Wydział Nauk Historycznych i Społecznych Katolicka nauka społeczna ks. dr Artur Wysocki

IV. Najważniejsze teksty społeczne papieży

1. Krótki przegląd

• Leon XIII (1878-1903)

• Rerum novarum

• Pius XI (1922-1939)

• Quadragesimo anno

• Divini Redemptoris i Mit brennender Sorge

• Pius XII (1939-1958)

• Wigilijne orędzia radiowe

• Jan XXIII (1958-1963)

• Mater et magistra

• Pacem in terris

• Paweł VI (1963-1978)

• Populorum progressio

• Octogesima adveniens

• Jan Paweł II (1978-2005)

• Laborem exercens (90-ta rocznica)

• Sollicitudo rei socialis

• Centesimus annus

• Benedykt XVI (2005- )

• Deus caritas est

• Caritas in veritate

2. Rerum novarum-15 maj 1891 r.

• Kontekst społeczno-historyczny:

• II Rewolucja przemysłowa; szybki rozwój kapitalizmu, rozwinięcie klasy kapitalistów i robotników; praca najemna; silny antagonizm, konflikt interesów;

• Socjalizm jako radykalna próba odpowiedzi na wady kapitalizmu; Marks - istota problemu w ekonomii, własności środków produkcji

• Powstawanie związków zawodowych;

• „…nowe postępy w przemyśle i nowe metody produkcji, zmiana stosunków między przedsiębiorcami a pracownikami najemnymi, napływ bogactw do rąk niewielu przy równoczesnym zubożeniu mas, wzrost zaufania pracowników we własne siły i łączność między nimi, nade wszystko zaś pogorszenie się obyczajów, sprawiły, że walka (społeczna) zawrzała”. (RN 1)

• Głos Magisterium Kościoła

• Tzw. „kwestia społeczna”, głównie problem ekonomiczny;

• Poza ukazaniem wad rozwijających się systemów, pierwszy pozytywny wykład nauczania społecznego przez Magisterium Kościoła w czasach nowożytnych;

• Czy nie za późno?

• Główne tezy ekonomiczne:

• Podstawą problemu - zły ustrój społeczno-gospodarczy (ówczesny kapitalizm-liberalizm)

• Fałszywe rozwiązanie: ówczesny socjalizm

• Społeczna własność środków produkcji

• Nierozwiązywalny antagonizm między klasami

• Krytyka zarówno ówczesnego liberalizmu, jak i socjalizmu, jednakże szczególny nacisk na ten drugi błąd;

• Podkreślenie znaczenia własności prywatnej dla funkcjonowanie społeczeństw - silne podkreślenie jej znaczenia jako wynikającej z natury

• Potrzeba właściwej polityki społecznej z udziałem państwa, Kościoła i związków zawodowych

• Kościół: zadanie nauczycielskie, wychowawcze, działalność charytatywna

• Państwo: interweniować tam, gdzie to niezbędne - ochrona własności, zatrudnienia, kobiet i dzieci, zabezpieczenia prawne dot. pracy

• Związki zawodowe: prawo do stowarzyszania się - z prawa naturalnego, działać zgodnie z prawem w obronie interesów pracowników i dla dobra wspólnego

• Konkretna propozycja rozwiązania problemu: upowszechnienie własności (uwłaszczenie), dzięki sprawiedliwej płacy (możliwość oszczędzania);

3. Etap przejściowy

• Św. Pius X (1903-1914): problem modernizmu

• Benedykt XV (1914-1921): I wojna światowa - główny problem pokoju światowego

4. Quadragesimo anno-15 maja 1931 r.

• Kontekst społeczno-historyczny

• Krach gospodarczy - 1929-33 - pierwszy o charakterze światowym i największy do tej pory

• Główne tezy:

• Aktualność i wielkość nauczania Leona XIII;

• Kontynuacja - nowe problemy; 40-ta rocznica RN

• „[Leon XIII] Nie prosi o pomoc ani liberalizmu, ani socjalizmu, ponieważ pierwszy okazał nieudolność swoją do rozwiązania kwestii społecznej, a drugi zalecił lekarstwo, które by było gorszym od choroby samej i przyprawiłoby ludzkość o większe jeszcze niebezpieczeństwa” (QA 10)

• przeciwko skrajnemu liberalizmowi - główny nacisk (por. kryzys)

• Propozycja gruntownej przebudowy dotychczasowego systemu społeczno-ekonomicznego: korporacjonizm chrześcijański - struktury pośrednie (zniszczone przez gwałtowny rozwój „dzikiego” kapitalizmu): podtytuł encykliki - „o odnowieniu ustroju społecznego i dostosowaniu go do normy Prawa Ewangelii”. Jako środek zaradczy przeciwko walce klasowej i problemom społecznym epoki podaje powołanie do życia zrzeszeń, czy organizacji zawodowych mających charakter korporacji. Daje ona konkretne propozycje uregulowania palących problemów społecznych, także, w perspektywie międzynarodowej - globalnej.

