Zofia Trojanowiczowa,

Sybir romantyków,

Kraków 1992.

WSTĘP. „Jej dzieje na Sybirze…”.

1. Zsyłki.

• główny trakt syberyjski: z Moskwy przez Kazań, Perm, Jekaterynburg, do stolicy Syberii Zach., To-bolska, a stamtąd dalej: do Omska, Sybirska, Irkucka. Tak zdążała większość polskich zesłańców. W Tobolsku rezydowała specjalna komisja zesłańcza, która sprawowała ścisła kontrolę nad wszys-tkimi zesłańcami politycznymi, a niekiedy decydowała nawet o miejscu ich przeznaczenia.

• przy przekraczaniu Uralu - pożegnanie z Europą. Utrwalił to na płótnie Aleksander Sochaczewski (Na granicy Azji, inny tytuł: Pożegnanie Europy).

• markiz de Custine: „Syberia zaczyna się od Wisły”, od Wisły zaczynał się obszar, na którym zsyłki były podstawowym narzędziem carskiego despotyzmu.

• niejednokrotnie, zwłaszcza w przypadku bezterminowych zesłań na katorgę, skazani żałowali, że uniknęli kary śmierci.

• rodzina, także sam zesłaniec, na ogół nie znali wcześniej dokładnej daty opuszczenia więzienia. Wywózki - często nocą, bez świadków.

• pożegnania skazanych, w szczególności pozbawionych kontaktów z rodzinami, więc i pomocy finansowej z ich strony, organizowały w l. 40. warszawskie Entuzjastki: Anna Skimborowiczowa, Narcyza Żmichowska, Wincenta Zabłocka.

• nazywano: Syberią albo z rosyjska - Sybirem, „ziemią przeklętą”, „lodowym piekłem”, „krainą, gdzie nie ma nadziei”, „krainą wiecznych śniegów i wiecznej tęsknoty”, „dzieckiem nieszczęść, łez i cier-pień Rosji i Polski”, „czyśćcem odkupienia”, „ziemią milczenia i grozy”.

• ludzi deportowanych nazywano: Syberiakami, Syberianinami, Sybirakami. W Polsce Sybirak = ze-słaniec; człowiek, który przeszedł przez zesłanie.

• Polacy = osiedleńcy ziem zauralskich od końca XVI wieku. Pierwsze polskie warstwy osiedleń-cze = jeńcy wojenni z czasów Batorego, Wazów, Stanisława Leszczyńskiego.

• 2. połowa XVIII wieku - kolejne fale zesłańcze, związane z konfederacją barską i powstaniem koś-ciuszkowskim. Poeci romantyczni skłonni są rozpoczynać dzieje Polaków na Sybirze od niewoli barszczan i powstańców kościuszkowskich. Konfederaci szli na wygnanie jako jeńcy wojenni, duża część pieszo, bito ich, upokarzano i głodzono, wielu pomarło w drodze Podróż konfederacka na stacyje podzielona.

• większość wróciła do kraju: po I rozbiorze, na mocy „ukazu” Katarzyny II z 1773 r., część po amne-stii z 1781, na mocy rozporządzenia cara Pawła z 1796, po amnestii 1815.

• polityka wynaradawiania narodu, godząca w osoby, instytucje, ośrodki konspiracji i niezależnej my-śli. Wyrok zesłańczy poprzedzało uciążliwe zazwyczaj śledztwo.

• od l. 20. XIX wieku zsyłki na Sybir - nieprzerwanie. 2 kulminacyjne fale: po klęsce powstań 1830 i 1863. 1824 sprawa filomacka. Uniw. Wileński poniżany, upadlany. Nowosilcow objął kuratorstwo na miejsce Czartoryskiego. Najbardziej „winni” (z 20 filomatów i filaretów) - Tomasz Zan, Adam Suzin, Jan Czeczot - ukarani więzieniem rocznym bądź półrocznym, po odbyciu kary zobowiązani do za-mieszkiwania w Orenburgu (Czeczot w Ufie). Rozgłos: pisarstwo Lelewela, III cz. Dziadów.

• po powstaniu listopadowym nadany Królestwu - w miejsce cofniętej konstytucji - Statut Organi-czny nie podtrzymywał zapisu o karze odbywanej na terenie kraju ( możliwości deportacji).

