali ze spokojem - „stoicki spokój”). W odzie tej połączył obie te ideologie. Od stoików wziął rozum i umiar jako główne kryteria w korzystaniu z dóbr materialnych. Poeta nie pragnie bogactw ani życia w dostatku. Epikureizm zauważamy w chęci dożycia łagodnej starości. W życiu najbardziej liczą się rozum, sprawny umysł, dobre zdrowie i pogodna starość. Należy żyć zgonie z otaczającą nas naturą.

Podsumowanie:

  1. afirmacja życia

  2. należy cieszyć się wszystkim

  3. zdrowie psychiczne

  4. nie pragnienie bogactwa

  5. aktywność

„Exegi monumntum...”

Porównuje swój dorobek literacki do budowanych przez ludzi potężnych monumentów. Stwierdza, że jego utwory będą trwalsze od królewskich piramid ponieważ poezja jest niematerialna. „Nie wszystek umrę” - będzie żył w swoich wierszach i pamięci czytelników.

„Do mecenasa”

Charakterystyka duszy poety. Jest na dwoista. Gdy poeta tworzy, jego dusza niczym ptak odrywa się od ziemi i widzi więcej niż zwykli ludzie.

    1. Wergiliusz - epik starorzymski

Wergiliusz to poeta rzymski, autor eposu „Eneida”, w którym przedstawił przygody Eneosa i jego tułaczkę. Według „Eneidy” był on protoplastą cesarzy rzymskich. Napisał sielanki „Bukoliki” ukazujące wyidealizowane życie pasterzy, którzy doglądają owiec prowadzą miłosne rozmowy ze swymi ukochanymi lub dyskutują o poezji. Napisał też „Georgiki” (poemat o rolnictwie) omawiając kolejno uprawę roli, naukę o drzewach, hodowlę bydła i bartnictwo. W opisy zajęć wiejskich wplótł refleksje filozoficzne. Zajmował się też problematyką wojny i powstania państwa. Pisał on także o patriotyzmie

  1. Biblia - jeden z najdawniejszych zabytków językowych, literackich, religijnych

Biblia:

  1. ukazuje dzieje narodu izraelskiego

  2. zawiera pouczenia - ma charakter dydaktyczny

  3. wprowadza pojęcia dobra i zła, nagrody i kary

  4. formułuje nakazy i zakazy moralne

Zawiera wiele rodzajów literackich:

  1. poemat opisowy (ks. Rodzaju)

  2. biografia (Ewangelia)

  3. powieść obyczajowa

  4. przypowieść

  5. kroniki (ks. Kronik)

  6. epistolografia (listy apostołów)

  7. zbiór praw

  1. pieśń miłosna („Pieśń nad Pieśniami”)

  2. hymn („Hymn do miłości”)

  3. psalm

  4. tren

  1. „Pieśń nad Pieśniami”

  2. ks. Hioba

    1. Treści, ich układ, cechy typowe Starego Testamentu

Biblia to zbiór ksiąg religijnych, uznanych za święte przez dwie religie: Judaizm i Chrześcijaństwo. Wszystkie księgi dzielą się na dwie części: Stary i Nowy Testament. Księgi Starego Testamentu powstawały przez ponad 100 lat (XIII w. p.n.e.- I w. n.e). Na treść tego utworu składają się zagadnienia filozoficzne, etyki i prawa kultu religijnego. Księgi Starego Testamentu napisane były w języku hebrajskim, aramejskim i greckim. Dzielą się na księgi dydaktyczne, prorocze i historyczne.

      1. Kosmogonia biblijna

Badacze twierdzą, że opis stworzenia świata jest poematem, a nie kroniką wydarzeń. Sześć dni stworzenia świata to jakby sześć strof swoistej pieśni z refrenem. W początkowych trzech strofach jest mowa o oddzieleniu światła od ciemności, mórz od lądów i o pojawieniu się roślinności. Kolejne trzy zwrotki mówią o stworzeniu nieba ze słońcem, księżycem, gwiazdami, w wodzie ryb, w powietrzu ptaków, na ziemi stworzenie zwierząt i człowieka. W siódmym dniu Bóg odpoczywał.

