Kategorie słowotwórcze rzeczowników polskich

Derywaty transpozycyjne:

• przekształcenie czasownika w rzeczownik, np. bieganie, czytanie;

• przekształcenie przymiotnika w rzeczownik (nazwy abstrakcyjnych cech), np. biel, mądrość.

Derywaty modyfikacyjne (odrzeczownikowe):

• nazwy żeńskie, np. studentka, dozorczyni;

• nazwy deminutywne (zdrobnienia) oznaczające małe rozmiary przedmiotu, np. domek, lampka;

• nazwy augmentatywne (zgrubienia) oznaczające duże rozmiary przedmiotu, np. domisko;

• nazwy ekspresywne, np. kobiecina, babsko;

• nazwy istot młodych, np. kocię, jaskółczę;

• inne znaczenie modyfikacyjne wyrażane przedrostkami:

• nadrzędność-podrzędność, np. arcybiskup, podgrupa;

• ocena, np. arcydzieło;

• przeciwieństwo, np. antypowieść;

• dodatkowość zjawiska, np. nadprogram;

• nadmierność, powtórność zjawiska, np. hiperkrytycyzm, reedycja.

Derywaty mutacyjne:

1. Derywaty odczasownikowe:

• nazwy subiektów czynności, procesów i stanów, np. biegacz, pływak, gryzoń, śpioch;

• nazwy obiektów czynności, np. czytanka, lizak;

• nazwy wytworów czynności i procesów, np. wyrób, dopisek;

• nazwy środków czynności, np. przedłużacz, lejek;

• nazwy miejsc, np. palarnia, przystanek, jezdnia;

• nazwy temporalne, np. okupacja, żniwa;

• nazwy sposobowe, np. chód, wymowa;

• nazwy ilościowe, np. ukop, utarg;

• nazwy zjawisk charakteryzowanych przez czynności, procesy i stany, np. nazwy chorób typu drętwica, padaczka;

1. Derywaty odprzymiotnikowe:

• nazwy subiektów (nosicieli cech), np. mędrzec, ponurak, pustynia;

• nazwy zjawisk charakteryzujących się obecnością cechy, np. nazwy chorób typu żółtaczka, krzywica;

1. Derywaty odrzeczownikowe:

• nazwy subiektów:

• nazwy odobiektowe, np. rybak, kominiarz;

• nazwy odrezultatywne, np. portrecista;

• nazwy odnarzędziowe, np. wędkarz;

• nazwy odmateriałowe, np. złotnik;

• odmiejscowe nazwy agentywne, np. poczciarz;

• nazwy mieszkańców, np. gdańszczanin;

• nazwy posiadaczy, np. sklepikarz;

• nazwy amatorów, np. herbaciarz;

• nazwy zwolenników lub przeciwników, np. heglista, antykomunista;

• nazwy subiektów właściwości, np. brodacz, pasiak;

• nazwy uczestników zdarzeń, np. zamachowiec;

• odsposobowe nazwy subiektów, np. autostopowicz;

• nazwy części całości i elementów zbiorów, np. sekciarz, ziarnko;

• nazwy zbiorów złożonych z elementów, np. igliwie;

• nazwy całości złożonych z części (składników), np. siarczan;

• nazwy rodzajowe, np. azotowce, wierzbowce;

• nazwy symilatywne, np. drągal, komarzyca;

• nazwy genetyczne, np. świerczyna, wieprzowina;

• nazwy osób pozostających w relacji pokrewieństwa, np. aptekarzowa;

• nazwy obiektów i rezultatów:

• odmateriałowe nazwy rezultatów, np. drewniak, słomianka;

• odnarzędziowe nazwy obiektów, np. karbidówka;

• odsposobowe nazwy obiektów lub rezultatów, np. kreskówka;

• odsubiektowe nazwy obiektów, np. biskupstwo;

• odsubiektowe nazwy rezultatów, np. pajęczyna;

• nazwy środków czynności:

• odwytworowe nazwy środków czynności, np. dziurkacz;

• odobiektowe nazwy środków czynności, np. błotnik;

• nazwy materiałowe, np. papierówka `rodzaj drewna';

• nazwy miejsc, np. mydlarnia;

• nazwy temporalne, np. kwiecień;

• nazwy cech ilościowych, np. metraż;

• nazwy zjawisk charakteryzowanych przez relację do przedmiotu, np. kamica;

• nazwy abstrakcyjnych cech czynności, stanów, np. chamstwo, profesura;

• inne szczegółowe zjawiska mutacyjne, np.:

• brak, przeciwieństwo zjawiska nazwanego podstawą, np. nieład, nieporządek;

• podrzędność-nadrzędność względem zjawiska nazwanego podstawą, np. podpułkownik, nadporucznik.

