Leszek Kołakowski

 

                      Braterstwo czy zniszczenie?

 

Pierwszy artykuł, jaki w ogóle opublikowałem, a miałem wówczas dwadzieścia lat, 
traktował - o ile dobrze pamiętam - o filozofii moralnej Kropotkina. Byłem wtedy, 
o czym nie warto chyba przypominać, tak samo wszechwiedzący jak wszyscy 
młodzi marksiści. Przedstawiałem więc tego patriarchę ruchu anarchistycznego z 
protekcjonalną wyższością jako prostodusznego filozofa, który nie ma 
najmniejszego pojęcia o rzeczywistości. Dziś, kiedy nie jestem już taki młody, 
chciałbym częściowo zrewidować moje ówczesne stanowisko; może nie zupełnie, 
ale jednak.

 

Anarchizm jest z pewnością naiwny jako program polityczny. Naiwność ta zachęca 
nas jednak do zastanowienia się, choćby przez chwilę, nad tym w jaki sposób 
można by przynajmniej ograniczyć, zamiast nieustannie powiększać, wszechmoc 
państwa, nawet gdy przyznajemy, że nie potrafimy  się bez niego całkowicie obyć.

 

A o ile wyższe są uciążliwości ze strony państwa dzisiaj niż przed pierwszą wojną 
światową (to w krajach demokratycznych , nie mówiąc nawet o "pańszczyźnie" 
komunistycznej). Pewna dawka anarchizmu może okazać się więc bardzo 
wskazana.

 

Jak jednak dokładniej określić jej wielkość? Niepotrzebny nam policjant, kiedy 
przekraczamy dopuszczalną prędkość, ale nie przeszkadza nam jego obecność, jeśli 
idziemy ciemną ulicą, gdzie możemy zostać napadnięci. Nie jesteśmy zadowoleni, 
gdy musimy oddawać urzędowi finansowemu połowę naszych dochodów, ale nie 
oburza nas wcale fakt, że "bezpłatne " jest szkolnictwo czy też podstawowa opieka 
lekarska. Nie mielibyśmy nic przeciwko temu by podróżować bez paszportu, ale 
mamy mieszane uczucia, kiedy miliony cudzoziemców, nie pytając nikogo o 
zgodę, próbują osiedlić się w kraju, którego obywatelami akurat jesteśmy. 
Pogardzamy państwem, ale jednocześnie stale rosną nasze wobec niego 
oczekiwania. Już od dawna przyzwyczailiśmy się że obowiązkiem państwa jest 
zapewnić nam szczęście, dobrobyt, ochronę zdrowia, uwolnić od 
odpowiedzialności i wszelkich trosk, a w końcu i od państwa jako takiego.

 

Ideologia anarchistyczna zajmuje się tą ciążącą na nas "klątwą państwa", dlatego 
zastanowienie się nad proponowanymi przez nią rozwiązaniami może okazać się 
całkiem pożyteczne, nawet jeśli w praktyce są one nie do zrealizowania.

 

Klasyfikacja różnych prądów anarchistycznych była zawsze przedmiotem sporów. 
Podział na  anarcho-komunistów, anarcho-indywidualistów, anarcho-
kooperatystów, anarchosyndykalistów i anarcho- mistyków (zaproponowany chyba 
przez Paula Elzbachera) nie cieszy się wcale ogólnym uznaniem. Podstawowym 

założeniem doktryn anarcho-indywidualistycznych była niezależność osobista i 
nietykalność materialna, podczas gdy anarcho-komunizm jest filozofią głoszącą 
idee ludzkiej solidarności i przyjaźni.

