Podejmując tematykę niepełnej sprawności,
należy wyraźnie sprecyzować pojęcie samej
niepełnosprawności, ponieważ zarówno w
języku potocznym, jak i w wielu
opracowaniach fachowych funkcjonuje wiele
określeń, używanych dla określenia osób o
niepełnej sprawności: niepełnosprawny,
inwalida, kaleka, osoba upośledzona. Przez
wielu autorów są one używane zamiennie (A.
Ostrowska, 1994, s. 13)
„Osoba niepełnosprawna” jako pojęcie
pojawiło się w polskim prawie w 1982r. W
Uchwale Sejmu w sprawie inwalidów i osób
niepełnosprawnych.
W 1996r. Powstała definicja opracowana
przez specjalistów powołanych przez
Pełnomocnika ds. Osób Niepełnosprawnych.
Od 1997r. zawarta została również w Karcie
Praw Osób Niepełnosprawnych i ma
następujące brzmienie:
„Niepełnosprawną jest osoba, której stan
fizyczny lub psychiczny trwale lub okresowo
utrudnia, ogranicza lub uniemożliwia
wypełnienie zadań życiowych i ról
społecznych zgodnie przyjętymi normami
prawnymi i społecznymi”.
W. Dykcik uważa, że „osoba niepełnosprawna
to taka osoba, której stan fizyczny lub/i
psychiczny trwale lub okresowo utrudnia,
ogranicza albo uniemożliwia wypełnienie
zadań życiowych i ról społecznych zgodnie z
normami prawnymi i społecznymi” (1998,
s.15).
Najnowsza i będąca w powszechnym użyciu
jest definicja zawarta w:
Ustawie z dnia 28.08.1997r. o rehabilitacji
zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu
osób niepełnosprawnych.
„Niepełnosprawnymi są osoby, których stan
fizyczny, psychiczny lub umysłowy trwale lub
okresowo utrudnia, ogranicza bądź
uniemożliwia wypełnianie ról społecznych a w
szczególności ogranicza zdolności do
wykonywania pracy zawodowej”.
Definicja ta określa trzy stopnie
niepełnosprawności:
- znaczny stopień niepełnosprawności –
określa osobę z naruszoną sprawnością
organizmu, niezdolną do pracy albo zdolną
do pracy jedynie w warunkach pracy
chronionej i wymagającą, w celu pełnienia ról
społecznych, stałej lub długotrwałej opieki i
pomocy innych osób w związku z
niezdolnością do samodzielnej egzystencji;
- umiarkowany stopień
niepełnosprawności – określa osobę z
naruszoną sprawnością organizmu, niezdolną
do pracy albo zdolną do pracy jedynie w
warunkach pracy chronionej lub wymagającą
czasowej albo częściowej pomocy innych
osób w celu pełnienia ról społecznych ;
- lekki stopień niepełnosprawności – określa
osobę o naruszonej sprawności organizmu,
powodującej w sposób istotny obniżenie
zdolności do wykonywania pracy, w porównaniu
do zdolności, jaką wykazuje osoba o podobnych
kwalifikacjach zawodowych z pełną sprawnością
psychiczną i fizyczną, lub mająca ograniczenia w
pełnieniu ról społecznych dające się
kompensować przy pomocy wyposażenia w
przedmioty ortopedyczne, środki pomocnicze lub
środki techniczne.
Niepełnosprawności, dzielimy na cztery
rodzaje.
1. Osoby z niepełnosprawnością sensoryczną
a) osoby niewidome i słabo widzące,
b) osoby niesłyszące i słabo słyszące,
c) osoby głuchoniewidome;
2. Osoby z niepełnosprawnością fizyczną :
a) osoby z uszkodzonym narządem ruchu,
b) osoby z przewlekłymi schorzeniami
narządów wewnętrznych;
3. Osoby z niepełnosprawnością psychiczną :
a) osoby umysłowo upośledzone z
niesprawnością intelektualną,
b) osoby psychicznie chore z zaburzeniami
osobowości i zachowania;
4. Osoby z niepełnosprawnością złożoną,
dotknięte więcej niż jedną niepełnosprawnością
- wystąpić tu mogą połączenia różnych,
wymienionych powyżej niepełnosprawności, np.
osoba niewidoma z umysłowym upośledzeniem,
osoba z uszkodzonym narządem ruchu z
zaburzeniami psychicznymi itp.
