Literaturoznawstwo - zagadnienia ogólne

• Pojęcie teorii w badaniach literackich jest wieloznaczne - nie można mówić o jednej teorii, tylko o teoriach literatury

• dwie główne tendencje w badaniach literaturoznawczych: stworzenie mocnych naukowych fundamentów dla badania literatury; teoria i literatura to inne obszary języka i nie można ich ze sobą pogodzić

• pytanie: czy teoria jest rzeczywiście przydatna do badania i rozumienia literatury? Czy jest pożyteczna, czy szkodliwa?

• Theoria (z gr.), słowo pochodzi od czasownika theorien (patrzeć na coś) - oznacza oglądanie lub badanie (oddzielana od praktyki), odnosi się do działań intelektu

• teoria literatury: rodzaj wiedzy, która próbuje wytłumaczyć, czym jest literatura lub spekulacja myślowa - sprowadzanie literatury do ogólnych pojęć, definicji lub koncepcji lub uporządkowanie związanych z nią praktyk za pomocą określonych reguł

• teoria literatury a inne dyscypliny

• teoria a poetyka: poetyka - praktyczna wiedza o warsztacie analitycznym; teoria - dyscyplina abstrakcyjna i pojęciowa

• teoria a nauka o literaturze: na obszarze nauki teoria służy zaprowadzeniu określonego porządku, to co teoretyczne to ścisłe, uniwersalne, całościowe, logiczne, abstrakcyjne, systemowe, pewne, obiektywne, racjonalne, spójne itd.; strukturalizm - wzmocnienie teorii i stworzenie mocnych fundamentów dla nauki o literaturze (teoria dla samej teorii)

• teoria a literatura: odczuwano konflikt interesów teorii i literatury i nieprzydatność naukowego żargonu teorii do odkrywania bogactwa literatury

• Leo Bersani: teoria spod znaku strukturalizmu przyczyniła się tylko do budowy metajęzyka, służącego budowie teorii, a nie rozumieniu literatury

• teoria XX wieku - pomiędzy literaturą a nauką (pomiędzy wiedzą tłumaczącą a systemem)

• Emil Steiger: „nauka o literaturze znajduje się w szczególnej sytuacji. Kto ją uprawia rozmija się albo z nauką albo z literaturą”

• Barthes: Od nauki do literatury

• poststrukturalizm - nurt krytyczny wobec teorii (zakwestionował teorię lit. Spod znaku strukturalizmu oraz teorię w ogóle)

• teoria i interpretacja: dwie postawy teoretyczne: interpretacyjno-hermeneutyczna (nastawiona na pogłębienie rozumienia literatury, tworzyła rozmaite języki interpretacji; fenomenologia, psychoanaliza literacka, teorie interpretacji i hermeneutyki literackiej, dekonstrukcja i dekonstrukcjonizm, krytyka feministyczna i etniczna, krytyka genderowa i queerowa itp.) i analityczno-naukowa (tworzenie mocnych fundamentów nauki o literaturze, tworzenie schematów i modeli za pomocą których dało się objąć problemy związane z literaturą i sprowadzić do jak najbardziej precyzyjnych formuł; formalizm rosyjski, strukturalizm, generatywizm, poetyki odbioru, semiologia strukturalna, itp.)

• początek teorii literatury - pozytywizm; świadome pytania o metody badania literatury; XX w. - teoria literatury uzyskuje status osobnej dyscypliny; na rozwój teorii literatury wpłynęły dwa przełomy:

• przełom antypozytywistyczny - naukowa autonomia t.l. I jej zainteresowanie językiem dzieła literackiego (zwrot lingwistyczny)

• nauki humanistyczne oddzieliły się od nauk przyrodniczych, zyskując swoją metodologię; obie grupy nauk mają odrębny przedmiot badań (w pozytywizmie ujmowano dzieło literackie jako wynik przyczyn natury psychologicznej, społecznej, historycznej itp.

• Podział na nauki nomotetyczne (nomos - prawo, thetos - ustanowiony) - zajmowały się wyjaśnianiem zjawisk i procesów świata zewnętrznego, skupiały uwagę na prawach rządzących owymi zjawiskami i procesami; i idiograficzne (idios - szczególny i graphein - pisać) - zajmowały się poznaniem zjawisk życia duchowego, nastawiały się na opis tego, co jednostkowe i niepowtarzalne

• pytanie ontologiczne: czym jest literatura? (wcześniej sobie go nie stawiano); teorie początku wieku XX - nastawione na badanie konkretnego pojedynczego dzieła literackiego i jego niepowtarzalnych właściwości

• pierwsza połowa XX w. - F. De Sausseure próbował uczynić językoznawstwo nauką ścisłą - literaturoznawcy próbowali to samo robić z nauką o literaturze (próba stworzenia mocnej nauki o literaturze i mocnej teorii - systemowej, ogólnej, uniwersalnej, obiektywnej);

• strukturalizm - model naukowej, systemowej teorii literatury, charakteryzującej się: autonomią (niezależność od etyki, polityki i wpływów ideologicznych), obiektywnością (niezależność od podmiotu, kontekstu itp.), uniwersalnością i ponadhistorycznością, całościowością i neutralnością językową (wypracowanie metajęzyka) - powrót do nomotetyzmu (poszukiwanie i ustanawianie praw); nazywany teorią nowoczesną (podkreślenie jej mocnego osadzenia w nowoczesnym modelu wiedzy naukowej, której źródła tkwią w Kartezjańskim racjonalizmie)

• przełom poststrukturalistyczny (późne lata 60. i lata 70.); podstawowe pytanie: czy nadal uprawiać teorię literatury, a jeśli tak, to jakie są jej zadania?

• Koniec Teorii (Robert Young) - zakwestionowanie modelu nowoczesnej teorii i dyskwalifikację ideału „mocnej” nauki w humanistyce; podważenie prawie wszystkich strukturalistycznych założeń teorii literatury, a przede wszystkim autonomiczności, obiektywności, uniwersalności oraz idei metajęzyka

• określany jako „przełom antypozytywistyczny lat sześdziesiątych”

• podważony wzorzec racjonalności, w którym nauka o literaturze znajdowała swoje fundamenty

• trzy podstawowe pytania postawione przez postrukturalizm:

1. Jakie są możliwości i ograniczenia poznawcze teorii? Czy tezy teoretyczne obowiązują zawsze i wszędzie?

2. Jakim językiem pisać teorię (założenie, że sposób pisania nie jest neutralny, bo wywierają na niego wpływ retoryka, ideologia, pożądanie...)? Czy można pisać teorię językiem literackim?

3. Jaka jest relacja między teorią a interpretacją? Czy teoria jej pomaga czy ją ogranicza?

Dzisiejsza teoria literatury: dziedzina, która nie tworzy fundamentów, kryteriów ani uzasadnień dla praktyk interpretowania literatury, ale dostarcza jej nowych języków i kontekstów; teoria rezygnuje z pytań o uniwersalną istotę literatury; jest czymś w rodzaju poetyki kulturowej

3