podstawy psychologii
wykład 6:
psychologia rozwojowa
psychologia rozwojowa
prowadz
ą
cy:
dr Szymon Czapli
ń
ski
szymon.czaplinski@wyk.ksw.edu.pl
podstawy psychologii
wykład 6:
psychologia rozwojowa
psychologia rozwojowa
prowadz
ą
cy:
dr Szymon Czapli
ń
ski
szymon.czaplinski@wyk.ksw.edu.pl
„gry plan” wykładu 7
rozwój fizyczny w ci
ą
gu całego
Ŝ
ycia
okres prenatalny
dzieci
ń
stwo (zdolno
ś
ci lokomocyjne)
dorastanie i dorosło
ść
rozwój poznawczy
pogl
ą
dy Piaget’a
współczesne koncepcje rozwoju poznawczego
Podstawy Psychologii - Wy
Ŝ
sza Szkoła Ekonomii i Prawa w Kielcach
2
współczesne koncepcje rozwoju poznawczego
rozwój społeczny
dzieci
ń
stwo
dorastanie i dorosło
ść
to
Ŝ
samo
ść
płciowa
rozwój moralny
koncepcja Kolberga
kulturowe ró
Ŝ
nice w rozwoju moralnym
fazy rozwoju człowieka
stadium
wiek
niektóre główne charakterystyki
prenatalne
pocz
ę
cie – narodziny
rozwój fizyczny
niemowl
ę
ctwo
narodziny w prawidłowym
terminie – ok. 18 m-cy
lokomocja, podstawy j
ę
zyka, społeczne
przywi
ą
zanie
wczesne
dzieci
ń
stwo
18 m-cy – ok. 6 lat
dobrze opanowany j
ę
zyk, zró
Ŝ
nicowanie płciowe,
zabawy grupowe, ko
ń
czy si
ę
gotowo
ś
ci
ą
do
podj
ę
cia nauki szkolnej
pó
ź
ne
ok. 6 lat – ok. 11 lat
wiele procesów poznawczych osi
ą
ga „dorosł
ą
”
Podstawy Psychologii - Wy
Ŝ
sza Szkoła Ekonomii i Prawa w Kielcach
3
pó
ź
ne
dzieci
ń
stwo
ok. 6 lat – ok. 11 lat
wiele procesów poznawczych osi
ą
ga „dorosł
ą
”
posta
ć
z wyj
ą
tkiem tempa ich funkcjonowania;
zabawa w zespołach
okres
dojrzewania
ok. 11 lat – ok. 20 lat
wczesna
dorosło
ść
ok. 20 lat – ok. 40 lat
ś
rednia
dorosło
ść
ok. 40 lat – ok. 65 lat
pó
ź
na dorosło
ść
powy
Ŝ
ej 65 lat
badanie rozwoju człowieka
badanie normatywne
okre
ś
laj
ą
cechy specyficzne dla danego wieku lub stadium rozwoju
dostarczaj
ą
normy i wzorce
badanie podłu
Ŝ
ne (longitudinalne)
wielokrotne obserwowanie i badanie tej samej jednostki, cz
ę
sto przez
wiele lat
badanie poprzeczne
badanie poprzeczne
porównywanie w tym samym czasie grupy badanych w ró
Ŝ
nym wieku
chronologicznym
wiek chronologiczny
liczba miesi
ę
cy lub lat od narodzin
wiek rozwojowy
wiek chronologiczny w którym wi
ę
kszo
ść
dzieci wykazuje taki poziom
rozwoju fizycznego lub psychicznego, jaki przejawia dane dziecko
Podstawy Psychologii - Wy
Ŝ
sza Szkoła Ekonomii i Prawa w Kielcach
4
rozwój fizyczny
rozwój w okresie prenatalym
jednokomórkowa zygota
embrion – do 8 tygodnia
3 tyg. – 0,5 cm – bicie serca
płód – od 8 tyg.