      1. Wizja człowieka i świata w „Księdze Koheleta”

Treścia tej księgi są rozważania nad sensem życia ludzkiego. Autor nie znajduje odpowiedzi na pytanie jak jest droga do prawdziwego szczęścia. Stwierdza tylko, że szczęścia nie przynoszą ani bogactwa, ani słowa, ani używanie rozkoszy, ani też wysławiana mądrość i wiedza. Często w utworze tym powtarzają się słowa „Wszystko jest marnością”. Życie jest pełne utrapień, niesprawiedliwości i trudów, a przy końcu bytowania czeka wszystkich śmierć. Kohelet wierzy w Boga, od którego zależą radosne i jasne strony życia, które należy traktować jako dar. Z korzystania z tych darów trzeba będzie zdać relację Bogu. Kohelet jest przekonany, że wszystko pochodzi od stwórcy, który kiedyś będzie sędzią człowieka.

      1. Księga psalmów - tematyka, walory formy

Psalmy to utwory do śpiewania przy akompaniamencie harfy i cytry. Psalmów jest 150. Twórcy to Dawid, Mojżesz, Salomon, Asaf, Karachit, Ezramit.

Dzielimy je na:

  1. pochwalne

  1. błagalne

  1. dziękczynne

  1. mądrościowe

  1. pokutne

Charakter psalmów:

  1. pieśni liryczne mówiące o kondycji ludzkiej

  1. o miłości człowieka wobec Boga

  1. zwierają świadomość przemijania i przekonanie, że grzech i cierpienie to nieodłączne atrybuty ludzkiej natury

  1. mają charakter modlitwy

Psalmy:

  1. mają wielką siłę ekspresji

  1. zawierają wiedzę o człowieku

  1. sposób obrazowania to: porównania, epitety itp.

Wizja człowieka jest tutaj inna niż w księdze Koheleta. Człowiek to istota potężna. Umiłowany przez Boga, który oddaje mu pod władanie cały świat.

      1. Ważne wskazania moralne w historiach biblijnych

        1. „Kain i Abel”

Adam i Ewa mieli dwóch synów, Kaina i Abla. Podczas skłądania ofiary Bogu Kain zabija brata ponieważ jego ofiara nie była przyjęta bo została złożona z owoców, a nie ze zwierząt, tak jak chciał Bóg. Za swój czyn zostaje przeklęty i musi uciekać. Bóg daje Kainowi znamię i mówi, że jeżeli go ktoś zabije to poniesie siedmiokrotną karę. Chodzi tu o to, że zabójstwo jest największą zbrodnią. Zazdrość i zawiść to ludzkie uczucia (negatywne), prowadzące do różnych przewinień. Bóg jest wszechwiedzący, sprawiedliwy i miłosierny. Reakcją na zło może być przebaczenie, trzeba umieć znieść porażkę. Człowiek ma szansę wrócić na dobrą drogę.

        1. „Samson”

Anioł objawia się bezpłodnej kobiecie i mówi jej, że powije syna. Tak też się staje. Syn miał długie włosy, w których tkwiła jego siła. Włosy obcięła mu jego kochanka, a jej sprzymierzeńcy wypalili mu włosy. Po jakimś czasie włosy odrastają mu i Samson mści się. Miłość prowadzi do zguby, nie należy każdemu ufać, zło jest zawsze ukarane, zazdrość i zawiść prowadzą do zguby, uczy szacunku dla pokonanych i słabych, mówi o godnej śmierci, z siły należy korzystać w ostateczności.

        1. „Hiob”

Hiob był bardzo religijny, nienaganny. Odebrano mu jednak bogactwa i za namową diabła spadły na niego nieszczęścia, aż stał się biedny. Stracił dzieci. Ogolił wtedy głowę, podarł szaty, ale nadal pozostał silnie wierzącym. Diabeł sprawił, że Hiob zachorował i został okaleczony. Hiob jednak nadal wierzył. Z pomocą spieszyli mu przyjaciele, aby znaleźć przyczynę nieszczęść. Dołączył do nich człowiek, który powiedział, że Bóg często wystawia człowieka na próby. Hiob wytrwał w wierze i jego dobra zostały mu zwrócone. Wiara i lojalność zostają nagrodzone. Każda przyjaźń przechodzi próbę. Należy posiadać silną wolę, wytrwałość. Każde postępowanie zostanie później osądzone.

