Engel - Futbol na tak - Jerzy Engel, Maciej Polkowski

Futbol na tak
KaŜdy sukces sportowy, a tym był niewątpliwie awans reprezentacji Polski do finałów mistrzostw świata w 
Japonii i Korei, jest dokładnie analizowany przez teoretyków sportu i naukowców. O ile ocena wszystkich 
wymiernych elementów pracy trenera z zespołem nie stwarza większych trudności, o tyle określenie wartości 
decydujących o sukcesie, a których Ŝadną miarą zmierzyć nie moŜna, jest trudne do sklasyfikowania. O 
skutecznej pracy trenera decydują przecieŜ takŜe osobowość, sposób postępowania w stosunku do 
współpracowników i zawodników, sposób pracy, przekazu, umiejętności wytworzenia odpowiedniej 
atmosfery w ekipie. Wyzwalanie w wyniku procesu przygotowania psychologicznego pokładów energii 
nagromadzonej w organizmie zawodnika i ukierunkowanie pozytywnej agresji sportowej na skuteczną walkę 
z przeciwnikiem to elementy pracy nie podlegające Ŝadnym pomiarom. Podstawą pracy kaŜdego zespołu jest 
właściwa selekcja szerokiej kadry zespołu, a następnie podstawowego składu druŜyny. Wyselekcjonowana 
grupa piłkarzy musi charakteryzować się nie tylko wysokim poziomem ogólnopiłkarskim, ale przede 
wszystkim musi pasować do siebie mentalnie.
Właściwy dobór zawodników to dla trenera układanka elementów. By uniknąć błędów selekcyjnych, 
pokonałem tysiące kilometrów, odwiedzając kaŜdego z polskich piłkarzy, których zamierzałem powołać do 
reprezentacji, w ich klubach rozrzuconych po wielu ligach europejskich. Są futboliści, z którymi wystarczyło 
zamienić kilka zdań, aby stwierdzić,
3
czy będą pasowali pod względem mentalnym do zespołu. Byli teŜ tacy, nad którymi zastanawialiśmy się 
dłuŜej, aby ocena nie była powierzchowna, zbyt płytka lub niepełna. Dlatego spotykaliśmy się kilkakrotnie, 
chcąc poznać sposób myślenia, reagowania, zachowania i postępowania kaŜdego gracza. Wybitne jednostki 
sportowe, wielkie talenty, to często mocne indywidualności, ludzie zamknięci w sobie, Ŝyjący w swoim 
własnym świecie wartości i ocen. Z jednej strony są wielkie ambicje i ciągła walka o akceptację i miejsce w 
druŜynach zagranicznych oraz reprezentacji, które oddzielają ich od siebie jak murem. Z drugiej strony zaś 
trzeba wyszukać te cechy, dzięki którym wielka indywidualność będzie mogła się podporządkować 
potrzebom zespołu i stanowić jeden z jego elementów. KaŜdy piłkarz to część mechanizmu, zwanego druŜyną 
piłkarską. Zespół osiągnie tylko wtedy dobre wyniki sportowe, kiedy poszczególne trybiki zazębią się i będą 
ze sobą współdziałać jak w zegarku.
Trzeba mieć duŜe doświadczenie, by ocenić skuteczne wartości kaŜdego z elementów układanki. Obejmując 
reprezentację Polski, miałem za sobą 25 lat pracy w zawodzie trenera i doświadczenie budowania na tysiącach 
zawodników, z którymi przez te lata pracy przyszło mi pracować.
Wielką rolę w kształtowaniu osobowości trenera spełnia dom rodzinny. Stresy towarzyszące naszej pracy są 
olbrzymie. Co tydzień, a często kilka razy w tygodniu praca trenera jest poddawana publicznemu 
egzaminowi. Liczą się tylko ci, którzy zwycięŜają. PoraŜka często nie ma nic wspólnego z niewłaściwą pracą 
szkoleniową, ale o tym wie tylko sam zainteresowany.
W ksiąŜce Macieja Polkowskiego, która trafia do Państwa rąk, ukazano moją drogę do pozycji selekcjonera 
reprezentacji Polski, sposób pracy, oceny i spojrzenia na eliminacje mistrzostw świata w Japonii i Korei. Jest tu 
takŜe wiele wątków rodzinnych. Przedstawiono równieŜ, Ŝe pozytywny sposób
4
myślenia oraz determinacja i wiara w osiągnięcie celu doprowadziły do sukcesu, którym jest kolejny, szósty w 
historii polskiej piłki noŜnej, po szesnastoletniej przerwie, awans do finałów mistrzostw świata.

Wstęp przyjacielski
W pewien piękny kwietniowy dzień 2000 roku wybraliśmy się z Jerzym Engelem do kilku klubów na 
Podlasiu. Gawędziliśmy o tym i owym; raptem zaświtała mi myśl:

Strona 1

Engel - Futbol na tak - Jerzy Engel, Maciej Polkowski

-  Po przyszłorocznym awansie reprezentacji do finałów mistrzostw świata warto byłoby wydać ksiąŜkę.
Prowadzący samochód selekcjoner spojrzał na mnie kątem oka i odparł:
- Wiesz, to całkiem fajny pomysł...
Cieszymy się, Ŝe marzenia o wyjeździe na finały do Japonii i Korei stały się faktem, a do Państwa trafia Engel. 
Futbol na tak.
Z Jerzym nie tylko się znamy, ale i przyjaźnimy od ponad ćwierćwiecza. Mimo intensywnych i gorączkowych 
poszukiwań w pamięci nie udało się ustalić, kiedy doszło do naszego pierwszego spotkania. Tak się złoŜyło, 
Ŝe jako dziennikarz byłem świadkiem wszystkich znaczących trenerskich sukcesów Jerzego. Dlatego uznałem, 
Ŝe mam prawo nakłonić go do zwierzeń. W Ŝadnym przypadku nie przekraczając jednak granic dobrego 
smaku i kultury.
Moją intencją było przybliŜenie sylwetki - osobowości człowieka, dzięki którego optymizmowi i autentycznej 
wierze w to, co robi, reprezentacja Polski, po 16 latach nieobecności, znów wystąpi w finałach najwaŜniejszego 
futbolowego turnieju. W tej ksiąŜce nie ma szczegółowych relacji ani opisów z dwudziestu meczów, które 
biało-czerwoni rozegrali pod batutą Engela. To raczej celowe przypomnienie niektórych, najwaŜniejszych 
meczowych momentów wzbogacone ocenami,
6
wspomnieniami i refleksjami selekcjonera. Zapewne zawiedziony lekturą będzie ten, kto chciał się w niej 
doszukać modnych sensacyjnych epizodów, takich raczej aferalnych i tandetnych wątków. Nic z tego!
Engel. Futbol na tak to zapis historii wywalczania awansu w zupełnie nowym stylu. Świadectwo, Ŝe 
reprezentacją Polski kieruje Europejczyk w kaŜdym calu. Świetnie wykształcony, władający kilkoma językami,
chętnie przyjmowany w najbardziej prestiŜowych miejscach, ceniony przez najszacowniejsze, nie tylko 
sportowe, gremia. Obecna kadra jest prowadzona na zupełnie innych zasadach - nie wstrząsają nią kolejne 
„towarzysko-hotelowe wydarzenia", nie ma przedmeczo-wych spotkań z szefami związkowej centrali, 
podczas których nie zaprzątano sobie głowy futbolem, ale wszystko sprowadzało się do wykłócania o kolejne 
pieniądze. Przestał dominować kult łatwo zdobywanej mamony i odeszło do lamusa -miejmy nadzieję 
bezpowrotnie - Ŝenujące powiedzenie: „kasa, misiu, kasa".
Nie wszyscy zdajemy sobie sprawę, jak wielkim sukcesem jest awans naszych piłkarzy do finałów mistrzostw 
świata 2002. W biednym kraju, wstrząsanym aferami i skandalami, gdzie w modzie siła i przekręty, znalazła 
się grupa ludzi, która na zielonej murawie udowodniła, Ŝe moŜna inaczej. Niekiedy wbrew zdrowemu 
rozsądkowi, na przekór wszelakim niedostatkom futbolowego światka - finansowym, organizacyjnym, 
szkoleniowym - potrafiono wznieść się na wyŜyny, przekroczyć barierę najśmielszych marzeń i wyobraźni. 
Udowodniono, Ŝe w kraju między Bugiem i Odrą jest jeszcze miejsce dla rzeczywiście uczciwych i rzetelnie 
pracujących. Dzięki Jerzemu Engelowi i jego ludziom poczuliśmy, iŜ bliŜej nam do futbolowego świata.
jesteśmy w finałach!!!

Po 16 latach futbolowa reprezentacja Polski wystąpi w finałach mistrzostw świata!
Zanim nadszedł ów radosny pierwszy dzień września 2001 roku, uwaga mediów - a w ślad za nią kibiców - 
skupiała się wyłącznie na meczu z Norwegią w Chorzowie. Prawie nikt nie wspominał o czekającym nas kilka 
dni później, 5 września, spotkaniu z Białorusią w Mińsku. Utwierdzałem się w tym przekonaniu, przeglądając 
i czytając naszą prasę. My natomiast musieliśmy rozpatrywać oba warianty - pozytywny, ale i negatywny. Tak
więc dla nas był to dwumecz, chociaŜ zdawaliśmy sobie sprawę, Ŝe zdobycie trzech punktów z Norwegami 
znacznie powiększało szanse wywalczenia awansu z pierwszego miejsca, a przy korzystnym dla nas wyniku 
Białorusi z Ukrainą -przesądzało sprawę.
Dlatego przygotowywaliśmy się do tego meczu szalenie skrupulatnie. MoŜna nawet powiedzieć, Ŝe pod 
pewnymi względami po aptekarsku. Codziennie docierały do nas nowe informacje z Norwegii, od Rafała 
Grunwalda i Andrzeja Sikory, z którymi współpracowaliśmy od wielu miesięcy. To właśnie oni tłumaczyli 
wszystko, co na temat reprezentacji Skandynawów ukazywało się w tamtejszej prasie. Sporządzali notatki z 
audycji radiowych i telewizyjnych. Wiedzieliśmy wszystko, co się działo wokół i wewnątrz norweskiej ekipy. 
Przygotowania skupiały się na
tym, aŜeby nie przepuścić Ŝadnej informacji, która mogła być waŜna.
DuŜo wcześniej przed chorzowską konfrontacją znaliśmy juŜ niemal w stu procentach sytuację. Wiedzieliśmy, 
Ŝe nie będzie powołany Torę Andre Flo, Ŝe są kłopoty z Johnem Carewem, a zespół jest niezadowolony z 
ustawienia, jakie proponuje trener Nils Johan Semb, Ŝe wreszcie Ole Solskjaer chciałby bardzo grać jako 

Strona 2

Engel - Futbol na tak - Jerzy Engel, Maciej Polkowski

środkowy, wysunięty napastnik. Mieliśmy teŜ informacje o ustawieniu Norwegów. Te przygotowania i 
analizy, których dokonaliśmy wspólnie z Edwardem Klejndinstem, złoŜyły się na stuprocentową wiedzę, 
przekazaną piłkarzom. Przed i w trakcie meczu z Norwegami sprawdziło się wszystko, co przewidywaliśmy.
Zdawaliśmy sobie równieŜ sprawę z faktu, Ŝe dla rywali jest to znowu mecz o wszystko. Występ w Chorzowie
miał odrodzić ich zespół. Borykając się z najprzeróŜniejszymi kłopotami, wiedzieli, Ŝe jest im potrzebny 
spektakularny wynik. MoŜna nawet zaryzykować stwierdzenie, Ŝe mieli jedną idće fix: tak zmobilizować 
graczy, by ten zespół odrodził się na boisku w Polsce i wygraną odwrócił złą passę. Dlatego bardzo mocno 
podkręcili norweskich zawodników i utwierdzili w przekonaniu, Ŝe są w stanie zwycięŜyć w Chorzowie i od 
tego momentu rozpocząć nową erę norweskiego futbolu.
Wiedzieliśmy, Ŝe czeka nas bardzo cięŜki mecz. Większość zawodników druŜyny przeciwnej była w bardzo 
dobrej formie, co potwierdzały ich występy klubowe. Zdawaliśmy sobie sprawę, Ŝe jeŜeli nie jest to zespół 
równorzędny, to przynajmniej taki, z którym naleŜy powaŜnie się liczyć. I przebieg meczu to potwierdził.
Zanim jednak doszło do spotkania, było jasne, Ŝe nie będzie mógł zagrać Jacek Bąk. Piłkarz, który naszym zda-
9
niem niesłusznie dostał czerwoną kartkę w meczu z Armenią w Erewanie. Nie mógł być powołany Tomek 
Iwan, który nadal miał kłopoty ze znalezieniem odpowiedniego klubu. Martwiły mnie kontuzje Piotra 
Świerczewskiego i Radka KałuŜnego, których udział w spotkaniu do ostatniej chwili stał pod duŜym znakiem 
zapytania. Z pozszywanym kolanem przyjechał Paweł Kryszałowicz, nawet jego klub, Eintracht, monitował, 
by go zwolnić ze zgrupowania, bo nie będzie w stanie podołać rywalizacji. Wiadomo było, Ŝe nie pojawi się 
Adam Matysek.
Mieliśmy sporo własnych problemów. Dziennikarze oraz fotoreporterzy przyjeŜdŜający na nasze treningi 
widzieli więcej zawodników jedynie truchtających wokół boiska, niŜ tych, którzy znajdowali się w pełnej 
treningowej dyspozycji. Dlatego przed tym meczem szalenie waŜną, decydującą rolę odegrali doktor 
Stanisław Machowski oraz jego dwaj współpracownicy Artur Frączyk i Krzysztof Leszczyński. Pracowali 
nieprzerwanie od godziny ósmej rano do pierwszej w nocy, aby doprowadzić zawodników do pełnej 
sprawności. Zdawaliśmy sobie bowiem sprawę, Ŝe te trzy punkty zdobyte w Polsce mogą definitywnie 
przesądzić o naszym awansie. I na tym celu naleŜało się skupić. Wszyscy zostali postawieni na nogi i jest to 
olbrzymia zasługa właśnie tych trzech osób. Gdyby policzyć, kto miał jaki procent udziału w tym spotkaniu, to
główna rola i zasługa przypada zdecydowanie doktorowi Machowskiemu.
W związku z tym meczem wyłonił się dodatkowo problem natury logistycznej. Po raz pierwszy mieliśmy 
zagrać na Stadionie Śląskim w Chorzowie. Przyznaję, Ŝe na początku byłem temu przeciwny, gdyŜ wiązało się
to z podjęciem nowego ryzyka - mieliśmy wystąpić na stadionie, którego jako reprezentacja w ogóle nie 
znaliśmy. Do tego
10

dochodziła konieczność przemieszczania się z Konstancina do Katowic i z powrotem. To kolejne ryzyko. 
Logika podpowiadała więc, Ŝe bezpieczniej i wygodniej byłoby grać z Norwegami w Warszawie. Na szczęście 
te wszystkie obawy okazały się bezpodstawne. Oczywiście rozwaŜaliśmy moŜliwość zorganizowania 
przedmeczowego zgrupowania na Śląsku. Dyrektor Tomasz Koter odwiedził wszystkie ośrodki, które 
mogłyby wchodzić w rachubę. Stwierdził jednak, Ŝe w pobliŜu Katowic nie ma obiektu nadającego się do 
przeprowadzenia zgrupowania reprezentacji. Dlatego dopiero w przeddzień meczu, zresztą wspólnie z 
Norwegami, zamieszkaliśmy w hotelu „Warszawa". MoŜe było to trochę nienaturalne, Ŝe obie ekipy 
przebywały w tym samym hotelu, lecz faktycznie nie spotkaliśmy się tam z Norwegami ani razu.
Zespól był tak skoncentrowany, jak przed poprzednimi waŜnymi meczami. Zawodnicy byli wyciszeni, 
skupieni -nie było Ŝartów, dowcipów, śmiechów. Cały czas wisiała nad nami groźba absencji Świerczewskiego
i KałuŜnego. Z powodu operacji nie mógł być powołany Tomasz Zde-bel, a w związku z tym powstał problem
obsadzenia środka pola.
Wszyscy czuli, Ŝe ten mecz moŜe rozstrzygnąć eliminacje na naszą korzyść. KaŜdy chciał nam pomóc. 
Objawiało się to w róŜnych formach. Nagle pojawiły się sery, twaroŜki, jakieś jogurciki, a wszystko pierwszej 
świeŜości. PrzywoŜono kosze wędlin, Ŝeby zawodnicy nie zjedli czegoś przypadkowego i mniej zdrowego. 
Codziennie pojawiały się nowe dostawy, a wszystko segregował nasz reprezentacyjny kucharz Robert Sowa. 
Nie brakowało takŜe specjalnie dostarczanej wody. Nagle we Wrocławiu znalazła się firma, której 
przedstawiciele przywieźli specjalny środek pozwalający szybciej likwidować kontuzje i urazy. Spraw-
ił

Strona 3

Engel - Futbol na tak - Jerzy Engel, Maciej Polkowski

dziliśmy go - okazał się nadzwyczaj skuteczny i bardzo nam pomógł. Nie znaliśmy tego specyfiku, była to dla 
nas absolutna nowość. Przybył teŜ ksiądz Adam Zełga i oznajmił, Ŝe otrzymamy specjalne papieskie Ŝyczenia. 
MoŜna powiedzieć, Ŝe przyjaciele oraz osoby dobrze Ŝyczące reprezentacji we wszystkim starały się nam 
pomóc.
Telewizja udostępniła mi kasety, Ŝebym mógł przygotować specjalny film motywacyjny. 1 września to dla nas,
Polaków, data szczególna. Film pokazywał, Ŝe Polacy i Polska zawsze liczyli na innych. Z reguły w trudnych 
momentach myśleliśmy, Ŝe ktoś nam pomoŜe. A okazywało się, Ŝe musieliśmy radzić sobie sami, a wszelkie 
obietnice i przyjaźnie pozostawały na papierze. Jeśli nie braliśmy własnego losu w swoje ręce, to zawsze 
miewaliśmy powaŜne kłopoty. Taki był ogólnie wydźwięk tego, co pokazałem. Ten piętnastominutowy film 
składał się z trzech części. Pierwsza - to wrześniowy najazd Niemców na Polskę, łamanie granicznych barier 
przez hitlerowców, zbiorowe mogiły Polaków, wreszcie sowiecki atak od wschodu; druga - obrazy dzisiejszej 
Warszawy, z jej pomnikami upamiętniającymi historię, z wypowiedziami ludzi pamiętających dawne czasy; 
trzecia - ujęcia bramek zdobytych podczas meczów z Armenią, Norwegią i Białorusią, a takŜe najlepsze 
meczowe momenty poparte radością i entuzjazmem kibiców. Film uzupełniony moim komentarzem spełnił 
swoje zadanie...
Zespół wyszedł na boisko z przekonaniem, Ŝe nie ma wyboru - trzeba przełamać rywali i ich pokonać. Był to 
bardzo cięŜki mecz. Oparty na znakomitej obronie i równie świetnych kontrach. Na łamaniu przeciwnika, 
stworzeniu moŜliwości wyszumienia się w agresji, a potem bardzo mądrym przeciwuderzeniu i opanowaniu 
boiska. To spotkanie miało swoje fazy, ale wynikały głównie z tego, Ŝe
U
zmierzyliśmy się ze świetnym przeciwnikiem. Norwegowie pokazali naprawdę dobry futbol, szczególnie w 
pierwszej połowie. Stworzyli kilka bardzo groźnych sytuacji, zmuszając bodaj trzykrotnie Jurka Dudka do 
interwencji.
Zawodnicy odczuwali wielką odpowiedzialność. Pomimo Ŝe byli odizolowani, z dala od tego, co się działo w 
mediach, czuli jednak, Ŝe w tym momencie są bodaj najwaŜniejsi w kraju, Ŝe przechodzą do historii i sami ją 
tworzą. Myślę, Ŝe 1 września w Chorzowie pokonalibyśmy kaŜdego przeciwnika. Norwegowie teŜ nie 
wytrzymali. Nasi zawodnicy zrobili to, co mieli zrobić.
Zespół dokładnie wiedział, jak będzie wyglądał mecz. Spodziewaliśmy się ataku Norwegów od pierwszej 
sekundy. Wiedzieliśmy, Ŝe jeŜeli przez pierwsze pół godziny obrona zagra na zero, to potem z minuty na 
minutę rywalizacja będzie się wyrównywała, następnie nasza przewaga będzie rosła. Norwegowie zaczną 
popełniać błędy. Przewidywania sprawdziły się w stu procentach. Pierwsza bramka „do szatni" Pawła 
Kryszałowicza praktycznie zakończyła mecz. Nasi piłkarze wiedzieli, Ŝe najpierw zagrali na zero, następnie 
zdobyli bramkę i teraz mogą mieć juŜ tylko z górki. I tak się stało. Druga połowa to pokaz gry naszego 
zespołu. Całkowicie zapanował nad sytuacją i dołoŜył kolejne dwa gole. Myślę, Ŝe to ludzi przekonało, Ŝe 
naprawdę warto kibicować temu zespołowi.
Później nastąpiła eksplozja ich radości, wyrzucenie nagromadzonych stresów, niepewności i tego wszystkiego,
co tkwi głęboko w człowieku. Stadion był wspaniały, przepiękny, biało-czerwony. Zawodnicy zrobili kilka 
honorowych rund wokół boiska, dziękując kibicom za gorący doping, za wszelkie dowody sympatii. A po 
meczu dowiedzieliśmy się, Ŝe Ukraina pobiła w Mińsku Białoruś. I to było niesamowite. Człowiek nie wie, jak 
się ma zacho-
wać w takim momencie. Kiedy fruwałem w powietrzu, podrzucany przez zawodników, czułem wielką radość,
łzy napływały mi do oczu, bo wiedziałem, jak duŜo zdrowia włoŜyliśmy w ten sukces. On naprawdę nam się 
naleŜał i nie był to przypadek. Jako pierwsza europejska druŜyna, w tak wspaniałym stylu awansowaliśmy do 
finałów mistrzostw świata. Podziękowanie na stadionie trwało długo. Ponad pół godziny ludzie nie 
opuszczali trybun, wszyscy razem świetnie się bawili. TakŜe zawodnicy wzięli udział w tym widowisku. 
Euforia z boiska przeniosła się na trybuny. Potem dowiedzieliśmy się, Ŝe podobnie było w całej Polsce, i to 
było cudowne. Powrót z tego spotkania do Warszawy był niesamowity. Jechaliśmy trasą udekorowaną na 
biało-czerwono. Z mijanych samochodów pozdrawiano nas i wiwatowano przy nieustającym dźwięku 
klaksonów. Najbardziej do gustu przypadło nam hasło: „Przyszłego lata Polska będzie mistrzem świata". A 
dla trenera nie ma nic wspanialszego, jak móc spełnić marzenia milionów ludzi.
Jeszcze raz przekonaliśmy się, Ŝe Ŝadna inna dyscyplina sportu nie ma takiej siły oddziaływania. śadna nie 
jest w stanie poderwać niemal całego narodu do tak emocjonalnych reakcji, jak piłka noŜna. Dlatego tak waŜne
było to zwycięstwo nad Norwegią i tak waŜny jest ten awans. A tego, co działo się na Stadionie Śląskim, nie 
zapomnę do końca Ŝycia.