• przeszło 50 tys. Polaków zesłano na Sybir, Kaukaz, linię orenburską po powstaniu listopadowym.

• w okresie międzypowstaniowym zesłanie staje się dal wielu Polaków wariantem losu, który w każ-dej chwili może się urzeczywistnić.

• we wrześniu 1856, z okazji wstąpienia na tron cara Aleksandra II, ogłoszono amnestię dla polskich wygnańców politycznych, zesłanych do imperium. Był to akt w znacznej mierze wymuszony na Ro-sji po przegranej przez nią wojnie krymskiej. Z amnestii w pierwszym rzędzie skorzystać mogli co zesłańcy, którzy spędzili na Syberii nie mniej niż 10 lat, byli żonaci i mieli dzieci, dalej ci, którzy do dnia koronacji przebyli na zesłaniu 5 lat. Szacuje się, że powracających było ok. 10 tys. Ich opowie-ści i zachowania potęgowały nastroje patriotyczne, lecz zmuszały również do refleksji nad dalszą drogą kraju. Większość Sybiraków powróciła do kraju z powziętą już na zesłaniu zdecydowaną nie-chęcią do wszelkich działań konspiracyjnych, nielegalnych.

• kolejna fala masowych deportacji wiosna 1861-1866. Większość zesłańców postyczniowych wró-ciła do kraju, korzystając z kolejnych amnestii z końca l. 60., l. 70. i dużej amnestii z 1883.

• Od l. 70 - l. 20. XX wieku systematyczne deportacje głównie socjalistów i socjaldemokratów.

* * *

• do czasu zbudowania w l. 60. kolei żelaznej łączącej Warszawę z Moskwą drogę pokonywano kibi-tką, najczęściej pieszo. Jeśli więzień jechał kibitką, to też zazwyczaj nie do samego końca, a jedy-nie do Moskwy, Nowogrodu czy Tobolska. Kibitka - drewniany wózek bez resorów i żelaza, wąski, płaski, z podniesionym przodem, okryty budką.

• wędrówka piesza: 2 dni marszu, dzień odpoczynku w ostrogu (= więzieniu etapowym). więźniowie polityczni zazwyczaj razem z przestępcami kryminalnymi. Groźniejsi kryminaliści dla łatwiejszego rozpoznania i uniemożliwienia ucieczki, oprócz charakterystycznie ogolonych głów, mieli czoła i po-liczki napiętnowane literami WOR (złodziej) lub KAT (katorżnik). Wielu więźniów pokonywało drogę w kajdanach ręcznych i nożnych. Niektórzy szli skuci po parze lub przymocowani do długiego, me-talowego pręta.

• Typy kar i zsyłek - różne. Najsroższa kara = katorga, zesłanie na ciężkie roboty w kopalniach i hu-tach, w warzelniach soli i gorzelniach, przy budowach (najwięcej - Syberia Wschodnia). Odmiana katorgi: służba w cywilnych rotach aresztanckich (twierdze w Syberii Zachodniej). katorżnik podle-gał karom cielesnym, nie mógł wnosić o ułaskawienie, złożyć skargi, zakaz korespondencji z kra-jem. Gdy termin katorgi kończył się, status katorżnika zazwyczaj zmieniał się na status dożywotnie-go osiedleńca na Syberii ( zwalniało od ciężkich robót, większa możliwość poruszania się, szuka-nie na własną rękę pracy, domu). Najliczniejsza grupa zesłańców = skazani na dożywotnie osiedle-nie, z karą często - połączona konfiskata majątku i pozbawienie praw, więźniowie pochodzenia szlacheckiego otrzymywali od rządu niewielkie zapomogi. „Posielenie” często skazywało na samot-ne życie wśród tubylców i Rosjan, na ciągłe poczucie obcości.

• Największą dolegliwością katorgi (nie ciężka praca, nuda, jałowość) = ogólna dehumanizacja życia. System zakazów i nakazów egzekwowany często przez ludzi prymitywnych, przebywanie z krymi-nalistami, nędza. Bunty i próby ucieczek (na ogół nieudane). próby ucieczek zbiorowych.