    1. Treść i znaczenie Nowego Testamentu.

Nowy Testament to zbór pism chrześcijańskich. Składa się z 27 ksiąg (historyczne, dydaktyczne, prorocze). Nowy Testament przedstawia dzieje Jezusa Chrystusa (ewangelie), historie pierwszych gmin chrześcijańskich. Przedstawione są tam zasady moralności, kultu, poglądy filozoficzne. Myślą przewodnią jest to, że miłość Boga obejmuje wszystkich ludzi, którzy w niego wierzą.

      1. Uniwersalizm przypowieści biblijnych

        1. Cechy gatunkowe przypowieści

  1. utwór narracyjny o charakterze parabolicznym czyli zestawiającym dwie rzeczywistości, z których pierwsza jest obrazem życia codziennego, druga zaś, jest nieuchwytna zmysłowo ale znajduje się w sferze pojęciowej

  2. składa się z 3 trzonów: dwa pierwsze to przykłady, obrazy; trzeci to przekazanie jakiejś prawdy, pouczenia

  3. jest to opowiadanie alegoryczno-moralistyczne

  4. nie ważne są osoby i wydarzenia ze względu na swoją jednostkowość, ale istotny jest moralizujący jego charakter

  5. mają zamkniętą fabułę

  6. przekazują prawdy moralne

  7. posiadają sens o ponadczasowym wymiarze

        1. „O siewcy”

Człowiek wyszedł na pole by zasiać ziarna. Jedno upadło na drogę i zostało wydziobane przez ptaki, drugie upadło na skałkę i zostało wypalone przez słońce, trzecie zostało zagłuszone przez ciernie, ale te które padły na glebę wydały plony: 30-krotny, 60-krotny, 100-krotny. Ziarnem jest słowo boże, a glebą wszyscy ludzie, do których jest kierowane. Można je albo przyjąć, albo odrzucić, ale skutki są jednoznaczne.

        1. „O synu marnotrawnym”

Jest to opowieść o ojcu i jego dwóch synach. Młodszy syn postanowił opuścić rodzinny dom. Zabrał swoją część majątku i wyruszył w świat. Majątek roztrwonił jednak szybko na zabawy. Zaczął paść świnie dla bogatego człowieka. Cierpiał głód i nędzę. Kiedy skruszony syn wrócił do ojca ten się bardzo ucieszył i wydał ucztę. Zdziwionemu starszemu synowi odpowiedział, że cieszy się z powrotu syna, który był jak umarły, a teraz znów ożył. Ojcem jest Bóg, który cieszy się z każdego nawróconego grzesznika. Jest to wezwanie do dostrzegania swoich błędów i ich naprawy.

        1. „O miłosiernym Samarytaninie”

Samarytanin okazał współczucie dla rannego i obrabowanego przez zbójców. Opatrzył go, pielęgnował i zapłacił za pobyt w gospodzie. Wcześniej pomocy odmówili mu duchowni, których zadaniem jest nieść pomoc innym. Przesłanie to, to że ludzie powinni okazywać innym ludziom miłość i miłosierdzie.

      1. Charakterystyka ewangelii

Są cztery ewangelie. Wszystkie obfitują w przypowieści będące nauką Jezusa. Chciał on być zrozumiały przez wieśniaków i prostych ludzi. Musiał więc posługiwać się obrazami a nie abstrakcyjnymi pojęciami. Przypowieści w ewangeliach są zmyślone, gdyż ważna jest w nich nauka, a nie szczegóły. Przykłady występujące w ewangeliach są dosłowne i dają przykłady postaw moralnych.

      1. Charakterystyka i znaczenie ewangelii Św. Jana („Apokalipsa Św. Jana”)

Jest to ostatnia księga Biblii. „Apokalipsa” znaczy objawienie, odsłonięcie. Jest to jedyne proroctwo Nowego Testamentu. Jest tam wiele znaków, symboli, alegorii oraz nawiązań do ksiąg Starego Testamentu. Wizja sądu ostatecznego. Prezentuje walkę dobra ze złem, upadek ludzkości i przywracanie ładu świata. Autor przedstawia wizję baranka, który otwiera kolejne siedem pieczęci. Potem pojawiają się cztery zwierzęta. Potem pojawiają się konie z jeźdźcami apokalipsy. Na biały koniu jeździec z łukiem, na ognistym jeździec, który zabierze pokój, na czarnym jeździec z waga w ręku, blady koń niesie na grzbiecie śmierć. Święty Jan przewiduje przyszłe losy, pociesza i poucza.