Bardzo interesujący model podziału
niepełnosprawności ze względu na jej
mechanizmy etiologiczne, objawy psychiczne
i społeczne przedstawił W. Dykcik. Zawiera on
mechanizmy przyczynowo-skutkowe
niepełnosprawności jako przejścia od stanu
fizycznych dysfunkcji do dysfunkcjonalności
psychicznej i społecznej oraz do niepełnej
sprawności życiowej. Zaproponował on
następujące kryteria i bariery klasyfikacyjne:
Organiczne (somatyczne, fizyczne):
choroba, uraz, zaburzenie (stan wewnętrzny):
uszkodzenie sensoryczne wzroku i słuchu,
uszkodzenie układu kostnego lub
mięśniowego, niedowłady kończyn,
uszkodzenie mózgu lub ośrodkowego układu
nerwowego;
uszkodzenie, dysfunkcja, odchylenie w stanie
zdrowia (uzewnętrznienie);
Psychologiczne: niepełnosprawność,
zaburzenie aktywności, ograniczenie
doświadczeń i kompetencji (obiektywizacja):
zaburzenia w zakresie percepcji, myślenia,
komunikowania się, ustosunkowania (emocji),
motoryki
Społeczne: ograniczenie, upośledzenie
funkcjonowania w rolach społecznych:
(socjalizacja) niesamodzielność fizyczna,
osłabienie orientacji w otoczeniu, zaburzenie
komunikacji interpersonalnej, utrudnienia w
wykonywaniu zadań życiowych, zachowania
aspołeczne i antyspołeczne.
Międzynarodowa klasyfikacja chorób
wskazuje na następujące przyczyny
niepełnosprawności:
po zakażeniu i zatruciach;
wskutek urazu lub działania czynników
fizycznych;
z powodu zaburzeń przemiany materii,
wzrostu lub odżywiania;
w wyniku ciężkiej choroby mózgu
występującej po urodzeniu;
wskutek chorób i zespołów wywołanych przez
(nieznane) czynniki działające w życiu
płodowym;
wskutek anomalii chromosomalnych;
wskutek wcześniactwa;
wskutek braku podniet psychosocjalnych
(kulturowych).
Definicja encyklopedyczna upośledzenia
umysłowego mówi, że jest to stan
niedostatecznej sprawności intelektualnej
wskutek niedorozwoju lub uszkodzenia we
wczesnym dzieciństwie tkanki mózgowej.
Można zatem stwierdzić, że w definicji
upośledzenia umysłowego zawierają się dwie
ważne cechy, które mają wpływ na
funkcjonowanie intelektu na poziomie
poniżej normy i na obniżoną zdolność
przystosowania się do życia.
Są cztery stopnie upośledzenia:
- lekki (iloraz inteligencji 50 – 75)
- umiarkowany (iloraz inteligencji 35 – 50)
- znaczny (iloraz inteligencji 20 – 35)
- głęboki (iloraz inteligencji 0 – 20)
Przyczyny powstania upośledzenia
umysłowego dzieli się najczęściej na:
1. przyczyny prenatalne – warunkujące
upośledzenie umysłowe dziecka jeszcze
przed jego urodzeniem;
2. przyczyny postnatalne – powodujące
upośledzenie umysłowe po urodzeniu
(przyczyny dziedziczne i wrodzone).
Osoba niesprawna intelektualnie z głębokim
upośledzeniem umysłowym jest całkowicie
zależna od innych, nie umie wyrazić swoich
potrzeb, uczuć jest zagubiona nawet pośród
bliskich.
Takimi osobami są Karolina – 14 lat i Magda -
25 lat.