• siatki konspiracyjnego porozumienia. 1833 „sprawa omska”, przywódca spisku: ksiądz Jan Henryk Sierociński. Czerwiec 1866 powstanie zabajkalskie, 4 przywódców: Gustaw Szaramowicz, Narcyz Celiński, Jakub Rejner, Władysław Kotkowski.

• Większość zesłańców nastawiona na przetrwanie, dążenie do podtrzymania narodowej wspólnoty, do samoorganizacji i samopomocy.

2. Świadectwa.

• Pierwsze opublikowane relacje zesłańcze zaczynają się pojawiać w końcu XVIII wieku. Inicjuje je w 1773 wierszowana opowieść biskupa Józefa Załuskiego.

• zapowiedź nowego w piśmiennictwie polskim rodzaju relacji pamiętnikarsko-podróżniczej, relacji „podróży z musu” (Maksymilian Jatowt).

• Adam Mickiewicz wprowadził pojęcie literatury zsyłkowej, traktując ją jako odpowiednik literatury emigracyjnej.

• Józef Kopć Dziennik podróży przez całą wzdłuż Azję…, Wrocław 1833, Józef Kobyłecki 1838, Ewa Felińska (zesłana w l. 1839-1844) Wspomnienia z podróży do Syberii (wyd. 1850-1853), Rufin Pio-trowski Pamiętniki (druk 1860-1861), Eugeniusz Żmijewski Sceny z życia koczującego (1859), Adolf Januszkiewicz Dziennik podróży po stepach kazachskich + listy z zesłania (1861), Maksymilian Ja-towt Obrazki caryzmu, Sołdat, czyli sześć lat w Orenburgu i Uralsku, twórczość syberyjska Agatona Gillera l. 1855-1860 (dziś podstawowe źródło wiedzy; jego najważniejsze dzieła: Podróż więźnia etapami do Syberii…, Opisanie zabajkalskiej krainy, zbiór artykułów Z wygnania).

• pamiętnikarstwo syberyjskie - bardzo zróżnicowane, wielopostaciowe, poczucie misji. Podstawowa cecha tych wspomnień: pamiętnikarze chcą być świadectwem prawdy o własnym losie, o dziejach innych polskich zesłańców, o Syberii i jej mieszkańcach, o mechanizmach carskiego despotyzmu.

• element porządkujący i organizujący opowieść: własny los - utrata wolności, podróż pod przymu-sem, pobyt na zesłaniu, powrót.

• początkowe relacje bardziej osobiste, później pole obserwacji pamiętnikarza ulega znacznemu roz-budowaniu, dużo więcej miejsca poświęcają analizie carskiego despotyzmu, są jego oskarżyciela-mi. Główny nurt literatury zsyłkowej ma charakter wspomnieniowy. Pisano po uwolnieniu. Świado-mość, wrażliwość, emocje autorów wspomnień w czasie spisywania nie były takie jak na zesłaniu, podlegały naciskowi konwencji heroicznej, martyrologicznej.

• poezja zesłańców - ani nazbyt obfita, ani szczególnie wysoko sięgająca: Gustaw Cieliński („posie-leniec”) poematy Samobójca, Kirkiz, Stepy, Karol Baliński, Gustaw Ehrenberg (= syn naturalny cara Aleksandra I), Edward Żeligowski. Twórczość zesłańców XIX-wiecznych = poezja próby; poszuki-wanie takiego języka poetyckiego, który potrafiłby wyrazić odrębność duchową doświadczenia sy-beryjskiego. = poetyckie świadectwo losu polskiego i stanu duszy zesłańczej.

3. Mit.

• doświadczenie Sybiru - charakter przeżycia zbiorowego, doświadczenie całego narodu. Porażenie masowością i okrucieństwem zesłań.

• w przeciwieństwie do Mickiewicza, który nie wątpił w zmartwychwstanie narodu, Niemcewiczowska wizja przyszłości (dziennik z l. 1831-1834), była wizją ogromnie pesymistyczną.

• dramatyczne położenie wyodrębniało Polaków z rodziny narodów europejskich, wspólny los = szczególnie doniosły element więzi narodowej. Nową historię utrwalały inne pamiątki, symbole, znaki: twierdze, więzienia, Sybir.