16 tyg. – wyczuwalne przez matk
ę
16 tyg. – wyczuwalne przez matk
ę
ruchy dziecka
rozwój mózgu
250.000 neuronów na minut
ę
w chwili narodzin 100 mld neuronów
Podstawy Psychologii - Wy
Ŝ
sza Szkoła Ekonomii i Prawa w Kielcach
5
rozwój fizyczny c.d.
kolejno
ść
dojrzewania funkcji lokomocyjnych
rozwój tkanki nerwowej w pierwszym roku
Ŝ
ycia
Podstawy Psychologii - Wy
Ŝ
sza Szkoła Ekonomii i Prawa w Kielcach
6
rozwój fizyczny w okresie dorastania
przyspieszenie tempa wzrostu (do krwioobiegu napływaj
ą
hormony wzrostu)
u dziewczynek ok. 10 rok
Ŝ
ycia
u chłopców ok. 12 rok
Ŝ
ycia
pokwitanie (od łac. pubertas – pokryty włosami)
u dziewczynek mi
ę
dzy 12 a 13 rokiem
Ŝ
ycia - menarcha – pierwsza
miesi
ą
czka
miesi
ą
czka
u chłopców mi
ę
dzy 12 a 14 rokiem
Ŝ
ycia – wytwarzanie
Ŝ
ywych
plemników
rozwój tkanki nerwowej
od okresu pokwitania przyspieszony rozwój płatów czołowych
ok. 20 roku
Ŝ
ycia nast
ę
puje redukowanie niewykorzystanych
poł
ą
cze
ń
neuronalnych
Podstawy Psychologii - Wy
Ŝ
sza Szkoła Ekonomii i Prawa w Kielcach
7
rozwój fizyczny w dorosło
ś
ci
procesy starzenia si
ę
rejestrowane s
ą
od wczesnej dorosło
ś
ci
powszechne w
ś
ród badaczy tematu jest przekonanie,
Ŝ
e
zdolno
ś
ci człowieka pogarszaj
ą
si
ę
na wskutek braku u
Ŝ
ywania a
nie samego starzenia si
ę
wzrok
po 65 roku
Ŝ
ycia – soczewki ludzkiego oka
Ŝ
ółkn
ą
i staj
ą
si
ę
mniej
elastyczne
ograniczenie widzenia z bliska i barw o mniejszej długo
ś
ci fal (fiolet,
ograniczenie widzenia z bliska i barw o mniejszej długo
ś
ci fal (fiolet,
bł
ę
kit, ziele
ń
)
słuch
powszechnie pogarsza si
ę
po 60 roku
Ŝ
ycia
cz
ę
stsze u m
ęŜ
czyzn ni
Ŝ
u kobiet
funkcjonowanie rozrodcze i seksualne
u kobiet menopauza około 50 roku
Ŝ
ycia
u m
ęŜ
czyzn po 40 roku
Ŝ
ycia spadek ilo
ś
ci
Ŝ
ywych plemników, a po
60 roku
Ŝ
ycia obj
ę
to
ść
płynu nasiennego
Podstawy Psychologii - Wy
Ŝ
sza Szkoła Ekonomii i Prawa w Kielcach
8
rozwój poznawczy - pogl
ą
dy Piageta
schematy
struktury umysłowe, umo
Ŝ
liwiaj
ą
ce ludziom
interpretowanie
ś
wiata
s
ą
elementami konstrukcyjnymi zmian rozwojowych
asymilacja
modyfikacja nowej informacji napływaj
ą
cej z otocznia tak
by pasowała do tego co ju
Ŝ
znane (posiadanych
schematów)
akomodacja
restrukturyzacja lub modyfikacja istniej
ą
cych schematów,
tak by nowa informacja mogła by
ć
lepiej przyswojona
Podstawy Psychologii - Wy
Ŝ
sza Szkoła Ekonomii i Prawa w Kielcach
9
stadia rozwoju poznawczego wg Piageta
stadium
cechy wa
Ŝ
niejszych umiej
ę
tno
ś
ci
sensoryczno-
motoryczne
(niemowl
ę
ctwo;
0-2)
Dziecko zaczyna
Ŝ
ycie z niewielk
ą
liczb
ą
sekwencji sensomotorycznych.
Rozwija si
ę
stało
ść
przedmiotu i
powstaj
ą
zacz
ą
tki my
ś
lenia
symbolicznego. Umysłowe
reprezentacje przedmiotów
nieobecnych.
przedoperacyjne
(wczesne
My
ś
lenie dziecka cechuje si
ę
egocentryzmem i centracj
ą
. Polepsza
Podstawy Psychologii - Wy
Ŝ
sza Szkoła Ekonomii i Prawa w Kielcach
10
(wczesne
dzieci
ń
stwo; 2-
7)
egocentryzmem i centracj
ą
. Polepsza
si
ę
zdolno
ść
my
ś
lenia symbolicznego.