Strona 4

Engel - Futbol na tak - Jerzy Engel, Maciej Polkowski

ptymista z urodzenia
To było 21 listopada 1999 roku. Koło godziny siódmej wieczorem wędkowałem przy nadmorskiej 
promenadzie Kyma Court w Limassol. To był dobry dzień na łowienie -złapałem kilka sporych ryb - Conger 
Ilia i Orfosa. Zwłaszcza ten pierwszy to taka „przyjemna" rybka. Dopóki się jej łba nie odetnie, dopóty w 
kaŜdej chwili moŜe... odgryźć palec. Przekonał się o tym, między innymi, lekarz Stanisław Machowski, który 
kiedyś ustanowił chyba własny „rekord świata", umykając przed takim kongerem.
W pewnym momencie tak pięknie kończącego się dnia zadzwonił telefon komórkowy. Odezwał się Zbyszek 
Bo-niek. Zapytał, gdzie jestem, bo usłyszał szum fal. Odpowiedziałem, Ŝe na Cyprze, nad wodą i łowię ryby. 
Wtedy Zbyszek oświadczył, Ŝe chciałby wrócić do rozmowy na temat ewentualnego objęcia przeze mnie 
opieki nad reprezentacją. Zapytał, czy byłbym gotów się tego podjąć. Odpowiedziałem, Ŝe tak - nie ma 
problemu. W związku z tym poprosił, Ŝebym sprawdził, jakie są loty z Cypru do Warszawy na następny dzień
i czy jest szansa, bym 22 listopada zjawił się w Polsce.
Kiedy dobiegała końca selekcjonerska kadencja mojego poprzednika, a nie przedłuŜono z nim kontraktu, 
przewijało się kilka nazwisk osób, które mogły zająć jego miejsce. Między innymi i moje. Było to przyjemne, 
ale nie przykładałem do tego większej wagi, zdawałem sobie bowiem sprawę, Ŝe
15
w tym momencie, w tej sytuacji, w naszych realiach - dla kibiców, mediów, a nawet chyba PZPN-u - 
kandydatem numer jeden był Franciszek Smuda. Ale mimo wszystko było mi milo, Ŝe pozostawałem do końca
w gronie trójki kandydatów. Kiedy jednak przeczytałem w gazetach, Ŝe Smuda podał swój skład przyszłego 
reprezentacyjnego sztabu, to z pełną świadomością i spokojem wyjechałem na Cypr, do rodziny - Ŝeby 
odpocząć i przygotować się do dalszej pracy trenera-menedŜera Polonii Warszawa.
Po tym niespodziewanym telefonie przyszedłem do domu, oznajmiłem najbliŜszym, Ŝe zaistniała nowa 
sytuacja i muszę zarezerwować miejsce w samolocie. Natychmiast, na jutro! Bodaj najbardziej uradowała się 
córka Ania, bo ona wszystko przyjmuje niesłychanie emocjonalnie. Dopiero po chwili usiadła i zaczęła się 
zastanawiać, co stanie się z Polonią, bo czuje się związana z tym klubem. śona teŜ się bardzo ucieszyła. Ula 
doskonale wie, co znaczy być selekcjonerem. PrzecieŜ sama 77 razy wystąpiła w zespole narodowym 
koszykarek. Zdawała sobie sprawę, jak wielkie jest to dla mnie wyróŜnienie. Poszliśmy na uroczystą rodzinną 
kolację, podczas której zadzwonił prezes Michał Listkiewicz i potwierdził słowa Bonka.
Wybór nowego trenera kadry trochę się przeciągnął w czasie. To nie było tak, Ŝe ktoś podał nazwiska, a 
następnego dnia trener został wybrany. To trwało. Podobnie jak moje rozmowy z przedstawicielami Związku. 
Chcieli się zapoznać z moją filozofią piłki, spojrzeniem na futbol, na problemy reprezentacji. Jeśli zaś chodzi o 
newralgiczną dziś kwestię pieniędzy, wiceprezes Boniek od razu postawił sprawę jasno. Stawka jest taka, a nie
inna. I nie ma Ŝadnej dyskusji na ten temat. Czy są zastrzeŜenia do przedstawionej kwoty? JeŜeli nie, to 
jedziemy dalej, rozmawiamy o piłce i kadrze.
Nie ukrywam, Ŝe byłem zaskoczony, gdyŜ po wyjeździe za granicę w ogóle się tym nie interesowałem i nie 
wiedziałem, co się dzieje w Polsce. Na Cyprze Ŝycie toczy się innym rytmem, człowieka absorbują zupełnie 
inne sprawy. Myślałem, ba, byłem niemal przekonany, Ŝe podanie do publicznej wiadomości, iŜ Smuda został 
selekcjonerem, jest tylko kwestią czasu.
W rodzinnym gronie nie dyskutowaliśmy wcześniej o mojej ewentualnej nominacji. Przyznam, iŜ wręcz 
omijaliśmy ten temat, bo wydawało się, Ŝe praktycznie jestem bez szans. Media, oceniając szanse, dawały 
Smudzie ponad siedemdziesiąt procent, a mnie niespełna dziesięć.
Jedną z najtrudniejszych i zarazem najdelikatniejszych kwestii było dobranie sztabu współpracowników. Nie 
mogłem z tymi ludźmi rozmawiać przed nominacją. Musiałem więc rozpatrywać sprawę wariantowo i na 
kaŜde stanowisko mieć dwie, trzy kandydatury. Bo równie dobrze ktoś miał pełne prawo odmówić, mając coś 
innego do roboty. Jednak nikt nie odmówił - to takŜe nadzwyczaj krzepiące.
Teraz mogę ujawnić, iŜ wewnętrznie czułem, Ŝe mogę sprostać wymogom, jakie stoją przed trenerem kadry, 
Ŝe mogę to zrobić. JeŜeli ma się jakiekolwiek wątpliwości, to nie moŜna się tego podjąć. Bo te wątpliwości - 
wcześniej czy później - przejdą na zespól. Nie wolno mieć jakichkolwiek wahań - trzeba być całkowicie 
przekonanym, Ŝe to, co się robi, jest stuprocentowo, absolutnie słuszne. Tylko z takim podejściem moŜna 

Strona 5

Engel - Futbol na tak - Jerzy Engel, Maciej Polkowski

odnieść sukces. Ja w to wierzę, bo jestem optymistą...
W Warszawie wylądowałem 22 listopada, kilka minut przed godziną drugą po południu. Kiedy wszedłem na 
Okęciu do sali, w której odbiera się bagaŜe, podszedł do mnie policjant i mówi:
17
- Panie trenerze, ja pana przeprowadzę tędy, bokiem, bo tam czeka na pana mnóstwo ludzi z kamerami.
A ja na to:
- A co się dzieje? Policjant:
- No, bo mówią, Ŝe został pan selekcjonerem reprezentacji Polski.
Odrzekłem:
- Oficjalnie jeszcze nie zostałem, na razie otrzymałem taką propozycję. Właśnie jadę do PZPN-u, aby się 
dowiedzieć, czy jest to potwierdzone, czy nie.
Na to policjant:
- To co robimy, wychodzimy głównym wyjściem? Ja na to:
- Wychodzimy!
Zaczęła się krótka konferencja prasowa. Dziennikarze mówili, Ŝe na dziewięćdziesiąt dziewięć i dziewięć 
dziesiątych procenta dowiedzieli się, iŜ to właśnie ja i tak dalej, i tak dalej. Nie mogłem potwierdzić do końca, 
ale przyznałem, Ŝe otrzymałem taką propozycję. Wręczyli mi na szczęście maskotkę Obeliksa, który ma 
podobno nadludzką moc, z Ŝyczeniami, Ŝeby ta nadludzka siła przeniosła się na mnie i Ŝebym wprowadził 
reprezentację do finałów mistrzostw świata 2002 roku.
Wsiadłem do taksówki i zatelefonowałem do prezesa Michała Listkiewicza, Ŝe jestem juŜ w drodze.
- Czy mam jechać do Związku, czy do domu? - zapytałem.
Michał odrzekł:
- Zapraszamy do Związku, właśnie czekamy.
Pojechałem więc na Miodową, wszedłem na drugie piętro do gabinetu prezesa, w którym zastałem 
Listkiewicza, Henryka Apostela, Zbigniewa Bonka, Andrzeja Strejlaua
i Eugeniusza Kolatora. Koniak juŜ był otwarty, a jeden nalany kieliszek czekał na mnie. Prezes Listkiewicz 
podszedł do mnie i oficjalnie oznajmił, Ŝe decyzją PZPN-u zostałem nominowany na stanowisko selekcjonera 
reprezentacji z zadaniem wywalczenia awansu do finałów 2002. Wypiliśmy toast za reprezentację i przyszłą 
pracę, a po chwili pojechaliśmy do hotelu „Victoria" na konferencję prasową.
Weszliśmy do sali. Rzeczywiście była nabita do ostatniego miejsca. Kiedy usiadłem za stołem i błysnęły flesze, 
zobaczyłem mojego syna stojącego z boku ze znajomymi. To było szalenie sympatyczne. Czułem wsparcie 
bratniej duszy. Dla mnie naprawdę waŜne, bo to olbrzymie nagromadzenie reflektorów, kamer, mikrofonów 
trzeba było lekko odreagować. Zobaczyć kogoś, coś - co pozwoliłoby na uśmiech.
Zdawałem sobie jednak doskonale sprawę, Ŝe zdecydowana większość obecnych w tej sali oczekiwała kogoś 
innego na moim miejscu. Dlatego wyczuwałem taką niepewność, specyficzne podniecenie... co teŜ się moŜe 
zdarzyć. To zrozumiałe - wielu młodszych dziennikarzy bliŜej mnie nie znało.
Bo przecieŜ nie było mnie w Polsce prawie 9 lat. Przez ten okres pojawiła się nowa generacja Ŝurnalistów, 
którzy w momencie mojego wyjazdu do pracy na Cyprze mieli po kilkanaście lat. I to głównie oni pytali, kto 
to właściwie jest ten Jerzy Engel.
Było mi miło, Ŝe mogłem w tych niełatwych chwilach liczyć na grono bardziej doświadczonych dziennikarzy. 
Wiedziałem, Ŝe znajdę z nimi wspólny język.
Odczułem, Ŝe przedstawiciele mediów są nastawieni pesymistycznie. Większość pytań, które zadawano 
podczas spotkania w „Victorii", miała podtekst na „nie"... Ŝe jednak niczego się nie zrobi. Nigdy nie zapomnę 
ostatniego
pytania: „Gdyby miał pan postawić jakąś część swojego majątku, Ŝe awansujemy do finałów, to ile by pan 
postawił?". Odpowiedziałem, Ŝe postawiłbym wszystko, poniewaŜ tylko w takim przypadku ta robota w 
ogóle ma sens. Tym samym chciałem przekazać mój sposób widzenia i moje podejście do stanowiska 
selekcjonera. Podczas pierwszych spotkań z kibicami panowała totalna depresja. Nikt nie widział nawet 
najmniejszej szansy wyjścia z dołka. Po roku... sytuacja się odwróciła. Nastąpiła ogólna przemiana nastrojów - 
nie tylko w mediach, ale i w całym kraju. Wyniki sprzyjały, więc mogłem zarazić innych swoim optymizmem.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Strona 6

Engel - Futbol na tak - Jerzy Engel, Maciej Polkowski

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Nie męczyć siebie i kibiców
JuŜ po nominacji spotkałem się z prezesem Bonkiem na kolacji w hotelu „Victoria". Przyszło na to spotkanie - 
nie wiem, czy przypadkowo, czy nie - dwóch dziennikarzy. Siedzieliśmy i gawędziliśmy. Ich ulubionym 
tematem jest rysowanie składu druŜyny narodowej. Powiedziałem:
- No to rozpiszcie, jaką byście widzieli jedenastkę.
Wtedy oni się pochylili, zasępili, ale nie byli w stanie wypisać nazwisk jedenastu zawodników. To było 
symptomatyczne w tamtym czasie. Bo to samo mieliśmy ze Zbyszkiem. TeŜ zapytał, jakie dzisiaj widziałbym 
najsilniejsze zestawienie. Odpowiedziałem szczerze, Ŝe nie wiem, jaka jest dzisiaj najsilniejsza jedenastka. 
Widzę, Ŝe są piłkarze, którzy, podejrzewam, potrafią zagrać na dobrym poziomie. Ale, co z tego będzie - z 
ręką na sercu - nie wiem!
Od początku przyświecała mi jednak jedna zasada: prawy obrońca musi grać na prawej obronie, środkowy 
obrońca na środku, a prawy pomocnik na prawej pomocy, napastnik w ataku, a rozgrywający musi być 
rozgrywającym. „To -mówię - jest Ŝelazna reguła, od której nie wolno nam odstąpić". Zdarza się czasem 
zmiana, ale chwilowa, wynikająca z sytuacji podczas meczu. Ale jeŜeli szukamy prawego pomocnika, to nie 
przestawiam lewego na prawo, bo tak mi się akurat podoba. Nie przesuwam obrońcy na pomoc, Ŝeby w 
reprezentacji był pomocnikiem. To niejako wyznaczyło dalszy sposób myślenia kaŜdego z nas.
Zawodnik powinien bowiem grać na takiej pozycji, na jakiej się najlepiej czuje. Powtarzam - nie wstawiam 
napastnika do pomocy, a pomocnika do ataku wyłącznie dlatego, Ŝe ma takie, a nie inne nazwisko. JeŜeli mam
dwóch bardzo dobrych prawych obrońców, wybieram jednego z nich. Bo po co mi dwóch prawych obrońców 
na boisku?
Trzeba zacząć od tego, Ŝe mam wielu znamienitych przyjaciół, znajomych, z którymi wspólnie bardzo często 
oglądaliśmy mecze reprezentacji i którzy wręcz twierdzili, Ŝe najwyŜszy czas, Ŝebym się zajął kadrą. 
Rzeczywiście wierzyli w to, Ŝe mogę kadrę skutecznie poprowadzić. To się tak wielokrotnie przewijało, aŜ w 
końcu człowiek zaczął się zastanawiać, Ŝe moŜe kiedyś do tego dojdzie.
W okresie moich studiów trenerskich człowiekiem numer jeden w polskiej piłce był Kazimierz Górski. 
Patrzyliśmy w niego jak w obraz. Student, kończąc naukę, nie myśli o reprezentacji. Głowę ma nabitą głównie 
teoriami i myśli tylko o tym, gdzie i co zacząć, i z jakim zespołem. A nie o reprezentacji - która na tamtym 
etapie jest niedoścignionym wzorem. To są futbolowe Himalaje. MoŜe tylko siedzieć przed telewizorem i 
obgryzać paznokcie. Ja opowiadam o tym dawnym sposobie myślenia. Dziś, w erze komputerów, młodzieŜ 
patrzy inaczej.
Trener-selekcjoner musi mieć bagaŜ wielu doświadczeń. Ja miałem za sobą 25 lat pracy i był to dla mnie 
najlepszy moment na objęcie tej funkcji. JeŜeli coś nadejdzie za późno lub za wcześnie, wtedy bywa to 
nieszczęściem dla obu stron. Sądzę, Ŝe ułoŜyło mi się optymalnie. Bo te 25 lat pracy jest akurat tym 
doświadczeniem, które musi mieć trener, biorąc się za bary z tak wielkim wyzwaniem, jakim jest awans do 
finałów mistrzostw świata. W tym przypadku nie wolno eksperymentować, nie wolno się uczyć -trzeba być 
pewnym, Ŝe robi się to tak, jak być powinno.
22
Po mojej nominacji niektórzy składali mi „wyrazy współczucia". Warto chociaŜ w skrócie przypomnieć, co 
wówczas powiedziałem. Nigdy nie twierdziłem, Ŝe trener-ka to łatwy kawałek chleba, a juŜ zwłaszcza praca z 
kadrą. Oczywiście, stykam się z pytaniami - jaka to ma być reprezentacja według Jerzego Engela. Przede 
wszystkim musiała spełniać jeden podstawowy warunek - powinna prezentować i prezentowała futbol na 
„tak", który zadowala kibiców oraz jest przez nich akceptowany. Patrząc na reprezentację w Ŝadnym wypadku
nie moŜna się męczyć. Powinno się mieć satysfakcję z jej oglądania. Jeśli zespół wychodzi na boisko i myśli 
tylko o tym, co zrobić, Ŝeby nie przegrać, to wszyscy się męczą. PrzecieŜ w momencie rozpoczęcia meczu czuje
się na plecach oddech całej piłkarskiej Polski.
Przychylam się do zasady, Ŝeby nie mordować siebie i innych. Bo to przecieŜ jest nonsens, jeśli mamy 90 minut
wybijać jedynie przeciwnikowi piłkę, by potem twierdzić, iŜ to nasz sukces. Natomiast zawsze będziemy 
dąŜyć do zdobycia bramki, bo na tym polega piłka noŜna.
I jeszcze jedna niezwykle waŜna w tych czasach zasada. Musi obowiązywać startowe. Nie ma natomiast 

Strona 7

Engel - Futbol na tak - Jerzy Engel, Maciej Polkowski

gratyfikacji za mecze towarzyskie oraz poszczególne spotkania eliminacyjne. Przewidzieliśmy jednak bardzo 
wysoką nagrodę za ewentualny awans - 2 miliony dolarów do podziału dla zawodników. Bo to jest dopiero 
coś, za co naród moŜe podziękować i zapłacić swojej reprezentacji. Cieszę się, Ŝe zawodnicy to zrozumieli i 
zaakceptowali.
Tl aki normalny facet
Urodziłem się 6 października 1952 roku we Włocławku jako drugie dziecko Marii i Stefana Engelów. 
Otrzymałem na pierwsze imię Władysław, na drugie Jerzy.
Siostra Alicja, starsza o osiem lat, juŜ nie Ŝyje. Zawsze była znakomitą uczennicą, prymuską w szkole. Gładko 
dostała się na studia medyczne, a po ich zakończeniu pracowała w Instytucie Medycyny Pracy przy ulicy 
Górczew-skiej w Warszawie. Niestety, cięŜko zachorowała i nie udało się jej uratować. Zmarła w 1973 roku, 
mając zaledwie 29 lat. To był nieprawdopodobny szok dla wszystkich w rodzinie, a takŜe znajomych. Ala była 
śliczną kobietą, doskonałą dentystką i bardzo dobrą matką. Urodziła dwo-jaczki - fajne dziewczyny. Nad tą 
częścią naszej rodziny wisiało tragiczne fatum. MęŜem siostry był znany prezenter telewizyjny Marcin 
Willman, który kilka lat po jej śmierci zginął w wypadku samochodowym. Tę tragedię niezwykle boleśnie 
przeŜywamy do dzisiaj.
Chodziłem do przedszkola, ale od razu do grupy starsza-ków. Wiem, Ŝe byłem bardzo koleŜeński i zawsze 
pytałem inne dzieci, czy przed wyjściem do domu przygotować im kanapki i coś w termosie do picia. To dość 
zabawne, ale rzeczywiście byłem szalenie opiekuńczy. Z tamtych lat pozostała mi niechęć do miodu. Lubię 
słodycze, ale do dzisiaj nie akceptuję miodu. Pamiętam jeszcze jedno, bo mam zdjęcie, jako dokument. 
Organizowano zawody w kręceniu kółkiem
24
hula-hoop i ja je wygrałem. Wtedy ukazało się moje pierwsze w Ŝyciu zdjęcie w miejscowej „Gazecie 
Kujawskiej". Tak więc juŜ jako starszak przedszkolak miałem swój pierwszy kontakt z mediami.
Potem uczyłem się w Szkole Podstawowej Nr 10 przy ulicy Starodębskiej. Była to duŜa szkoła i bardzo dobrze 
ją wspominam.
Bardzo lubiłem wf, bo i rodzina była usportowiona. Mama była studentką CIWF w Warszawie, ale wojna 
przerwała jej studia. Z kolei ojciec bardzo dobrze grał w piłkę noŜną, w ping-ponga i tenisa ziemnego. Siostra 
była bram-karką piłkarek ręcznych. PodróŜowaliśmy z rodzicami latem nad morze, zimą w góry. Nie tylko w 
celach krajoznawczych, bo takŜe pływaliśmy i jeździliśmy na nartach.
W 1962 roku obserwowaliśmy FIS w Zakopanem. Staraliśmy się być wszędzie tam, gdzie działo się coś 
najwaŜniejszego w Polsce, jak chociaŜby na meczu lekkoatletycznym z USA na warszawskim Stadionie X-lecia.
Tak więc sport był obecny w domu na co dzień.
Moi rodzice mieszkali we Włocławku aŜ do pierwszej połowy lat dziewięćdziesiątych, kiedy przenieśli się do 
Warszawy. Mieszkali w olbrzymim domu o powierzchni ponad 250 metrów kwadratowych. Dookoła 
wspaniały, duŜy ogród. Wszystko tuŜ przy centrum miasta. Rodzicom było coraz trudniej. Kiedyś ojciec został
sam - wdarli się łobuzy, bandyci. Splądrowali dom i uderzyli ojca tak, Ŝe stracił słuch. Pracowałem wówczas 
na Cyprze. Podjąłem decyzję o natychmiastowej sprzedaŜy włocławskiej posiadłości i przeprowadzce 
rodziców do stolicy.
Kiedy wspominam najwcześniejsze lata... W szkole podstawowej i średniej miałem doskonałych nauczycieli 
języków obcych. Poza rosyjskim, którego nie znosiłem i nie mogłem się nauczyć, chodziłem dodatkowo na 
lekcje angiel-
25
skiego, francuskiego i niemieckiego prowadzone przez belfrów z mojej szkoły. Czasami było cięŜko wszystko 
pogodzić, bo grałem w piłkę, chodziłem na zajęcia sportowe, ale byłem takŜe członkiem róŜnych kółek, jak 
chociaŜby muzycznego. Mieliśmy zespół beatowy, w którym grałem na perkusji. Tworzyliśmy wspaniałą 
grupę koleŜanek i kolegów. Mieliśmy mnóstwo luzu, swobody, ale to wszystko było ukierunkowane. Dlatego 
właśnie bardzo lubiłem szkołę, wręcz uwielbiałem do niej chodzić.
Byłem zdolnym uczniem, ale nigdy prymusem. Przyznaję, iŜ do przedmiotów ścisłych brakowało mi 
wytrwałości i cierpliwości. Po prostu denerwowało mnie bilansowanie, podliczanie słupków. Znacznie 
bardziej interesowały mnie przedmioty humanistyczne. No i kochałem sport, a szczególnie kopanie piłki. 
Wraz z kolegami z zespołu startującego w turniejach dzikich druŜyn zapisałem się do MKS Junak. Miałem 14 
lat. Wtedy jeszcze nie mogłem wiedzieć, Ŝe upłynie niewiele czasu i wyjeŜdŜając na studia, do stolicy, na 
zawsze opuszczę rodzinne miasto. Na zawsze, bo do Włocławka powracałem jedynie na chwilę, by odwiedzić 
rodziców lub przyjaciół.

Strona 8

Engel - Futbol na tak - Jerzy Engel, Maciej Polkowski

Długo nie byłem we Włocławku. Zacząłem tam znów przyjeŜdŜać w ostatnim okresie. Po zakończeniu pracy 
na Cyprze, a zwłaszcza kiedy zostałem selekcjonerem. Byłem ze stołeczną Polonią, która rozegrała pokazowy 
mecz na stadionie Kujawiaka. Wtedy właśnie przyszło wielu kolegów, z którymi grywałem w piłkę, i te 
dawne przyjaźnie się odrodziły. Po objęciu kadry narodowej byliśmy kilkakrotnie z Ŝoną na wspólnych 
piknikach nad okolicznymi jeziorami. Wracaliśmy do wspomnień i znakomicie się bawiliśmy...
- Jurka poznałem jako juniora Junaka - przypomina Jan Zboiński. - Był wyróŜniającym się piłkarzem, strzelał 
duŜo bramek. Kiedy miał 17 lat, zainteresował się nim najlepszy
26
wrocławski klub, Kujawiak, w którym wówczas grałem. Jurek przeszedł do tego klubu, zwłaszcza Ŝe mieszkał 
w dzielnicy samych kibiców Kujawiaka. Grałem z nim krótko, bo w rundzie jesiennej sezonu 69/70. Jurek był 
pracowity, niezły technicznie, występował na prawej stronie ataku. Słynął z efektownego zdobywania bramek.
Kilka strzelił przewrotką z linii pola karnego i te mogłyby kandydować do miana bramek roku. Tak było, 
między innymi, w spotkaniach z Dębem Dębno i Bałtykiem Gdynia... Cały czas piął się w górę. Pamiętam, 
kiedy został trenerem Legii, to pytano... kto to jest ten Engel? A on miał charakter i juŜ wtedy wiedział i 
marzył, Ŝe kiedyś będzie selekcjonerem pierwszej reprezentacji. To wszystko mało. Po którymś spotkaniu we 
Włocławku jechaliśmy do Warszawy z trenerem Ryszardem Kuleszą i on powiedział Jurkowi, Ŝe na pewno 
kiedyś zostanie selekcjonerem.
Miałem naprawdę bardzo szczęśliwe dzieciństwo. Nasz dom był domem otwartym, przez który przewijało się
mnóstwo młodzieŜy. Stał w pięknym, hektarowym ogrodzie. Cały czas tętnił Ŝyciem. Ze względu na 
powierzchnię było gdzie zrobić boisko do siatkówki, a w razie potrzeby zdejmowaliśmy siatkę, stawiało się 
małe bramki i grało trzech na trzech w nogę. Ojciec, technik dentystyczny, pracował w Spółdzielni Lekarskiej 
oraz prowadził prywatną praktykę. Mama zajmowała się domem. Jej oczkiem w głowie był ogród, a w nim 
kwiaty, warzywa i drzewka. Był to dom szczęśliwy, gdzie wśród bujnej zieleni spędzaliśmy znakomicie czas z 
przyjaciółmi. Dziś, niestety, nie ma po tej posiadłości śladu.
Wspomina jeden z największych przyjaciół Engela, Waldemar Olszewski:
- Z Jurkiem grałem w Junaku w 1967 i 1968 roku. Był jednym z najmłodszych w druŜynie, jak Andrzej Prawda
27
czy Władek Cioroch. Mieliśmy fajną grupę - moŜna powiedzieć, taką paczkę ludzi, którzy nie tylko grali w 
piłkę, ale cały czas trzymali się razem. UwaŜam, Ŝe były to najpiękniejsze lata. A nasza siła jako zespołu 
piłkarskiego polegała na tym, Ŝe nie trener, ale my sami potrafiliśmy wyciągać właściwe wnioski. Dzisiaj 
obserwuję pracę Jurka z oddalenia, ale widzę, iŜ potrafi stworzyć właściwą atmosferę w kadrze. To dla nas 
wielka satysfakcja - przecieŜ selekcjoner nie rodzi się na kamieniu we... Włocławku. Cieszy mnie, a dokładniej 
nas wszystkich, Ŝe Jurkowi się w Ŝyciu powiodło. On naprawdę na to sobie zasłuŜył. Dla mnie i moich 
kolegów jest bardzo waŜne, Ŝe Jurek pozostał takim samym kumplem, jakim był w latach młodości. On jest po 
prostu normalnym facetem! A bodaj największą sympatię i aplauz zyskał po stwierdzeniu, Ŝe nigdy nie wolno 
wstydzić się i odcinać od swoich korzeni.
Piłka towarzyszy mi przez całe Ŝycie. W latach mojej młodości we Włocławku były dwa kluby trzecioligowe: 
Kujawiak i Włocławianka. Szkolono, co prawda, swoją młodzieŜ, ale chętnie sięgano po najbardziej 
utalentowanych chłopaków z Junaka. Mieliśmy propozycje z obu zespołów - z kilkoma kolegami wybrałem 
Kujawiaka. Tam grałem w III lidze aŜ do wiosny 1971 roku, kiedy zdałem na studia w stołecznej AWF i 
przeniosłem się do trzecioli-gowego AZS Warszawa.
Kolejnym etapem edukacji było włocławskie Liceum Ogólnokształcące im. Marii Konopnickiej. Zapamiętałem 
motto znad wejścia: „Nikomum dzisiaj dobra nie zdziałał, czas to stracony bezpowrotnie". Ten cytat z utworu 
poetki wskazywał, jak szkoła traktowała swoich przyszłych adeptów. MoŜna powiedzieć, Ŝe znowu miałem 
olbrzymie szczęście. W tej szkole spotkałem wielu znakomitych profesorów, którzy nadzwyczajnie się o nas 
troszczyli. Cho-
28
dziła tu moja mama, a następnie siostra - tak więc nazwisko Engel juŜ znano. A poniewaŜ Ala była prymuską i
wszystko zdawała na same piątki, więc i we mnie pokładano spore nadzieje. Ale taki dobry jak ona to nigdy 
nie byłem...
Rozwijały się takŜe moje zainteresowania sportowe. W szkole nastawiano się głównie na siatkówkę. Wszyscy 
sobie nieźle poczynali. Do tego stopnia, Ŝe zimą graliśmy w siatkówkę w trzecioligowej Włocławii. W tej 
szkole -i tu ciekawostka - obowiązywał zakaz gry w piłkę noŜną. Musiałem uciekać się do róŜnych tricków. 
Miałem szalone kłopoty, bo w prasie ukazywały się relacje z meczów, a w składzie Kujawiaka figurowało moje