 

Indywidualiści, przynajmniej ci bardziej konsekwentni, opierali się na koncepcji 
całkowicie wolnego rynku i wierzyli, że wszystkie społeczne funkcje państwa - 
włączając w to policję, sądownictwo, opiekę społeczną obronę kraju i ochronę 
środowiska naturalnego mogą bez przeszkód przejąć dobrowolne stowarzyszenia i 
prywatne przedsiębiorstwa. Nawet gdyby miało się to nie całkiem udać,  i tak 
byłoby lepiej, niż pozostawiać coś w gestii państwowej biurokracji. Zamysł ten 
zamierzano zrealizować nie siłą, lecz poprzez tworzenie instytucji alternatywnych, 
skutecznie konkurujących z państwowymi, a także poprzez bojkot państwa ( na 
przykład odmowa płacenia podatków).

 

Ta odmiana anarchizmu ma, jak widać, wiele wspólnego z radykalnym 
liberalizmem, który gdyby doszedł do władzy, także odebrał by państwu jego 
tradycyjne obszary działania, poza policją, obroną kraju i - ewentualnie, ale 
niekoniecznie - kontrolą nad systemem monetarnym.

 

Anarcho-komuniści, do których zaliczają się wybitne postacie, jak Malatesta, 
Kropotkin czy Reclus, atakowali kapitalizm za pomocą argumentów zbliżonych do 
tych, jakimi posługiwał się Marks, ale kładli większy nacisk na krytykę państwa 
jako samodzielnego aparatu ucisku i pragnęli wprowadzenia gospodarki 
komunistycznej bez jakiegokolwiek nacisku z zewnątrz : wszystkie środki 
produkcji miały być przejęte przez zrzeszenia robotnicze; pieniądze i handel 
zlikwidowane, a wyprodukowane dobra dzielone według potrzeb (przy czym nie 
bardzo wiadomo jak te indywidualne potrzeby określać). Zakładali przy tym 
milcząco, że wszyscy taki program popierają i że w momencie rozpadu państwa 
każdy z entuzjazmem będzie bronił nowego - opartego na bezsystemowości - 
systemu. Zniknie wtedy także, prędzej czy później, przestępczość i w świecie 
zapanuje wreszcie przyrodzona człowiekowi solidarność.

 

Założenia anarchosyndykalizmu są inne niż syndykalizmu właściwego, mimo 
pewnych punktów wspólnych. Syndykaliści odrzucali wolną grę sił politycznych i 
ideę parlamentaryzmu, nie przyjmowali do swych szeregów intelektualistów 
(usiłując zachować klasową czystość), a za zarodek nowego społeczeństwa - które 
w wyniku strajku generalnego, powstałoby po upadku kapitalizmu - uważali 
związki zawodowe ("syndykaty"). Anarchosyndykaliści natomiast skłonni byli 
traktować związki zawodowe raczej jako środek do celu, nie identyfikowali się z 
nimi i nie wierzyli, by, nastawione wyłącznie na codzienną walkę o byt w systemie 
kapitalistycznym, mogły one bez trudności dostosować się do zupełnie nowego 
porządku społecznego.

 

Przez większą część swojej historii anarchizm był, co zresztą nie jest niczym 
dziwnym, w stanie wojny podjazdowej z komunizmem, zwłaszcza z jego 

marksistowską odmianą. Proudhon prowokował, że komunizm jako forma państwa 
doprowadzi niechybnie do sytuacji, w której człowiek stanie się tego państwa 
własnością. Bakumin argumentował, iż każda rewolucja, w wyniku której władzę 
zdobędzie partia robotnicza, musi zakończyć się degeneracją nowej elity 
politycznej i przekształceniem się jej w uprzywilejowaną kastę karierowiczów - 
stare formy władzy i ucisku pojawią się na nowo. Polski anarcho-kooperatysta, 
Edward Abramowski, twierdził, że w we współczesnym mu świecie, z jego 
tradycyjnymi wzorami zachowań i niedoskonałościami moralnymi, system 
komunistyczny byłby sztucznym monstrum społecznym bazującym na sztywnym 
rdzeniu klas i musiałby - za pomocą wszelkich możliwych środków represji - 
chronić panujących parweniuszy. Beniamin Trucker stwierdzał, że jedynym 
antymonopolistycznym lekarstwem, jakie proponuje marksizm, jest zastąpienie 
wielu monopoli przez jeden supermonopol.