• do czasu wielkiej amnestii z 1856 - sprawy i okoliczności życia Polaków na Syberii z trudem prze-nikały do kraju i na emigrację. O spisku księdza Sierocińskiego (1833-1835) dowiedziano się dopie-ro w 1854 z opublikowanych wówczas w „Przeglądzie Poznańskim” fragmentów wspomnień Rufina Piotrowskiego.

• pierwsze zorganizowane formy pomocy dla zesłanych w kraju - l. 40.: Warszawa środowisko Entu-zjastek; na Ukrainie wokół Salomei Rakowskiej; w środowisku wołyńsko-podolskim, Ksawera Gro-cholska, Róża Sobańska. Trudności przy organizowaniu pomocy: brak informacji o miejscu i warun-kach odbywania kary, o najpilniejszych potrzebach, o uprawnieniach do prowadzenia koresponden-cji. Z czasem drogi korespondencji przetarto. Grochowska i Sobańska własna siatki korespon-dentów i mężów zaufania.

• akcje pomocy - dyskretne. Neutralizowały grozę Sybiru.

• Istotny czynnik świadczący o procesie mityzacji Sybiru = skłonność do podporządkowywania nazwy geograficznej (Syberia, Sybir) jej przenośnemu znaczeniu: miejsce odludne, dzikie, zimne. W języ-ku filomatów „sybiryzm” = synonim dzikości i barbarzyństwa. Nazwy Syberia, Sybir - związane z przestrzenią zesłania, niekoniecznie z obszarem geograficznym (też przeduralska Rosja).

• Polscy zesłańcy = „narodowej sprawy męczennicy”. O swoistości romantycznego mitu Sybiru decy-dował jego martyrologiczny charakter.

• klimat duchowy Sybiru - przedmiot marzeń, tęsknot, pragnień, zwłaszcza dla emigrantów.

• Anhelli - wizja Sybiru odmienna od stereotypowych idealizacji.

• polski Sybir przeżywany jako miejsce ładu moralnego, realizowania się w cierpieniu ludzkiej i naro-dowej wspólnoty, figuralnego wypełniania Golgoty Chrystusa; potwierdzał zapowiedź zmartwych-wstania narodu.

• martyrologiczny charakter romantycznego mitu wypierał pamięć o najwcześniejszych zesłaniach i wiązał początki historii polsko-syberyjskiej z konfederacją barską.

• locus horridus - charakter miejsca przerażającego; skojarzenia: kibitka, kajdany, chłosta, knut, mi-na, taczka, „posielenie”, katorga, lody, śniegi… Im bardziej świat ten był przerażający, tym wyżej w swojej świętości sięgał.

• brama z napisem z dantejskiej bramy piekieł: „kto wchodzi do mnie, żegna się z nadzieją” - często w utworach o tematyce syberyjskiej, znak przekroczenia granicy; Przedświt Krasińskiego: „Jak Dant przez piekło przeszedłem za życia!”. Boska Komedia - źródło dla wyrażenia przeżyć Sybiru. dla opisu swoich doświadczeń syberyjskich po raz pierwszy posłużył się Dantem ksiądz Faustyn Cie-cierski.

* * *

• Mickiewicz: Sybir to piekło polityczne.

• 2 naprawdę wielkie utwory syberyjskie: Dziady cz. III (1832) i Anhelli (1838).

• Dziady - język poetycki, brak obrazów życia na Syberii, tylko ich zapowiedź. U Mickiewicza Sybir / piekło = miejsce udręczeń, męki bólu, nie odwetu, świat godny politowania niż potępienia, litość i współczucie, nadzieja na zbawienie miała pozostać ich wiarą żywą i najważniejszą. „Sybir zbliżył wszystkie stanu narodu”, inaczej niż emigracja, związek z narodami słowiańskimi, także z Rosjana-mi.