DERYWATY ODCZASOWNIKOWE - FORMANTY

Nazwy	Typy regularne	Typy nieregularne
				ponad 100 derywatów		20-100 derywatów		poniżej 20 derywatów		poniżej 5 derywatów
czynności, procesów i stanów	-anie -enie -cie	-ø (r.m.) -a -acja		-ka -anina -ek -ot -stwo -unek -y/i -cja		-anka -awka -ba -iny -ki -nictwo -ota -ø (r.ż.) -ada -ata -aż -encja -sja -ycja -zja		-aństwo, np. pijaństwo -eż, grabież -ęga, włóczęga -aczka, tułaczka -atyka, pijatyka -actwo, szperactwo -twa, gonitwa -nia, kłótnia
subiektów czynności, procesów i stanów		-acz -ca -iciel -ator		-arz -nik -ak -ec -(acz)ka -ø (r.m.) -a- -er -ant -ent		-ek -ik -(n)ica -ała -uch -un -alski -idło -enie, -cie, -anie -eniec -(t)or		-elec, np. topielec -aniec, mieszkaniec -uła, gaduła -awiec, latawiec -och, śpioch -aka, rozrabiaka -eń, przechodzień -isko, urwisko -niczy, mierniczny -ęga, włóczęga -ajda, gamajda -ątko, żyjątko -ątek, wrzątek -el, śmierdziel -ajło, strachajło -(y)sz, przybysz -oń, gryzoń -or, wisior -sa, beksa -uś, pracuś -inier, uciekinier -(as)ta, entuzjasta -at, wariat
	od 10 do 50 derywatów				poniżej 10 derywatów i izolowane
obiektów czynności	-a -ø (r.m.) -anie, -cie, -enie -ka (-anka, -onka, -ajka) -aniec, -eniec -nik -ek -anek				-iwo, np. piwo, paliwo -nica, pokładnica -uch, gnieciuch -ak, deptak, lizak -izna, darowizna -isko, -owisko, znalezisko, słuchowisko -eń, więzień, uczeń -acja, delegacja -at, delegat -dło, -adło, jadło, popychadło -unek, podarunek -anina, mieszanina -och, pieszczoch -ątko, zawiniątko -anko, wdzianko -ant, aresztant -ita, najmita -mo, widmo
	ponad 50 derywatów		od 5 do 50 derywatów				poniżej 5 derywatów i izolowane
wytworów	-ø (r.m.) -ina -anie, -enie, -cie		-ka, -anka, -onka -ek -ot -a				-iwo, np. pieczywo -as, zakrętas -stwo, kłamstwo -isko, zapadlisko -cja, produkcja -acja, ekranizacja -at, fabrykat -unek, rysunek -mo, pismo -ba, prośba -ota, robota -oć, zmarzłoć -ło, światło -oły, bazgroły -el, przerębel
	powyżej 100 derywatów		od 20 do 100 derywatów				poniżej 20 derywatów i izolowane
środków czynności	-arka -acz -ak -nik -nica		-aczka -ka -alnik -dło -ø -nia -a -anie, -enie, -cie -ator				-anka, np. płukanka -awka, słuchawka -ała, mieszałka -ik, budzik -ek, lejek -(l)ec, rylec -ło, wiertło -ina, okleina -ica, międlica -iwo, krzesiwo -ówka, wskazówka -eń, grzebień
miejsc	-alnia -arnia		-isko -nica -nik -ø				-ek, np. przystanek -ka, skrytka -anie, skrzyżowanie -enie, siedzenie -cie, wejście -ik, brodzik -atorium, obserwatorium -a, zagroda
temporalne	pory dnia, roku, czynności związane z pracą na roli (uzależnione od pór roku); okupacja, przerwa, przestój, próba, odpoczynek, wypoczynek, niedziela, święto, wczasy
sposobowe	np. chód, wymowa, pismo, wygląd, zachowanie, postrzeganie
ilościowe	`to, ile czegoś wytworzono, zrobiono' np. wytop, utarg, udźwig, zrzut, ukop, spożycie, zużycie, odłów, nadwaga, niedowaga, rozstaw
zjawisk charakteryzowanych przez czynności, procesy i stany	np. chlapa, chlapawica, błyskawica, ślizgawica; drętwica, dychawica, łuszczyca, padaczka, znieczulica