 

Wszystkie te i wiele jeszcze innych krytycznych uwag sformułowano w XIX wieku 
na długo zanim marksizm stał się panującą ideologią państwa totalitarnego. 
Despotyczny pierwiastek marksizmu odkryto i opisano nie czekając na 
potwierdzenie empiryczne. Przypomnienie tego faktu zaboli szczególnie tych 
którzy są zdania, że państwo radzieckie jest tylko pomyłką w dziejach samej 
doktryny i nie ma nic wspólnego z samym dziedzictwem, jakie zostawił nam 
Marks.

 

Jednak również antyanarchistyczne uwagi marksistów nie były pozbawione sensu. 
Wskazywali oni na utopijny charakter anarchistycznych koncepcji ekonomicznych.

 

Marksiści - Jeśli cały proces produkcji zostanie przejęty przez autonomiczne 
kooperacje, to będą one  z konieczności podlegały tym samym prawom spekulacji, 
sprzecznościom, kryzysom i wstrząsom, które znamy z gospodarki liberalnej.

 

Anarchiści 

- W żadnym wypadku, nie będzie bowiem pieniędzy ani wymiany. 

Każdy wyprodukuje tyle, ile może, a nadmiar odda bliźnim, którzy z taką samą 
wielkodusznością podzielą się z nimi dobrami wyprodukowanymi w nadmiarze.

 

Marksiści - A jak to sobie wyobrażacie w sytuacji nowoczesnej gospodarki, kiedy 
większość ludzi nie  jest zatrudniona bezpośrednio w sferze produkcyjnej, a każda 
fabryka zależna jest od tysięcy innych fabryk na całym świecie.

 

Anarchiści

 -Jakoś sobie poradzimy, ludzie będą czuć się braćmi i uporają się z 

nieistotnymi w gruncie rzeczy problemami. Nowoczesna technika wcale nie 
zniknie, znikną jedynie sztuczne potrzeby, a ludzie przestaną produkować rzeczy, 
bez których z powodzeniem mogą się obyć.

 

Marksiści - A jak przekonacie ich, że jakieś potrzeby są sztuczne?

 

Anarchiści

 - Wielka rewolucja otworzy im oczy, a poza tym będą braćmi! Przecież 

wy marksiści, też   chcecie zlikwidować rynek i uwolnić ludzi od fałszywych 
potrzeb...

 

Marksiści - Tylko, że nasz plan jest naukowy, nawet bardzo naukowy. U nas 
wszystko będzie          zaplanowane, wyprodukowane i podzielone przez państwo i 
ono zdecyduje, które potrzeby zostały ludziom zaszczepione sztucznie przez 
kapitalistyczną reklamę.

 

Argumenty anarchistów trafiają nam bardziej do przekonania, gdy krytykują 
marksizm jako niezawodny przepis na tyranię, zaś argumenty marksistów wtedy, 
gdy zarzucają anarchizmowi jego dzieciną utopijność. Niestety obie strony mają 
rację.

 

Mają rację, ale istnieje miedzy nimi wielka różnica: pomysły marksistów dają się 
wprowadzić w życie, a anarchistów - nie.

 

Wprawdzie nie można chyba całkowicie wyeliminować rynku - potrafi on 
przetrwać nawet tam, gdzie współczesne społeczeństwo zbliża się do ideału 
gospodarki bezrynkowej, a mianowicie w obozie koncentracyjnym - można go 
jednak ograniczyć, sparaliżować całkowicie inwencję racjonalizatorską, 
zminimalizować opłacalność - tworząc państwo policyjne, które jest wyłącznym 
właścicielem wszelkich dóbr, wszystkich źródeł informacji i całego systemu 
komunikacji, każdego obywatela, a także jego duszy. Proponowane panaceum na 
wszelkie bolączki społeczne to: więcej policji, więcej biurokracji, więcej kontroli, 
więcej szpicli, więcej zakazów.