• Anhelli: Słowacki nie potępiał narodu, ostrzegał raczej przed wizją narodu, jaką miał za zmistyfiko-waną i prowadzącą do samozaspokojenia. Metafora wiązał sybir z piekłem dantejskim: Szaman, jak Wergiliusz, oprowadza Anhellego piekle ziemskim Polaków, piekło ludzi skazanych na zatracenie, o których Szaman mówi: „dobrzy z nich ludzie w szczęściu, ale je nędza przemieni w ludzi złych i szkodliwych”. Szaman wybrał jednego z zesłańców, czystego i niewinnego, Anhellego, na „ofiarę serca”. Anhelli aż do śmierci nie wie, czy Bóg ją przyjmie. Anhelli = głos rozpaczy, jakiego nie wydał nikt. Poemat Słowackiego liczne i wyraziste elementy zesłańczego kolorytu lokalnego”, krąg mo-tywów wiążących się bezpośrednio z losem wygnańców. Krajobrazowi sybirskiemu i dziejom wyg-nańców narzucił jednaką posępność, melancholijność, rozpacz. Słowacki - reinterpretacja romanty-cznego mitu, z przestrzeni zesłania uczynił fenomen bez analogii. Umieszczając polskie piekło na Sybirze - uczynił z niego symbol polskiej historii i niszczycielskiego gwałtu popełnionego na całym narodzie, symbol polskiej bezsilności wobec wyroków historii. Świat wygnańców w Anhellim = świat posępny i melancholijny, tragiczny. poemat = opowieść o postępującym kryzysie wartości, o darem-ności usiłowań wygnańców, ich bezsilności i zagubieniu wobec losu. Anhelli: ujawnia postępujący wśród Polaków kryzys cywilizacji chrześcijańskiej; dezorientacja moralna, relatywizacja chrześcijań-skich norm i zasad.

• Fantazy: (1866) - Sybir realny i konkretny, zbieżny z widzeniem Mickiewicza. najwyższe wartości, najdalej idącą przemianę ducha prezentuje w dramacie Major (rosyjski zesłaniec). dzieje jego i Ja-na = ilustracja wizji, roli Sybiru według Mickiewicza - narzędzia naprawy moralnej, zbliżenia sta-nów, wytworzenia węzłów jedności między Polakami i Rosjanami. Obraz Sybiru - głównie wspom-nienia zesłańców. Śmierć Majora - nie gest rozpaczy, jest świadomą ofiarą z siebie dla innych, ofia-rą na podobieństwo ofiary Chrystusa. Ojczyzna, kraj utracony = kolejny przedmiot iluzji i deziluzji.

• Zygmunt Krasiński Ostatni - o losach więźnia-Polaka zesłanego w głąb imperium; przebywa tam od 20 lat. Całość = przedśmiertny monolog uwięzionego poety, opowieść o jego życiu. Krasiński miał rodzaj obsesji Sybiru. Ostatni - powiązanie z Więźniem Chillonu Byrona. Krasiński stworzył poemat o polskim więźniu-zesłańcu.

• Norwid Syberie (wiersz).

* * *

• Stanisław Wokulski, zesłaniec styczniowy powrócił z Irkucka do Warszawy na jesieni 1870. Bole-sław Prus przedstawia syberyjskie doświadczenia swojego bohatera z innej niż martyrologiczna perspektywy.

• po 1870 stosunek do polskich zesłańców zmieniał się na korzyść. Sybir późnych romantyków zdaje się podporządkowany jednemu, podstawowemu celowi: chce przybliżyć martyrologię zesłańców, upowszechnić ją, utrwalić w świadomości czytelników. Ich Sybir w większym stopniu był hołdem, przykładem, potwierdzeniem martyrologii narodu, w mniejszym - próbą całościowego ogarnięcia złożoności polskiego losu czy szukaniem nowego światła dla tajemnic historiozoficznego przesła-nia. I z istoty swej był Sybirem szczelnie zamkniętym przed nowym typem doświadczenia zesłań-czego, przed doświadczeniem Stanisława Wokulskiego.

• po powstaniu styczniowym misję organizowania syberyjskiej wyobraźni narodowej przejęło malar-stwo i ono przez jakiś czas było głównym wyrazicielem tego przeżycia Sybiru, które inspirowali wiel-cy romantycy, a dopełniali konkretem ich poetyccy następcy oraz coraz liczniejsi w drugiej połowie wieku autorzy wspomnień zesłańczych.