DERYWATY ODPRZYMIOTNIKOWE - FORMANTY

Nazwy	Typy regularne	Typy nieregularne
				ponad 20 derywatów		poniżej 20 derywatów		poniżej 5 derywatów
abstrakcyjne cech, tzw. nomina essendi	-ość	-stwo -ø (r.m., r.ż.) -a		-ota -izna -ø (r.n.)		-oć, np. dobroć -ycz, gorycz -ada, dziecinada
	powyżej 100 derywatów		od 20 do 100 derywatów		poniżej 20 derywatów i izolowane
subiektów (nosicieli) cech	-ec -ka -ak -ik		-izna -ica -ek -ø		-a (r.m./ż.), np. niezdara, ohyda -ko, ziółko -och, tłuścioch -uch, maluch -al., brzydal -ina, cieśnina -eń, złocień -as, golas -iś(a), delikatnisia
zjawisk charakteryzujących się obecnością cechy	nazwy chorób typu: żółtaczka, badaczka, sinica, krzywica

DERYWATY ODRZECZOWNIKOWE - FORMANTY (typowe)

Derywaty modyfikacyjne:

1. Nazwy żeńskie (od męskich):

-ka, -i(y)ni, -ica, -a; -owa, -ina, -anka, -ówka;

Nazwy męskie od żeńskich:

-or (np. gwiazdor), -ø (np. pracz).

2. Nazwy deminutywne (zdrobnienia):

-ek/-ik, -ka, -ko; -uszek, -iszek, -aszek, -uszko, -uszka, -i(y)czka.

3. Nazwy augmentatywne (zgrubienia):

-sko, -isko, idło, -al, -uch.

4. Nazwy ekspresywne:

• emocjonalne ustosunkowanie nadawcy o zabarwieniu negatywnym względem desygnatu podstawy:

-isko, -sztyl, -iyga, -al, -us, -ica;

• emocje współczucia, politowania, którym towarzyszy lekceważenie:

-ina

• emocje pozytywne (spieszczenia = hipocoristica):

-ek, -ka, -ko, -eczek, -eczka, -eczko, -ś, -sia, -sio, -iś, -uś, -usia, -usio, -cia, -cio, -unia, -unio,

-ula, -ulo

• oceny negatywne, którym towarzyszy emocja ujemna:

-idło

• sygnalizowanie określonego sposobu mówienia:

-al, -ak, ucięcia, -atyka, -awa, -anina

5. Nazwy istot młodych:

-ę, -ątko, -ak

6. Derywaty modyfikacyjne prefiksalne:

• nadrzędność-podrzędność:

nad-, super-, arcy-, ekstra, hiper-; pod-,

• przeciwieństwo:

anty- (wiele derywatów z tym przedrostkiem to mutacje), kontr-, przeciw-

• dodatkowość zjawiska

nad-

• wcześniejszość zjawiska

pre-, pra-

• nadmierność, powtórność zjawiska

re-

Derywaty mutacyjne

• nazwy subiektów:

• nazwy odobiektowe (nazwy osób, w których podstawa wskazuje na obiekty czynności, których agensa nazywa cały derywat):

-arz, -owiec, -ista, -nik, -owy, -ak, -ø, -ik

• nazwy odrezultatywne (podstawa wskazuje na przedmiot powstający w wyniku czynności agensa):

-arz, -nik, -ista

• nazwy odnarzędziowe (podstawa wskazuje na obsługiwaną maszynę, urządzenie, instrument itp.):

-arz, -ista, -owicz

• nazwy odmateriałowe (nazywają wykonawcę czynności ze względu na materiał, z którego wytwarzany jest produkt):

-arz

• odmiejscowe nazwy agentywne (nazwy osób derywowane od nazw miejsc):

-arz, -owicz

• nazwy mieszkańców:

-czyk, -anin, -ø, -ak, -ik, -ec, -in

• nazwy posiadaczy (podstawa wskazuje na rzecz, którą posiada osoba nazwana derywatem):

-arz, -owicz

• nazwy amatorów (miłośników czegoś):