Strona 9

Engel - Futbol na tak - Jerzy Engel, Maciej Polkowski

nazwisko. PrzecieŜ wszyscy wiedzieli, Ŝe gram.
Do klubu moŜna było naleŜeć, warunkiem były jednak dobre stopnie. PoniewaŜ grałem, miałem sporo 
nieobecności. Bo przecieŜ zgrupowania, wcześniejsze wyjazdy na mecze. Otrzymałem na przykład powołanie 
do kadry Polski juniorów, którą prowadził wtedy Andrzej Strejlau, bo byłem reprezentantem Okręgu 
Bydgoskiego. Wyprawiało się róŜne cuda, z lewymi zwolnieniami lekarskimi włącznie. Pewnego dnia wezwał 
mnie dyrektor Tadeusz Szał-kowski i powiedział: „Ja tobie więcej w te sporty grać nie pozwolę". Nie mógł 
zrozumieć, po co tylu facetów gania za jedną piłką, zamiast, Ŝeby kaŜdy... kupił sobie swoją. WciąŜ starał się 
udowodnić, iŜ sport niczego dobrego w Ŝyciu nie przynosi. I, niestety, na zgrupowanie kadry polskich 
juniorów nie pojechałem. W tym samym czasie zgłosili się działacze pierwszoligowego bydgoskiego Zawiszy. 
Grał tam wtedy, między innymi, Jan Pieszko. Szukano drugiego szybkiego napastnika, a ja byłem dość szybki-
Przyjechali negocjować z rodzicami, lecz ci kategorycznie nie wyrazili zgody. Chcieli, Ŝebym dokończył liceum
29
we Włocławku. MoŜliwe, iŜ wówczas uciekła mi, bezpowrotnie, wielka futbolowa kariera.
Jeszcze jedno przypomnienie. Oficjalnie dano mi dwa imiona - Władysław Jerzy. Mój ojciec miał brata Jurka. 
Zginął w 1939 roku, kiedy z szablą rzucił się na niemieckie czołgi w bitwie pod Bzurą. Kiedy dyrektor 
wyczytał „Władysław Engel", cała sala ryknęła śmiechem. Ze mną włącznie. Dopiero po chwili dotarło do 
mnie, Ŝe mam na pierwsze imię Władysław. CóŜ, dowiedziałem się o tym dopiero podczas wręczania matur.
Rodzice bardzo chcieli, Ŝebym kontynuował studia związane ściśle ze znajomością języków obcych, poniewaŜ 
posługiwałem się perfekt angielskim, niemieckim i francuskim. Widzieli więc mnie raczej na SGPiS-ie - 
najlepiej na handlu zagranicznym. Ja natomiast bardzo chciałem zdać na AWF. Bardzo mnie tam ciągnęło, 
między innymi dlatego, Ŝe juŜ tam studiował mój serdeczny kolega z Włocławka i druŜyny Andrzej Prawda. 
Poszedł na studia rok wcześniej i wychwalał AWF pod niebiosa. Wybierał się tam równieŜ inny szkolny 
kolega, Władysław Cioroch.
Razem mogliśmy zdawać, graliśmy w jednym zespole. Tak więc we dwóch było raźniej. Ponadto AWF 
stwarzała tę moŜliwość, Ŝe gdybym się nie dostał, to była szansa zdawania gdzie indziej. ZłoŜyłem więc 
papiery do obu uczelni. Pamiętam, Ŝe wyjeŜdŜaliśmy z Kujawiakiem na letni obóz, kiedy nadeszło 
zawiadomienie o tym, Ŝe dostałem się na AWF. Było to pismo numer 127 - potwierdzające, Ŝe zostałem 
studentem na studiach dziennych, specjalizacji piłka noŜna. Był to wielki dzień, wielkie wydarzenie w moim 
Ŝyciu. Nie posiadałem się z radości, bo osiągnąłem to, co chciałem. Jest to taki moment, w którym człowiek 
pęka z dumy. To potwierdzenie tego, co się do tej pory zrobiło. Podziękowanie rodzicom, wszystkim, którzy
w człowieka zainwestowali oraz głęboko wierzyli. W tym jednym dniu wszystko się rekompensuje.
Tak oto wiosną 1971 roku otworzyła się przede mną szansa zostania trenerem. Wtedy, rzecz jasna, jeszcze nie 
mogłem sobie wyobrazić, Ŝe... 29 lat później zostanę selekcjonerem reprezentacji.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

yć trenerem!
Rozpocząłem studia. Latem 1971 roku było to dla mojej rodziny najwaŜniejsze. Wcześniej w Warszawie starsza
siostra Alicja studiowała stomatologię i to poszło jakby jednym ciągiem. Jak Warszawa to Warszawa - siostra 
miała piękne mieszkanie i rozpoczęła prywatną praktykę dentystyczną. W związku z tym było wiadomo, Ŝe 
kiedy i ja pojawię się w stolicy, to rodzinnie będzie łatwiej.
KaŜdy sobie wyobraŜa, Ŝe skoro dostał się na studia, to będzie wiele czytał, tyle nowego się nauczy. Oglądamy
na filmach, jak studenci siedzą w bibliotekach, szperają po ksiąŜkach, czytają. Tymczasem moje studiowanie na
AWF-ie rozpocząłem od piłkarskiego zgrupowania we wrześniu. A więc przyjechałem jako jeden z 
zawodników, a poniewaŜ miałem tam juŜ kilku kolegów, szybko wciągnąłem się do grupy.
Dawniej róŜnice społeczne były bardziej widoczne. Czy jako chłopak spoza stolicy miałem kompleksy? 
Wszystkie potencjalne problemy rozwiązywał pobyt w akademiku. Mieszkały w nim z reguły osoby spoza 
Warszawy. Razem poznawaliśmy stolicę, jej rytm i specyfikę. Dlatego trudno było o kompleksy. Moim 
zdaniem studia znakomicie wprowadzają człowieka w Ŝycie w duŜym mieście.

Strona 10

Engel - Futbol na tak - Jerzy Engel, Maciej Polkowski

Ja stolicę znalem świetnie, bo często tu przyjeŜdŜałem. Mieliśmy tu mnóstwo przyjaciół. A przede wszystkim 
jeździło się na spektakle do teatru, opery i operetki. Mama
32
bardzo o to dbała, chociaŜ nie znosiłem opery. Natomiast bardzo lubiłem teatr, szczególnie komedie. Później 
odwiedzaliśmy takŜe siostrę.
Studia na AWF-ie są specyficznymi studiami. Wiedza, którą się nabywa, jest wielokierunkowa i nie ogranicza 
się tylko do piłkarskiej specjalizacji. Myślę, Ŝe ktoś, kto nie mieszka w akademiku, niewiele z tych studiów 
wynosi. Toczą się one dla niego obok normalnego, codziennego Ŝycia. Natomiast ten, kto mieszka w bursie, 
czerpie z Ŝycia studenckiego pełnymi garściami. I ja właśnie tak Ŝyłem.
Byłem zastępcą kierownika bardzo pręŜnego klubu studenckiego „Relax" oraz zastępcą redaktora naczelnego 
miesięcznika studenckiego „Miniatury". Od razu teŜ zostałem starostą pierwszego rocznika. Jak widać, 
koledzy darzyli mnie od początku duŜym zaufaniem. No i byłem takim studentem, który bywał wszędzie tam,
gdzie coś się działo. Biegałem na wszystkie mecze koszykarek i koszykarzy. Wtedy obydwa zespoły 
AZS-AWF grały w I lidze. Podobnie druŜyny siatkarskie. Do tego pierwszoligowe rugby i trzecioligowa piłka 
noŜna. Z całkowitą odpowiedzialnością moŜna powiedzieć, Ŝe w tamtych latach na bielańskiej uczelni tętniło 
Ŝycie sportowe. Jako studenci mieliśmy codzienny kontakt z zawodnikami kadry narodowej i olimpijczykami. 
Wiele ekip przebywało w słynnym „Meksyku".
Dla kogoś, kto kocha sport, była to wspaniała uczelnia. A ja kochałem sport od zawsze i dlatego na AWF-ie 
czułem się wręcz znakomicie. Cały czas grałem w piłkę noŜną w trzecioligowym zespole. Nie wolno nam było 
awansować do II ligi, poniewaŜ AWF nie było stać na utrzymanie zespołu w wyŜszej klasie. Natomiast 
byliśmy transferowani. Krzysztof Czapiński odszedł do drugoligowego Hutnika Kraków, a potem jesienią 
1973 roku mnie, Władysława
BIBLIOTEKA • GMINY W                  jlELANY
im. Siani!               :ioa . .
WypoŜyczalni  dis Don  . :h i Mlodnezy ul. Wrzeciono^ * .
Ciorocha, Kazimierza Gajewskiego i Adama Skonecznego kupiła drugoligowa warszawska Polonia.
W 1974 roku pojechałem na finały mistrzostw świata do Niemiec. Pisałem bowiem pracę magisterską pod 
tytułem: Przygotowania reprezentacji Polski i ocena jej występów w finałach 1974 roku. Tam, po wielkim, 
niepodwaŜalnym sukcesie druŜyny narodowej podjąłem decyzję o zakończeniu sportowej kariery. 
Postanowiłem zająć się trenerką...
Temat był ciekawy, ale trudny. Trzeba było duŜo jeździć i obserwować przygotowania kadry. Odbyłem wiele 
rozmów z Kazimierzem Górskim. Spisanie tego wszystkiego oraz analiza zajęły ponad 260 stron maszynopisu.
Kiedy oddałem pracę mojemu promotorowi, panu doktorowi Jerzemu Taladze, powiedział: „Słuchaj, przynieś 
mi to z powrotem, kiedy będzie miało 160 stron". Chcąc nie chcąc, skróciłem. Obroniłem magisterium w 1975 
roku. Na ocenę dobrą. Jednak praca naukowa juŜ mnie nie interesowała.
Właściwie od zawsze byłem zdecydowany, Ŝe będę pracował jako trener. Byłem jednym z najlepszych 
studentów na specjalizacji piłki noŜnej. Jeszcze podczas studiów, na ostatnim roku, doktor Talaga 
zaproponował mi podjęcie pracy w mieleckiej Stali. Mnie się jednak aŜ tak nie spieszyło. Chciałem zostać w 
Warszawie i związać z nią swoje Ŝycie. Dlatego poszukiwałem spokojnie tego, co będę robił w stolicy. I myślę, 
Ŝe poszło mi gładko. Kiedy zdecydowałem, iŜ nie będę dalej grać w piłkę, wówczas Polonia zaproponowała 
mi pracę z drugim zespołem, który wtedy występował w klasie okręgowej. Od tego momentu juŜ ponad 
ćwierć wieku trwa moja trenerska przygoda...

Polonia na dobry początek
Drugi zespół seniorów Polonii. Pracowało się fajnie, jak w kaŜdej druŜynie ligowych rezerw. Tam rozpocząłem
pracę trenerską. Podobnie jak teraz mój syn Jurek. Z tym Ŝe ja startowałem w zawodzie w klasie okręgowej, a 
mój syn w III lidze, a więc wyŜej ode mnie. Czarne Koszule były wtedy w II lidze, a teraz są w ekstraklasie.
Istnieje taka teoria, Ŝe po ukończeniu studiów naleŜy najpierw pracować z młodzieŜą, ale ja się z tym nie 
zgadzam. Ludzie po studiach powinni iść do pracy z zespołami seniorskimi niŜszych klas lub jako asystenci do
ligowych klubów. Wtedy rzeczywiście moŜna właściwie spoŜytkować wiedzę, którą człowiek nabijał sobie 
głowę przez kilka lat.
Pracowałem w drugiej Polonii samodzielnie, a moim pierwszym kierownikiem był Jerzy Ołdakowski. W 
pewnym momencie miałem na treningu trzydziestu pięciu ludzi. Ten zespół był mi bardzo potrzebny do 

Strona 11

Engel - Futbol na tak - Jerzy Engel, Maciej Polkowski

wprowadzania róŜnych nowatorskich koncepcji. PoniewaŜ uzyskiwaliśmy niezłe wyniki, zostałem zauwaŜony
w Warszawie.
W lipcu 1976 roku dostałem propozycję z trzecioligo-wego Hutnika. Postanowiłem przyjąć ofertę prezesa 
Ryszarda Sobieckiego. Miał grupę bardzo dobrych zawodników i moŜna było z nimi coś osiągnąć. W tamtych 
czasach klub z Bielan borykał się z olbrzymimi problemami organizacyjnymi. Trenowano na szkolnym boisku 
bez trawy,
35
które znajdowało się przy hucie. Wtedy trzecioligowi piłkarze pracowali - w niepełnym wymiarze czasowym, 
do godziny pierwszej po południu. Potem szli na obiad, a dopiero potem odbywały się zajęcia. Mimo 
wszystko byliśmy bardzo bliscy awansu do II ligi i przegraliśmy tę rywalizację z Polonią. Jednym punktem. 
DruŜynę Czarnych Koszul prowadził wtedy świętej pamięci Waldemar Ob-rębski.
Brak awansu oraz trwające problemy organizacyjne sprawiły, Ŝe klimat wokół hutniczej jedenastki wyraźnie 
się popsuł. W czerwcu 1977 roku otrzymałem ofertę pracy w RKS Błonie. Zespół był w większości złoŜony z 
warszawskich zawodników, którzy dojeŜdŜali do Błonia kolejką, podobnie jak ja. Taką atmosferę, jaka 
panowała wówczas w Błoniu, byłoby trudno gdziekolwiek powtórzyć. Było bardzo rodzinnie. Pamiętam, jak 
podczas pierwszego spotkania z działaczami, przy suto zastawionym stole, przyznałem otwarcie, Ŝe 
najbardziej lubię swojską kaszankę i biały serek. Od tamtej pory, zawsze pod koniec tygodnia, była 
przygotowana dla mnie paczuszka z tymi delicjami. Oczywiście własnej roboty.
Wtedy Błonie słynęło z najlepszej murawy w całym warszawskim okręgu. Takiego boiska mogły pozazdrościć 
-i zazdrościły - inne kluby. Rzeczywiście dbano o tę płytę z nadzwyczajną starannością. A poza tym były tam, 
pierwsze w tym regionie, bramki, tak zwane prostokątne. Piłka wpadała długo do siatki, co stanowiło 
dodatkową frajdę dla zdobywców goli.
Przyszedłem do trzecioligowców z Błonia w bardzo trudnym dla nich momencie. Borykali się z wieloma 
trudnościami, zmieniali się co chwila trenerzy. Jednocześnie w WOZPN-ie byłem szefem doszkalania trenerów
- prowadziłem kursy instruktorskie. Właśnie na forum okręgu
36
wypłynęła sprawa koniecznej pomocy dla Polonii. Z tego klubu odszedł Obrębski, a jego następca Zbigniew 
Szymczak nie miał najlepszych wyników w II lidze. Szkoda, albowiem z druŜyną juniorów Czarnych Koszul 
wywalczył przecieŜ tytuł mistrza Polski.
Poloniści zwrócili się z prośbą do kierownictwa Okręgu, Ŝeby ich nowym szkoleniowcem został... Jerzy Engel. 
Jeszcze przepracowałem zimowe przygotowania z Błoniem, ale juŜ wiosną '78 zjawiłem się ponownie na 
Kon-wiktorskiej. Przyznaję, iŜ opuszczałem Błonie z olbrzymim Ŝalem. Szedłem na niepewne. Powszechnie 
bowiem uwaŜano, Ŝe poloniści nie mają najmniejszych szans na pozostanie w II lidze. Wspólnie z asystentem 
Henrykiem Misiakiem i kierownikiem druŜyny Jerzym Piekarzew-skim dokonaliśmy tego, czego się nikt w 
Warszawie nie spodziewał. W beznadziejnej sytuacji uchroniliśmy się przed spadkiem. Sukces tym większy, Ŝe
tak na dobrą sprawę Polonia nie była przygotowana, Ŝeby pozostać w II lidze.
Na obronie grał, między innymi, Andrzej Jankowski -w jednym bucie białym, a drugim czarnym. Ukazał się 
artykuł Jacka śemantowskiego, Ŝe niektórym piłkarzom przewraca się w głowach. Nie wiedzą, co wymyślić, 
to grają w jednym bucie takim, a w drugim innym. Zaprosiłem więc Jacka na ławkę Polonii na ćwierćfinał 
Pucharu Polski z mielecką Stalą. W pewnym momencie powiedziałem: „Popatrz, powinienem zmienić 
zawodnika z numerem osiem, ale nie mogę, więc zmienię dziewiątkę. Dlatego, Ŝe jego buty pasują na 
rezerwowego, który siedzi w trampkach". Dzisiaj wydaje się to moŜe zabawne, ale tak wtedy było, Ŝe tylko 
nadludzkim wysiłkiem utrzymywało się ten klub na drugoligowym poziomie. Był taki moment, iŜ nie 
mieliśmy takich samych jedenastu czar-
37
nych koszul. Kupiłem w Błoniu komplet czarnych koszul z Ŝółtym pasem. Natomiast na mecz z Górnikiem 
Polonia pojechała bez sprzętu. Powiedzieliśmy w Zabrzu, Ŝe wysiadając, zapomnieliśmy zabrać go z pociągu. 
Koszule poŜyczyli nam zabrzanie. Takie to były cięŜkie czasy dla tego klubu - o czym juŜ dzisiaj pamięta 
niewiele osób.
W trakcie rundy jesiennej 1978 roku odszedłem ze stołecznej Polonii. Wiedziano, Ŝe szukam klubu, ale takiego,
który będzie w stanie pomóc mi w uzyskaniu własnego mieszkania. Myślałem juŜ bowiem o stabilizacji i o 
załoŜeniu rodziny.
Przyjaciel z Gdańska, Kuba Lewandowski, zatelefonował z informacją, Ŝe drugoligowy Stoczniowiec Gdańsk 
poszukuje szkoleniowca. Pojechałem. Podczas rozmów w klubie prezes oznajmił, Ŝe jeśli chodzi o piłkarzy, to 

Strona 12

Engel - Futbol na tak - Jerzy Engel, Maciej Polkowski

pierwszeństwo w przydziale mieszkań mają... hokeiści, następnie bokserzy, a potem futboliści. Tak więc ja na 
swoje mogę liczyć najwcześniej za półtora roku. W tym momencie znalazł mnie na WybrzeŜu Kazimierz 
Gurtatowski - ówczesny trener-koordynator OZPN-u w Bydgoszczy. Powiedział, Ŝe powstał nowy 
trzecioligowy klub Budowlani. Jak sama nazwa wskazuje, dysponuje mieszkaniami. Gurtatowski nakłaniał, 
Ŝebym natychmiast przyjechał do Bydgoszczy i wszystko na miejscu załatwimy. Wsiadłem więc w pociąg. 
Mniej więcej po godzinie rozmowy z szefem Budowlanych został przygotowany kontrakt. Gwarantowano 
takŜe mieszkanie. W pełni zadowolony wyszedłem z budynku.
W tym momencie podszedł do mnie milicjant i zapytał:
-%Czy pan Engel?
Odpowiedziałem:
-Tak!
- To w takim razie proszę ze mną.
38
Wsiedliśmy do czarnej wołgi, w której teŜ juŜ był milicjant. Błyskawicznie zacząłem przemyśliwać, co teŜ się 
mogło stać. Kontrakt mam w kieszeni, a tutaj jadę w milicyjnej obstawie. Zapytałem wprost, czy coś się stało. 
Odpowiedziano, Ŝe wszystkiego dowiem się w Komendzie Wojewódzkiej. Tam, w pokoju na piętrze, zastałem
dwóch pułkowników. Jeden z nich, nie bawiąc się w Ŝadne ceregiele, zapytał: „Panie Jerzy, przed chwilą 
podpisał pan kontrakt z Budowlanymi?". Odpowiedziałem, Ŝe tak. Stwierdzili, Ŝe ich nie interesuje wysokość 
kwoty, na jaką opiewa kontrakt, ale oni dają... więcej. Troszkę odetchnąłem, zwłaszcza kiedy po chwili 
zagwarantowali mi takŜe mieszkanie. Jeden z pułkowników poprosił, bym mu pokazał kontrakt z 
Budowlanymi. Wziął go do ręki i starannie dwukrotnie przedarł. Za moment zatelefonował do Budowlanych i
usłyszałem:
- Jurek? Słuchaj, tam był u ciebie przed chwilą trener Engel i podpisaliście umowę. Tak, moŜesz ją podrzeć, bo 
juŜ nieaktualna. Tak, tak, będzie pracować u nas. Dziękuję....
Tak rozpocząłem pracę w bydgoskiej Polonii. (Całkiem niedawno gościłem na jubileuszu 80-lecia tego klubu). 
Odegrał on w moim Ŝyciu niebagatelną rolę. Dostałem pierwsze własne mieszkanie i mogłem załoŜyć rodzinę.
Ślub z Urszulą Pulkowską wzięliśmy 26 maja 1979 roku -w przepięknej zabytkowej, drewnianej kaplicy w 
Brześciu Kujawskim - a klub pomógł w organizacji wesela. A co do sportu - zamierzaliśmy awansować do II 
ligi wiosną 1980 roku, ale - jak twierdzą niektórzy - pokrzyŜował nam szyki sędzia, a nazywał się... Michał 
Listkiewicz. Miał ponoć słabszy dzień, prowadząc mecz Polonii z Gryfem Słupsk zakończony bezbramkowym 
remisem. Do awansu zabrakło bardzo niewiele. JuŜ w następnym sezonie nie mogliśmy niczego wielkiego 
osiągnąć. W Polsce nastał
39
czas „Solidarności". Kończyła się fikcja z zatrudnianiem sportowców.
Miałem szczęście, Ŝe 24 maja 1981 roku na stadionie Zawiszy zostało rozegrane spotkanie Polski z Irlandią 
Północną. Przyjechali wtedy Antoni Piechniczek, Andrzej Strejlau i inni. Przed meczem grywaliśmy 
wieczorami w brydŜa. W pewnym momencie Piechniczek zapytał, czy nie objąłbym Banku Informacji po 
Bernardzie Blaucie. Było mi to bardzo na rękę, bo i tak chciałem wrócić do Warszawy. Moja pierwsza 
przygoda z kadrą zakończyła się 10 października 1981 roku podczas wygranego 3:2 spotkania z NRD w 
Lipsku, co dało nam awans do finałów mistrzostw świata 1982 roku w Hiszpanii.
Jako „bankier" przygotowywałem materiały takŜe przed meczami z RFN, Portugalią, Argentyną, ale 
oczywiście ten najwaŜniejszy odbył się na Zentralstadionie w Lipsku. Nasi piłkarze oglądali specjalnie 
zmontowany 45-minutowy film o grze rywali. Byliśmy przygotowani pod kaŜdym względem. Do tego 
stopnia, iŜ baliśmy się, Ŝe Niemcy zamontują nam podsłuch w hotelowych pokojach. Dlatego z reguły 
dyskutowaliśmy w kawiarni lub na zewnątrz. A przedme-czowa odprawa odbyła się w pomieszczeniach 
masaŜystów.
Po lipskiej wiktorii postawiłem sprawę jasno - albo PZPN zapewni mi etat (tylko takowy gwarantował 
przydział kartek Ŝywnościowych), albo odejdę. Niestety, musiałem się poŜegnać... W grudniu 1981 roku 
wróciłem więc do warszawskiego Hutnika. Zacząłem tworzyć nowy zespół, który byłby w stanie rywalizować
o awans. Prawdę powiedziawszy, zbierałem piłkarzy niechcianych w innych stołecznych klubach, bo nie było 
nas stać na transfery. W czerwcu 1983 roku po raz pierwszy w historii huty wywalczyliśmy awans do II ligi. 
Wtedy takŜe, po raz pierwszy, otrzymałem ofertę pracy z Legii. Sekretarz generalny,
pułkownik Zenon Olszak, zaproponował mi funkcję drugiego trenera przy Jerzym Kopie.
Wtedy odmówiłem. Z Hutnikiem, po pierwszej rundzie, zajęliśmy piąte miejsce. Niestety, hutnicy 

Strona 13

Engel - Futbol na tak - Jerzy Engel, Maciej Polkowski

podpisywali z zawodnikami kontrakty, z których absolutnie nie byli w stanie się wywiązać. Zimą piłkarze się 
zbuntowali i zaczęli przemyśliwać o odejściu. Ja takŜe zacząłem się zastanawiać; propozycja z Legii, nie była w
sumie taka głupia. Hutnik spadł do III ligi, a pułkownik Olszak ponowił propozycję. Od 1 lipca 1984 roku 
zacząłem pracować w klubie przy Łazienkowskiej...