operacji
konkretnych
(
ś
rednie
dzieci
ń
stwo; 7-
11)
Dziecko rozumie poj
ę
cie niezmienno
ś
ci
i (zachowania) fizycznych cech
przedmiotów. Potrafi rozumowa
ć
w
odniesieniu do konkretnych, fizycznych
obiektów.
operacji
formalnych
(adolescencja;
11
)
U dziecka rozwija si
ę
zdolno
ść
abstrakcyjnego rozumowania i my
ś
lenia
hipotetycznego.
współczesne pogl
ą
dy na rozwój
poznawczy
schematyczne przedstawienie zdarzenia pokazywanego w fazie
habituacji i zdarze
ń
testowych
badania Baillargeon i współpracowników na dzieciach kilkumiesi
ę
cznych
dzieci
ę
ce teorie pierwotne (Gelman, Raman, 2002)
czynniki społeczne i kulturowe
a rozwój poznawczy
a rozwój poznawczy
Lew Wygotski
internalizacja
Podstawy Psychologii - Wy
Ŝ
sza Szkoła Ekonomii i Prawa w Kielcach
11
rozwój poznawczy w okresie dorosło
ś
ci
inteligencja
tylko 5% populacji do
ś
wiadcza w wieku pó
ź
nej dorosło
ś
ci powa
Ŝ
nych ubytków
w funkcjonowaniu poznawczym
pogorszenie funkcjonowania poznawczego ogranicza si
ę
zazwyczaj tylko do
niektórych funkcji
stadia rozwoju poznawczego wg Warnera Schaie
Dzieci
ń
stwo i
okres dorastania
Wczesna dojrzało
ść
Ś
redni wiek dojrzały
Pó
ź
na dojrzało
ść
Nabywanie
Osi
ą
ganie
Odpowiedzialno
ść
Reintegracja
pami
ęć
wraz ze starzeniem si
ę
ludzie do
ś
wiadczaj
ą
deficytów pami
ę
ci
pogarsza si
ę
zdolno
ść
organizowania, przechowywania i wydobywania nowych
informacji
wydaje si
ę
,
Ŝ
e nie pogarsza si
ę
magazyn wiedzy ogólnej i autobiograficznej
Podstawy Psychologii - Wy
Ŝ
sza Szkoła Ekonomii i Prawa w Kielcach
12
Nabywanie
•
4stadia Piageta
Osi
ą
ganie
•
uczenie si
ę
ukierunkowane na cel
Odpowiedzialno
ść
•
troska o innych
Zarz
ą
dzanie
•
troska o systemy społeczne
Reintegracja
•
m
ą
dro
ść
rozwój społeczny w ci
ą
gu
Ŝ
ycia
Stadia rozwoju psychospołecznego według Eriksona
wiek
kryzys
wła
ś
ciwe rozwi
ą
zanie
niewła
ś
ciwe
rozwi
ą
zanie
0–1,5
ufno
ść
vs nieufno
ść
podstawowe poczucie
bezpiecze
ń
stwa
niepewno
ść
, l
ę
k
1,5–3
autonomia vs
postrzeganie siebie jako
poczucie
Podstawy Psychologii - Wy
Ŝ
sza Szkoła Ekonomii i Prawa w Kielcach
13
1,5–3
autonomia vs
zw
ą
tpienie
w siebie
postrzeganie siebie jako
podmiotu zdolnego do
kontrolowania własnego ciała
i sprawc
ę
działania
poczucie
niezdolno
ś
ci
kontroli przebiegu
zdarze
ń
3–6
inicjatywa vs
poczucie winy
zaufanie do siebie jako
inicjatora i twórcy
poczucie braku
własnej warto
ś
ci
6–okres
dojrzew
ania
kompetencja vs
poczucie ni
Ŝ
szo
ś
ci
opanowanie podstawowych
umiej
ę
tno
ś
ci intelektualnych
i społecznych
brak pewno
ś
ci
siebie, poczucie
kl
ę
ski
stadia rozwoju psychospołecznego
według Eriksona c.d.
