MODEL BUDOWY KOMÓRKI PROKARIOTYCZNEJ I EUKARIOTYCZNEJ
1.
Kształty komórek:
•
kulisty (np. jaja licznych zwierząt);
•
prostopadłościenny (np. komórki wielu nabłonków);
•
walcowaty (np. rurki sitowe);
•
wrzecionowaty (np. komórki mięśniowe gładkie);
2.
Komórka eukariotyczna – jądrowa.
3.
Komórka prokariotyczna – bezjądrowa.
PROKARIOTYCZNA
EUKARIOTYCZNE
BAKTERII
ZWIERZĘCA
ROŚLINNA
-
-
ruch cytoplazmy
ściana komórkowa z
mureiny
-
ściana komórkowa z
celulozy
błona komórkowa
białkowo-lipidowo-
węglowodanowa
błona komórkowa
białkowo-lipidowa
błona komórkowa
białkowo-lipidowa
genofor (nukleoid z
DNA)
jądro komórkowe z
jąderkiem
Jądro komórkowe z
jąderkiem
-
aparat Golgiego
aparat Golgiego
-
melanofory
chloroplasty
mezosomy
mitochondrium
mitochondrium
rybosomy
rybosomy
rybosomy
-
lizosomy
-
-
peroksysomy
peroksysomy
-
-
glioksysomy
-
siateczka
śródplazmatyczna
retikulum
endoplazmatyczne
-
-
wakuole
-
centriole
-
BUDOWA I FUNKCJE SKŁADNIKÓW KOMÓRKI EUKARIOTYCZNEJ
BUDOWA I FUNKCJE SKŁADNIKÓW KOMÓRKI EUKARIOTYCZNEJ
BŁONA KOMÓRKOWA
(plazmolema)
•
oddziela komórkę od środowiska
pozakomórkowego i zapewnia z nim
kontakt (glikokaliks)
•
zbudowana z białek i lipidów
(fosfolipidy);
•
występuje cholesterol w kom zwierzęcej;
•
półpłynność mozaikowej struktury –
przemieszczanie się białek i lipidów w
różnych płaszczyznach;
•
wybiórczość (selektywność) – zdolność
do kontrolowanego przepływu
większości substancji do i na zewnątrz
komórki (O
2
, CO
2
, H
2
O, mocznik –
przenikają swobodnie, glukoza,
sacharoza – słabo przenikają, białka,
kwasy nukleinowe – w ogóle nie
przenikają);
•
półprzepuszczalność – swobodne
przemieszczanie się wody (w czym
pośredniczą białka z kanałami wodnymi
– akwaporyny), co wpływa na ciśnienie
wewnątrzkomórkowe (turgor);
•
polarność – wynika głównie z
nierównomiernego rozłożenia jonów
dodatnich i ujemnych po obu stronach
błony, może to odnieść się do sposobu
przewodzenia impulsów nerwowych czy
recepcji bodźców;
•
asymetria – składniki lipidowe i białkowe
są rozmieszczone w błonie
asymetrycznie;
•
błona komórkowa powstaje przez
rozbudowywanie błon już istniejących;
SIATECZKA
ŚRÓDPLAZMATYCZNA
(retikulum
endoplazmatyczne)
siateczka
śródplazmatyczna gładka
•
jest wewnętrznym systemem błon
plazmatycznych;
•
kompartmencja – dzieli cytozol na
odrębne obszary;
•
przyjmuje postać kanalików, cystern lub
pęcherzyków;
•
błona siateczki jest cieńsza i płynniejsza
od błony komórkowej;
•
występują tracyloglicerole, fosfolipidy,
glikolipidy, cholesterol, hormony
siateczka
śródplazmatyczna
szorstka
sterydowe;
•
detoksykacja – toksyna łącząca się z
innymi związkami ulega neutralizacji,
przechodząc w substancję nieszkodliwą,
która zostaje usunięta z komórki;
•
brak rybosomów;
•
występuje w: komórkach śluzowych
żołądka i jelita cienkiego, komórkach
gruczołowych jąder;
•
w komórkach tkanki łącznej tłuszczowej
siateczka gładka umożliwia syntezę
tłuszczów zapasowych;
•
występują w niej rybosomy;
•
tutaj ostatecznie formują się białka
błonowe;
•
błona retikulum szorstkiego łączy się z
otoczką jądrową, a nawet ją
współtworzy;
•
występuje w: komórkach nabłonka
gruczołowego trzustki (wydzielanie
enzymów trawiennych); neuronach (ze
względu na dużą liczbę białek
przenośnikowych i wysokie tempo
metabolizmu);
APART GOLGIEGO
•
diktiosom – stos spłaszczonych cystern;
•
nie ma bezpośredniego połączenia z
siateczką śródplazmatyczną;
•
bezładnie rozrzucone w cytoplazmie;
•
modyfikuje, pakuje i przekazuje
zagęszczone substancje w obrębie i poza
komórką (białka, lipidy);
•
licznie występuje w komórkach
wydzielniczych trzustki;
LIZOSOMY
•
niewielkie, kuliste pęcherzyki;
•
zawierają liczne białka enzymatyczne;
•
mają zdolność rozłożenia wchłoniętych
substancji (białek);
•
występują w komórkach żernych układu
odpornościowego;
•
ich pH wynosi 5;
MIKROCIAŁA
peroksysomy
glioksysomy
•
niewielkie, pojedyncze pęcherzyki,
nieposiadające żadnych szczególnych
cech zewnętrznych
•
występują dość powszechnie w
komórkach eukariotycznych;
•
w nich utleniane są przy udziale tlenu
kwasy tłuszczowe i aminokwasy;