Niusimy złapać ich za gardło!
Kiedy późną wiosną 1984 roku sekretarz generalny warszawskiej Legii pułkownik Zenon Olszak ponowił 
swoją propozycję, nie wahałem się. Wraz ze Zbigniewem Kociołkiem pomagałem Jerzemu Kopie w 
kierowaniu zespołem.
Moja praca polegała na współprowadzeniu treningów, ale takŜe na obserwacjach, wyszukiwaniu 
utalentowanych zawodników. Po moim pierwszym sezonie w Legii, w czerwcu 1985 roku, mogłem z innymi 
cieszyć się z tytułu wicemistrza kraju. Odchodził trener Kopa, który wyjechał na kontrakt do Grecji. Wtedy 
poprosił mnie do siebie pułkownik Olszak i zapytał, czy jestem zainteresowany objęciem pierwszego zespołu. 
Zgodziłem się. Początkowo sądziłem, Ŝe o moim awansie zadecydował poniekąd szczęśliwy zbieg 
okoliczności. Jednak potem okazało się, Ŝe moja nominacja była efektem świadomej polityki kadrowej 
prowadzonej przez pułkownika. Świętej pamięci Zenon Olszak był wspaniałym człowiekiem i to on stworzył 
wielką Legię.
W październiku ukończyłem 33. rok Ŝycia. Zostałem więc najmłodszym trenerem w I lidze.
Byliśmy wicemistrzami kraju i czekały nas mecze w Pucharze UEFA. Zacząłem rozglądać się za piłkarzami, 
poniewaŜ uwaŜałem, Ŝe musimy natychmiast się wzmocnić. Wychodziłem przy tym z załoŜenia, iŜ sukces 
Legii jest moŜliwy tylko wtedy, kiedy jak największa liczba graczy
42
będzie pochodziła z Warszawy i okręgu. Dlatego mój wybór padł na Darka Dziekanowskiego. Chciałem, Ŝeby 
jak najszybciej wrócił z Widzewa. To był przecieŜ mój były piłkarz z Polonii, w której w pewnym momencie 
jako szesnastoletniego zawodnika wziąłem go z juniorów młodszych do drugoligowego zespołu. Potem nasze 
drogi się rozeszły. Tak więc Darek przyjeŜdŜał do Warszawy późnym wieczorem. Moja Ŝona z dziećmi szła na
spacer, przyjeŜdŜał pułkownik Olszak i u mnie w mieszkaniu na Ursynowie odbywały się rozmowy. Wreszcie 
doszło do najwyŜszego wówczas ligowego transferu. Większość pierwszoligowej druŜyny stanowili 
warszawiacy: Tomasz Arceusz, Andrzej i Witold Sikorscy, Jacek Kazimierski, Dariusz Wdowczyk, Ryszard 
Milewski. UwaŜam, Ŝe był to mój wielki osobisty sukces. Moim asystentem został Zbigniew Kociołek, a do 
współpracy zaprosiłem takŜe Lucjana Brychczego. Bardzo się z tego cieszę, bo od tamtej pory „Kici" przez 
wiele lat był przy ekipie.
Zaczęło się bardzo dobrze. Występy w Pucharze UEFA rozpoczęliśmy 11 września 1985 roku od meczu z 
Vikin-giem Stavanger w Warszawie. Mimo Ŝe po pierwszej bramce zdobytej przez Dziekanowskiego nawaliło 
światło (mecz został przerwany na piętnaście minut), to jednak wygraliśmy 3:0 i było wiadomo, Ŝe ten wynik 
da nam awans. Remis 1:1 w rewanŜu na wyjeździe był tego potwierdzeniem. W drugiej rundzie trafiliśmy na 
Videoton. Mieliśmy trochę pietra, bo byli to finaliści poprzednich rozgrywek UEFA - przegrali finał 0:1 z 
madryckim Realem. W pierwszej jedenastce węgierskiego zespołu występowało aŜ siedmiu reprezentantów 
kraju. Pierwszy mecz zagraliśmy 23 października w Szekesfehervar. Byliśmy w wyśmienitej formie i 
wygraliśmy 1:0 po bramce Jarosława Araszkiewicza w 88. minucie. Dobra zmiana - dobrze
43
wszedł, dobrze się wprowadził. Wykonał to, co miał wykonać. Prosiłem go, Ŝe jeŜeli dostanie piłkę, niech jej 
nie podaje, ale niech sam z nią ucieka. Raczej nie widziałem Węgrów szybkich w obronie - takich, którzy 
mogliby go dogonić. Udało się. To ustawiło nas w korzystnej sytuacji przed rewanŜem. W Warszawie padł 
wynik 1:1; rywale prowadzili po rzucie roŜnym, wyrównującego gola strzelił Dziekanowski.
Trzecia runda przyniosła przeciwnika światowej klasy, jakim był bez wątpienia Inter Mediolan. Zespół pełen 
gwiazd i to nie tylko włoskiego futbolu. Grał tu między innymi Karl-Heinz Rummenigge. Powiedziałbym, Ŝe 
w tym dwu-meczu wypadliśmy nadspodziewanie dobrze. W pierwszym występie w Mediolanie, na San Siro 
(27 listopada) byliśmy bliŜsi zwycięstwa - jednak Dariusz Kubicki, Zbigniew Kaczmarek i Araszkiewicz 
„przestrzelili" swoje szanse. Wróciliśmy do Warszawy z bezbramkowym remisem, który jest zawsze 
niebezpiecznym wynikiem w pucharach. W rewanŜu u nas (11 grudnia) stworzyliśmy porywające widowisko.
Graliśmy znakomicie, ale szczęście nam nie sprzyjało - w normalnym czasie, przy dwóch słupkach i 
poprzeczce znów zakończyło się bez bramek. Dopiero pod koniec dogrywki, po strzale głową Piętro Fanny, 

Strona 14

Engel - Futbol na tak - Jerzy Engel, Maciej Polkowski

przegraliśmy 0:1. A juŜ wypisałem sobie nazwiska pięciu zawodników do strzelania rzutów karnych, bo 
byłem pewien, Ŝe do nich dojdzie. Odpadliśmy, ale trzeba powiedzieć, iŜ prezentowaliśmy dobry futbol. 
Kiedy prowadziłem Legię, juŜ w pierwszym roku średnia widzów na meczu wyniosła ponad dziewięć tysięcy.
Na Legię po prostu się chodziło. A takie spotkania, jak z Górnikiem, Lechem bądź Widzewem gromadziły 
nadkomplety publiczności.
W czerwcu 1986 roku znów powtórzyliśmy wicemistrzostwo Polski i znowu zagraliśmy w Pucharze UEFA.
VV pierwszej rundzie trafiliśmy na Dniepr Dniepropie-trowsk. To był bardzo silny zespół, z takimi graczami, 
jak Protasow, Taran, Litowczenko, Liutyj i Krakowski. W Warszawie (16 września) zespół radziecki grał 
dobrze w obronie. Mecz zakończył się wynikiem 0:0. Trudno się dziwić, Ŝe w rewanŜu dawano nam raczej 
małe szanse. Odbył się on 1 października w Krzywym Rogu, poniewaŜ Dniepro-pietrowsk (ze względów 
politycznych, gospodarczych, militarnych) był miastem zamkniętym.
śałuję, Ŝe Telewizja Polska nie przeprowadziła transmisji z tego meczu. Był to najlepszy pucharowy mecz z 
udziałem polskiego zespołu na wyjeździe, jaki widziałem. Spotkanie tak twarde, tak agresywne - grane przez 
piłkarzy z niebywałą determinacją - tak krwawe, Ŝe rzadko się coś takiego ogląda. O tym, co się działo na 
boisku w Krzywym Rogu, moŜna opowiadać bez końca.
Rywale od pierwszej chwili grali bardzo brutalnie. JuŜ w 5. minucie leŜał poza boiskiem Darek Kubicki, który 
miał wylew międzyŜebrowy. Mniej więcej po kwadransie zniesiono z murawy Dziekanowskiego, a 
Kazimierza Budę, który go zastąpił, po następnych 5 minutach. A więc doszło tam do naprawdę nadzwyczaj 
przykrych wydarzeń. Jacek Kazimierski przy wyskoku do piłki dostał uderzenie łokciem w oko. Spuchło mu, 
nic nie widział, ale prosił, Ŝeby go nie zdejmować z boiska. Dowiedział się tylko od kolegów, Ŝe sfaulował go 
Protasow. Kiedy schodziliśmy w przerwie do szatni, to, pierwszy raz w Ŝyciu, zastanowiłem się, co właściwie 
mam powiedzieć zawodnikom. Bo rzeczywiście wyglądali fatalnie - porozcinane twarze, getry, pokrwawione 
koszulki i spodenki. Doktor Stanisław Machowski powiedział:
- Słuchaj Jurek. Na razie nie wchodź, daj mi pięć minut, bo muszę ich... pozszywać.
A Kazimierski leŜał na ławce z lodem przy kontuzjowanym oku i błagał na wszystko, by go nie zdejmować, Ŝe
nawet z jednym okiem takŜe sobie poradzi. Wreszcie wszedłem, walnąłem pięścią stół, tak Ŝe spadły butelki i 
potłukły się szklanki. Zapanowała kompletna cisza. Uśmiechnąłem się i mówię:
- Chłopaki, byłem przed chwilą przy szatni gospodarzy. Tam karetka była juŜ dwa razy. To, jak my 
wyglądamy, to jeszcze nic, ale jak oni wyglądają! Musimy złapać ich za gardło! I zagrać jeszcze agresywniej. 
Wygra ten, kto nie pęknie.
Poskutkowało. Piłkarze zaczęli klaskać w dłonie, krzyczeć i wzajemnie się mobilizować. W tym momencie 
wiedziałem, Ŝe będzie dobrze.
Rzeczywiście, druga połowa zaczęła się od bardzo twardej i ostrej walki. W pewnej chwili piłka poleciała po 
przekątnej w nasze pole karne. Jacek zobaczył jednym okiem, iŜ biegnie do niej Protasow i ruszył za nim. Nie 
zdąŜyłem nawet krzyknąć - Kazimierski wykonał wślizg i... nogi Protasowa znalazły się wyŜej głowy. Rzut 
karny. Protaso-wa wynieśli, leŜał za linią i wydawało się, Ŝe jest po zabawie. Opatrywany Protasow krzyknął 
do kolegów, Ŝeby nikt nie ruszał piłki, ustawionej na jedenastym metrze, bo za chwilę wraca i strzeli „tej 
bladzi" bramkę z karnego. Jacek natomiast stał przy słupku i cały czas mu dogadywał:
- No, chodź frajerze, chodź frajerze.
Protasow wszedł na boisko, ale strasznie utykał. Wychodziło więc na to, Ŝe... kulawy strzela ślepemu. 
Protasow zrobił świetny zwód i Jacek poleciał w jedną stronę, a piłka w drugą, tyle Ŝe obok bramki. 
Kazimierski natychmiast się poderwał, podbiegł do rywala i „opowiedział" mu w krótkich słowach całą 
historię przyjaźni polsko-radzieckiej. Zagraliśmy piłkę od bramki, dwie, trzy akcje
j Araszkiewicz strzelił gola. Tak więc 1:0, wyrzuciliśmy Dniepr z pucharów.
W drugiej rundzie trafiliśmy ponownie na Inter Mediolan. Ale tym razem byliśmy juŜ teamem bardziej 
zaprawionym w pucharowych bojach. Pierwsze spotkanie w Warszawie (22 października) było porywającym 
widowiskiem. Inter mógł polec bardzo wysoko, bo przy naszym prowadzeniu 3:1 mieliśmy dwie sytuacje, 
których nie wykorzystali Dziekanowski i Arceusz. Gdyby zrobiło się 4:1, przeciwnik byłby rozłoŜony na 
łopatki. Niestety, tak się nie stało. Kiedy jednak mecz zakończył się naszą wygraną tylko 3:2, wiedziałem, Ŝe 
na San Siro (5 listopada) będzie bardzo cięŜko. W 30. minucie angielski arbiter wyrzucił Andrzeja Sikorskiego 
za gadanie. Kiedy po meczu zapytałem, dlaczego wyrzucił mi zawodnika, który krzyczał do kolegi, to odparł 
z rozbrajającą szczerością, Ŝe przecieŜ nie zna polskiego, a wydawało mu się, iŜ Sikorski krzyczy do niego. 
Przegraliśmy 0:1 po bramce „tego samego" Fanny. Pocieszeniem były nadzwyczaj przychylne recenzje w całej 
włoskiej prasie. Krótko mówiąc, odpadliśmy w świetnym stylu, zostawiając po sobie dobre wraŜenie.

Strona 15

Engel - Futbol na tak - Jerzy Engel, Maciej Polkowski

Wcześniej, na przełomie lipca i sierpnia 1986 roku, zamiast reprezentacji Polski, której nie udało się zebrać na 
ten wyjazd, pojechaliśmy do Chin na turniej o Puchar Wielkiego Muru. W kwalifikacjach grupowych 
pokonaliśmy Koreę i drugie Chiny po 4:1. W finale zwycięŜyliśmy pierwszą reprezentację gospodarzy 2:0, 
dzięki bramkom Arceusza i Witolda Sikorskiego. Jednak zanim do tego doszło...
Powiedziałem swojemu kierownikowi, Kazimierzowi Orłowskiemu, by zrobił wszystko, Ŝebyśmy nie musieli 
jechać na ten turniej. Mimo usilnych starań - wybiegów i zabiegów - zwojowaliśmy niewiele i w końcu 
polecieliśmy.
47
Wzbraniałem się z kilku powodów. Po pierwsze - zmieniał się u nas system punktacji w lidze: plus trzy 
punkty za wygraną róŜnicą trzech lub więcej bramek; minus jeden za identyczną przegraną. Po drugie - ze 
względu na wyjazd musieliśmy przełoŜyć mecze z dwóch pierwszych ligowych kolejek.
Chiny wywarły na mnie niesamowite wraŜenie, zwłaszcza Ŝe byłem tam pierwszy raz. Wspomnę tylko o 
jednym. Przed pekińskim finałem przeŜyłem szok na widok parkingu na 50 tysięcy rowerów! A kaŜdy rower z
tablicą rejestracyjną, jak samochód. Podczas bankietów sprawiliśmy gospodarzom olbrzymi zawód. Podawali 
bowiem specjalnie przyrządzone potrawy z... psów, ale nikt z naszej ekipy nie był w stanie wziąć do ust nawet
kęsa.
Z Chin wywieźliśmy jedyne w swoim rodzaju wspomnienia, ale Wielkiego Muru nie zdołaliśmy zwiedzić, 
tylko zrobiliśmy zdjęcia przy jego atrapie. Dzień po powrocie wyjechaliśmy do Katowic, gdzie 10 sierpnia 
przegraliśmy 2:5 z tamtejszym GKS-em. Była to historyczna poraŜka, bo byliśmy pierwszym zespołem, który 
przegrał za minus jeden. To była rzeczywiście duŜa plama, a wyjazd do Chin odbijał nam się czkawką jeszcze 
długo.
W sezonie 1986/87 zajęliśmy piąte miejsce. Po czterech kolejkach, w tym trzech przegranych w nowym 
sezonie ze Śląskiem, ŁKS-em i Górnikiem podałem się do dymisji. Obowiązki pierwszego trenera przejął 
Lucjan Brychczy.
Zrezygnowałem z pracy z pierwszym zespołem, poniewaŜ doszło do wyjazdów zagranicznych kilku piłkarzy,
którzy wtedy jeszcze nie powinni byli wyjechać. Starałem się pracować planowo i dlatego w swoim czasie nie 
zgodziłem się, na przykład, na wyjazd Darka Wdowczyka do Włoch, co zresztą do dzisiaj mi wypomina. 
Powód był jeden - nie miałem na jego miejsce pełnowartościowego za-

W
w*Ęmt—
^^m
Triumfujący Jerzy Engel i jego ludzie po wrześniowym spotkaniu z Norwegią. Jedziemy do Japonii i Korei na 
finały!!!
Entuzjastyczne podziękowanie dla selekcjonera
^^assssssssŁSs,
ZKwtŁ°aCZaS P°ZWa,a' WaCa' **"* » *•«* ^ ko.egów i pr2yjaciól
M    y> l%l
Zespól stołecznego AZS-AWF, 10 września 1972 r. Od lewej, w pierwszym rzędzie: Jerzy Kondziela, Paweł 
Ślęzak, Krzysztof Berta (leŜy), Adam Skoneczny, Krzysztof Czapiński, Jerzy Engel, Bogusław Dostał. W 
drugim rzędzie: trener Andrzej Zamilski, Ryszard Kostyra, Zbigniew Brunecki, Piotr Maranda, Władysław 
Cioroch, Adam Pilarski, Janusz IŜyński, Ryszard Dębiński, Jerzy Ksiąda.

 

 

 

 

**

1

 

 

 

 

ii

!5!

pr

im

«

 

 

 

 

i

1

r»j

»'

'&
--III

*
Drugoligowa warszawska Polonia, 1978 r. Jeśli ktoś ma wątpliwości - pierwszy z prawej, w drugim rzędzie: 
trener Jerzy Engel.
W Apollonie Limassol. Od lewej: Krzysztof Adamczyk, trener Jerzy Engel, Takis Filipou, asystent Minos 
Kakoulis i Stefan Majewski.
Podczas losowania gier eliminacyjnych - Tokio, grudzień '99. Wtedy Jerzy Engel mógł jedynie marzyć, Ŝe 

Strona 16

Engel - Futbol na tak - Jerzy Engel, Maciej Polkowski

wróci do Japonii jako uczestnik finałów 2002.
rzed spotkaniem z Francją w lutym 2000 r. Jerzy Engel z koszulką Stephana ^uiyar^ia, a trener trójkolorowych
Roger Lemerre z pamiątkową plakietką.
Jak widać, mimo wszystko, selekcie    , . ,
futbolem.                                             er biało-czerwonych Ŝyje nie tylko
{%3l   . .  SB         C^
Jerzy Engel (pierwszy z lewej) z najbliŜszymi współpracownikami. Od lewej, stoją: Stanisław Machowski, 
Władysław Zmuda, Artur Frączyk, Tomasz Koter, Wiesław Ignasiewicz. W przysiadzie: Józef Młynarczyk, 
Robert Sowa, Krzysztof Leszczyński, Edward Klejndinst.

<4b*-i                 *•*
przyznaje: - Bez Emmanuela Olisadebe było nam trudniej.
Z takimi graczami jak Paweł Kryszałowicz takŜe do Cardiff moŜna było jechać na pewniaka.
Zaduma i refleksja. Marek Koźmiński w typowym geście dla... Jerzego Engela. Oj, było o czym rozmyślać po 
przegranej z Białorusią w Mińsku.
stępcy. Zrezygnowałem, bo w pewnym momencie z wielkości Legii pozostała tylko nazwa. Zacząłem 
pracować przy Łazienkowskiej jako trener koordynator i zamierzałem wywiązać się z kontraktu, który mnie 
obowiązywał do końca czerwca 1988 roku. Wcześniej jednak pojawiły się oferty - najpierw z Malty, a potem 
Cypru...

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Cypryjska przygoda
Co prawda, miałem podpisaną umowę o pracę z warszawską Legią do końca czerwca 1988 roku, ale wiele 
znaków na niebie i ziemi wskazywało, Ŝe klub przy Łazienkowskiej opuszczę wcześniej. Ostatecznie 30 
kwietnia tego samego roku wylądowałem na Cyprze.
Wcześniej rozmawiali ze mną działacze kilku polskich klubów, chociaŜ nie tylko. Bodaj najkonkretniej Alojzy 
Jar-guz, ówczesny dyrektor Zagłębia Lubin. Dwukrotnie teŜ byłem namawiany przez przedstawicieli 
Maltańskiej Federacji Piłki NoŜnej, Ŝeby objąć opiekę nad reprezentacją ich kraju.
W tamtych czasach trudno było wyjechać na zagraniczny kontrakt. NaleŜało uzyskać mnóstwo zgód, w tym 
bodaj najwaŜniejszą - szefa sportu. Tę funkcję pełnił wtedy obecny prezydent Aleksander Kwaśniewski, który 
na moim podaniu napisał, Ŝe akceptuje wyjazd pod warunkiem, iŜ będę kierował zespołem narodowym kraju,
do którego się wybieram.
Pod koniec 1987 roku zjawili się w Polsce Cypryjczycy. Przyjechał Marios Lefkaridis z federacji i Pambos 
Georgia-des z Apollonu Limassol. Szukali Andrzeja Strejlaua, poniewaŜ wiedzieli, iŜ był wcześniej trenerem 
greckiej Laris-sy i mieli prawo przypuszczać, Ŝe mówi po grecku. Andrzej objął po mnie obowiązki 
pierwszego trenera Legii i nigdzie się bynajmniej nie wybierał. W tej sytuacji Cy-

Strona 17

Engel - Futbol na tak - Jerzy Engel, Maciej Polkowski

pryjczycy zwrócili się do PZPN-u, by wytypowano kogoś innego. Prezes Kazimierz Górski i sekretarz 
generalny Zbigniew Kaliński zainteresowali gości moją osobą. Spotkałem się z nimi, uzgodniliśmy szczegóły i 
zapanowało dwutygodniowe milczenie. Wreszcie, ku memu zaskoczeniu, zatelefonował o godzinie szóstej 
rano pan Georgia-des. Powiedział, Ŝe gratuluje, albowiem zostałem przez zarząd Apollonu zatrudniony na 
dwa lata. Obawiałem się tak długiego pobytu na kompletnie nie znanej mi wyspie, więc zaproponowałem 
podpisanie umowy na rok. Miałem zaledwie tydzień na wyrobienie paszportu, co w tamtych czasach 
graniczyło z cudem. A jednak, dzięki duŜej pomocy znajomych, takowy otrzymałem. W ostatnim dniu 
kwietnia 1988 roku przyleciałem na Cypr.
W pierwszym tygodniu juŜ niespodzianka. W jednej z gazet codziennie ukazywała się zapowiedź z moim 
zdjęciem, Ŝe w sobotę zostanie zamieszczony wielki wywiad z nowym trenerem Apollonu, a Engel otworzy 
swoje serce przed Cypryjczykami. Czekałem więc na przyjście któregoś z dziennikarzy. śaden się jednak nie 
zjawił. Natomiast w sobotę rzeczywiście ukazał się duŜy wywiad ze mną. Jaki Cypr jest piękny, ludzie 
wspaniali, Ŝe czuję się znakomicie i mam wielkie plany, by z Apollonu zbudować wielki zespół. Piękny 
wywiad, tyle Ŝe nigdy i nikomu go nie udzieliłem.
Pracowałem w Apollonie 2 lata. Przekonałem się, iŜ serdeczność kibiców jest wprost proporcjonalna do 
uzyskiwanych wyników. Kiedy wygraliśmy 4:2 czwarty mecz z rzędu, z nie pokonanym do tego momentu 
Apoelem Nikozja, to kibice wynieśli na ramionach mnie i zawodników z szatni na parking i pomagali wsiąść 
do samochodów. Dwa tygodnie później, kiedy przegraliśmy 2:3 u siebie, teŜ z bardzo dobrą druŜyną - Omonią
Nikozja, to jeszcze dwie go-
dŜiny po meczu nie mogliśmy opuścić stadionu i wybito kamieniami wszystkie szyby w szatni.
W pierwszym okresie mojego pobytu w cypryjskich druŜynach rządzili Bułgarzy. Oni decydowali, kto będzie 
mistrzem, kto spadnie, a kto się utrzyma. Postanowiłem sprowadzić Polaków - Krzysztofa Adamczyka i 
Stefana Majewskiego. W 1989 roku Apollon został wicemistrzem, ustępując jednym punktem Omonii. 
Podpisałem kontrakt na kolejny rok. Nie przyniósł takiego sukcesu. Nastąpiło wiele zmian personalnych. 
Ściągnąłem wówczas Tomasza Kotera, który z bardzo dobrymi efektami poprowadził piłkarską szkółkę. 
Między innymi zdobył młodzieŜowe mistrzostwo Cypru. Majewskiego zastąpił w zespole Eugeniusz Ptak. 
Zajęliśmy piąte miejsce w lidze w 1990 roku, a ja przeszedłem do APOP Paphos.
Pambos Georgiades, który sprowadził przyszłego selekcjonera na Wyspę Afrodyty, dziś rozpoczyna od 
Ŝartobliwego stwierdzenia:
- Kiedy pan Górski rekomendował pana Jerzego, to ten był młodszy i jakby nieco chudszy. Podczas pracy 
trenera Engela zespół nauczył się profesjonalizmu. Zawodnicy stali się bardziej zdyscyplinowani, zaczęli 
wreszcie zachowywać się jak zawodowcy. Od tego czasu zaczęliśmy liczyć się w cypryjskim futbolu i na 
międzynarodowej arenie. W 1991 roku Apollon zdobył mistrzostwo. Pana Jerzego juŜ u nas nie było, ale - nie 
tylko moim zdaniem - ten wielki sukces to efekt zmian poczynionych wcześniej przez trenera Engela. Proszę 
mi wierzyć, to nie Ŝadna kurtuazja, ale te podstawy, które stworzył przed laty, procentują do dzisiaj. Kiedy po 
dwóch latach pracy odchodził z Apollonu, poŜegnaliśmy się w bardzo miłej atmosferze. Jak widać, 
pozostaliśmy przyjaciółmi. Oczywiście, to takŜe dla nas olbrzymia satysfakcja, Ŝe obecnie pan Jerzy prowadzi 
waszą
reprezentację narodową. ChociaŜ sama nominacja nie była dla mnie wielkim zaskoczeniem. Znając pana 
Engela jako fachowca i człowieka, czułem, Ŝe moŜe to nastąpić. Bo, proszę pana, on jest naprawdę bardzo 
dobrym trenerem.
MoŜna powiedzieć, Ŝe z rodziną zadomowiliśmy się na Cyprze. Cały czas mieszkaliśmy w Limassol, z roczną 
przerwą na Paphos. Dzieci radziły sobie coraz lepiej, rozwijały się. Trudno, Ŝeby było inaczej, skoro na wyspie 
wszystko jest przyjazne ludziom.
Podpisywałem kolejne kontrakty...
W 1991 roku otrzymałem propozycję z Salaminy Larna-ca. Zespół składał się z zawodników wywodzących się 
z rodzin przesiedlonych, w wyniku wojny, z tureckiej części wyspy. Panowała iście rodzinna atmosfera. 
Niemal wszyscy się znali, mieli swoje stałe miejsca na trybunach. W tym klubie pracowało mi się znakomicie. 
Tu równieŜ ściągnąłem Polaków: Krzysztofa Walczaka i Dariusza Pasiekę. Zanim jednak pojawił się Pasieka, 
grał Ptak, który przyszedł z Apollonu. Salamina jest klubem bardzo przyjemnym, otwartym na graczy z 
naszego regionu. Przede wszystkim z tego względu, Ŝe jego szefowie studiowali w krajach dawnej Europy 
Wschodniej.
Jeden z najbardziej znanych menedŜerów Salaminy, Procopis Lazos, niezwykle chętnie dzieli się wraŜeniami:

Strona 18

Engel - Futbol na tak - Jerzy Engel, Maciej Polkowski

- Okres, w którym trener Engel pracował w Salaminie, naleŜy uznać za najlepszy w dziejach naszego klubu. 
Pierwszy raz w historii zdobyliśmy mistrzostwo zimy [polski odpowiednik mistrza jesieni - przyp. autor], 
prezentowaliśmy bardzo dobry futbol. Nigdy - ani przedtem, ani potem - nie przychodziło na nasze mecze 
tylu kibiców. Teraz mamy z tym olbrzymie problemy. Trener Engel sprowadził do zespołu najlepszych graczy,
jakich mieliśmy w historii. Był jednym z niewielu, jacy pracowali
53
w Salaminie i w ogóle na Cyprze, który potrafił zjednoczyć zawodników oraz działaczy wokół jednego celu. 
Jest tak, Ŝe nie tylko w Salaminie, ale takŜe w innych klubach o trenerze Engelu wypowiadają się dobrze. 
Najwymowniejszym potwierdzeniem była pozytywna opinia wystawiona przez Jacka Gmocha. Nie słyszałem,
Ŝeby trener Engel wszedł z kimś w konflikt, miał jakiś problem. Na stadionach, kiedy wymieniano jego 
nazwisko, zbierał brawa nie tylko od naszych kibiców, ale i druŜyny przeciwnej. Teraz, kiedy pojawiają się 
kłopoty, to sympatycy krzyczą, Ŝeby ściągnąć z powrotem Engela.
Dzięki pracy na Cyprze poznałem mnóstwo osób. Kibiców, przedstawicieli elit rządzących, artystów. Jestem 
tam osobą znaną i kaŜdy, kto jedzie na Cypr, moŜe się o tym przekonać. JeŜeli wymieni moje nazwisko, to 
wszędzie -najprawdopodobniej - ludzie zaczną mówić na mój temat. Myślę, Ŝe pozostawiłem po sobie dobre 
wspomnienia. Do dzisiaj, przyjeŜdŜając na Cypr, przekonuję się, iŜ cieszę się popularnością, chociaŜ juŜ kilka 
lat tam nie pracuję. A propos... Przed wyborami prezydenckimi ukazały się w gazetach róŜne satyryczne 
rysunki. Na jednym z nich witają się kapitanowie druŜyn - lewicowej i prawicowej. W podpisie: „- Kto moŜe 
wygrać?". „Tylko Engel, bo zgarnie głosy lewicy i prawicy". Ot, takie smaczki.
PrzeŜyłem zabawną historię w jednej z najlepszych restauracji w Limassol. Z duŜą grupą przyjaciół z Polski 
poszliśmy się pobawić i potańczyć. W pewnym momencie śpiewak uwaŜany za Włocha, poniewaŜ znakomicie
śpiewał po włosku, podszedł do mikrofonu i przywitał mnie po angielsku. Byłem zaskoczony i pomyślałem, 
Ŝe ktoś zrobił mi głupi kawał. Ludzie zaczęli klaskać, patrzeć, który to jest „ten Engel". Śpiewak przysiadł się 
do naszego stolika, wykonał jeszcze jedną piosenkę, a potem zapytał,
y go pamiętam. Nie pamiętałem, a poza tym pierwszy raz byliśmy w tym nocnym lokalu. Przypomniał więc, 
Ŝe był jednym z tych piłkarzy w Apollonie, których zaraz po przyjściu wyrzuciłem z zespołu. Zaufał mi, Ŝe nie
nadaje się do piłki, a poniewaŜ miał niezły głos i słuch, to pojechał do Szwecji uczyć się śpiewu. Przez Włochy 
wrócił na Cypr i jest jednym z najbardziej wziętych solistów. Teraz dopiero robi więc karierę i nigdy nie Ŝyłby 
tak dostatnio z piłki.
Na Cypr przyjeŜdŜali coraz lepsi trenerzy. Pracowali tacy, którzy prowadzili reprezentacje narodowe. Nie 
tylko Jacek Gmoch, ale chociaŜby Anghel Iordanescu, który po powrocie z Cypru stworzył wielką Rumunię. 
Kolejnymi szkoleniowcami byli Anatolij Byszowiec, Duszan Uhrin, Dawid Kipjani, Christo Bonew. MoŜna 
powiedzieć, Ŝe Cypr był takim miejscem, gdzie szlifowali swoje trenerskie umiejętności ci, którzy potem 
decydowali o obliczu europejskiej i światowej piłki. Nie wspomnę o Chorwatach, Serbach czy Jugosłowianach,
którzy od lat dominują w cypryjskim futbolu.
Podczas mojego pobytu na Cyprze zauwaŜyłem wielką poprawę, jeśli chodzi o dyscyplinę i kwestie taktyczne.
Technicznie i wydolnościowo Cypryjczycy prezentują się bardzo dobrze. Ten postęp jest i będzie bardzo 
widoczny.
Zdecydowaliśmy się być na Cyprze jak najdłuŜej, ze względu na dzieci - Ŝeby mogły ukończyć angielskie 
szkoły z bardzo wysokim poziomem nauczania.
Otrzymałem propozycje z innych krajów, ale nie chciałem wyjeŜdŜać z Cypru i podpisywałem kolejne 
kontrakty, poniewaŜ jest to idealne miejsce do Ŝycia rodzinnego. A takŜe ze względu na klimat.
Na Cypr wracam z przyjemnością. Mam tam wielu przyjaciół, kolegów, z którymi darzymy się wzajemnym 
szacunkiem. Cypryjczycy Ŝyją jak w raju i są bardzo ufni
55
w stosunku do przybyszów. Wszystkie samochody są otwarte - nikt się nie boi, Ŝe ktoś ukradnie auto lub coś z
niego. Podobnie jak w większości przypadków nie zamyka się domów - nikt się nie boi, Ŝe coś złego się 
wydarzy.
Cieszę się z tego, Ŝe tak mi się ułoŜyło, iŜ dzięki pobytowi na Cyprze mogłem w takim spokoju wychować 
swoje dzieci. Cieszę się, iŜ przyczyniłem się do rozwoju współpracy z cypryjską federacją, dzięki czemu 
polskie zespoły przyjeŜdŜają na Cypr z coraz większą przyjemnością. Cypr będę zawsze przemiłe wspominał, 
bo ta wyspa odegrała olbrzymią rolę w moim Ŝyciu. Spędziłem tam wiele lat i dziś mogę powiedzieć, Ŝe był to 
mój drugi dom. Nie wywalczyłem mistrzostwa Cypru, nie zdobyłem Pucharu. Ciągle byłem na drugim 
miejscu, ale moja praca została doceniona. Nie mam się czego wstydzić.

Strona 19

Engel - Futbol na tak - Jerzy Engel, Maciej Polkowski

W czerwcu 1997 roku zdecydowałem się wrócić do Polski. Syn ukończył szkołę i zdawał na warszawską AWF.
Prezes Janusz Romanowski zaproponował mi objęcie funkcji menedŜera pierwszoligowej Polonii.

«

Powtórka z Polonii
W czerwcu 1997 roku wróciłem do Polski. Po dziewięcioletnim pobycie i pracy na Cyprze pojawiłem się 
ponownie w stołecznej Polonii. Jednak tym razem nie jako szkoleniowiec, ale dyrektor sportowy i menedŜer.
Propozycja prezesa Janusza Romanowskiego wydała mi się bardzo ciekawa. Podobną funkcję pełniłem dla 
niego w okresie, kiedy Legia startowała w Lidze Mistrzów. Zanim podjąłem pracę w Polonii, w PZPN-ie 
rozpisano konkurs na stanowisko trenera kadry narodowej. To był taki swego rodzaju kamuflaŜ, bo i tak było 
oczywiste, kto zostanie selekcjonerem. Jednak, mimo wszystko, złoŜyłem wymagane dokumenty.
Praca w warszawskiej Polonii nie jest łatwa. Kiedy pojawiłem się na trybunach stadionu przy Konwiktorskiej, 
kibice wykrzykiwali, Ŝebym poszedł na Legię, bo przecieŜ pracowałem w tym klubie przed wyjazdem na 
Cypr. Początek nie był zachęcający. Plasującą się nisko w tabeli druŜynę prowadził duet: Mieczysław 
Broniszewski - Włodzimierz Mało-wiejski. Trzeba było uczynić wszystko, by coś ruszyło w górę, gdyŜ Janusz 
Romanowski nie zamierzał zajmować się zespołem, który walczyłby tylko o utrzymanie w lidze. Interesowało 
go mistrzostwo, walka w europejskich pucharach.
Polonia jest klubem, który opiera się na działalności zaledwie kilku ludzi: sponsora, dyrektora sportowego, 
trene-ra/ prezesa honorowego i dwóch członków zarządu.
57
Zmiana generacji piłkarzy w zespole na takich, którzy mogliby osiągnąć w kraju znaczące wyniki, nie była 
prosta, dodatkowo ograniczały nas środki finansowe. A przecieŜ w Polsce koszty transferowe sięgnęły 
wówczas zenitu. Dlatego naleŜało szukać młodych zawodników, którzy kosztowali mniej, lecz byli w stanie, w
niedługim czasie, podnieść poziom gry druŜyny. I tak, powoli, zaczęliśmy zmieniać klubową kadrę. Pracując 
przy Konwiktorskiej, pozyskałem piętnastu nowych graczy. Co najwaŜniejsze, prawie wszystkie transfery 
były trafione. Najlepszym potwierdzeniem było wicemistrzostwo i mistrzostwo Polski. Jednak nie wszystko 
udało się zrealizować. Zabrakło awansu do puli grupowej Ligi Mistrzów lub Pucharu UEFA.
Nastąpiły takŜe zmiany kadry szkoleniowej. Pojawił się Zdzisław Podedworny, który współpracował z 
trenerami Małowiejskim i Wdowczykiem. Wydawało się, Ŝe ta trójka pociągnie zespół. Nie udało się. 
Musiałem na jakiś czas zarzucić to, co robiłem jako dyrektor, a zająć się tym, co lubię najbardziej, a więc 
zszedłem „na dół", na trawkę.
Wszystko ułoŜyło się znakomicie i staliśmy się faworytem rozgrywek. PoniewaŜ zostałem selekcjonerem, to 
drugą rundę sezonu 1999/2000 Wdowczyk, jako trener, pociągnął sam. Polonia zdobyła mistrzostwo, Puchar 
Ligi i Superpu-char. To zamknęło niejako trzyletni okres mojej pracy przy Konwiktorskiej, co zostało przez 
kierownictwo klubu dostrzeŜone, docenione i uhonorowane. Wydaje mi się, Ŝe sukcesy polonistów zwróciły 
na mnie uwagę mediów i kibiców.
Piętnaście transferów piłkarzy, które przeprowadziłem do warszawskiego klubu, to olbrzymia liczba. 
Jednocześnie zawodnicy odchodzili: Mikulenas do Croatii, Vencevi-cius do FC Kopenhaga, bracia 
śewłakowowie do Beveren, a następnie do Mouscron; Wędzyński do Maccabi Tel Awiw. TakŜe wypoŜyczenia
do innych klubów, między in-
nvmi, Sadzawickiego, Jałochy, Dąbrowskiego - przyniosły określone kwoty pieniędzy. Wreszcie transfer 
Olisadebe, którego pozyskaliśmy za 150 tysięcy dolarów, a został wypoŜyczony za 1 300 tysięcy dolarów. To 
pokazuje, jak rosła wartość sportowa i transferowa wielu zawodników.
VV moim Ŝyciu zamknęło się pewne zawodowe koło. Bo przecieŜ, przed laty, rozpocząłem trenerską karierę w
Polonii. Sukcesy w ostatnim okresie i olbrzymia satysfakcja z wyników zespołu, które ucieszyły szczególnie 
prezesów Janusza Romanowskiego i Jerzego Piekarzewskiego, były dla mnie wyjątkowo miłe. Niejako 
spłaciłem Polonii honorowy dług za to, Ŝe dano mi tam moŜliwość rozpoczęcia trenerskiej kariery. Cieszę się 
równieŜ, Ŝe udało mi się wyprowadzić młodego trenera Wdowczyka na szerokie wody. Powiedzmy sobie 
szczerze, Ŝe przy obowiązujących przepisach, w Ŝadnym innym klubie zapewne takiej szansy by nie otrzymał.
Polonia nie była jedynie mistrzem własnego podwórka -stała się klubem znanym za granicą. Udowodniliśmy, 
Ŝe nawet w niezwykle trudnych warunkach moŜna stworzyć ekipę na średnim europejskim poziomie. Nawet 
jeŜeli nie ma gdzie trenować, gdzie grać, to zawsze istnieje szansa, Ŝe przy właściwym prowadzeniu zespołu 

Strona 20

Engel - Futbol na tak - Jerzy Engel, Maciej Polkowski

moŜna coś osiągnąć. Dla tych wyników warto było wrócić na Konwiktor-ską. W ten sposób, po długim 
pobycie na Cyprze, moje nazwisko znowu zagościło w świadomości polskich kibiców.
Niewątpliwie dzięki efektom pracy w Polonii zostałem dostrzeŜony przez kierownictwo PZPN-u i moje 
nazwisko pojawiło się w gronie kandydatów na nowego selekcjonera.
I tak doszliśmy do 21 listopada 1999 roku, kiedy łowiłem ryby przy nadmorskiej promenadzie Kyma Court w 
Limassol i zadzwonił wiceprezes Zbigniew Boniek, pytając, czy byłbym gotów pokierować reprezentacją 
Polski. Od 1 stycznia 2000 roku.
59
Zawsze ze szczęściem pod rękę
25 listopada 1999 roku ustaliliśmy w PZPN-ie, Ŝe na losowanie eliminacji mistrzostw świata 2002 do Tokio 
polecę z sekretarzem generalnym związku Zdzisławem Kręciną. Podobno miał to być takŜe sprawdzian 
mojego szczęścia, jakie mi towarzyszy przy tego rodzaju „loteriach". Ale poza tym odniosłem wraŜenie, Ŝe 
nikomu innemu nie chciało się tam lecieć.
No, bo to jednak szalona podróŜ. Najpierw przelot do Londynu, tam przesiadka i długa, bardzo długa, prawie 
dwunastogodzinna podróŜ. ChociaŜ w... 2002 roku taki wyczerpujący lot juŜ mnie nie przerazi.
Tak więc 5 grudnia wyruszyliśmy do stolicy Japonii. Podczas przesiadki w Londynie spałaszowaliśmy 
znakomitą sałatkę z krewetek i wypiliśmy po dwa wyborne piwa. W drodze do Tokio obejrzeliśmy dwa filmy 
z Jamesem Bondem, a potem „zmontowaliśmy" stolik z tyłu samolotu. Delektowaliśmy się brandy, a po jakimś
czasie dołączył do nas Walijczyk, przedstawiciel firmy „Sony" w swoim kraju. Popijał z nami bodaj godzinę, a 
następnie oddalił się spać. Chyba nie wytrzymał naszego tempa...
W samolocie nie mogłem zasnąć i dwanaście godzin nie zmruŜyłem oka. Hotel „Takanawa" od razu zrobił 
wspaniałe wraŜenie. Pierwszy kontakt z supernowocze-snością to... skomputeryzowana, podgrzewana deska 
klozetowa.

60
W dniu przylotu wzięliśmy udział w przyjęciu wydanym przez burmistrza Tokio. Kiedy tylko zobaczył mnie 
prezes maltańskiej federacji i szef komisji sędziów Joseph Mifsud, zostawił siedzących z nim przy stoliku 
Niemców, z Franzem Beckenbauerem, przybiegł do mnie z rozpostartymi rękami i wyściskaliśmy się na 
środku sali. Powstało lekkie zamieszanie, bo prawie nikt się nie orientował, z kim tak wylewnie wita się 
Mifsud. Natknąłem się na Andrzeja Placzyńskiego z firmy UFA oraz trenera reprezentacji Anglii Kevina 
Keegana, który przyjechał z Ŝoną i towarzysko brylował. Wymieniliśmy uwagi i Ŝyczenia, Ŝeby... znów na 
siebie nie wpaść w eliminacjach.
Ceremonię rozpoczęli bębniarze i w ogóle bębny towarzyszyły kaŜdemu spotkaniu i są charakterystycznym 
elementem na oficjalnych bankietach. Trzech półnagich facetów na scenie wali w jeden olbrzymi i trzy 
mniejsze bębny. Rytmy się zmieniają, po kilku minutach moŜna się do nich nawet przyzwyczaić. 
Przemówienie na szczęście krótkie. Wszyscy robią sobie zdjęcia. Jest wesoło i dystyngowanie. Jemy nóŜki 
krabów i sushi. Piwo teŜ znakomite.
Losowanie, losowanie, losowanie. Pierwsza refleksja: wylosowali nas z trzeciego koszyka. Zagramy z 
Norwegią, Ukrainą, Białorusią, Walią i Armenią. Mogło być gorzej. Piąta grupa raczej mało atrakcyjna, 
wyrównana, ale do przejścia.
Po powrocie do hotelu spotykamy się z przedstawicielami naszych grupowych rywali. Rozmowy są bardzo 
trudne. Norwegowie chcą decydować o wszystkim. TakŜe i o tym, by spotkanie w sprawie kalendarza 
eliminacji odbyło się u nich. Kategorycznie się nie zgadzam. Popierają mnie reprezentanci rosyjskojęzycznych 
federacji. Ustalamy, Ŝe spotkamy się 8 lutego w Warszawie. Norwegowie odchodzą od stołu i straszą, Ŝe i tak 
się nie dogadamy. Po pewnym czasie
sekretarz Kręcina jedzie z Białorusinami, Ukraińcami i Ormianami na kolację do miasta. Ja kładę się spać.
Podczas tokijskiego losowania olbrzymie zainteresowanie wzbudzał Pele - widać, jakim szacunkiem darzy go 
całe piłkarskie środowisko. KaŜdy biegł do niego, by zdobyć autograf i zrobić wspólne zdjęcie. Widać, Ŝe jest 
to wielka futbolowa osobowość i myślę, Ŝe w tej chwili nikt nie moŜe go przebić. Nawet Beckenbauer spieszył 
do Pelego, a nie odwrotnie. NiezaleŜnie od tego było widać, Ŝe swoją olbrzymią rolę do odegrania mają takŜe 
Niemcy. Zwłaszcza Franz był proszony przez przedstawicieli wielu stacji radiowych i telewizyjnych o 
skomentowanie na gorąco wyników losowania. On jako pierwszy zwrócił uwagę, Ŝe nasza grupa jest bardzo 
niebezpieczna. Albowiem kaŜdy kaŜdemu moŜe odebrać punkty. Jakoś szalenie skromnie „przemknął" przez 
to losowanie Aime Jacquet - trener aktualnych mistrzów świata. Przyjechał jako przedstawiciel Adidasa, nawet

Strona 21

Engel - Futbol na tak - Jerzy Engel, Maciej Polkowski

nie francuskiej federacji. Przechodził zupełnie nie zauwaŜony. Zwracało się uwagę na innych, ale na niego nie.
W Japonii byłem po raz pierwszy. Tokio wywarło na mnie wraŜenie zimnego miasta. Bloki, bloki i bloki. 
Zieleni niewiele. Wszędzie sterylna czystość, nie uświadczy się nigdzie nawet jednego papierka. Ponadto cały 
czas czuliśmy się z sekretarzem Kręciną obserwowani. Ale najbardziej utkwiły nam w pamięci bębny. 
Wszędzie te bębny...
Do tokijskiego hotelu „Takanawa" telefonowano do mnie wielokrotnie. Wypytywany o ewentualnych 
przyszłych eliminacyjnych przeciwników, odpowiadałem, Ŝe chciałbym wylosować Belgię, Austrię, 
Lichtenstein, Maltę, no i nie miałbym nic przeciwko Cyprowi. Po czym szybko dodawałem, Ŝe to jest równie 
prawdopodobne, jak trafienie szóstki w totka.
62

Mimo wszystko jednak nie narzekałem, bo udało nam się pewne rafy ominąć. „Zestaw", z jakim mieliśmy mieć
do czynienia, z Norwegią i Ukrainą, rokował jednak nadzieje. Przyznaję, Ŝe Ukrainy obawiałem się na równi z 
Rumunią. W trakcie losowania kilkakrotnie głęboko oddychałem - kiedy odpadła ewentualność trafienia na 
Rumunów, a potem Niemców i Anglików. Do licha, przecieŜ nie moŜe po wielekroć spadać kamień z serca. Na
kogoś wreszcie się trafia. Dlatego, kiedy Norwegowie znaleźli się w naszej grupie to., nawet się ucieszyłem. 
Ale do czasu...
Jak wspomniałem, rychło okazało się, iŜ Norwegowie potrafią, i to całkiem solidnie, popsuć humor. Kiedy 
spotkaliśmy się po losowaniu w Tokio, pierwsze wraŜenie było wręcz fatalne. Norwegowie zachowywali się 
nadzwyczaj arogancko, co było bardzo dziwne. Chcieli wszystkie podstawowe kwestie dotyczące kolejnego 
spotkania kalendarzowego ustalić od razu, na miejscu. Występowali z pozycji siły, byli losowani z pierwszego 
koszyka. Pani sekretarz ich piłkarskiego związku zakomunikowała, Ŝe poniewaŜ są najwyŜej notowani w 
rankingu, to będą ustalali pewne rzeczy w grupie. Od tego zaczęły się niesnaski. Od razu zaoponowałem. 
Walijczycy byli raczej cisi podczas tego spotkania i się nie odzywali. Z kolei Ukraińcy mieli jeden kłopot - ich 
waŜniejszy przedstawiciel nie znał angielskiego, więc ten... mniej waŜny musiał wszystko tłumaczyć i 
odpowiadać. Natomiast znakomitym facetem był gość, który reprezentował Armenię. Mówił perfekt po 
angielsku. Widać było, iŜ jest obyty w tego typu spotkaniach. Kiedy usłyszał, Ŝe neguję dominację Norwegii, 
natychmiast do mnie dołączył. Norwegowie chcieli robić spotkanie u siebie i w styczniu. Ormianin zapytany 
przez nich, dlaczego jest to niemoŜliwe, odpowiedział wprost:
63
- Nasze święta są w zupełnie innym czasie niŜ u was. W związku z tym my cały styczeń... hucznie ucztujemy!!!
Dlatego uczestniczenie w jakiejkolwiek konferencji jest wykluczone.
Kiedy Norwegowie natknęli się na tego typu argumenty, uznali, Ŝe się ich kompletnie lekcewaŜy i zrobiło się 
jeszcze bardziej nerwowo. Skandynawowie poprosili o wsparcie Walijczyków, ale chociaŜ tym było wszystko 
jedno, to tak uczynili. W tym momencie zaczęli rozmawiać ze sobą - po rosyjsku - Białorusini, Ukraińcy i 
Ormianie. Do tego grona dołączył świetnie władający rosyjskim sekretarz Kręcina. Norwegowie ze 
zdziwieniem skonstatowali, iŜ przy stole siedzą ludzie, który bardzo szybko się dogadują, rozumieją -oprócz 
nich i Walijczyków. Uświadomili sobie, Ŝe nie mają szans wygrania jakiegokolwiek głosowania...
Zaproponowałem, Ŝebyśmy się spotkali 8 lutego w Polsce i wtedy ustalimy kalendarz grupowych rozgrywek. 
Norwegowie nie od razu się zgodzili. Reszta natomiast przyjęła to znakomicie - moją propozycję poparł takŜe 
reprezentant Armenii, argumentując, Ŝe w lutym... będzie juŜ trzeźwy. Tak zakończyło się tokijskie spotkanie -
rozstaliśmy się w pewnej ogólnej niezgodzie. Norwegowie zdecydowanie na nie; Walijczycy ni tak, ni owak; 
ale i zawiązana została nić sympatii między sekretarzem Kręciną, a przedstawicielami rosyjskojęzycznych 
delegacji. To zaowocowało ich wspólną kolacją w mieście, o której juŜ wspominałem.
PZPN wystosował odpowiednie pisma z zaproszeniem do Warszawy. Znajdujący się w mniejszości 
Norwegowie musieli przystać na polską propozycję. Spotkanie odbyło się 8 lutego 2000 roku w hotelu „Jan III 
Sobieski". KaŜdy był solidnie przygotowany. Na przykład Ukraińcy przywieźli aŜ osiem wariantów 
terminarza.