wiek
kryzys
wła
ś
ciwe rozwi
ą
zanie
niewła
ś
ciwe
rozwi
ą
zanie
adolescencja
to
Ŝ
samo
ść
vs
pomieszanie ról
poczucie siebie jako osoby
poczucie
fragmentacji
własnego „ja”,
niejasne poczucie
siebie
wczesna
intymno
ść
vs
zdolno
ść
do nawi
ą
zywania
poczucie
Podstawy Psychologii - Wy
Ŝ
sza Szkoła Ekonomii i Prawa w Kielcach
14
wczesna
dorosło
ść
intymno
ść
vs
izolacja
zdolno
ść
do nawi
ą
zywania
bliskich wi
ę
zi i zaanga
Ŝ
owania
si
ę
wobec innych
poczucie
osamotnienia
i separacji,
zaprzeczanie
potrzebie blisko
ś
ci
ś
rednia
dorosło
ść
produktywno
ść
vs stagnacja
koncentracja troski poza „ja” –
na rodzinie, społecze
ń
stwie,
przyszłych pokoleniach
troska o siebie, brak
orientacji na
przyszło
ść
pó
ź
na
dorosło
ść
integralno
ść
ego vs rozpacz
poczucie pełni, podstawowa
satysfakcja z
Ŝ
ycia
poczucie
bezowocno
ś
ci
Ŝ
ycia,
rozczarowanie
stadia wieku dojrzałego wg Levinsona
Podstawy Psychologii - Wy
Ŝ
sza Szkoła Ekonomii i Prawa w Kielcach
15
rozwój społeczny w dzieci
ń
stwie
wdrukowanie (imprinting)
badania Konrada Lorenza
biologiczne predyspozycje do wytwarzania wzajemnego
przywi
ą
zania u ludzie (Bowlby, 1973)
style przywi
ą
zania (Ainsworth i in. 1978 – Test Obcych Sytuacji)
przywi
ą
zanie bezpieczne
(70% przypadków)
przywi
ą
zanie l
ę
kowo – unikowe
(20% przypadków)
przywi
ą
zanie l
ę
kowo – ambiwalentne/oporne
(10% przypadków)
Podstawy Psychologii - Wy
Ŝ
sza Szkoła Ekonomii i Prawa w Kielcach
16
rozwój społeczny w dzieci
ń
stwie c.d.
style i praktyki wychowawcze rodziców (Maccoby,
Martin, 1983)
wra
Ŝ
liwo
ść
na potrzeby dziecka
Akceptuj
ą
cy, reaguj
ą
cy
na potrzeby.
Koncentracja na dziecku
Odrzucaj
ą
cy, nie
reaguj
ą
cy na potrzeby
dziecka. Koncentracja
na rodzicu
Wymagaj
ą
cy,
kontroluj
ą
cy
Autorytatywno –
dwustronny. Wysoki
poziom komunikacji
Autorytarny –
manifestuj
ą
cy władz
ę
pocieszanie przez dotyk i do
ś
wiadczanie społeczne
badania Harry’ego Harlowa (1965) na małpach makakach
w roku 1915 w sieroci
ń
cach Baltimore 90 % przyj
ę
tych
niemowl
ą
t zmarło przed uko
ń
czeniem 1 roku
Ŝ
ycia
Podstawy Psychologii - Wy
Ŝ
sza Szkoła Ekonomii i Prawa w Kielcach
17
stawianie
wymaga
ń
kontroluj
ą
cy
poziom komunikacji
dwustronnej
manifestuj
ą
cy władz
ę
Mało wymagaj
ą
cy,
słabe próby
sprawowania
kontroli
Pobła
Ŝ
liwy
Zaniedbuj
ą
cy,
ignoruj
ą
cy, oboj
ę
tny,
niezaanga
Ŝ
owany
rozwój społeczny w okresie dorastania
do
ś
wiadczenia zwi
ą
zane z dorastaniem
falsyfikacja mitu „okresu burzy i naporów”
agresja w młodo
ś
ci i jej konsekwencje w
Ŝ
yciu dorosłym
plany na przyszło
ść
aspiracje i oczekiwania zawodowe dzieci z rodzin o ró
Ŝ
nym statusie
społeczno – ekonomcznym (Cook i in. 1996)
Podstawy Psychologii - Wy
Ŝ
sza Szkoła Ekonomii i Prawa w Kielcach
18
rozwój społeczny w dorosło
ś
ci
rola motywacji do afiliacji społecznej i osi
ą
gni
ęć
intymno
ść
wpływ interakcji społecznych na dobrostan (Fernandez-
Ballesteros, 2002)
brak pozytywnego afektu na ryzyko rozpadu zwi
ą
zku