• pierwszy zaktualizował romantyczne przeżycie Sybiru Artur Grottger; cykl Lithuania, szkice z 1867 Ciosanie krzyża, Dźwiganie krzyża. Jacek Malczewski - źródła inspiracji: autentyczne świadectwa zesłańcze, pamiętniki, ustne opowieści, Śmierć wygnańca. Aleksander Sochaczewski - własne do-świadczenia wygnańcze.

• wyobraźnię malarską angażowały w szczególności wątki anhelliczne i zbiorowość zesłańcza. Zwra-ca uwagę powtarzalność niektórych tematów, jak śmierć Ellenai, pochód na Sybir, sceny w kopalni.

TEKST

1. „…My z niego wszyscy”.

• Adam Mickiewicz, Dziadów cz. III - „Jeśli zapomnę o nich, Ty, Boże na niebie, / zapomnij o mnie -”

• Adam Mickiewicz, Dziadów cz. III, Ustęp.

2. „…Nasze do Polski westchnienia”.

• Tomasz Zan, Wygnaniec.

• Gustaw Zieliński, Odjazd.

• Gustaw Zieliński, Do mojej myśli.

• Gustaw Zieliński, W imionniku St[anisława] D[utkiewicza].

• Gustaw Zieliński, Wiersz na pomięszkanie Adolfa J[anuszkiewicza].

• Gustaw Zieliński, Stepy - „Ha! to kurhany, pomnik jedyny, / Że człowiek gościł śród tej krainy”. „Koniu!… leci-my, tu nikt nie wstrzyma, / W tych grobach nasion przyszłości nie ma”.

• Gustaw Ehrenberg, Podróż na Syberię.

• Gustaw Ehrenberg, Do braci posieleńców.

• Gustaw Ehrenberg, Ego dormivi et Soporatus sum.

• Gustaw Ehrenberg, Stella Maris.

• Karol Baliński, Pożegnanie.

• Karol Baliński, Do majowego wietrzyka.

• Karol Baliński, Czy pamiętasz? (Piosnka): „Pamiętasz Sybir? tę ziemię przeklętą? / Stokroć przeklętą, choć już w niej nie gnijem, / Naszymi łzami i krwią przesiąkniętą, / Braci poległych pod moskiewskim kijem! / Pamię-tasz Irkuck, gdzie Skiba spoczywa! / Miny Nerczyńska głośne polskim młotem! / Tam Piotr! tam oni - tam wszystko nas wzywa! / Ach bracia! Wiecznie pamiętajcie o tem -”.

• Aleksander Krajewski, Katechizm sybirski.

• Edward Żeligowski, [Błądzę w dzikiej pustyni…].

3. „Jeśli zapomnę o nich…”.

• Tomasz August Olizarowski, Poczta rosyjska.

• Stefan Garczyński, Grobowiec na granicach Syberii.

• Wincenty Pol, Obóz moskiewski pod Kownem.

• Juliusz Słowacki, Kordian. Spisek koronacyjny.

• Juliusz Słowacki, Anhelli.

• Zygmunt Krasiński, Ostatni.

• Kornel Ujejski, Ustęp z powieści sybirskiej.

• Kornel Ujejski, Na zgon rozstrzelanych w Irkucku.

• Teofil Lenartowicz, Z północy.

• Teofil Lenartowicz, Odstawny.

• Teofil Lenartowicz, Cienie syberyjskie. Z opowiadania powracającej z wygnania.

• Mieczysław Romanowski, Sołdat z Cudnowa.

• Mieczysław Romanowski, Dziaduś.

• Józef Bohdan Zaleski, Pod krajobrazem sybirskim. Do Br. Z.

• Cyprian Norwid, Syberie.

• Cyprian Norwid, „Ołówkiem” na książeczce o Tunce.

• Franciszek Olechnowicz, W kopalni: „Straszny to wyrok dla żyjących ludzi / Zstąpić do grobu, gdy duch jesz-cze włada, / Gnić - konać w ziemi, gdzie chyba Bóg zbudzi, / I czuć noc wieczną, jak na oczy spada”.

• Włodzimierz Wolski, Marsz sybirski: „Ostro po mrozie stąpamy w szeregu, / jako straż przednia męczarni i nę-dzy. / Jeżeli który zmarzły padnie w śniegu, / Nie płaczmy po nim, on odpocznie prędzej. / A my pod kolbą, pod batem sołdatów / Na długo, długo pójdziem w step daleki, / Zanim pod knutem dzikszych jeszcze katów / Nie odpoczniemy w kopalni na wieki”.