W pewnej chwili wstał prezes Zbigniew Boniek i oznajmił:
-  Zgadzamy się z ukraińskim wariantem, ale pod jednym warunkiem, Ŝe tam, gdzie widnieje nazwa Ukraina, 
będzie napisane Polska. Reszta pozostaje bez zmian.
KaŜdy ciągnął w swoją stronę i nie moŜna było znaleźć wspólnego języka. Na przykład Ormianie oświadczyli, 
Ŝe przyjmą kaŜdy projekt, ale pod warunkiem, iŜ pierwszy mecz jest rozgrywany w Armenii. I w tym 

Strona 22

Engel - Futbol na tak - Jerzy Engel, Maciej Polkowski

momencie doszło do patowej sytuacji, bo kaŜdy chciał Armenię na pierwsze spotkanie, ale oczywiście u siebie. 
Trudno było dojść do porozumienia. W związku z tym szepnąłem prezesowi Bonkowi, Ŝe naleŜy zrobić 
wszystko, by doszło do losowania terminarza, bo liczę na swoje szczęście. Kiedy juŜ było po wszystkim, 
podszedł do mnie trener Norwegów Nils Johan Semb i powiedział:
- Słuchaj, nie wiem jak to robisz, ale naprawdę najlepszy układ gier ma Polska.
Rzeczywiście, prawie wszystko wypadło tak, jak chcieliśmy. Oprócz jednego. Marzyłem, by pierwszy mecz 
rozegrać u siebie, potem na wyjeździe i znowu u siebie. Tak myśleli wszyscy, bo kaŜdy chciał zacząć dobrze, a 
więc zwycięstwem przed własną publicznością. Ale, jak się okazało - po wygranej w Kijowie - ten wyjazd „na 
pierwszy ogień" nie jest taki straszny. Myślę więc, Ŝe los - takŜe w „Sobieskim" - nam sprzyjał. To cieszyło i 
pozwalało na umiarkowany optymizm.

Hiszpański debiut bez kapitana
Wszystko zaczęło się 19 stycznia 2000 roku. Niebo bez jednej chmurki, temperatura +16°C, kojący szum fal 
widocznego z okien hotelu „Sidi San Juan" Morza Śródziemnego - oto jak Alicante przywitało naszą futbolową
kadrę, która przybyła tu na kilkudniowe treningi przed towarzyskim meczem z Hiszpanią w Kartagenie.
Zdawaliśmy sobie sprawę, Ŝe pierwsze zgrupowanie to przede wszystkim wzajemne poznawanie się, dlatego 
od początku naszemu sztabowi przyświecała jedna myśl. To jest reprezentacja narodowa i wszystko musi być 
na najwyŜszym poziomie. PrzecieŜ po to jesteśmy, by pomóc zespołowi w walce z przeciwnikiem. Z dnia na 
dzień rosło wzajemne zaufanie.
Myślę, Ŝe zawodnicy przekonali się, Ŝe wszystko jest bardzo dobrze poukładane. Wiele czasu poświęciliśmy 
na rozmowy indywidualne i grupowe, na spacery. Ten okres sprzyjał wzajemnemu poznaniu się oraz 
wdroŜeniu do pracy reprezentacyjnej. To pierwsze „zderzenie" było znakomite. Odniosłem wraŜenie, Ŝe 
piłkarze, którzy byli w Hiszpanii, chcieli za wszelką cenę dobrze się pokazać, dobrze wypaść - deklarowali 
pełną współpracę. To zawodnicy pierwsi zaczęli mówić o nowym oddechu w kadrze - Ŝe nie ma grupek, ale 
jeden wielki zespół, jedna rodzina. Przebywaliśmy w świetnych warunkach, wszystko było profesjonalnie 
zorganizowane. To sprzyjało spokój-
66
nym przygotowaniom do arcycięŜkiego meczu z Hiszpanią-
Prawdę powiedziawszy, z konieczności zbudowano kadrę, która w duŜym stopniu była złoŜona z 
zawodników srających w polskich klubach. Musiałem pominąć wielu tak znanych reprezentantów, jak Piotr 
Świerczewski, Jacek Bąk, Tomasz Kłos, Jerzy Dudek, Tomasz Hajto, Adam Ma-tysek, Andrzej Juskowiak i 
inni... Trzeba zdać sobie równieŜ sprawę, Ŝe to wszystko odbywało się w atmosferze niepewności w Polsce w 
stosunku do reprezentacji. Nie było wiadomo, czy jeŜeli ktoś nie moŜe przyjechać na zgrupowanie kadry, to 
kryje się za tym podtekst, Ŝe nie chce przyjechać. Bo wtedy tego typu sugestie ukazywały się w niektórych 
gazetach.
Rozmawiałem z kaŜdym, ze wszystkimi zawodnikami -wiedziałem, na kogo mogę liczyć, a na kogo nie. 
Szczególnie waŜna była dla mnie obecność kapitana poprzedniej reprezentacji, Tomasza Wałdocha. Osobiście 
rozmawiałem z trenerem Schalke 04, Huubem Stevensem, który potwierdził, Ŝe nie będzie problemu z 
przyjazdem Tomka na spotkanie z Hiszpanami. Wałdoch dostał więc powołanie. Ale niemiecki zespół doszedł
do finału turnieju w Turcji, gdzie zagrał z Feyenoordem. Stevens, któremu zaleŜało na pokonaniu zespołu z 
rodzinnego kraju, zatelefonował do mnie, Ŝe bardzo mu przykro, ale ma w druŜynie mnóstwo 
kontuzjowanych, nie ma kim grać i musi zmienić poprzednią decyzję, więc Wałdocha nie puści. Odbyliśmy 
ponad godzinną rozmowę, bardzo ostrą. Byłem mocno zdenerwowany. Nie ma nic gorszego, jak rozpoczynać 
takie spotkane bez kapitana. Tylko dlatego, Ŝe trener klubowy chciał Wygrać jakiś tam mało liczący się turniej.
Absencja Wałdocha stała się jeszcze bardziej widoczna z powodu tego, co zaszło w kadrze Hiszpanii. 
Gospodarze
67
pokazali zupełnie inny stosunek do reprezentacji. To właśnie wtedy nasi piłkarze mogli naocznie przekonać 
się o niezwykle istotnej sprawie. Powołanie nie jest dla klubu, który jest tylko poinformowany, ale dla 
zawodnika. To piłkarz podejmuje decyzję, a nie trener. Dlatego byłem zdziwiony, Ŝe do mnie telefonowali 
trenerzy i menedŜerowie, albowiem mnie rozmowa z nimi absolutnie nie interesowała. Od tego meczu 
jednoznacznie dałem do zrozumienia wszystkim kadrowiczom, Ŝe w przyszłości nie interesują mnie spory 
klubów oraz menedŜerów. Bo nie menedŜerowie, nie trenerzy obcych klubów będą ustawiać mi reprezentację.

Strona 23

Engel - Futbol na tak - Jerzy Engel, Maciej Polkowski

Decydować - czy ktoś przyjedzie, czy nie. To tylko i wyłącznie osobista decyzja piłkarza.
W tym właśnie bardzo pomogli Hierro i Raul. Pomimo Ŝe prezes i trener Realu Madryt nie wyrazili zgody na 
ich wyjazd na mecz towarzyski z Polską, to zawodnicy spakowali torby i dali do zrozumienia - niech szefowie 
sami rozstrzygają tę kwestię z federacją, ale dla nich reprezentacja kraju jest najwaŜniejszym zespołem, w 
jakim występują.
Po spotkaniu z Hiszpanią uświadomiłem wszystkim kadrowiczom, Ŝe reprezentantem kraju nie jest ten 
zawodnik, który zakłada koszulkę z orzełkiem na mecz. Reprezentantem jest ten, kto czuje się nim przez cały 
czas. Styczniowy mecz w Kartagenie wyjaśnił kilka kwestii tego typu, a jednocześnie dał do zrozumienia 
piłkarzom, Ŝe od tej „filozofii reprezentacyjnej" odejścia nie ma.
O początkach pracy z kadrą oraz konfrontacjach styczniowej z Hiszpanią i lutowej z Francją powiedziałem 
kiedyś, Ŝe moŜna to porównać do sytuacji słabo przygotowanego boksera wychodzącego do walki z Mikem 
Tysonem. Warto sobie uświadomić, na co się porwaliśmy.
Po raz pierwszy w Ŝyciu - 26 stycznia 2000 roku na Esta-dio Municipal Cartagonova - poprowadziłem w 
meczu
z Hiszpanią reprezentację Polski. Rywala nie dobierałem. Był wyśmienity - jedna z najlepszych narodowych 
jedenastek świata. Doprawdy niełatwo wyobrazić sobie trudniejszy debiut. Przyniósł przegraną 0:3.
Przede wszystkim naleŜy zacząć od tego, Ŝe styczniowe zgrupowanie doszło do skutku wyłącznie dlatego, Ŝe 
podjęliśmy w PZPN-ie decyzję, iŜ nie będziemy zrywać wcześniejszych zobowiązań. Dziś mogę przyznać 
otwarcie -chciałem ten mecz odwołać!
Dla Polski gra w styczniu, z takim silnym przeciwnikiem, jak Hiszpania to pewna poraŜka. Ze szkoleniowego 
punktu widzenia i nie tylko. Z góry moŜna było zakładać, Ŝe w tym spotkaniu wypadniemy źle. Jednak 
zdecydowaliśmy, pomimo wszelkich niekorzystnych przesłanek, Ŝe dołoŜymy wszelkich starań, by je rozegrać
i się nie skompromitować. Zdawaliśmy sobie sprawę, Ŝe Hiszpanie w styczniu są w bardzo dobrej formie. 
Zagrali z nami przed konfrontacją z Anglią w eliminacjach mistrzostw Europy, kiedy potrzebowaliśmy 
dobrego przeciwnika u siebie, ale w zamian za to zaŜyczyli sobie rewanŜu na początku roku. Musieliśmy więc 
dotrzymać umowy.
Nasi piłkarze, którzy wystąpili na stadionie w Kartage-nie, włoŜyli w ten mecz więcej wysiłku, aniŜeli w 
jakikolwiek inny. Pokazali wszystko, co umieją w danym momencie. NaleŜy się im wiele ciepłych słów. 
Stwierdzam, Ŝe było tylko 0:3. Pamiętamy, co się działo w tym czasie w Polsce. Prorokowano, Ŝe 
przywieziemy kompromitujący wynik. Stawiano na naszą przegraną minimum 0:5 lub 0:6. A jednak nawet 
dzisiaj oceniam, Ŝe dwóch, z tych trzech bramek, moŜna było uniknąć.
Nasz zespół przystąpił do gry moŜe nie tyle przestraszo-ny/ co stłamszony atmosferą, jaka panowała w 
Hiszpanii. Przed spotkaniem cały tydzień oglądaliśmy w tamtejszej
69
telewizji urywki z meczu, który jesienią 1999 roku rozegraliśmy z rywalami w Polsce. Te fragmenty były dla 
nas szalenie przykre. Gospodarze, tworząc specyficzną atmosferę, pokazywali wszystkie brzydkie momenty 
rywalizacji na stadionie Legii. A szczególne nasilenie nastąpiło w dniu spotkania.
Jak pamiętamy, najpierw w 16. minucie Jacek Krzynó-wek popełnił błąd, którego nigdy w Ŝyciu nie zrobił i 
najprawdopodobniej nigdy juŜ nie zrobi. Po otrzymaniu piłki w prezencie Raul nie miał problemów z 
pokonaniem Maj-dana. Do przerwy mecz nie wyglądał najgorzej: był w miarę wyrównany - kilka ciekawych 
polskich akcji i bardzo dobrzy Hiszpanie. W przerwie Krzynówek był kompletnie załamany i nie chciał wyjść 
na drugą połowę. Co budujące - starsi koledzy - Iwan, Zieliński i jeszcze inni - podeszli do niego i pocieszali. 
Powiedzieli, Ŝe to się da nadrobić i strzelimy bramkę. A błąd kaŜdemu moŜe się przydarzyć.
Przed meczem starałem się nie paraliŜować zawodników tym, Ŝe Hiszpanie są o wiele lepsi i praktycznie nie 
będziemy w tym meczu istnieć. Mieliśmy do zrobienia swoje. Chciałem skupić piłkarzy na wykonaniu 
własnych zadań, a nie na przeciwniku, gdyŜ wszyscy znali jego klasę. Chodziło mi o to, Ŝeby ten zespół był na 
boisku... zespołem. śeby się to nie przerodziło w pojedynki zawodnika z zawodnikiem, bo nie mamy szans. 
Sami piłkarze zachęcali się, mobilizowali, Ŝe muszą się na boisku wzajemnie wspierać. Było widać olbrzymią 
mobilizację, ale jednocześnie róŜnicę, której przyczyną była gra w styczniu - co do przerwy nadrabiano 
ambicją oraz ze-spolowością.
* Druga połowa, kiedy gracze byli juŜ zmęczeni, wykazywała coraz większą dysproporcję. Pogłębiała się ona 
po wejściu kolejnych rezerwowych. Błędy obrony, która nie
upilnowała Urzaiza w 55. i 58. minucie, sprawiły, Ŝe przegraliśmy 0:3. Warto jednak zauwaŜyć, Ŝe z Hiszpanią 
silniejszą niŜ ta, która wystąpiła w finałach Euro 2000. TuŜ po meczu pogratulowałem zawodnikom postawy. 

Strona 24

Engel - Futbol na tak - Jerzy Engel, Maciej Polkowski

Nie starczyło umiejętności, właściwego przygotowania, ale starczyło odpowiedzialności, dyscypliny i, 
powiedziałbym, polskiego charakteru. Przegrywaliśmy 0:3 od 58. minuty, ale walczyliśmy do końca o jak 
najkorzystniejszy wynik.
Pojawiły się artykuły - napastliwie, czasami ironicznie traktujące sprawy druŜyny narodowej. Oczywiście były
one podsycane wypowiedziami niektórych osób znanych w środowisku, którym zaleŜało na tym, Ŝeby obraz 
nowej reprezentacji był przedstawiany w krzywym zwierciadle. Natomiast zupełnie inna ocena tego meczu 
panowała wśród kadrowiczów. To mnie szalenie cieszyło. Oni przecieŜ zdawali sobie sprawę, Ŝe nie byli w 
stanie zrobić niczego więcej. Mało tego - tuŜ po meczu twierdzili, Ŝe jak na ten okres i ten kadrowy zestaw to 
naprawdę nie było tak źle. Telefonował Tomasz Wałdoch, telefonowali inni, którzy nie mogli być powołani i 
było im przykro, Ŝe nie mogli pomóc, ale gratulowali postawy. Dlatego zawsze o tych, którzy grali w 
Hiszpanii, będę się wypowiadał z wielkim szacunkiem i przypominał ten styczniowy mecz, poniewaŜ ci 
zawodnicy stanęli na wysokości zadania. Przegrali, ale nie polegli.

71
Na Stade de France bez lęku
23 lutego 2000 roku zmierzyliśmy się z Francją na Stade de France w Saint-Denis. To spotkanie miało dla 
zespołu oraz dla mnie szczególne znaczenie. Podjęliśmy wyzwanie stawienia czoła aktualnym mistrzom 
świata. Nikt wtedy nie miał pojęcia, Ŝe 2 lipca trójkolorowi zostaną mistrzami Europy 2000.
Po meczu z Hiszpanią mówiłem, Ŝe spotkanie z Francją będzie zupełnie innym meczem. Wiedziałem, Ŝe 
zawodnicy grający w zagranicznych klubach będą przygotowani fizycznie w takim samym stopniu, jak 
francuscy piłkarze. Wręcz zapraszałem kibiców na mecz na Saint-Denis, przewidując, Ŝe będzie to dobre 
widowisko. Liczyłem, iŜ nawiąŜemy równorzędną walkę z Francuzami. I tak się stało.
To właśnie po tym spotkaniu cała Europa zaczęła mówić o Jerzym Dudku. Nie bez powodu uznano, Ŝe 
dwiema gwiazdami lutowego meczu byli Zinedine Zidane i właśnie Dudek. Spotkanie pokazało polskim 
kibicom, Ŝe z aktualnym mistrzem świata przez większość spotkania graliśmy jak równy z równym. Dopiero 
w końcówce, w 87. minucie, gospodarze zapewnili sobie wygraną.
Mimo poraŜki miałem prawo do zadowolenia. Podczas konferencji prasowej trener rywali, Roger Lemerre, 
powiedział oficjalnie, Ŝe byliśmy lepsi w pierwszej połowie i naleŜała nam się bramka. A co więcej, gdybyśmy 
ją zdobyli, to najprawdopodobniej Francuzi by nie wygrali. Nie była
to kurtuazja, ale rzetelna i realna ocena dokonana przez trenera mistrzów świata.
Na lutowy mecz naleŜy więc spojrzeć i pod takim kątem: to wówczas ujawnił się rzeczywisty potencjał 
reprezentacji, która przekonała się, Ŝe moŜe coś osiągnąć. Zawodnicy uwierzyli w siebie i w to, iŜ moŜe 
powstać nowa, ciekawa druŜyna. Podczas spotkania z Francuzami zrodziła się solidna obrona. Czwórka - 
Tomasz Kłos, Tomasz Wałdoch, Jacek Bąk i Michał śewłakow - rzeczywiście spisywała się znakomicie, a 
przecieŜ byli jeszcze Tomasz Hajto i Jacek Zieliński. Jako środkowy pomocnik świetnie zagrał Piotr 
Świerczew-ski. Postawiłem na Bartka Karwana na prawej pomocy. Nie mógł być brany pod uwagę podczas 
meczu z Hiszpanią, bo przechodził zapalenie płuc. Cieszę się, Ŝe zagrał i pokazał się z bardzo pozytywnej 
strony. W pierwszej połowie był nawet bliski zdobycia bramki. Jego występ przeciwko Francuzom był dla 
niego w jakimś sensie momentem przełomowym. MoŜna było uwierzyć, iŜ będzie grał coraz lepiej. RównieŜ 
zdecydowanie lepiej niŜ w meczu przeciwko Hiszpanom zaprezentował się Krzynówek. Walka z Thuramem 
nie jest prostym zadaniem. Jacek udowodnił, iŜ w przyszłości będziemy mogli na niego liczyć, chociaŜ w 
Polsce medialnie spisano go na straty po pamiętnym błędzie na stadionie w Kartagenie.
Przygotowania do występu na Saint-Denis trwały bardzo długo. Przede wszystkim jeździłem po klubach, bo 
przecieŜ naleŜało wzajemnie się poznać z zawodnikami. Między innymi pojechałem do Francji na mecz 
Auxerre (Kłos) z Lyonem (Bąk). W belgijskim Mouscron zobaczyłem, po długiej przerwie, Marcina i Michała 
śewłakowów. W wygranym 5:2 spotkaniu z Aalst Marcin strzelił dwa go-H a dwie bramki „wyłoŜył"; na 
obronie bardzo dobrze prezentował się Michał. Podczas pobytu w Niemczech wi-
działem mecz, w którym Piotr Reiss nieźle „pokręcił" Vi-centa Lizarazu. Solidność gry Tomaszów Wałdocha i 
Hajty nie podlegała dyskusji. Te obserwacje, podróŜe i rozmowy sprzyjały rodzeniu się nowych pomysłów na 
reprezentację. Tak więc skład kadry na mecz z Francją był zupełnie inny niŜ na mecz z Hiszpanami.
Przed tym meczem nie lękałem się o końcowy wynik. Przeciwnie - byłem pewien, Ŝe Polska rozegra dobre 
spotkanie. Nie wykluczałem, iŜ przy właściwym zrealizowaniu zadań taktycznych oraz szczęśliwym rozwoju 
sytuacji jesteśmy w stanie nawet zwycięŜyć!

Strona 25

Engel - Futbol na tak - Jerzy Engel, Maciej Polkowski

Lubię być na stadionie wcześniej, zanim rozegram mecz. Lubię spokojnie usiąść, popatrzeć na stadion. Jeszcze 
w ciszy i skupieniu poddać się pierwszemu wraŜeniu, wyobrazić sobie, jak to wszystko będzie wyglądało. Na 
Stade de France pojechałem ze znanym menedŜerem Tadeuszem Fogielem. Chyba był bardzo zdziwiony, Ŝe 
spędziłem tyle czasu na zupełnie pustym stadionie. Usiadłem na krzesełku i patrzyłem na murawę, która była 
mocno zryta, bo wcześniej odbyło się spotkanie rugbistów. Na Saint-Denis byłem pierwszy raz w Ŝyciu. 
Wywarł na mnie niesamowite wraŜenie. Jest to jeden z najpiękniejszych stadionów. Taki architektoniczny, 
sportowy „cud świata", odwiedzany rokrocznie przez co najmniej milion turystów. I to imponujące zaplecze 
dla piłkarzy! Wielkość szatni, ich funkcjonalność są wprost poraŜające - w stosunku do tego, co mamy w kraju.
Nie widzę moŜliwości nawet jakiegoś przybliŜonego porównania. Sam „pokoik" trenerski, przy szatni, 
wystarczyłby na... dwa biura naszego piłkarskiego związku, dla wszystkich pracowników. Oprócz tego, 
pomieszczenia do odnowy biologicznej, baseny, miejsce do rozgrzewki. Wszystko jest tak skomponowane, Ŝe 
przedmeczowe napięcie jakoś się roz-
74
pływa w olbrzymiej przestrzeni. Człowiek czuje się swobodny, rozluźniony...
To było zupełnie coś innego niŜ w Hiszpanii. We Francji odczuwało się atmosferę wielkiego widowiska. 
Przygotowałem dla trenera Lemerre'a okolicznościową plakietkę. Dzięki Tadeuszowi Fogielowi spotkałem się 
z nim jeszcze przed meczem. Lemerre był mile zaskoczony, a po chwili przyniósł mi w prezencie koszulkę 
Stephana Guivarc'ha. ZaŜartowałem, Ŝe mam jednego pewniaka, który dziś nie wyjdzie z powodu... braku 
koszulki. To rozbawiło wszystkich tam obecnych, ale Guivarc'h rzeczywiście nie zagrał.
TuŜ przed meczem powiedziałem piłkarzom, Ŝe dzisiaj będziemy „częścią" tego wielkiego widowiska. śeby 
czuli się na boisku pewnie i grali swoje, bo stać ich na wiele. Rzeczywiście, dostosowali się do klasy rywala. 
Jestem przekonany, Ŝe ten mecz zapisał się w pamięci kibiców jako dobry spektakl.
Od pierwszej sekundy dąŜyliśmy do zwycięstwa. W pierwszej połowie stworzyliśmy trzy sytuacje, z których 
mogły paść bramki, a rywale Ŝadnej. Dlatego w przerwie pochwaliłem zawodników za bardzo dobrą, mądrą i 
rozsądną grę. Ale to nie oznaczało, Ŝe wszystko było idealnie. Nadal brakowało skuteczności. Do 87. minuty 
utrzymywał się bezbramkowy remis...
Doszło do zupełnie niepotrzebnego faulu Jacka Bąka. Potem zawodnicy tworzący mur podczas wykonywania 
rzutu wolnego przez Zidane'a popełnili błąd. Bramkarz musi być pewien, Ŝe piłka moŜe przejść wszędzie, ale 
nie przez mur. Dlatego najbardziej było mi Ŝal Dudka, bo „puścił" bramkę, która normalnie paść nie powinna.
TuŜ po meczu odczuwaliśmy wielki niedosyt. Bo przecieŜ, jeśli się ma w ręku moŜliwość remisu z aktualnym 
mistrzem świata, to nie wolno tego w ostatniej chwili wy-
75
puścić. Zawodnicy w szatni nie byli podłamani, jednak wyczuwało się Ŝal, iŜ nie udało się utrzymać 
korzystnego wyniku. Od tego meczu juŜ nie zmieniałem obrony (wyjątkiem była kontuzja Bąka) ani 
Świerczewskiego. Jeśli chodzi o pomoc i atak szukałem nadal. Miały mi w tym pomóc kolejne cztery 
towarzyskie mecze przed startem w eliminacjach mistrzostw świata 2002 roku.

