T: „Dojść po nitce do kłębka” - znaczenie i poprawność stosowania frazeologizmów.

Cele lekcji:

Uczeń

• Potrafi posługiwać się związkami frazeologicznymi w codziennym życiu i używa ich w prawidłowym kontekście

• Rozumie przenośne znaczenie związków

• Zna źródła pochodzenia frazeologizmów

• Rozpoznaje błędnie użyte związki

 Metody:

• problemowa

• okazjonalnych ćwiczeń językowych

 Formy pracy:

• grupowa

• indywidualna

 Środki dydaktyczne:

• różnorodne w formie i treści zestawy zadań dla grup przygotowane przez nauczyciela

 

 PRZEBIEG LEKCJI

 

1. Wskazanie uczniom różnicy między luźnymi związkami wyrazowymi a związkami frazeologicznymi:

       związek wyrazowy - można dowolnie zmieniać wyrazy

Np. zielony liść (jesienny liść, zielony mech)

       związek frazeologiczny - stałe połączenie wyrazowe; zmiana kolejności wyrazów w związku sprawia, że traci on swoje właściwe znaczenie,

Np. pięta achillesowa („noga achillesowa” - traci znaczenie)

       2.   Wspólne omówienie źródeł frazeologizmów (można na tablicy wypisać kategorie, a zadaniem uczniów będzie wtedy właściwe przyporządkowanie):

 

Np. „syzyfowa praca” - starożytność, mitologia

       „oko za oko, ząb za ząb” - Biblia

       „być albo nie być” - literatura („Hamlet” Szekspira)

       „kopnąć w kalendarz” - język potoczny

       „Od świętej Anki zimne wieczory i ranki” - przysłowia

       „manna z nieba” - Biblia

       „nie  śmierdzieć groszem” - język potoczny

 

-przywołanie magicznych, rymujących się zw. frazeologicznych, stylizowanych na zaklęcia lub używanych w polszczyźnie potocznej: „figle-migle”, „hocki-klocki”, „czary-mary”, „hokus-pokus”.

      3.    Podział uczniów na grupy, rozdanie im karteczek z zadaniami:

Np. testowe:

„ponieść duże, nieoczekiwane straty” to inaczej:

 a). zrobić z igły widły                                              b). wyjść na czymś jak Zabłocki na mydle

c). wpaść z deszczu pod rynnę                                 d). dzielić skórę na niedźwiedziu

 

„nie można cofnąć tego, co zostało zrobione” to inaczej:

 

a). postawić wszystko na jedną kartę                     b). pójść na całość”          

c). chwycić byka za rogi                                        d). kości zostały rzucone                                    

e). zagrać „va banque”

 

- zadanie następne polega na podaniu związków frazeologicznych z wyrazem „język” o znaczeniach:

• Mówić dużo i niepotrzebnie ( „mielić jęzorem”, strzępić sobie język”)

• Milczeć („trzymać język za zębami”)

• Zamilknąć w porę („ugryźć się w język”)

• Dojść z kimś do porozumienia („znaleźć wspólny język”)

-weryfikacja efektów pracy grup

 - kolejne zadanie w grupach ma na celu gromadzenie związków frazeologicznych z podanymi wyrazami i wyjaśnianie ich znaczenia:

 kot („łasić się jak kot”, „tyle, co kot napłakał”, „odwracać kota ogonem”, „biegać jak kot z pęcherzem”, „drzeć z kim koty”, „żyć jak pies z kotem”, „kupować kota  w worku”)

 głowa („być oczkiem w głowie”, „chować głowę w piasek”, „zachodzić w głowę”, „głowa do góry”, „pójść po rozum do głowy”, „marzenie ściętej głowy”)

 ręka („dać komuś wolną rękę”, „wymykać się z rąk”, „załamywać ręce”, „trzymać coś żelazną ręką”, „wyjść obronną ręką”)

       4.   Efekty swej pracy uczniowie sprawdzają w Słowniku frazeologicznympod red. Stanisława Skorupki - odczytują wymienione tam związki z wyrazami:kot, głowa, ręka, które sami pominęli (można poprosić uczniów o zgromadzenie związków także z innymi wyrazami)

       5.   Zapiszcie w grupach znaczenia związków występujących w potocznym języku:

 

   „Wpuścić kogoś w maliny”       „wciskać kit”          „dać w łapę”           

          „wąchać kwiatki od spodu”           „maczać w czymś palce”

 

-można przygotować bardziej obszerny zestaw związków frazeologicznych i pobawić się w kalambury - wybrana (chętna) osoba losuje jeden i prezentuje gestem, ruchem, mimiką twarzy. Pozostali odgadują (świetny pomysł na lekcje przedświąteczne czy Pierwszy Dzień Wiosny).

 

- pożyteczne i ciekawe jest także ćwiczenie, kiedy zadaniem uczniów jest przeczytanie tekstu   pozbawionego frazeologizmów (przygotowanego przez nauczyciela) i zastąpienie podkreślonych wyrażeń związkami (do wykorzystania: „zaciągnąć do ołtarza”, „wziąć nogi za pas”, „mieć duszę na ramieniu”, „poczuć pismo nosem”, „dać nogę”).

 

       6.   Praca domowa dla chętnych lub problem rozwiązywany w czasie lekcji wraz z nauczycielem (uzupełniamy tylko pierwszą kolumnę, resztę uczniowie):

Uzupełnij tabelę frazeologizmami zawartymi w zdaniach:

a). Egzamin szedł mi jak po grudzie.

b). Za tę robotę należy ci się figa z makiem.

c). Czemu jesteś dziś nie w sosie?

 PRZYKŁADOWO WYPEŁNIONA TABELA (nauczyciel wypełnia tylko pierwszą kolumnę) -cytowany frazeologizm!!! 

CYTOWANY FRAZEOLOGIZM	SYNONIMICZNY FRAZEOLOGIZM	SYNONIM NIEBĘDĄCY FRAZEOLOGIZMEM	DOWOLNY ANTONIM
iść jak po grudzie	iść jak flaki z olejem iść jak krew z nosa	ciężko, powoli	iść jak po maśle pójść jak z płatka
figa z makiem	guzik z pętelką	nic	lwia część
być nie w sosie	mieć muchy w nosie wstać lewą nogą	mieć zły humor, kaprysić	być w siódmym niebie być w skowronkach
inny przykład   zbijać bąki	leżeć do góry brzuchem	próżnować, leniuchować	tyrać jak osioł, wół

 

Dane autora: Marta Zawal