Zawarte symbole:

  1. 7 - oznacza nieskończoność, nieodkryte tajemnice

  2. 4 - znak skończoności (4 pory roku, 4 strony świata)

  1. biały - chwała, zwycięstwo (zwycięzcy wkraczali do zdobytych miast odziani na biało)

  2. ognisty - wojna, cierpienie

  1. pieczęci - wyroki Boże dotyczące świata

  2. księga - słowa Boże, plany Boga wobec ludzi

  3. łuk - zwycięstwo

  4. wielki miecz - zabijanie, wojna, niszczenie ludzkiego życia

  5. waga - dzielenie, odmierzanie, głód, nędza

  1. baranek - Chrystus, zbawiciel

  2. śmierć - czwarty jeździec apokalipsy, przemijanie

  1. lew - zwycięstwo

  2. wół - wojna

  3. orzeł - głód

  4. zwierze z ludzką twarzą - zapowiedź śmierci

  1. Realne i etymologiczne znaczenie wybranych pojęć mitologicznych i biblijnych

  2. Pojęcie

    Znaczenie etymologiczne

    Znaczenie realne

    Chaos

    bezład, zamieszanie, zamęt, rozgardiasz, bałagan

    bezkształtna, nieuporządkowana materia, z której powstał świat

    Atlas

    zbiór map, pierwszy krąg szyjny dźwigający, wspierający

    tytan, brat Prometeusza skazany przez Zeusa na dźwiganie sklepienia niebieskiego

    Syzyf

    praca wymagająca ogromnego wysiłku, ale nie przynosząca efektu

    król miasta Eryty skazany przez bogów na karę polegającą na wtaczanie głazu w Tartarze, głaz u szczytu wymykał mu się z rąk

    Prometeusz

    określenie człowieka, którego czyny są śmiałe, buntownicze, ale dobre dla ludzkości

    skradł ogień z Olimpu i dał ludziom, za karę został przykuty do skał Kaukazu, gdzie orzeł wyszarpywał mu ciągle odrastającą wątrobę

    Pięta Achillesa

    słaby punkt

    Achilles za młodu kąpany był w Stykrze, co zapewniał mu odporność na ciosy, w czasie kąpieli był jednak trzymany za stopę i to był jego słaby punkt

    Puszka Pandory

    źródło niekończących się kłopotów, smutków i nieszczęść

    pierwsza kobieta na ziemi otrzymała w posagu puszkę, której nie mogła otwierać, namówiła jednak męża do otwarcia jej, z wnętrza wydostały się nieszczęścia i choroby

    Węzeł gordyjski

    bardzo skomplikowana sprawa

    w mieście Gordian stał stary królewski rydwan, którego jarzmo przywiązane było do dyszla kunsztownym węzłem z łyka, ten kto rozwiązałby węzeł zostałby królem Azji Mniejszej

    Hiobowa wieść

    zła, katastroficzna, przerażająca wiadomość

    Hiob był uosobieniem poddania się woli bożej mimo najdotkliwszych nieszczęść

    Samsonowa siła

    siła nadludzka

    w Biblii osoba z nadludzką siła zależna od włosów

    Kainowa zbrodnia

    morderstwo, bratobójstwo

    Kain był mordercą brata - Abla

    Zakazany owoc

    rzecz pozornie wartościowa i zachęcająca, a w rzeczywistości szkodliwa, sprowadzająca zło

    Szatan namówił Ewę by dała owoc w raju Adamowi, tego owocu Bóg nie pozwolił jeść, zostali za to wygnani z raju

    Judasz

    zdrajca, osoba fałszywa, podstępna

    uczeń Jezusa, zdradził go

    Syn marnotrawny

    człowiek, który zbłądził, ale potrafił się do tego przyznać

    („Przypowieść o synu marnotrawnym”)

    Apokalipsa

    uosobienie nieszczęść wojny, koniec

    („Apokalipsa Św. Jana”)

    Sodoma i Gomora

    miejsce gdzie odbywają się rzeczy niemoralne, miejsce rozpusty

    dwa miasta ukarane przez Boga za grzechy mieszkańców

    Dawid i Goliat

    określenie dwóch osób, z których jedna pokonuje drugą sprytem i mądrością, drugi posiada natomiast większą siłę

    Goliat to silny wielkolud, Dawid to osoba mądrzejsza, pokonuje pierwszego sprytem

    Samarytańska przysługa

    przysługa bezinteresowna

    („Przypowieść o miłosiernym samarytaninie”)