-arz

• nazwy zwolenników lub przeciwników poglądów/idei:

-ista, -czyk

• nazwy subiektów właściwości, czyli nosicieli cech:

-acz, -ak, -us; -owiec, -arz, -i(y)k, -ista, -asta

• nazwy uczestników zdarzeń

-owicz, -owiec, -ec, -anin, -ista

• odsposobowe nazwy subiektów (nazywają głównie istoty żywe ze względu na sposób wykonywania czynności):

-arz, -owiec, -owicz

• nazwy części całości i elementów zbiorów (derywat nazywa element zbioru):

-owiec, -ek, -ø

• nazwy zbiorów złożonych z elementów (collectiva):

-stwo, -ctwo, -ostwo, -iwie, -owie, -iwo, -arnia, -eria, -at, -acja, -icja

• nazwy całości złożonych z części (składników) - głównie nazwy związków chemicznych:

-an, -ek, -ak, -niak, -yn

• nazwy rodzajowe - głównie terminy chemiczne i botaniczne:

-owiec

• nazwy symilatywne (nazywają przedmiot ze względu na podobieństwo do innego przedmiotu):

-owiec, -owka, -ica, -ak, -nik

• nazwy genetyczne (nazywają desygnaty ze względu na relację pochodzenia ze źródła wskazanego przez podstawę, np. nazwy mięs, drewna):

-ina, -owina, -izna

• nazwy osób pozostających w relacji pokrewieństwa (nazwy odojcowskie i odmężowskie):

-ic, -owa, -ina

• nazwy obiektów i rezultatów:

• odmateriałowe nazwy rezultatów (wskazany jest materiał, z którego zrobiony jest przedmiot,
  np. nazwy zup, kasz, wódek, ciast):

-ak, -anka, -ówka, -owiec

• odnarzędziowe nazwy obiektów (nazwy przedmiotów nazywanych ze względu na środek pomocniczy służący do ich wytworzenia lub funkcjonowania):

-owiec, -ówka

• odsposobowe nazwy obiektów lub rezultatów (w strukturze nazw wskazany jest sposób użytkowania przedmiotu lub sposób wytworzenia rezultatu):

typ nieliczny, np. wierzchowiec, kreskówka

• odsubiektowe nazwy obiektów (nazwy przedmiotów, w których strukturze wskazana jest osoba, która pozostaje w pewnym stosunku do desygnatu derywatu):

np. stróżówka, leśniczówka, dżokejka, cyklistówka, biskupstwo

• odsubiektowe nazwy rezultatów (najczęściej wytwory/wydzieliny zwierząt):

np. pajęczyna, małżowina, krowieniec, kretowisko

• nazwy środków czynności:

• odwytworowe nazwy środków czynności (nazywają urządzenia, narzędzia i inne środki służące do wytwarzania przedmiotów wskazanych przez podstawę):

-ak, -acz, -ówka

• odobiektowe nazwy środków czynności (nazywają przedmioty/urządzenia służące do wykonywania czynności ):

np. nazwy gwoździ (gonciak, łaciak, podkowiak), nazwy urządzeń ochronnych,

zabezpieczających przed tym, co nazwane podstawą (np. błotnik, deszczowiec)

• nazwy materiałowe (derywaty oznaczające materiały, z których wytwarzane są przedmioty nazwane podstawą):

np. nazwy drewna typu belkowina, masztowina, żerdziowina; nazwy tkanin przeznaczonych na wyrób określonych ubrań lub ich części typu ubraniówka, koszulówka

• nazwy miejsc (nazywają miejsca ze względu na przedmiot jakiejś czynności):

-arnia, -ownia

• nazwy temporalne (kwiecień, lipiec, wrzesień, sierpień)

• nazwy cech ilościowych (metraż, tonaż, litraż)

• nazwy zjawisk charakteryzowanych przez relację do przedmiotu (głównie nazwy chorób nazwanych przez odniesienie do przedmiotów, zjawisk, które stanowią przyczynę choroby lub jej objawy):

np. krzemica, ołowica, plamica

• nazwy abstrakcyjnych cech czynności, stanów (nazwy cech jakościowych, czynności, zawodów, stanowisk
  i urzędów, doktryn):

-two, -stwo, -ostwo, -ada, -eria, -izm

• derywaty mutacyjne prefiksalne:

anty-, kontr-, pre-, proto-, pod-, nad-, śród-.

7