Nie wolno oszukiwać...
Spotkaniem z Ukrainą reprezentacja biało-czerwonych miała rozpocząć występy w eliminacjach mistrzostw 
świata 2002 roku. Podczas kolejnych czterech towarzyskich konfrontacji wszystko było podporządkowane 
temu celowi. Tak więc zanim nasi piłkarze wybiegli na murawę Stadionu Narodowego w Kijowie, 29 marca 
2000 roku odbył się w Debreczynie mecz z Węgrami - zakończony bez-bramkowym remisem.
Zanosiło się, Ŝe będzie to raczej łatwe spotkanie. Nagle zaczęto odliczać czas, od jakiego reprezentacja nie 
zdobyła bramki. To ciągnęło się jeszcze z okresu mojego poprzednika i chciano udowodnić, Ŝe ten „kompleks" 
będzie narastał. Niemal wszyscy Ŝyli nadzieją, iŜ juŜ właśnie w Debreczynie zostanie przełamana snajperska 
niemoc. Węgrzy oddali tylko jeden strzał, i to wprost w bramkarza, natomiast nie stworzyli ani jednej sytuacji. 
Mieliśmy aŜ siedem okazji, jednak fatalnie zawiodła skuteczność. Potwierdziło się, iŜ musimy szukać innych 
rozwiązań personalnych w ataku. Wiara niektórych dziennikarzy przerodziła się w wiarę kibiców, Ŝe brak 
Andrzeja Juskowia-ka sprawił, iŜ nawet inni napastnicy nie są w stanie zdobyć bramki.
26 kwietnia zagraliśmy w Poznaniu z Finlandią. Był to pierwszy występ biało-czerwonych przed własną 
publicznością. Wynik bezbramkowy.
77
Cały czas myśleliśmy o batalii na Ukrainie, eliminacje jednak to nie tylko mecze wyjazdowe. Ten jeden, jedyny 
mecz w kraju miał wykazać, czy jesteśmy w stanie stworzyć wiele sytuacji i gładko wygrać u siebie. Ale to 

Strona 26

Engel - Futbol na tak - Jerzy Engel, Maciej Polkowski

spotkanie zapamiętałem przede wszystkim jako ciąg bardzo nieprzyjemnych, zarówno dla mnie, jak i piłkarzy 
zdarzeń, które miały miejsce wokół murawy przed, w przerwie i po grze. Mój serdeczny przyjaciel, reŜyser 
Janusz Zaorski, powiedział, Ŝe czegoś takiego ani on, ani jego scenarzyści by nie wymyślili.
Pomeczowa konferencja prasowa była bardzo nerwowa. Krytykowano sposób gry reprezentacji oraz to, Ŝe 
znowu nie strzeliliśmy bramki. Oczywiście z wieloma zarzutami naleŜało się zgodzić, ale tylko nieliczni 
przyjmowali do wiadomości, Ŝe był to wyłącznie etap przygotowań. Kiedy po konferencji wróciłem do szatni i
usiadłem zasępiony, podeszli do mnie Tomasz Wałdoch oraz Piotr Świerczew-ski i powiedzieli:
- Panie trenerze, niech pan się nie martwi. PrzecieŜ nie przegraliśmy, a co najwaŜniejsze, przyjdzie czas i na 
bramki, i na zwycięstwa. Rzeczywiście gra nam się coraz lepiej.
Dlatego nie dawałem ponieść się emocjom i mimo narastającej - w niektórych gazetach - krytyki nadal robiłem 
swoje.
4 czerwca w Lozannie przegraliśmy z Holandią 1:3. Honorową bramkę zdobył w 38. minucie Paweł 
Kryszałowicz. Wreszcie, po 661 minutach, została przełamana strzelecka niemoc reprezentacji.
Uczulałem zawodników, Ŝe najwaŜniejszą sprawą będzie ich przygotowanie fizyczne. Większość lig 
zakończyła rozgrywki, by ekipy narodowe miały czas na przygotowanie do finałów mistrzostw Europy. 
Holendrzy byli w fazie zwyŜkującej formy, a nasi gracze myśleli bardziej o waka-
78
ciach- Dlatego dla kaŜdego sporządziłem indywidualny rogram utrzymania dyspozycji fizycznej, ale 
zdecydowana większość stwierdziła, Ŝe mają swoje programy i nie mamy się czego obawiać. Tylko Tomasz 
Zdebel poprosił o przysłanie planu opracowanego przez nas.
Po przyjeździe na zgrupowanie do Szwajcarii okazało się, Ŝe nastąpiła totalna pomyłka. Właściwie wszyscy 
zawodnicy, którzy grają za granicą, przyjechali nieprzygotowani do meczu. Kiedy zobaczyłem wyniki badań 
piłkarzy, powiedziałem im, Ŝe ten mecz będzie dla nich nauczką. Oczywiście, jeśli się chce być reprezentantem
kraju. Są bowiem sprawy, których nie wolno lekcewaŜyć. Przeprowadziłem wieczorną odprawę z graczami 
stanowiącymi trzon kadry i powiedziałem, Ŝe albo chcemy rzeczywiście coś wspólnie zrobić, albo się 
rozstaniemy, bo nie wolno oszukiwać polskich kibiców.
Paradoksalne - to właśnie w Lozannie przełamaliśmy strzelecką niemoc. PoniewaŜ po pierwszej połowie był 
remis 1:1, w przerwie trener Holendrów Frank Rijkaard wpadł w furię. Krzyczał, Ŝe jeŜeli nie wygrają, to będą 
mieli zakaz opuszczania ośrodka przygotowań i będą patrzeć wyłącznie na siebie aŜ do finałów mistrzostw 
Europy.
Właśnie po tym spotkaniu wiele się u nas zmieniło. Przede wszystkim mentalnie. UwaŜam, Ŝe w Lozannie 
byliśmy świadkami swoistego futbolowego moralnego czyśćca. Od tego meczu raz na zawsze skończył się 
problem przygotowania fizycznego. Potwierdziły to następne spotkania.
16 sierpnia w Bukareszcie, dzięki debiutanckiej bramce Emmanuela Olisadebe w 79. minucie, zremisowaliśmy 
z Rumunią 1:1.
Jechaliśmy do Bukaresztu, wiedząc, Ŝe nie daje się nam większych   szans   na   uzyskanie   przyzwoitego   
wyniku
79
z ćwierćfinalistą mistrzostw Europy 2000. Dla mnie był to rzeczywisty sprawdzian przed kijowskim startem w
eliminacjach mistrzostw świata. Byłem pewien, Ŝe właśnie od występu w Bukareszcie zacznie się nasza droga 
w górę. Na kaŜdej odprawie podkreślałem, Ŝe Rumunia jest mocniejsza niŜ Ukraina - więc jeŜeli w Bukareszcie
zagramy jak równy z równym, to...
Kiedy po meczu wszedłem do naszej szatni, panował w niej znakomity nastrój. Mijał dopiero szesnasty dzień 
sierpnia, ale zobaczyłem, Ŝe nasi piłkarze uwierzyli, iŜ wygrana na Ukrainie jest moŜliwa.

wiktoria
2 września 2000 roku wystartowaliśmy w eliminacjach mistrzostw świata 2002 r. Przeciwnikiem była znacznie 
wyŜej notowana Ukraina, prowadzona przez Walerego Ło-banowskiego. Mecz na Stadionie Narodowym w 
Kijowie zakończył się naszym wspaniałym zwycięstwem 3:1.
Musimy sobie zdać sprawę, Ŝe wszystko, co robiliśmy w okresie przygotowawczym, to były tylko przedbiegi. 
Trener moŜe z druŜyną wygrać wszystkie mecze kontrolne, mieć znakomitą prasę, świetną opinię, ale jeśli nie 
zwycięŜy w spotkaniach o punkty, to praktycznie się nie liczy. MoŜe natomiast dojść do odwrotnej sytuacji, Ŝe 
w okresie przygotowawczym przegrywa się wszystkie mecze kontrolne, ale jeśli zdobywa się punkty, 

Strona 27

Engel - Futbol na tak - Jerzy Engel, Maciej Polkowski

wszystko inne nie ma większego znaczenia.
Tak było i w naszym przypadku. W Polsce bardzo róŜnie patrzono i oceniano nasze przygotowania. Nie brano
pod uwagę, Ŝe ponieśliśmy trzy poraŜki z „moŜnymi" nie tylko europejskiego futbolu, bo Hiszpanią, Francją i 
Holandią. Trzy inne towarzyskie spotkania zremisowaliśmy. Pamiętam, Ŝe Jan Tomaszewski napisał w swoim 
felietonie mniej więcej coś w takim duchu: „Były trzy poraŜki, trzy remisy, czas więc na trzy zwycięstwa". 
Prawda jest jednak taka, Ŝe optymistów wierzących w nasz zespół przed spotkaniem na Ukrainie było w 
Polsce bardzo niewielu. Niemal wszyscy byli nastawieni negatywnie, czego dowodem
Kijowska
rozmowa jednego z dziennikarzy z moją Ŝoną. Powiedział: „Proszę pani, na razie tej krytyki i tak jest jeszcze 
niewiele. Jak mąŜ przegra na Ukrainie, to dopiero pani zobaczy, jak będziemy go krytykować". Na to Ŝona 
odpowiedziała: „Naprawdę pan mnie dziwi. Dlaczego pan od razu nastawia się na poraŜkę? ". Ale właśnie 
takie było nastawienie i odczucie większości dziennikarzy oraz kibiców.
Zdecydowaliśmy się na jeŜdŜenie po Polsce i wyjaśnianie wielu kwestii. Między innymi z Józefem 
Młynarczykiem uczestniczyłem w spotkaniu z dziennikarzami ze środowiska łódzkiego. Był to znakomity 
mityng, chociaŜby z tego względu, Ŝe gazety w Łodzi niesłychanie ostro krytykowały kadrę i mnie osobiście. 
Pojechałem więc, by wyjaśnić wszelkie kontrowersje, które były przedstawiane w sposób karykaturalny i 
wynaturzony. Po dwugodzinnej wymianie poglądów niemal wszystko zaczęło wyglądać inaczej. Przekonałem
się, Ŝe dziennikarze byli źle informowani, negatywnie nastawieni do reprezentacji. Myślę, Ŝe wszyscy sobie 
uzmysłowili, iŜ nie jesteśmy Francją czy Brazylią, ale zespołem średniej klasy europejskiej. KaŜdy mecz jest dla
nas tak samo cięŜki i tak samo trudny. KaŜdy trzeba traktować równie powaŜnie. Dopiero cięŜka praca wielu 
osób mogła wyprowadzić nasz zespół narodowy na szersze wody.
Potem pojechałem z Władysławem śmudą do Katowic na spotkanie z tamtejszymi dziennikarzami. Zanim 
rozpoczęła się dyskusja, zaprezentowano na wideo 8 ostatnich minut z sierpniowego meczu z Rumunią i 
zapytano, czy z takim zespołem i taką grą mamy czego szukać na Ukrainie. A jednak po kilku godzinach 
rozstawaliśmy się w zupełnie innych nastrojach.
UwaŜam, Ŝe te podróŜe po kraju były konieczne. To, co kibic usłyszy bądź wyczyta, przyjmuje jako pewnik i 
zgod-
l
nie z tym reaguje. Cokolwiek by się jednak powiedziało czy napisało, wszystko zaleŜało od wyniku na 
Ukrainie.
Atmosfera przed spotkaniem była gorąca i niesamowicie podgrzewana. Wszyscy znajdowali się w stanie 
gotowości bojowej i jednocześnie niepewności, co tak naprawdę się wydarzy. Wiedzieliśmy, Ŝe nie będą grać 
kontuzjowani Paweł Kryszałowicz i Jacek Bąk. To zmąciło nam nastrój, bo liczyliśmy na obu piłkarzy, a 
szczególnie na Bąka, za którego wystąpił Jacek Zieliński.
Spotkanie na Ukrainie było dla nas bardzo trudne. Zakładałem, Ŝe jesienią musimy zdobyć minimum sześć 
punktów. Liczyłem, Ŝe da to bezpośredni kontakt z czołówką grupy piątej i nikt daleko nie odskoczy. Co 
więcej -będzie to dobra pozycja wyjściowa do walki o awans.
Rachunek był prosty - wygranie dwóch eliminacyjnych spotkań rozgrywanych u siebie, a ewentualny dobry 
wynik w Kijowie miał być potraktowany jako miła nadwyŜka. Przed kijowskim występem zawodnicy 
pracowali znakomicie. To wpłynęło na budowę dobrej atmosfery. Kulminacyjnym punktem były badania, 
których wyniki potwierdziły świetne przygotowanie zawodników. To poprawiło humory, bo okazało się, iŜ 
wszyscy wiedzieli, po co przyjechali na zgrupowanie. Byli w pełni świadomi, Ŝe rozpoczyna się walka o 
punkty.
Lot do Kijowa, w-gronie VIP-ów, odbywał się w atmosferze lekkiego, pozytywnego napięcia. Ci ludzie - 
poczynając od profesora Zbigniewa Religi, a na Olafie Lubaszen-ce kończąc - są nastawieni optymistycznie. W 
rozmowach odczuwało się wiarę, iŜ na Ukrainie nie będzie źle.
Kiedy wyszliśmy z samolotu na kijowskim lotnisku, lało
jak z cebra. Ale okazało się, Ŝe boisko było znakomicie
Przygotowane - ani śladu kałuŜy. Podczas wieczornego
reningu jeszcze nikt nie znał składu pierwszej jedenastki.
Popisową partię psychologiczną odgrywał Tomasz Wał-doch, który wszystkich niesamowicie mobilizował. Z 
minuty na minutę wzrastało poczucie pewności, Ŝe zespół wykona powierzone mu zadanie i nazajutrz 
podejmie walkę. Po kolacji, jak zwykle, obszedłem pokoje i poinformowałem zawodników, kto zagra. 
Rozumiem pewne rozczarowanie tych, którzy pozostali na rezerwie, ale przecieŜ wystąpić moŜe tylko 

Strona 28

Engel - Futbol na tak - Jerzy Engel, Maciej Polkowski

jedenastu...
Rankiem w dniu meczu spotkałem się z VIP-ami. Omówiłem, jak wyglądają nasze załoŜenia walki i wszyscy 
byli bardzo zadowoleni, Ŝe nie mamy zamiaru poprzestać na obronie, ale atakować i szukać szansy 
zdobywania bramek. Przed samym meczem połoŜyłem się, Ŝeby się odpręŜyć i -co nigdy mi się nie zdarza - 
usnąłem na jakieś trzydzieści minut. Śnił mi się wielki poŜar. Wyszedłem na korytarz, aby kogoś spytać, co 
oznaczają płomienie w takim momencie. Zobaczyłem dyrektora Tomasza Kotera. Ten stwierdził, Ŝe takŜe 
zasnął, ale obudził się o godzinie 13.31.1 teraz nie wie, czy będzie 1:3, czy raczej 3:1.
Na mecze eliminacyjne woŜę ze sobą talizmany, które -wierzę - przynoszą mi szczęście. To wspaniałe słoniki, 
mały krzyŜyk jerozolimski, róŜaniec, który otrzymałem podczas prywatnej audiencji u papieŜa, wreszcie 
sygnet od warszawskiej Polonii. To wszystko mam przy sobie w czasie cięŜkiej walki.
Ciekawa historia wyniknęła przy odegraniu hymnów. Ukraińcy mają nowy i odśpiewali cały, trwający ponad 
3 minuty. Natomiast z naszego zagrano tylko jedną zwrotkę. Pomyślałem, Ŝe w przerwie „odbierzemy" sobie 
ten czas i wyjdziemy na drugą połowę 3 minuty po gospodarzach, niech sobie poczekają. Tak teŜ uczyniliśmy.
Zanim jednak do tego doszło, to w pierwszej połowie było co oglądać. Przede wszystkim dwa gole 
Emmanuela
84
Olisadebe. Ale trzeba powiedzieć, Ŝe cały zespół zagrał znakomicie. Podjął niesamowitą walkę z Ukraińcami i 
było widać, Ŝe tym razem gospodarze mogą zrobić niewiele. Z naszej strony nie była to gra na przetrwanie, ale
gra o bramki, a juŜ w pierwszej połowie zawodnicy sami poczuli, Ŝe ten mecz jest nasz i moŜna go wygrać.
Po przerwie dołoŜył bramkę KałuŜny i w tym momencie było wiadomo, Ŝe Ukraińcy nie tylko nie wygrają, ale
nawet nie wyrównają. Co więcej, po faulu na Olisadebe i podyktowaniu rzutu karnego zanosiło się na pogrom
gospodarzy. Wykonania jedenastki podjął się Juskowiak, ale się nie udało. Tak bywa, kiedy chce się czegoś za 
bardzo... Widziałem juŜ róŜne radości po meczach, ale tej euforii, która zapanowała po meczu na Ukrainie, nie 
da się opisać. Śpiewy i tańce. Nastąpiło spontaniczne, we własnym gronie, odreagowanie stresu, jaki nam 
towarzyszył 8 miesięcy. W szatni panowała tak wspaniała atmosfera, Ŝe z niejakim Ŝalem szedłem na 
konferencję prasową. Ale... z drugiej strony byłem niesłychanie ciekaw reakcji tych dziennikarzy, którzy juŜ 
przed meczem mieli przygotowane artykuły o naszej przegranej. Ten mecz, taki mecz nam się naleŜał. 
Cieszyłem się, Ŝe w kraju zwycięstwo przyjęto z niebywałą radością i miłym zaskoczeniem. Radowało mnie, 
Ŝe gratulacje złoŜyli mi takŜe dziennikarze, którzy mnie wcześniej krytykowali.
Nie fetowaliśmy zbyt długo kijowskiej wiktorii. JuŜ w pierwszej połowie października czekały nas dwa 
eliminacyjne spotkania. Najpierw, 7 października, z Białorusią w Łodzi, a 11 października z Walią w 
Warszawie...
Cztery październikowe punkty
7 października 2000 roku w Łodzi wygraliśmy z Białorusią 3:1 (1:1). Wyjazdowe zwycięstwo nad Ukrainą 
sprawiło, Ŝe mecz z Białorusią dla zdecydowanej większości Polaków wydawał się niedzielnym spacerkiem. 
Jeszcze przed grą zaczęto nam doliczać punkty. Całkowicie zmieniła się opinia w mediach, pojawiały się pełne
euforii artykuły. Tymczasem my ocenialiśmy na zimno i wiedzieliśmy, Ŝe z meczu na mecz będzie coraz 
trudniej. Mieliśmy bardzo dobre rozeznanie co do siły Białorusinów i zdawaliśmy sobie sprawę, Ŝe piłkarsko 
nie jest to zespół gorszy od Ukrainy. Dlatego uwaŜaliśmy, Ŝe naszą reprezentację czeka w Łodzi niesłychanie 
cięŜkie spotkanie.
Utrapieniem był fakt, Ŝe odpadali nam kolejni zawodnicy. Okazało się, iŜ Tomasz Iwan miał słabe wyniki 
badań oraz uraz, który nie pozwolił mu wystąpić od początku meczu. Odpadł Marek Koźmiński, który 
przyjechał na zgrupowanie z kontuzją i w ogóle nie mógł być brany pod uwagę. Konieczność dokonania 
zmian w linii środkowej, w porównaniu z pierwszym eliminacyjnym meczem, spowodowała duŜą 
niepewność. Tak więc do gry przygotowywaliśmy psychicznie Bartosza Karwana i Jacka Krzy-nówka. 
Zdawaliśmy sobie jednak sprawę z faktu, Ŝe w polskiej rzeczywistości zmiana podstawowych graczy była dla 
zespołu bardzo bolesna. Nie jesteśmy, przynajmniej na razie, krajem tak piłkarsko bogatym, Ŝeby bez
86
uszczerbku - jeśli chodzi o poziom gry - zmieniać dowolną liczbę piłkarzy. Mecz z Białorusią był jednym 
wielkim znakiem zapytania.
Na stadionie Widzewa panowała znakomita atmosfera. Widzowie na trybunach dostarczyli nam kolejnych 
niezapomnianych, Ŝyciowych wraŜeń. Kiedy pięć minut przed zakończeniem spotkania wszyscy wstali i 
odśpiewali chóralnie hymn narodowy, nam wszystkim serca zabiły mocniej ze wzruszenia. To spotkanie 
przeszło do historii jako przykład tego, co moŜe zdziałać determinacja i wola zwycięstwa. Nie tylko nie 

Strona 29

Engel - Futbol na tak - Jerzy Engel, Maciej Polkowski

byliśmy lepsi od Białorusinów, ale to oni przewyŜszali nas piłkarskimi umiejętnościami. Jednak wygraliśmy 
po walce, bardzo cięŜkiej do ostatniej sekundy. ZawaŜyły większa wola zwycięstwa, zaangaŜowanie oraz 
skuteczne wykonywanie stałych fragmentów.
Jeden z naszych zawodników miał w tym meczu swój dzień. To Radosław KałuŜny - zdobywca wszystkich 
trzech bramek dla naszej reprezentacji. W meczu, w którym liczyli się fighterzy, udowodnił, Ŝe jest jednym z 
największych wojowników polskiej ligi. Trzykrotnie trafił, mimo Ŝe nie jest klasycznym napastnikiem. 
Cudowne zwycięstwo. Powiększające nasze konto do sześciu punktów i dające prowadzenie w grupie. Kiedy 
wszedłem do szatni, KałuŜny juŜ fruwał podrzucany przez kolegów. Jego wyczyn docenili wszyscy piłkarze.
Ogólną euforię mącił fakt, Ŝe z następnego meczu „odpadał" Emmanuel Olisadebe. TakŜe występ Andrzeja 
Ju-skowiaka stał pod znakiem zapytania. Wielu zawodników miało powaŜne urazy. Konfrontacja z Białorusią 
kosztowała mnóstwo zdrowia i wysiłku.
U października w Warszawie nasze spotkanie z Walią zakończyło się bezbramkowym remisem. Mecz z 
Walijczykami na Łazienkowskiej pozostawił niedosyt. Pozostanie
w pamięci jako szansa, która uciekła nam sprzed nosa. W październiku zamiast spodziewanych sześciu 
dodaliśmy cztery punkty.
Zgodnie z naszymi przewidywaniami to nie był dobry występ reprezentacji Polski. W pewnym momencie 
przyjęliśmy sposób gry Walijczyków. Zaczęliśmy się wdawać w bójki, przepychanki. Problem w tym, iŜ 
wszyscy spodziewali się łatwej wygranej. Ale w tym spotkaniu nie potrafiliśmy przełamać rywala. Czyste 
sytuacje zmarnowali w pierwszej połowie Gilewicz i KałuŜny. Gdyby zdobyli chociaŜ jedną bramkę, wynik 
mógł być taki, jak z Ukrainą i Białorusią. Po przerwie dwukrotnie spudłował Jusko-wiak. To pokazało, Ŝe jeŜeli
w tego typu sytuacjach nic nie wychodzi, to meczu po prostu się nie wygra. Trzeba mieć chociaŜ odrobinę 
szczęścia, a tego w meczu przeciwko Walijczykom zabrakło. Po spotkaniu zawodnicy w szatni byli wkurzeni, 
źli na siebie samych. Bo przecieŜ mieli szansę zagarnięcia puli dziewięciu punktów, co byłoby olbrzymią 
zaliczką na przyszłość. Zapanowała sportowa złość, Ŝe się nie udało.
Punkt wywalczony z Walijczykami dał nam prowadzenie w piątej grupie. A tego, Ŝe będziemy mieli po jesieni
2000 siedem punktów, nikt przed rozpoczęciem eliminacji się nie spodziewał. Walka o awans dopiero się 
zaczęła i jeszcze nie wszystkie karty zostały odkryte. Martwiłem się, by wszystkie asy naszej reprezentacyjnej 
talii były w dobrym zdrowiu i wysokiej formie.

hAistrz atmosfery
Natychmiast po otrzymaniu nominacji na selekcjonera Jerzy Engel zabrał się energicznie do kompletowania 
sztabu szkoleniowego. Dlaczego dobór najbliŜszych współpracowników jest istotny, chyba nikomu nie trzeba 
szerzej tłumaczyć. A oto jak postrzegają oni i oceniają swojego szefa.
Władysław śmuda pełni rolę drugiego trenera reprezentacji:
- Propozycja trenera Engela sprawiła mi olbrzymią satysfakcję, ale od razu uświadomiłem sobie, Ŝe to 
powaŜne wyzwanie. Poprzednio przez cztery lata jako „ten drugi" współpracowałem z Pawłem Janasem przy 
druŜynie olimpijskiej. Po otrzymaniu oferty od trenera Engela długo się więc nie zastanawiałem. Jednym z 
największych pozytywów jest to, Ŝe w wielu sprawach trener z nami rozmawia, radzi się. Znam bowiem 
przypadki, Ŝe ktoś, mimo, iŜ ma współpracowników, to sam, bez konsultacji, podejmuje wszystkie decyzje. A 
przecieŜ w tym fachu nie ma fenomenów.
Zanim zacząłem pracować w PZPN-nie, wielokrotnie powtarzałem, Ŝe prawdziwej i mocnej piłki nie da się 
zrobić bez byłych piłkarzy. Inni to dawno zrozumieli - tylko u nas szło to jakoś dziwnie opornie. Był to jeden z 
najpowaŜniejszych błędów, pogłębiających kryzys, z którego dopiero teraz zaczynamy pomału wychodzić. To 
równieŜ zasługa
trenera Engela, który ma własną metodę postępowa-
nia. Jedni chcą być ciągle na świeczniku, a obecny selekcjoner jest skoncentrowany na pracy, na druŜynie i 
atmosferze. Nie jest typem efekciarza, starającego się utrzymać na topie popularności, lecz wszystko 
podporządkował końcowemu efektowi.
Edward Klejndinst jest takŜe trenerem współpracującym, ale przede wszystkim szefem Banku Informacji:
- Przed laty graliśmy razem w warszawskim AZS AWF. Prawdę powiedziawszy, nie spodziewałem się, Ŝe 
Jurek zaproponuje mi aŜ tak bliską współpracę. Była to dla mnie miła niespodzianka. Powiadają, Ŝe selekcjoner
jest za spokojny, wręcz za grzeczny. Wcale nie trzeba krzyczeć, by wyegzekwować od zawodników to, czego 
się chce. PrzecieŜ trenerzy reprezentacji Francji Aime Jacquet i Roger Lemerre stosowali bardzo liberalną 
politykę, a osiągnęli tak wiele. Owszem, trzeba niekiedy modulować głos, i Jurek to robi. Natomiast wcale nie 