    Arka przymierza

    symbol porozumienia i braterstwa

    pozłacana skrzynia z drzewa akacjowego, pozłacana, zawierająca kamienne tablice praw

    Arka Noego

    wybawienie, ratunek

    arka, w której przeżył potop Noe i po jednej parze z każdego gatunku zwierząt

    Wieża Babel

    zamęt, bałagan, zbiorowisko ludzi o różnych językach

    potomkowie Noego chcieli zbudować wierzę tak wysoką, aby dorównać Bogu, za to Bóg pomieszał im języki

    Ś R E D N I O W I E C Z E

    1. Ramy czasowe

    Początek: IV w. - upadek imperium Rzymskiego

    Koniec: 1492 - odkrycie Ameryki przez Kolumba

    1450 - odkrycie druku

    1453 - upadek Konstantynopolu

    1. CHARAKTERYSTYKA ŻYCIA POLITYCZNEGO I SPOŁECZNEGO

    476 (upadek cesarstwa Rzymskiego)- 1492 (odkrycie Ameryki)

    W Polsce początek to rok 966.

    W średniowiecznej Polsce (i nie tylko) panował ustrój feudalny, którego istotnym elementem była pańszczyzna, czyli chłopski wyczerpujący obowiązek pracowania na pańskim polu. Duchowieństwo było największą potęgą. Rozwijają się miasta, handel, gospodarka. Rycerstwo jest stanem, który zaczął domagać się władzy i ograniczenia praw kościoła. Kultura religijna przemieniła się w świecką. Rycerze bogacili się podczas wypraw krzyżowych organizowanych przez kościół. Cechą charakterystyczną jest:

    Państwa Europy podporządkowane były jednej władzy kościelnej i świeckiej. Kościół dominował w całej Europie, a wszystkie państwa uznały zwierzchnictwo papieża. Drugim językiem urzędowym stała się łacina. Fakty te sprawiły, iż Europa stanowiła uniwersalną całość stąd uniwersalizm.

    Filozofia ta umieszczała Boga w centrum świata. Bóg stworzył świat. Jest uosobieniem dobra, piękna i prawdy. Ludzie uznali wyższość dóbr duchowych nad doczesnymi. Różne zjawiska przyrodnicze interpretowano jako znaki od Boga. Dominowała myśl o życiu po śmierci. Religii i jej założeniom podporządkowana była sztuka i religia.

    1. KULTURA

      1. DUALISTYCZNA

    Miała charakter duchowny, a potem rycerski.

    Dwa:

    1. romański (kamienne, masywne, rola obronna, mało światła)

    1. gotycki (katedry, kościoły, strzeliste, smukły, witraże, dużo światła)

    1. asceta (człowiek umartwiający swą duszę i ciało aby uzyskać zbawienie)

    1. rycerz doskonały (walczył za wiarę, ojczyznę)

    1. łacina (urzędowy)

    1. narodowy

    Bóg

    Szatan

    dobro

    duch

    idealizm

    dusza

    zło

    materia

    materializm

    ciało

      1. AKADEMIA KRAKOWSKA

    Ośrodek naukowy wybudowany przez królową Jadwigę. Uczelnia ta cieszyła się sporym autorytetem. Jej cechą było przezwyciężenie typowej dla średniowiecza postawy jaką była scholastyka (nauczanie wyjaśniające problemy, posługujące się biblią)

      1. FILOZOFIE

        1. św. Augustyn

    Człowiek jako istota znajduje się między bytami wyższymi (aniołami) a niższymi (zwierzętami). Bóg anioły - człowiek - zwierzęta. Bóg ma prawo oceniać ludzi, którzy sami kierują swym losem. Człowiek jest rozdarty pomiędzy duchowością a cielesnością. Cielesne - zło, duchowe - dobro. Człowiek jest dobry i zły jednocześnie. Ma zdolność myślenia.

        1. św. Tomasz

    Człowiek musi walczyć ze swymi pokusami, być etyczny, moralny, cnotliwy, stabilny, posłuszny Bogu.

    0x08 graphic
    Bóg } istota najdoskonalsza

    anioły \ czysta

    święci / inteligencja

    ludzie

    zwierzęta

    rośliny

    rzeczy

    Świat jest harmonijny, odpowiednio zaplanowany przez doskonałego Boga. Każdy człowiek powinien starać się wznieść wyżej. Problemy etyczne harmonijny i rozumny świat jest odbiciem Boga.