•
usuwają H
2
O
2
;
•
peroksysomy komórek wątroby
uczestniczą w detoksykacji (etanolu);
•
zawierają enzymy rozkładające kwasy
tłuszczowe do cukrów;
•
występują w komórkach nasion;
WAKUOLA
(wodniczka)
•
błona wakuoli – tonoplast białkowo-
lipidowy;
•
reguluje stan uwodnienia komórki;
•
magazynuje substancje zapasowe;
•
detoksykacja, dzięki przechowywaniu
metabolitów wtórnych, jak alkaloidy
(nikotyna, morfina, kofeina), glikozydy
(digitalna, scilaryna), garbniki (galo
tanina chińska) oraz antocyjanów
(czerwone lub niebieskie) i flawonów
(żółte);
•
rozkłada złożone substancje przez
enzymy hydrolityczne;
CYTOZOL
(cytoplazma)
•
płynny, złożony roztwór wodny;
•
występują w nim białka, lipidy, kwasy
tłuszczowe, wolne aminokwasy oraz sole
mineralne;
•
cytoszkielet tworzą struktury białkowe –
fi lamenty (aktynowe, pośrednie) i
mikrotubule, ułożone w cytozolu w
skomplikowaną przestrzennie sieć;
•
mikrotubule zbudowane są z tu
tubuliny, są one tworzone w
centrosomach; mikrotubule
współtworzą nie tylko cytoszkielet, ale
także rzęski i wici komórek
eukariotycznych;
RYBOSOMY
•
nie są otoczone błoną;
•
są miejscem syntezy białek;
•
składa się z podjednostki większej i
mniejszej;
•
zbudowane z białek i rybosomalnego
kwasu rybonukleinowego (rRNA);
CENTRIOLE
•
zbudowana z układu dziewięciu
podjednostek;
•
biorą udział w powstawaniu wrzeciona
podziałowego;
MITOCHONDRIA
•
oddzielone są od cytozolu dwoma
błonami białkowo-lipidowymi;
•
błona wewnętrzna tworzy wpuklenia,
tak zwane grzebienie mitochondrialne i
jest prawie nieprzepuszczalna dla jonów;
•
mają niewielką ilość własnego DNA oraz
rybosomy;
•
przetwarzają energię, utleniając proste
związki organiczne z substancji
odżywczych;
•
owalne lub cylindryczne organelle;
•
wewnątrz znajduje się koloidalna matrix
(macierz);
CHLOROPLASTY
•
oddzielone od cytozolu błonami;
•
mają niewielką ilość własnego DNA i
rybosomy;
•
wykorzystują pochłoniętą energię
świetlną do asymilacji CO
2
i syntezy
związków organicznych;
•
mają kształt dwuwypukłej soczewki;
•
zewnętrzna błona jest gładka i dobrze
przepuszczalna dla jonów;
•
wewnątrz znajduje się system
spłaszczonych błoniastych woreczków
(tylakoidów) zanurzonych w
jednorodnej, koloidalnej macierzy
(stromie);
•
powstają przez podział już istniejących
chloroplastów;
ŚCIANA KOMÓRKOWA
•
funkcja wzmacniająca i ochraniająca;
•
komórki scala warstwa zewnętrzna
ściany komórkowej, zwana blaszką
środkową, złożona przede wszystkim z
lepkich pektyn;
•
ściany pierwotne są miękkie i
elastyczne;
•
ściany wtórne są grubsze, sztywniejsze,
mają charakter celulozowy;
•
inkrustacja – polega na odkładaniu
substancji chemicznych między
elementy szkieletu celulozowego; w ten
sposób odkładane są np. Drewnik,
(drewnienie ściany, albo CaCO
3
lun SiO
2
(mineralizacja ściany);
•
adkrustacja to odkładanie substancji na
powierzchni ściany pierwotnej, np.
kaloza (polisacharyd) lub suberyna
(korkowacenie ściany);
JĄDRO KOMÓRKOWE
•
zawiera materiał genetyczny;
•
składa się ono z otoczki jądrowej
(wewnętrzna jest gładka, zewnętrzna
przechodzi w błonę siateczki
śródplazmatycznej szorstkiej; występują
pory jądrowe), kariolimfy (soku
jądrowego), chromatyny oraz jąderka;
•
zespiralizowanie chromatyny tworzącej
chromosom – DNA zostaje nawinięty na
8 histonów (oktamerów = nukleosom),
te nukleosomy łączą się ze sobą przez
pojedyncze białka, tworząc fibrylę
chromatynową, zwinięte spiralnie
fibryle chromatynowe tworzą spirale
(solenoidy) połączone białkami, mocno
ubite solenoidy tworzą nić
chromatynową, która następnie buduje
ramiona chromosomu;
CECHA
MITOCHONDRIA
CHLOROPLASTY
TYP PRZEMIAN
kataboliczne
anaboliczne
KLUCZOWY PROCES
BIOCHEMICZNY
oddychanie
komórkowe (etapy
tlenowe)
fotosynteza
SUBSTRATY
glukoza i tlen (także
kwasy tłuszczowe)
CO
2
i H
2
O
ZASADNICZE
PRODUKTY
CO
2
i H
2
O
glukoza i tlen
ŹRÓDŁO ATP
przede wszystkim
fosforylacja
oksydacyjna
fosforylacja
fotosyntetyczna
4.
Plastydy (ciała barwne):
•
chloroplasty (chlorofil);
•
chromoplasty (karoten, ksantofil);
•
leukoplasty (żadnych barwników);