4. „Kto na ich mogiłach nie poszanuje Polski…”.

• Maurycy August Beniowski, Dziennik podróży i zdarzeń hrabiego Maurycego Augusta Beniowskiego na Sybe-rii, w Azji i w Afryce.

• Józef Kopeć, Dziennik podróży Józefa Kopcia przez całą wzdłuż Azją lotem, od portu Ochocka oceanem przez Wyspy Kurylskie do Niższej Kamczatki, a stamtąd na powrót do tegoż portu na psach i jeleniach.

• Faustyn Ciecierki, Pamiętnik księdza Ciecierkiego, przeora dominikanów wileńskich, zawierający jego i towa-rzyszów jego przygody doznane na Sybirze w latach 1797-1801: pisany kilka lat po powrocie, nie był znany romantykom, wydany w 1865, zapoczątkował motywy i idee literatury sybirskiej, przewodnia myśl o opiece Bo-ga nad jego losem, infernalna metaforyka, zapisy dotyczące kanonów postępowania na zesłaniu, plany ucie-czki do Chin.

• Konstanty Wolicki, Wspomnienia Konstantego Wolickiego z pobytu w Cytadeli warszawskiej i na Syberii: nie są wybitnym tekstem, nic nowego nie wnoszą.

• Ewa Felińska, Wspomnienia z podróży do Syberii, pobytu w Berezowie i w Saratowie: przekład na angielski i duński, nie mają martyrologicznego charakteru (cenzura rosyjska), koncentracja na codziennych wydarze-niach, konsekwentność, konkretność. Podstawą prowadzony na bieżąco w Berezowie i Saratowie dziennik. Bogato opisane: szamanizm, zorza polarna, opowieści o Ostiakach, okolicznościowe zajęcia (polowanie, ku-lig).

• Justynian Ruciński, Konarszczyk (1838-1878), Pamiętniki z zesłania na Sybir: duża wartość dokumentacyjna; kontakty polskich wygnańców z dekabrystami.

• Eugeniusz Żmijewski, Sceny z życia koczującego: jeden z pierwszych badaczy złóż mineralnych Syberii Za-bajkalskiej, żywy język, nasycenie dialogami, wyprawy poświęcone poszukiwaniu złota, sporo informacji geo-graficznych, kultura tamtych ludów; niewiele o metodach poszukiwania kruszców, brak tematów politycznych - cenzura.

• Adolf Januszkiewicz, Listy ze stepów kirgiskich: duże walory literackie, plastyka, wnikliwość spostrzeżeń, dow-cip.

• Rufin Piotrowski, Pamiętniki z pobytu na Syberii: informacje geograficzne, o klimacie, historii Syberii, Kirgi-zach, starowiercach. Martyrologia polska. Wszechmoc cara („swoim ukazem i wyrokiem może z najszlachet-niejszego serca, z najszlachetniejszej duszy, wyrzucić wszystkie wzniosłe uczucia, zamienić człowieka w byd-lę”).

• Rafał Błoński, Pobyt na Syberii Rafała Błońskiego przez niego samego w Rzymie opisany w roku 1865: skro-mnych rozmiarów relacja, sporo obserwacji o nadużyciach administracji rosyjskiej, o rolnictwie i przemyśle na Syberii, o rosyjskim prawosławiu (-).

• Szymon Tokarzewski, Siedem lat katorgi. Pamiętniki 1846-1857: podczas drogi niósł swojego chorego przyja-ciela na plecach, Józefa Bogusławskiego.

• Adolf Jabłoński, Dziesięć lat niewoli moskiewskiej: pseudonim Jasieńczyk, zbliża się do powieści autobiografi-cznej.

• Maksymilian Jatowt, Soldat, czyli sześć lat w Orenburgu i Uralsku.

• Agaton Giller, Opisanie Zabajkalskiej Krainy w Syberii: bogactwo i różnorodność informacji, dokumentowanie, chęć upowszechnienia informacji o carskim systemie politycznym, przybliżenie gospodarczego i kulturalnego oblicza ważnej części Syberii.

6