orientacja na wielkoduszno
ść
orientacja na wielkoduszno
ść
Podstawy Psychologii - Wy
Ŝ
sza Szkoła Ekonomii i Prawa w Kielcach
19
w
p
ły
w
n
a
p
o
zi
o
m
d
o
b
ro
s
ta
n
u
rozwój to
Ŝ
samo
ś
ci płciowej
płe
ć
biologiczna (sex)
zestaw cech morfologicznych i fizjonomicznych
płe
ć
psychiczna (gender)
wyuczone zachowania i postawy
to
Ŝ
samo
ść
płciowa (gender identity)
posiadane przez jednostk
ę
poczucie m
ę
sko
ś
ci lub kobieco
ś
ci
posiadane przez jednostk
ę
poczucie m
ę
sko
ś
ci lub kobieco
ś
ci
ju
Ŝ
mi
ę
dzy 10 a 14 miesi
ą
cem
Ŝ
ycia mo
Ŝ
na zaobserwowa
ć
preferencje do obserwowania dzieci tej samej płci (Kujawski,
Bower, 1993)
role zwi
ą
zane z płci
ą
(gender roles)
przyswajanie ról zwi
ą
zanych z płci
ą
czynniki kulturowe ale te
Ŝ
by
ć
mo
Ŝ
e biologiczne
zabawy chłopców i zabawy dziewczynek
Podstawy Psychologii - Wy
Ŝ
sza Szkoła Ekonomii i Prawa w Kielcach
20
rozwój moralny
moralno
ść
System przekona
ń
, warto
ś
ci i podstawowych ocen dotycz
ą
cych
słuszno
ś
ci lub niesłuszno
ś
ci ludzkich zachowa
ń
.
Podstawy Psychologii - Wy
Ŝ
sza Szkoła Ekonomii i Prawa w Kielcach
21
rozumowanie moralne wg Kohlberga
stadia
poziomy
powody moralnego zachowania
I. moralno
ść
prekonwencjonalna
stadium 1.
orientacja na przyjemno
ść
i unikanie kary
unikn
ąć
kary lub nie da
ć
si
ę
przyłapa
ć
stadium 2.
orientacja na koszty i korzy
ś
ci;
wzajemno
ść
– oko za oko
pozyska
ć
nagrod
ę
II. moralno
ść
konwencjonalna
stadium 3.
orientacja „dobrego dziecka”
uzyska
ć
akceptacj
ę
Podstawy Psychologii - Wy
Ŝ
sza Szkoła Ekonomii i Prawa w Kielcach
22
stadium 3.
orientacja „dobrego dziecka”
uzyska
ć
akceptacj
ę
stadium 4.
orientacja na prawo i porz
ą
dek
przestrzega
ć
reguł i unikn
ąć
krytyki ze strony
autorytetów
III. moralno
ść
oparta na zasadach
stadium 5.
orientacja na „umow
ę
społeczn
ą
”
przyczyni
ć
si
ę
do pomy
ś
lno
ś
ci społecze
ń
stwa
stadium 6.
orientacja na zasady etyczne
osi
ą
gn
ąć
sprawiedliwo
ść
i unikn
ąć
samopot
ę
pienia
stadium 7.
orientacja kosmiczna
by
ć
wiernym uniwersalnym zasadom i czu
ć
si
ę
cz
ęś
ci
ą
porz
ą
dku kosmicznego, który wykracza
poza normy społeczne
ró
Ŝ
nice płciowe i kulturowe w
rozumowaniu moralnym
koncepcja ró
Ŝ
nic w rozwoju moralnym kobiet i m
ęŜ
czyzn
(Carol Gilligan, 1982)
kobiety – norma troski o innych; m
ęŜ
czy
ź
ni – norma sprawiedliwo
ś
ci
sprawiedliwo
ść
a zobowi
ą
zania osobiste (Miller, Bersoff, 1992)
Podstawy Psychologii - Wy
Ŝ
sza Szkoła Ekonomii i Prawa w Kielcach
23
o czym była mowa podczas wykładu?
rozwój fizyczny w ci
ą
gu całego
Ŝ
ycia
okres prenatalny
dzieci
ń
stwo (zdolno
ś
ci lokomocyjne)
dorastanie i dorosło
ść
rozwój poznawczy
pogl
ą
dy Piaget’a
współczesne koncepcje rozwoju poznawczego
Podstawy Psychologii - Wy
Ŝ
sza Szkoła Ekonomii i Prawa w Kielcach
24
współczesne koncepcje rozwoju poznawczego
rozwój społeczny
dzieci
ń
stwo
dorastanie i dorosło
ść
to
Ŝ
samo
ść
płciowa
rozwój moralny
koncepcja Kolberga
kulturowe ró
Ŝ
nice w rozwoju moralnym