• Sprawiedliwość i miłość społeczna - „Główną rolę do odegrania w odrodzeniu moralnym ma miłość, która jest więzią doskonałości (Kol 3, 14) - (QA 137). Dążyć do tego, by „poniekąd i o organizmie społecznym można będzie powiedzieć to, co Apostoł mówi o mistycznym Ciele Chrystusa: `Z Niego całe Ciało - zespalane i utrzymywane w łączności dzięki całej więzi umacniającej każdy z członków stosownie do jego miary - przyczynia sobie wzrostu dla budowania siebie w miłości' (Ef 4,16)” (QA 92)

• Zasada pomocniczości (QA 79-81);

• Nazwa „katolicka nauka społeczna” (disciplina socialis catholica-QA 20)

• Szczegółowe wskaznia, np. na temat płacy rodzinnej;

• Nowy adres encykliki: „także do wiernych chrześcijan katolików świata”

5. Divini Redemptoris i Mit brennender Sorge (1937 r.)

• DR - Skierowana przeciwko „bezbożnemu komunizmowi” i jego założeniom; w ekonomii głównie niszczenie własności prywatnej, również ucisk i wyzysk mas, którym obiecywano zmianę na lepsze;

• Mit brennender Sorge z 1937 - potępienie narodowego socjalizmu - nazizmu w Niemczech; łamanie podstawowych praw ludzkich

• Non abbiamo bisogno z 1931 r. - potępienie faszyzmu we Włoszech;

6. Wigilijne orędzia radiowe Piusa XII

• Nacisk na prawo naturalne oraz poszanowanie godności i praw osoby ludzkiej, min. przemówienie z 1942 r.;

• Płaca rodzinna;

• Własność prywatna dla wszystkich (choćby niewielka);

• Przeniknięcie ustroju społecznego duchem chrześcijańskim;

• Sprzyjanie rozwojowi więzi społecznych i łagodzenie konfliktów

• Potępienie wobec komunizmu, nazizmu i faszyzmu

• Zagrożenie materializmem, a także przez nieuporządkowany rozwój techniki, który może wprowadzać zamieszanie w życiu społecznym w jego naturalnym rozwoju

7. Jan XXIII- Mater et Magistra z 15 maja 1961 r.

• Jako główny problem społeczny widzi nie zubożenie klasy robotniczej i wyzysk ze strony kapitalistów, ani liberalizm ekonomiczny, ale nierównomierny podział dochodu społecznego w skali państwa jak i międzynarodowej; (sprawiedliwość rozdzielcza)

• Zasada humanizmu chrześcijańskiego - człowiek w perspektywie nadprzyrodzonej

• Problemy ówczesne:

• Zanalizował zjawisko przeludnienia i niedorozwoju w krajach najbiedniejszych - zasady rozwiązania (MM 185-195);

• Problem technicznego i ekonomicznego zacofania rolnictwa wobec szybkiego rozwoju miast; podkreślenie znaczenia wsi i produkcji rolnej; (MM 137-141; 150-152)

• Duża rola i odpowiedzialność państwa (sprawiedliwość rozdzielcza)

• Problem neokolonializmu i jego zagrożenia (MM 171-174)

• Potrzeba rozwinąć współpracę między narodami (MM 200-211) opartą na porządku moralnym, którego podstawą jest Bóg;

• Metodologia KNS: „zbadać, ocenić, działać” (MM 234)

8. Jan XXIII- Pacem in terris z 11 kwietnia 1963 r.

• Charakter głównie społeczno-polityczny; niebezpieczeństwo wybuchu wojny atomowej;

• Bardzo istotne kwestie dotyczące procesu globalizacji; pokój światowy może być oparty tylko na właściwych zasadach

• Adres: „do wszystkich ludzi dobrej woli”

• Argumentacja głównie oparta na zasadach moralnych i „słusznym rozumie” (prawie naturalnym)

• Godność i prawa osoby - katalog praw (PT 11-27) jak i obowiązków człowieka (PT 28-45) - ład i porządek między ludźmi jest podstawą pokoju na świecie (PT 1-3)

• Podkreślenie wzrastającej współzależności między państwami (PT 130-135)

• Potrzeba rządu światowego:

• Podaje zasady ustanowienia i działania takiej władzy (PT 138-145)

9. Gaudium et spes-7 grudnia 1965 r.

• Konstytucja duszpasterska o Kościele w świecie współczesnym

• Podstawy KNS; znaki czasu (p. 4); humanizm; dialog ze światem

• Aktywność ludzka w świecie - podstawowe zasady (p. 33-39)