        1. św. Franciszek

    Należy żyć w harmonii ze światem i wszystko kochać. Wiara powinna być radosna, prosta i wypływać z miłości. Nakazywał: ubóstwo, braterstwo i miłosierdzie. Wszystko co stworzył Bóg jest dobre i piękne, a zło wynika ze słabości ludzi.

    1. NAJDAWNIEJSZE ZABYTKI PIŚMIENNICTWA POLSKIEGO

    1. „Geograf bawarski”

    IX w. - spis nazw polskich plemion

    1. „Dagome index”

    X w. - najdawniejszy polski dokument, Mieszko I oddaje państwo pod opiekę papieżowi, nazwy geograficzne

    1. „Kronika Theimara”

    X-XI w. - nazwy plemion (Ślązanie), nazwy rzek (Odra, Bóbr) i nazwy miast (Krosno)

    1. „Bulla Gnieźnieńska”

    XII w. - rejestr dóbr kościelnych, „Złota Bulla języka polskiego” zawiera 410 nazw polskich

    1. „Księga Henrykowska”

    XIII w. - pierwsze polskie zdanie: „Dać ać ja pobruczę a ty poczywaj”

    1. Kazania Świętokrzyskie

    XIV w. - autor-kaznodzieja starał się nadać swoim kazaniom artystyczną formę, utrzymane są w tonie podniosłym, adresatem tych kazań są wykształceni ludzie

    1. „Kazania Gnieźnieńskie”

    XV w. - 103 kazania łacińskie, 10 polskich, zabytek trój języczny: niemiecki, łaciński, polski

    1. „Bogurodzica”

    pierwszy tekst napisany po polsku mający charakter religijny

    1. „Psałterz Floriański”

    najstarszy zachowany przekład Psalmów Dawida, zawiera tekst psalmów w trzech językach: łacińskim, polskim i niemieckim, psałterze pełnią w średniowieczu funkcję modlitewnika

    1. „Psałterz Puławski”

    XV w. - modlitewnik zawierający komentarz do każdego psalmu

    1. „Apokryty”

    przedstawiają żywoty świętych

    1. „Roty sądowe”

    formuły przysiąg sądowych

    1. „Biblia Szaroszpatacka”

    pierwszy i jedyny polski przekład Biblii

    1. POEZJA KOŚCIELNA

      1. RODOWÓD I RODZAJE

    Polska średniowieczna literatura religijna jest ilościowo dość obszerna, choć do naszych czasów zachowała się tylko jej niewielka część. W swoich utworach anonimowi najczęściej autorzy oddają uczucia związane z przeżywaniem wiary, często szukając w wydarzeniach biblijnych pretekstu do wypowiedzenia się na temat świata i jego spraw, na które patrzą przez pryzmat wiary.

      1. „BOGURODZICA”

    Jest to pieśń poświęcona Bogu. Adresat to Maryja i Jan Chrzciciel. Zbiorowy podmiot liryczny zwraca się bezpośrednio do Maryi a

    pośrednio do Boga. Prośba dotyczy dostatniego życia na ziemi i szczęścia.

Treścią tego zabytku jest opowiadanie o życiu Marii i Chrystusa, oparte na tekstach Ewangelii., napisane żywo i barwnie, pełne refleksji i realiów obyczajowych. Jako gatunek literacki "Rozmyślania przemyskie" są typowym dla średniowiecza apokrytem, czyli opowieścią opartą na tekście Biblii, ale wzbogaconą o elementy mające niekoniecznie swe historyczne źródło, które były wytworem wyobraźni autora. Apokryty są w czymś w rodzaju średniowiecznej powieści.

    1. „LAMENT ŚWIĘTOKRZYSKI” („Żale Matki Boskiej pod Krzyżem”)

Utwór składa się z 20 zwrotek. Reprezentuje gatunek tzw. skargi, żalu Matki Boskiej płaczącej pod krzyżem Chrystusa. Ukazuje losy swego Syna od momentu biczowania aż po przybicie go do krzyża. Cały czas współcierpi z nim. Prosi ludzi o użalenie się nad nią. Autor widział w niej przede wszystkim cechy ludzkie, chwile słabości i sprzeciw wobec wydarzeń, w których uczestniczyła.

    1. GATUNKI LITERACKIE

LIRYKA

EPIKA

DRAMAT

  1. POLSKA POEZJA ŚWIECKA