 

U anarchistów rozwiązanie takie wywołuje, rzecz jasna odrazę. Ale niestety nie 
udało im się (wyjąwszy indywidualistów związanych ze szkołą Manchesteru) 
stworzyć przekonującej alternatywy ekonomicznej. Anarchistyczny ideał 
społeczeństwa bez państwa, jest realny jedynie w małych, zamkniętych, 
archaicznych wspólnotach, gdzie wolność osobista jest określeniem 
niezrozumiałym, a całe życie przebiega według tradycyjnych reguł. Współczesne, 
ciągle zmieniające się społeczeństwo otwarte nie mogłoby natomiast funkcjonować 
bez skodyfikowanego systemu norm. Nie istnieje żadna racjonalna przesłanka 
pozwalająca stwierdzić, że różne wspólnoty autonomiczne stworzą takie same 
reguły postępowania wobec zachowań szkodliwych społecznie - a przecież 
zachowania takie mogą przenosić się między istniejącymi paralelnie wspólnotami. 
Gdyby społeczeństwo anarchistyczne faktycznie zaistniało (przyjmijmy to per 
impossible), byłoby w stanie permanentnej wojny.

 

Zwycięstwo rewolucji anarchistycznej jest bardzo mało prawdopodobne również z 
innego powodu. jej sukces zależy bowiem od zaistnienia wprost 
nieprawdopodobnej sytuacji negatywnej: braku zorganizowanej siły społecznej, 
która chciałaby objąć władzę.

 

Bolszewicy wcale nie "zrobili" rewolucji, lecz tylko zainicjonowali 24 października 
zamach stanu. Właściwa rewolucja to szeroki ruch społeczny, którego ideologią 
była właśnie anarchistyczna utopia - władza rad a nie państwo komunistyczne 
opanowane wyłącznie przez jedną mniejszościową partię. Bolszewikom udało się 
zapanować nad anarchistycznym procesem rewolucyjnym i podporządkować go 
własnym celom i swojej despotycznej formie rządzenia.

 

Gdy istniejące struktury i instytucje zaczynają się rozpadać, anarchiści nie 
dysponują żadnymi środkami pozwalającymi utrzymać w ryzach inne dążące do 
władzy siły i uchronić przed nimi bezbronne społeczeństwo. Dlatego rewolucyjnie 
nastawieni anarchiści mogą w praktyce, wbrew swym intencjom, jedynie 
wzmocnić siły totalitarne, jakie działają wewnątrz społeczeństw demokratycznych.

 

Niektórzy anarchiści rozumieli to doskonale i dlatego odrzucali z zasady ideę 
rewolucji. Chcieli natomiast oddziaływać własnym przykładem tworząc wspólnoty 
alternatywne wewnątrz istniejącego społeczeństwa. Niestety, niemal wszystkie 
eksperymenty tego rodzaju zakończyły się sromotną klęską. Jedynym chlubnym 
wyjątkiem od tej smutnej reguły są izraelskie kibuce, które funkcjonują już od 
trzech pokoleń. Pracują one oczywiście w ramach gospodarki rynkowej, musza 
więc dopasowywać swoją produkcję do zmieniającego się popytu i nikt nie potrafi 
dziś jednoznacznie określić, jak długo przetrwają. Są one jednakże jedynym 
przykładem dobrowolnych i ekonomicznie opłacanych związków działających na 
tradycyjnych zasadach anarchistyczno-socjalistycznych.

 

Komuniści i marksiści wszelkiej proweniencji obserwują z wielką nieufnością to 
jedyne w swoim rodzaju zastosowanie dobrze im znanych szacownych zasad i mają 
ku temu swoje powody: kibuce są wspólnotami dobrowolnymi, nie zostały 
narzucone przez państwo i już sam fakt ich istnienia jest antymarksistowską 
demonstracją. A ponadto są zorganizowane przez Żydów - niewybaczalny błąd, od 
momentu, kiedy duża część antysemitów, pływających pod żaglami antysyjonizmu, 
została wchłonięta przez zwolenników Nowego Społeczeństwa Socjalistycznego. 