• Zadanie Kościoła w świecie współczesnym (40-45)

• Godność małżeństwa i rodziny (47-52)

• Podnoszenie poziomu kultury (53-62)

• Życie gospodarczo-społeczne - (63-72)

• Wspólnota polityczna (73-76)

• Umacnianie pokoju i rozwijanie wspólnoty narodów (77-90)

10. Paweł VI - Populorum progressio z 26 marca 1967 r.

• Kontekst: Druga połowa lat 60-tych - narastanie dysproporcji miedzy narodami; zarzewie nowych konfliktów

• Tytuł: „o popieraniu rozwoju narodów” - charakter globalny problemu

• Rozwinięcie: Gaudium et spes - Życie gospodarczo-społeczne - (63-72)

• I część encykliki: Rozwój integralny człowieka

• Rozwój : „przejście od warunków mniej ludzkich do warunków bardziej godnych człowieka” (PP 20)

• Rozwój integralny: przyczyniający się do rozwoju „każdego człowieka i całego człowieka”

• Całościowy rozwój wymaga hierarchizacji wartości

• „Rozwój oznacza to samo co pokój” (PP 87)

• II część: Sprawiedliwość społeczna w skali międzynarodowej - solidarny rozwój ludzki

• Napiętnowanie niesprawiedliwości w stosunkach międzynarodowych (dopuszczenie buntów i rewolucji w skrajnych przypadkach (PP 31))

• Potrzeba niwelowania różnic w rozwoju gospodarczym i społecznym

• Podstawy nauczania o potrzebie budowy „cywilizacji miłości” (PP 73) - samo sformułowanie w „Orędziu na Światowy Dzień Pokoju 1977”

11. Paweł VI - Octogesima adveniens z 14 maja 1971 r.

• Forma listu apostolskiego

• Nowe problemy związane z zachodnim światem uprzemysłowionym i społeczeństwem postindustrialnym;

• Silna urbanizacja - przeludnienie miast

• Problem degradacji środowiska naturalnego

• Silny rozwój środków komunikacji społecznej

• Inne: problem miejsca młodzieży, kobiety we współczesnym świecie; problem dyskryminacji rasowej, religijnej etc.

• Konieczność solidarnego działania

12. Jan Paweł II- Laborem exercens z 1981 r.

• O pracy ludzkiej - 90-ta rocznica RN

• Szczegółowe zagadnienie potraktowane szerzej

• Praca w perspektywie zbawczej: od stworzenia do odkupienia

• Człowiek - podmiotem i celem pracy

• Charakter podmiotowy pracy - rozwój osobowy (wpisana w naturę): „Jako osoba jest tedy człowiek podmiotem pracy. Jako osoba pracuje, wykonuje różne czynności przynależące do procesu pracy, a wszystkie one, bez względu na ich charakter, mają służyć urzeczywistnianiu się jego człowieczeństwa, spełnianiu osobowego powołania, które jest mu właściwe z racji samegoż człowieczeństwa” (LE 6)

• Człowiek celem pracy: człowiek „podmiot i sprawca, a przez to samo także jako właściwy cel całego procesu produkcji” (LE 7)

• Krytyka materialistycznych podejść i uprzedmiotowienia człowieka zarówno ze strony kapitalizmu, jaki komunizmu

• Godność pracy, prawo do pracy, zobowiązanie do pracy (LE 16) - rozwiązanie konfliktu między pracownikami a właścicielami kapitału

• Zatrudnienie i słuszna płaca (LE 18-19)

• Uprawnienia do zrzeszania się - związki zawodowe

13. Jan Paweł II- Sollicitudo rei socialis z 1987 r.

• Wskazuje na potrzebę (w związku ze zmianami społeczno-gospodarczymi) bogatszej i bardziej zróżnicowanej koncepcji rozwoju (SRS 4)

• Problemy rozwoju w perspektywie ostatnich 20-tu lat (wcześniej zbyt optymistycznie - SRS 13)

• Dramatyczna sytuacja krajów Trzeciego Świata - Przepaść rozwojowa Północ-Południe - jeden z głównych problemów rozwoju na świecie

• Konfrontacja między blokami: wschodnim i zachodnim; wyścig zbrojeń;

• Rozszerzanie się zjawiska bezrobocia; wzrost zadłużenia międzynarodowego krajów; problemy demograficzne

• Pozytywne elementy rozwoju międzynarodowego:

• Większa świadomość godności ludzkiej

• Rozwój instytucji i organizacji międzynarodowych

• Większa troska o środowisko naturalne

• Prawdziwy rozwój a nieokreślony postęp - potrzeba bardziej wzbogacać „być” niż „mieć”: „samo nagromadzenie dóbr i usług, nawet z korzyścią dla większości, nie wystarcza do urzeczywistnienia ludzkiego szczęścia”; „Zło nie polega na „mieć” jako takim, ale na takim „posiadaniu”, które nie uwzględnia jakości i uporządkowanej hierarchii posiadanych dóbr. Jakości i hierarchii, które płyną z podporządkowania dóbr i dysponowania nimi „byciu” człowieka i jego prawdziwemu powołaniu” (SRS 28); Różnica między „ekonomizmem” a ekonomią (już w LE)

• „Prawdziwy rozwój na miarę wymogów właściwych istocie ludzkiej, […] zakłada […] żywą świadomość wartości praw wszystkich i każdego z osobna a także konieczność poszanowania przysługującego każdemu prawa do pełnego korzystania z dobrodziejstw nauki i techniki”; „Na płaszczyźnie międzynarodowej, czyli stosunków między państwami lub — używając potocznego określenia — pomiędzy różnymi „światami”, konieczne jest pełne poszanowanie tożsamości każdego ludu, z jego cechami historycznymi i kulturowymi” (SRS 33)

• Przeszkoda „struktury grzechu”: „Suma czynników negatywnych, których działanie zmierza w kierunku przeciwnym niż prawdziwe poczucie powszechnego dobra wspólnego” (SRS 36) - podstawowe rozwiązanie: solidarność pojęta w duchu chrześcijańskim (SRS 38-40)

• Wskazania szczegółowe: „Opcja, czy miłość preferencyjna na rzecz ubogich” (SRS 42)

• Pokój dziełem solidarności (SRS 39)

14. Jan Paweł II- Centesimus annus z 1 maja 1991 r.

• W setną rocznicę RN;

• Kontekst: upadek bloku komunistycznego

• Treść:

• Rekapitulacja nauki społecznej Kościoła i nowe wyzwania

• Źródła i przyczyny upadku ekonomii marksistowskiej i bloku komunistycznego (odrzucenie prawdziwej godności człowieka, materializm etc.)

• Tworzenie nowego ładu społecznego po 1989 (zwłaszcza w krajach po upadku komunizmu) - Potrzeba wprowadzenia ładu we współczesne myślenie: odpowiednich zasad i wartości

• Rozdz. IV - „Własność prywatna i powszechne przeznaczenie dóbr” - problemy socjalizmu i jego mentalności a problemy kapitalizmu

• Pozytywnie o demokracji, ale ostrzeżenie przed konsumpcjonizmem

• Tak dla wolnego rynku, ale potrzeba większej współpracy między narodami i wsparcia zwłaszcza ubogich i zacofanych w rozwoju;

• Ponadto potrzeba właściwej interwencji państwa w sferę gospodarki; zasady państwa opiekuńczego (przekraczają zasadę pomocniczości) - potrzeba odpowiedniego rozwoju społeczno-kulturowego narodu;

15. Benedykt XVI Caritas in veritate - 2009 r.

1. 40 (42) rocznica PP

2. Integralny rozwój człowieka a współczesny kryzys

3. Procesy ekonomiczne a moralność

4. wszędzie - w każdej formie działalności i na każdym etapie niezbędne zasady etyczne (por. etyka biznesu)

5. Człowiek podmiotem w ekonomii, nie może być traktowany przedmiotowo (tylko jako czynnik produkcji)

6. Potrzeba rozwoju i wsparcia trzeciego sektora w ekonomii

7. Propozycja zasady bezinteresowności w ekonomii

8. jako uzupełnienie, a nie jako wyłączna zasada w ekonomii

9. potrzeba stworzenia odpowiednich warunków dla takiego funkcjonowania

10. Silny rozwój procesów globalizacyjnych

11. Potrzeba międzynarodowej współpracy (solidarności) przy rozwiązywaniu ważnych globalnych problemów

12. Ochrona środowiska naturalnego - potrzeba współpracy i mobilizacji

13. Międzynarodowe korporacje i ich inwestycje

14. nie należy kierować się jedynie wielkością zysku, ale także uwzględniać potrzeby społeczne

15. Odpowiedni stosunek do pracowników i społeczności lokalnych

16. Wobec związków zawodowych w perspektywie globalnej, min.:

17. Potrzeba szerszego widzenia zasady solidarności (solidarność także wobec pracowników z biednych krajów)

18. Znaczenie techniki i nowych technologii w rozwoju gospodarczym

19. Technika jako narzędzie, które można wykorzystać bądź dobrze bądź źle

16. Wspólne linie encyklik

• Nieustanne podkreślanie ciągłości nauczania Kościoła

• Rozwój związany ze zmieniającymi się warunkami społeczno-ekonomicznymi („rerum novarum”, „znaki czasów”)

• Podobne problemy:

• Np.. Kryzys 1931 - 2009

• Caritas in veritate a QA (etc.) i PP

7