 

Ideologię anarchizmu można poszufladkować na wiele sposobów, ale zawsze dadzą 
się wyróżnić dwa podstawowe rodzaje mentalności; są to po prostu apostołowie 
miłości i apostołowie nienawiści. Pierwsi marzą o braterstwie wszystkich ludzi i 
chcą oddziaływać dobrym przykładem nawet jeśli miałoby to być  nieskuteczne. 
Drudzy chcą zniszczyć świat, którego nienawidzą (uwarunkowania psychologiczne 
tej postawy są bardzo różne).

 

Apostołowie miłości usprawiedliwiają w pewnym sensie anarchizm, bo ludzkość 
nie przetrwa bez wiary w braterstwo, nawet jeśli praktycznie jest ono nieosiągalne. 
Dlatego ich wysiłek nie pójdzie na marne. Ale ta sama idea braterstwa może stać 
się zagrożeniem dla ogółu, jeśli jej zwolennicy zaczną wyobrażać sobie, że 
posiadają jedynie słuszną receptę na jej urzeczywistnienie, a tak właśnie myślą 
apostołowie śmierci. Podobnie jak marksiści, obiecują nam braterstwo według 

rozdzielnika i nie mają nic przeciwko temu, żeby ich szlachetny cel realizowany 
był za pomocą totalitarnych środków przymusu. Anarchistyczni apostołowie 
miłości mają więc w swoim ręku pewien atut, apostołowie nienawiści nie mają nic.

 

Anarchizm w swej czystej ideologicznej postaci nie ma dzisiaj żadnego znaczenia. 
Zachował się jeszcze (w pewnych bardzo osobliwych połączeniach z ideologią 
marksistowską) w najróżniejszych lewicujących sektach, które szermując 
anarchistycznymi sloganami próbują odwrócić naszą uwagę od skutków realnie 
istniejącego socjalizmu i obiecują przy tym kwadraturę koła: świat bezgranicznej 
wolności osobistej idealnie zorganizowany przez państwo.

 

Historyczną zasługą anarchizmu jest konsekwentne wskazywanie na fakt, że 
władza jest z natury rzeczy źródłem ucisku. Anarchiści nie są w stanie obiecać nam 
jakiegoś raju bez państwa, ale mogą utwierdzać naszą czujność. Wszystko 
przemawia za tym, że ich ideologia jest raczej przedindustrialna, lecz nie 
popełniamy również błędu, jeśli pomyślimy czasem o zapomnianych wartościach 
tamtej epoki. Wszak postęp nie przynosi nigdy czystego zysku. 

 

 

Uwagi na marginesie:

 

Autor prawidłowo scharakteryzował w nim anarcho-indywidualizm, nie wiadomo 
czemu potraktował go jednak jako zamkniętą kwestię przeszłości (czego 
konsekwencją jest, oczywiście stwierdzenie, że anarchizm dziś zachował się jedynie 
w "lewicujących sektach"). Nie jest tak - anarcho-indywidualizm istnieje i ma się 
dziś właśnie lepiej niż kiedykolwiek, będąc od początku lat 70-tych istotną siłą w 
zorganizowanym międzynarodowym ruchu wolnościowym (obejmującym poza tym 
zwolenników tzw. "państwa minimum", czyli tych których Kołakowski nazwał 
"radykalnymi liberałami"). Ponadto doktryna ta nie zawsze związana jest z taktyką 
tworzenia instytucji alternatywnych - występują też choć rzadziej, anarcho-
indywidualiści będący zwolennikami rewolucji czy zwolennikami zreformowania 
istniejących państw w kierunku ich samolikwidacji lub przekształcenia w instytucję 
funkcjonującą na zasadach dobrowolności - ci ostatni często akceptują metody 
parlamentarne.

 

"Dyskusja" między "anarchistami" i "marksistami" nie jest bynajmniej ilustracją 
utopijności anarchizmu jako takiego, czy nawet anarchistycznych koncepcji 
ekonomicznych w ogóle - a jedynie ilustracją utopijność ideału gospodarki 
funkcjonującej w oparciu o zasadę rozdziału dobrowolnie produkowanych dóbr 
według potrzeb, z całkowitym wyeliminowaniem wymiany i rynku (z którą to tezą 
osobiście całkowicie się zgadzam). Koncepcja ta właściwa jest części anarchistów - 
anarcho-komunistom (i to nie wszystkim), co więcej jest to tylko jeden z elementów 

ich doktryny, wcale nie podstawowy. Do podstawowego elementu doktryny 
anarcho-komunistycznej - koncepcji zniesienia prywatnej własności środków 
produkcji i przejęcia ich przez autonomiczne zrzeszenia wytwórców - 
wimaginowana przez Kołakowskiego "dyskusja" ma się nijak, ponieważ przejęcie 
produkcji przez takie zrzeszenia nie musi wcale oznaczać likwidacji rynku i 
wymiany w makroskali (niezależnie od tego, co na ten temat wyobrażała sobie i 
wyobraża większość anarcho-komunistów): wystarczy wyobrazić sobie 
społeczeństwo złożone z samych kibuców (których zdolności do funkcjonowania w 
dzisiejszych warunkach Kołakowski nie zaprzecza), współpracujących ze sobą na 
zasadach rynkowych. Tym bardziej owa "dyskusja" ma się nijak do ekonomicznych 
poglądów anarcho-indywidualistów: na zarzut marksistów, że produkcja będzie 
podlegała "tym samym prawom spekulacji, sprzecznościom, kryzysom i wstrząsom, 
które znamy z gospodarki liberalnej", anarcho-indywidualiści odpowiedzieliby:

 

"Nie wierzymy, by można było całkowicie wyeliminować sprzeczności, także w 
waszym marksistowskim systemie, bo warunki życia ludzi i ich potrzeby wciąż się 
zmieniają, a ich cele, jako że są odrębne mogą z sobą wchodzić w konflikt; jednak 
uważamy, że w całkowicie wolnorynkowej gospodarce sprzeczności te będą 
ostatecznie mniejsze, ponieważ większość kryzysów, wstrząsów i przypadków 
spekulacji wynika z działań państwa, zwłaszcza z jego wtrącania się w system 
monetarny, zawłaszczania gruntów, narzucania podatków i swoich regulacji 
dotyczących własności".

 

Zresztą Kołakowski zauważa, że anarcho-indywidualistom jednak udało się 
stworzyć przekonywującą alternatywę ekonomiczną.

 

Założenie, że społeczeństwo bez państwa to społeczeństwo bez spisanego prawa 
jest bezpodstawnym uproszczeniem, które dziwi u tak znanego autora, jak 
Kołakowski. Reguły określające wzajemne stosunki między ludźmi, nawet spisane, 
nie muszą być przecież stanowione przez państwo! Istnienie prawa nie przesądza o 
istnieniu państwa - tzn. instytucji monopolizującej na danym terytorium (w sposób 
przymusowy) dostarczanie bezpieczeństwa i/lub finansującej się w sposób 
przymusowy (z podatków), a często dodatkowo ograniczającej  swobodę swych 
obywateli. Można wyobrazić sobie prawo, które uznaje tego typu instytucje za 
nielegalne; na straży tego prawa mogą stać instytucje całkowicie dobrowolne. Nie 
widzę też powodu, dla którego wykształcenie się u różnych "wspólnot 
autonomicznych" różnych reguł postępowania wobec zachowań "szkodliwych 
społecznie" miałoby spowodować stan permanentnej wojny. Przecież obecnie różne 
państwa też mają różne reguły co do takich zachowań i jakoś nie są w nieustannym 
konflikcie zbrojnym (prawda, że wojny wybuchają, ale tylko od czasu do czasu - a o 
ileż mniej szkodliwe byłyby zdarzające się w społeczności anarchistycznej "wojny" 
między niewielkimi wspólnotami, niż obecne totalne wojny narodów!).

 

Jacek Sierpiński