Strona 30

Engel - Futbol na tak - Jerzy Engel, Maciej Polkowski

oznacza, Ŝe trzeba wykrzykiwać po kaŜdym zagraniu. Są róŜne metody trafiania do ludzi.
Co do naszej współpracy, moŜna powiedzieć o nieduŜych sporach merytorycznych. JeŜeli powołujemy 
osiemnastu zawodników, to w tym gronie widzę dwóch innych, a Władek śmuda jeszcze dwóch.
Ogólnie jednak ta koncepcja, którą przyjął Jurek, teŜ nam odpowiada. Polega ona na ścisłym połączeniu teorii 
z praktyką. Nie ma takiej moŜliwości, Ŝe wychodzimy na mecz, a zawodnik otrzymał zadanie, którego nie 
przerabiał wcześniej na treningu. Selekcjoner jest dobrym analitykiem i nawet z przegranego spotkania potrafi
wydobyć pozytywne i przydatne elementy. TakŜe merytorycznie jest bardzo dobrze przygotowany do 
prowadzenia zespołu. Jednym z najwaŜniejszych jego atutów jest spokój i przekonanie wszystkich, Ŝe 
niezaleŜnie od róŜnych perypetii po
90
drodze dąŜymy wspólnie do jednego celu, którym jest avvans do finałów. Józef Młynarczyk sprawuje pieczę 
nad bramkarzami:
-  Mimo niezbyt częstych kontaktów nie musiałem dowiadywać się od innych osób, jakim człowiekiem jest 
nowy selekcjoner. Znałem go przecieŜ jeszcze z początku lat osiemdziesiątych, kiedy w reprezentacji 
prowadzonej przez Antoniego Piechniczka odpowiadał za Bank Informacji. Trener Enegel ma bardzo silną 
osobowość. Swoim opanowaniem i spokojem „zaraził" wszystkich w reprezentacji. Doskonale wie, co i jak 
robić. Postępuje rozsądnie i konsekwentnie. Proszę sobie wyobrazić, Ŝe potrafi, i to mocno, uderzyć pięścią w 
stół - ma przecieŜ do czynienia z samymi męŜczyznami. Muszę powiedzieć, Ŝe trener jest bardzo trzeźwo 
myślącym, a nawet „przebiegłym" fachowcem. Potrafi pewne rzeczy przewidzieć i zachować się tak, jak 
wymaga sytuacja. Dzięki temu minimalizuje trudności i niebezpieczeństwa. Stara się zawsze panować i nie 
wypuszcza cugli z rąk. Jest bardzo wesoły i towarzyski. Lubi poŜartować, rozluźnić całe grono. I co bodaj 
najistotniejsze - to mistrz tworzenia atmosfery. U niego nie ma pojęcia histerii lub paniki. Wprowadza 
optymizm nawet w najtrudniejszych momentach i ostatnich godzinach przed meczem. Nawet największe 
napięcie potrafi rozładować jednym zdaniem. Trener Engel robi wszystko, by przekazać swoją filozofię 
kibicom. Niemal zawsze jest w stosunku do nich dyspozycyjny. Podziwiam go za to, Ŝe umie z niesłychaną 
Ŝyczliwością oraz cierpliwością dyskutować z ludźmi i przekonywać ich do swoich racji.
Tomasz Koter pełni funkcję dyrektora reprezentacji:
- Jeśli chodzi o pracę przy kadrze narodowej, nie była to pierwsza propozycja, jaką w Ŝyciu otrzymałem od 
Jurka. JuŜ w 1989 roku zaoferował mi pracę na Cyprze. Po po-
wrocie byłem kierownikiem w reprezentacji za kadencji Władysława Stachurskiego i Antoniego Piechniczka. 
Potem Jurek, który był w Polonii, ściągnął mnie na Konwik-torską, a po nominacji - do reprezentacji. Z 
obecnym selekcjonerem znamy się nie od dzisiaj. Jest niezwykle wymagającym szefem, który lubi mieć 
wszystko precyzyjnie poukładane. JeŜeli ktoś „da plamę", to nie ma przeproś... Ale waŜne, Ŝe nasza 
współpraca przebiega normalnie. Nie ma Ŝadnego cudowania lub odwracania kota ogonem. U Jerzego Engela 
„tak" oznacza zawsze „tak", a „nie" zawsze „nie".

Nie samym futbolem...
Mam to wielkie szczęście, iŜ uprawiam zawód, który jednocześnie jest moim największym hobby. Ale, mimo 
wszystko, kaŜdemu człowiekowi potrzebne jest coś, co stanowi odskocznię. śeby się nie uzaleŜnić, niczym 
narkoman, od tego, co się wykonuje.
Mam dwie pasje, powiedziałbym, mniej zdrowe. Uwielbiam oglądać filmy. Szczególnie stare polskie komedie 
z Jadwigą Smosarską, Eugeniuszem Bodo, Adolfem Dymszą oraz innymi przedwojennymi gwiazdami. Nic 
mnie tak nie bawi i, faktycznie, lubię posiedzieć przed telewizorem. Jeśli chodzi o współczesne produkcje, to 
przede wszystkim patrzę na aktorów. Moimi ulubionymi są Kathleen Turner i Gene Hackman. Niesłychanie 
lubię teŜ czytać ksiąŜki, czemu sprzyjają częste podróŜe. Pochłaniam lektury, jedną za drugą, odrywając się 
wtedy całkowicie od rzeczywistości, od piłki. Uwielbiam „szybkie ksiąŜki" najpopularniejszych 
amerykańskich autorów.
Mam takŜe dwie zdrowsze namiętności. Jedna z nich to konie. Jako dziecko bardzo się ich bałem. Dzięki ojcu 
chrzestnemu mojej córki Ani, Andrzejowi Szydlikowi, który pracuje na Torach Wyścigowych na SłuŜewcu, 

Strona 31

Engel - Futbol na tak - Jerzy Engel, Maciej Polkowski

kupiłem konia w Kozienicach. Nazywał się Slogan. Dzieci zadęły go odwiedzać. Powolutku zaczęliśmy się 
uczyć, jak postępować z takim zwierzęciem. Pokochaliśmy konie.
93
W tej chwili mamy dwa - klacz Synecurę i ogiera Cham-pa. Ania dostała go na osiemnaste urodziny.
Cieszę się, Ŝe powoli bywanie na SłuŜewcu bywa inaczej postrzegane. Tak jak to odbywa się na Zachodzie i 
bywało takŜe u nas przed wojną. U nas jeszcze do dzisiaj są środowiska, które nie akceptują do końca 
towarzystwa z Wyścigów Konnych, co jest absolutnym nonsensem oraz brakiem klasy. Konie to wspaniałe 
hobby, a jedną z największych przyjemności, jaką znam, jest pójście do stajni i „pogadanie" ze swoim pupilem. 
Lubię pogłaskać konia po łbie, między oczami. Powstaje taka szczególna więź pomiędzy człowiekiem a 
zwierzęciem. To bodaj najznakomitszy sposób na oderwanie się od codziennych problemów i trosk.
Drugim ze zdrowych moich ulubionych zajęć jest łowienie ryb. To coś zupełnie innego, gdyŜ wędkowałem od 
dziecka, jeŜdŜąc nad podwłocławskie jeziora. Na Jeziorze Wikaryjskim była świetna przecinka w trzcinach, 
gdzie łapaliśmy wspaniałe leszcze. Podczas pobytu na Cyprze nauczono mnie kilku nowych sposobów 
łowienia. Jeden na tamach, drugi w skalach, a trzeci na morzu. Uwielbiam wschód słońca. Wędkując z łodzi na
pełnym morzu, człowiek zapomina o wszystkim. Nie łowiłem duŜo, ale ze trzy sztuki dziennie, z których 
Ŝadna nie mieściła się w całości do piekarnika.
Nie potrafiłbym być sportowcem indywidualistą. Zawsze musiałem być w grupie, obojętnie co robiłem. 
Przyjaźń i koleŜeństwo liczą się w ekipie. Nie mam mentalności indywidualisty. Wychowywano mnie, bym 
pomagał innym oraz ich obdarowywał. Być moŜe dlatego utrzymałem przez lata wiele autentycznych 
przyjaźni. Bezintere-so\vnych. Wiem, iŜ moją wielką wadą jest zbytnie ufanie ludziom. KaŜdy dostaje ode 
mnie szansę, dopóki mnie... nie oszuka.
94

Ponad 25 lat pracy uodporniło mnie na uderzenia wody sodowej po sukcesie i na depresję po poraŜce. Te dwa 
stany tak naprawdę mi nie groŜą. Po meczu potrafię wszystko przeanalizować i oddzielić emocje, które 
towarzyszą rywalizacji, od chłodnej analizy. PoraŜki mnie nie załamują. Przeciwnie - wyzwalają we mnie taką 
złość, Ŝe jeszcze bardziej i jeszcze mocniej chce mi się pracować. I atakować, i być bardziej agresywnym, i 
jeszcze lepiej to wszystko poukładać. Sukces teŜ nie sprawia, Ŝe zaczynam nie rozpoznawać przyjaciół.
Dlaczego jestem optymistą? Nauczyło mnie tego codzienne Ŝycie. My Polacy jesteśmy niesłychanie mało 
nastawieni na „tak". Mamy jakąś niezwykłą łatwość narzekania i przejaskrawiania: politycy to w ogóle do 
kitu, biznesmeni to sami złodzieje, a piłkarze to sami nieudacznicy... Niemal wszyscy z góry jesteśmy jakby 
zaprogramowani na „nie". Taki panuje Ŝyciowy nastrój w Polsce. Nam, po prostu, mało co kiedy pasuje. 
Lubimy na przykład kogoś wyeksponować, by potem, niemal w jednej chwili, wdeptać go w ziemię.
Zawsze byłem tak usposobiony, Ŝe niemoŜliwe stawało się moŜliwe i nie dopuszczam myśli o przegranej. 
Naprawdę moŜna wiele zrobić, jeŜeli się jest nastawionym pozytywnie.
Udawało mi się wszystko, co sobie zaplanowałem. ChociaŜ zdaję sobie sprawę, Ŝe uprawiam zawód z góry 
skazany w pewnych momentach na poraŜkę, mimo wszystko jestem optymistą i taki pozostanę.
Zwycięstwa na przełomie wieków
Rozegrany 15 listopada mecz z Islandią w Warszawie był finałem tak dla nas udanego 2000 roku. 
Zaplanowano grę towarzyską z zespołem demonstrującym podobny styl gry do Walijczyków. Dzięki trafieniu 
Tomasza Frankowskiego w 62. minucie z rzutu karnego dwudziesty wiek zakończył się dla reprezentacji 
wygraną 1:0.
Mieliśmy nadzieję, Ŝe Islandczycy, nie grając o punkty, nie będą walczyli tak ostro i z taką determinacją, jaką 
widzimy w meczach eliminacyjnych. Prezentują futbol typowo angielski, oparty na bardzo dobrym 
przygotowaniu fizycznym. Wszyscy świetnie zbudowani, wysocy, rozpoczynają ataki długim podaniem, a 
kończą akcję dośrodkowaniem z boku. ZaleŜało nam na tym, by na Łazienkowskiej zwycięŜyć. To w pewnym 
sensie miało nam osłodzić fakt, iŜ nie udało się jesienią zagarnąć puli punktów. Taki mecz słuŜy oczywiście 
równieŜ temu, by przyjrzeć się niektórym zawodnikom starającym się o „zadomowienie" w kadrze. Tak więc 
wystąpili - oprócz zdobywcy jedynej bramki Frankowskiego - Jakub Wierzchowski, Olgierd Moskalewicz i 
Tomasz Kos. Wygrana ucieszyła nas wszystkich, stanowiła bowiem dobre uwieńczenie całorocznej pracy. To 
takŜe waŜne, bo od sierpniowego spotkania •z Rumunią w Bukareszcie kontynuowaliśmy pomyślną serię 
występów bez poraŜki. Godzi się przypomnieć, Ŝe mogliśmy pokonać Islandię znacznie wyŜej. Mieliśmy wie-
96
Z pitką od zawsze...

Strona 32

Engel - Futbol na tak - Jerzy Engel, Maciej Polkowski

«ęśliwym płaszczu, po kolejnym zwycięstwie nad Norwegami w Oslo.
'^!8f..
Ze swoimi dwoma asami - Tomaszem Wałdochem (z prawej) i Jackiem Zielińskim.
Starszak Jerzy Engel mistrzem hula-hoop włocławskich przedszkoli.
Czerwiec 1971. Dyrektor włocławskiego Liceum Ogólnokształcącego Tadeusz Szałkowski wręcza 
Władysławowi Jerzemu Engelowi świadectwo maturalne.
Legia Warszawa 1984 w pełnej krasie.
Limassol, grudzień 2000. Z wizytą u Pambosa Georgiadesa, który w 1988 r. ściągną! Jerzego Engela na Wyspę 
Afrodyty.
Podczas pracy z cypryjskimi zespołami trener Engel nie ukrywał, Ŝe taktyka to waŜna rzecz.

Radość z tytułu mistrza jesieni z Salaminą Larnaca - 1993 r.
Z cypryjskimi przyjaciółmi w jednej z setek uroczych tawern. Tam potrafią się bawić!
^
śona Urszula prezentuje taaaką rybę, czyli Conger Ula.
Państwo Engelowie z córką Anią po ukończeniu przez nią angielskiej szkoły na Cyprze w czerwcu 2001 r.
Rodzina w komplecie - Urszula i Jerzy Engelowie z córką Anną i synem Jerzym.

 

 

 

 

i    rj

F

1

¦,

 

 

 

 

^^^^^_.^_ ^-^^^^

¦

—oh

 

 

 

 

^fl^h^K^fl

 

 

 

 

m    ^  •*¦¦.¦; A ¦ \ CEH3E„

V-

r 1

 

 

 

 

5

¦ ^

 

 

 

 

^

-- ..j

 

 

 

 

1  ^

f&

»»"'*"

i 1

.

 

 

 

 

^^^^*

¦   i

___—

Uroczystość na Konkwiktorskiej. Z prawej - prezes stołecznej Polonii Janusz Romanowski, w środku - jeden z 
najpopularniejszych fanów Czarnych Koszul Bohdan Łazuka.
Honorowy prezes Polonii Jerzy Piekarzewski wktada Jerzemu Engelowi specjalny złoty pierścień.
Podczas luźnej pogawędki z Dino Zoffem i Michelem Platinim (z lewej).
Cieszyło, Ŝe Olisadebe, mimo Ŝe nie w najwyŜszej formie, zaprezentował na murawie w Larnace kilka takich 
zagrań, po których ręce same składały się do oklasków. A przecieŜ w niektórych mediach spekulowano, czy 
Olisadebe w ogóle będzie chciał przyjeŜdŜać na mecze reprezentacji. UwaŜam, Ŝe kibice zostali na tyle 
skołowani przez media, iŜ nie wiedzieli, co tak naprawdę działo się w kadrze. Dlatego wynik 4:0 został 
przyjęty w Polsce jako miłe zaskoczenie. NaleŜy jedynie Ŝyczyć sobie, Ŝeby takich zaskoczeń było jak 
najwięcej.
Warto zachować trzeźwe spojrzenie. Cypryjskie zwycięstwo zrównowaŜyło sukces Norwegów, którzy wygrali
takŜe 4.0 z rozbitym zespołem Irlandii Północnej. To obustronne 4:4 pokazało najlepiej, jak cięŜki mecz czekał 
nas w Oslo i jak szalenie trudne zadanie stało przed naszym zespołem. Po prostu - nie wolno nam było, nawet 
na chwilę - poddawać się zbytniemu optymizmowi i, broń Panie BoŜe, myśleć, Ŝe z Norwegią wynik jest z 
góry przesądzony na naszą korzyść.
Byłem przekonany, Ŝe 2001 rok będzie przełomowy w naszym piłkarstwie. Zakończy się dla kibiców tak 
miłym i wspaniałym akcentem, jak się rozpoczął. Najpierw w zimie mieliśmy wspaniałe skoki i triumfy 
Adama Małysza, a byłem pewien, iŜ na jesieni będziemy się cieszyć z awansu reprezentacji Polski do finałów 
mistrzostw świata 2002.

Niesamowita gra na Ullevaal
Przygotowania do meczu z Norwegią w Oslo, 24 marca 2001 roku, przebiegały w atmosferze duŜej 
niepewności. Pomimo bardzo dobrej jesieni dla nas, w polskich mediach cały czas przewijał się wątek, iŜ 
wczesną wiosną nasi reprezentanci z reguły grają słabiej. Jak wykazywały dotychczasowe statystyki, 
reprezentacja Polski rzeczywiście uzyskiwała dotychczas o tej porze roku gorsze wyniki. Osobiście 
prezentowałem jednak odmienny pogląd, bo to wszystko, co miało się odbyć tym razem, sprawdziłem, czy 
moŜe raczej „przerobiłem", juŜ wiosną 2000 roku. Na podstawie meczów z Francją i Węgrami twierdziłem, iŜ 
nie mamy się czego obawiać, jeśli chodzi o fizyczne przygotowanie zawodników. Ponadto nakazywałem 
piłkarzom, szczególnie grającym w polskich klubach, Ŝeby indywidualnie przygotowywali się do meczów 

Strona 33

Engel - Futbol na tak - Jerzy Engel, Maciej Polkowski

wiosennych ze względu na to, Ŝe nasza liga wznawia sezon nieco później niŜ ligi zachodnie.
Dotarła do nas bardzo niepokojąca wiadomość, iŜ Tomek Wałdoch nie zdąŜy z wyleczeniem swojego urazu. 
Rzeczywiście, perspektywa jego nieobecności w tak waŜnym meczu miała niebagatelne znaczenie. To nieco 
tonowało nasz optymizm, z uwagi na rolę, jaką w ekipie odgrywa Wałdoch. W trakcie codziennych 
telefonicznych rozmów Tomek zapewniał, Ŝe zrobi wszystko, by wystąpić w meczu ligowym jeszcze przed 
konfrontacją z Norwegią. Chciał spraw-
dzić, czy noga jest juŜ sprawna. I wystąpił. Mimo kilku błędów zaprezentował się dość poprawnie i dlatego 
został powołany. Nie tylko jako kapitan, ale takŜe jako zawodnik zdolny do gry. Jednak podczas zgrupowania
okazało się, iŜ w tym momencie był w zdecydowanie słabszej dyspozycji fizycznej aniŜeli inni piłkarze i 
dlatego w spotkaniu z Norwegią zdecydowałem się wyjść bez niego. Z pewnością zaskoczyło to nie tylko 
opinie publiczną, przedstawicieli me diów, ale równieŜ Norwegów, którzy liczyli, Ŝe skoro Wał-doch 
przyjechał, to będzie w tym meczu grał.
Podobnie jak w przypadku obrońców, bardzo dokładnie przyglądaliśmy się obu golkiperom i trzeba 
przyznać, Ŝe Jurek Dudek był w trochę słabszej dyspozycji niŜ Adam Matysek. Ten drugi bronił wspaniale w 
meczach ligowych i był w znakomitej formie. Właśnie on w meczu z Norwegią stanął między słupkami jako 
numer 1. Na pewno było to dla wszystkich duŜe zaskoczenie.
Mecz z Norwegią miał rzeczywiście wiele podtekstów. Selekcjoner rywali, Nils Johan Semb, nie ukrywał, Ŝe 
jest to dla jego druŜyny mecz ostatniej szansy. Od spotkania z Polską zamierzał rozpocząć drogę w górę tabeli,
a wygrana pozwalała nie tracić nadziei na awans. Powiedział, Ŝe będzie to wreszcie Norwegia, na jaką 
wszyscy czekają.
Te głosy do nas docierały. Zdawaliśmy sobie sprawę z faktu, Ŝe będzie to rzeczywiście bardzo trudny mecz. 
Nie moŜna było wykluczyć, iŜ będzie to przełomowa konfrontacja, jeśli idzie o rozgrywki eliminacyjne w 
grupie piątej w ogóle. W dodatku martwiliśmy się o pogodę. Docierały prognozy, Ŝe w Oslo moŜe być nawet 
-5, a w nocy -15°C. A więc naleŜało się spodziewać zmarzniętego boiska. Oczywiście wiedzieliśmy, Ŝe jest tam 
specyficzna trawa, pół na pół sztuczna i naturalna. Po przyjeździe okazało się jednak, Ŝe gospodarze popełnili 
błąd techniczny. Trawa
101
całkowicie wygniła, musieli zdjąć ochrony, które miały ją zabezpieczyć, i zrobiło się klepisko. W tej sytuacji 
zasypali boisko piachem, Ŝeby nie wysiadło urządzenie podgrzewające. Zdawaliśmy sobie sprawę, Ŝe ten 
mecz będzie rozgrywany w bardzo trudnych warunkach i trzeba będzie podejść do tego spotkania ze 
szczególną ostroŜnością, uwagą i koncentracją.
Norwegowie posunęli się jeszcze dalej. Wiedząc, Ŝe Polska ma jeden z najlepszych kontrataków w Europie, 
szczególnie po naszym meczu ze Szwajcarią, który Skandynawowie dokładnie obserwowali i szczegółowo 
analizowali, zawęzili boisko w Oslo o trzy metry. Właśnie po to, by bezpośrednio rzucać wysokie piłki na pole
karne, nie rozgrywać długo, w poprzek boiska i odebrać nam moŜliwość kontratakowania bocznymi strefami. 
Wszystkie te zabiegi jeszcze bardziej nas zmobilizowały. Na podstawie działań Norwegów wykazałem 
zawodnikom, iŜ rywale bardzo się nas boją. Doceniają naszą klasę. Wiedzą, Ŝe muszą rozgrywać mecz z 
Polską nie tylko na boisku, ale takŜe poza nim, uciekając się do zagrywek organizacyjnych.
To wszystko starałem się obrócić na naszą korzyść. Zespół był znakomicie skoncentrowany. Zawodnicy byli 
rzeczywiście dobrze przygotowani pod względem fizycznym, co potwierdziły badania. Podobnie jak przed 
inauguracyjnym spotkaniem z Ukrainą, doktor Machowski był zadowolony z dyspozycji większości piłkarzy. 
Między innymi dlatego przystępowaliśmy do gry spokojniejsi i pewniejsi siebie.
KaŜdy mecz jest przez nas przygotowywany wielokierunkowo. Wielką rolę odgrywa informacja o 
przeciwniku. Otrzymywaliśmy ją na bieŜąco. Wiedzieliśmy dokładnie, o czym pisze się w gazetach, jak 
równieŜ, co naprawdę dzieje się w obozie przeciwnika, do czego zmierza trener Semb
102
i jak oceniają to jego piłkarze. W kaŜdym z krajów, z którymi walczyliśmy o awans, mieliśmy swojego 
informatora. TakŜe z Norwegii otrzymywaliśmy codziennie emaile, które na bieŜąco analizował Edward 
Klejndinst i natychmiast mi je przekazywał. Wszelkie dane przekładaliśmy na język piłkarski. 
Przygotowywaliśmy taktykę wedle tego, co przekazywał nam przyjaciel z Norwegii. Biorąc to wszystko pod 
uwagę, umówiliśmy się z naszym informatorem na ostatnie spotkanie w hotelu w Oslo, wieczorem, w 
przeddzień meczu, i przez ponad godzinę dokonaliśmy swoistego bilansu. To wszystko pozwoliło 
potwierdzić oczekiwania, informacje i nasz plan gry na ten mecz.
Jaki był zamysł? Wiadomo było, Ŝe Norwegowie grają z jednym wysuniętym napastnikiem i Ŝe będzie to John 

Strona 34

Engel - Futbol na tak - Jerzy Engel, Maciej Polkowski

Carew. W związku z tym zadanie wyłączenia go otrzymał Tomek Hajto. Omówiliśmy z Tomkiem 
szczegółowo sposób gry rywala oraz nasze oczekiwania od niego w tym spotkaniu. Tomkowi pomagał Radek 
KałuŜny. Norwegowie byli zupełnie zaskoczeni tym, Ŝe ten drugi, wysoki zawodnik zbierał piłki, zanim trafiły
do wysokiego Carewa. Ta dwójka miała opanować środek w bezpośrednim sąsiedztwie naszej szesnastki i to 
całkowicie się udało.
Podobnie było z kolejnymi napastnikami rywali. Ole Solskjaera i Thorsteina Helstadta natychmiast 
przejmowali boczni obrońcy. Natomiast, co do drugiej linii, to Marek Koźmiński, a z drugiej strony Tomek 
Iwan mieli za zadanie zejść do środka, by poprzez wahadłowe poruszanie się pomocników spokojnie zawęzić 
strefę środkową i opanować środek pola. Wyprowadzaliśmy prostopadłymi podaniami piłki do Olisadebe i 
Kryszałowicza, którzy mieli indywidualnie konstruować akcje ofensywne. Zupełnie wolnym zawodnikiem był
Piotr Swierczewski. Miał za zadanie opanować środek pola, ściągać do siebie większość podań
103
i uruchamiać nie tyle napastników, co inicjować całość gry ofensywnej zespołu oraz sam włączać się akcjami 
indywidualnymi zakończonymi strzałem.
Powiedziałbym, Ŝe pierwsza połowa była najlepszą rozegraną przez polski zespół w tych eliminacjach. 
Dominowaliśmy w kaŜdej sytuacji na boisku. Zdobyliśmy dwie przepiękne bramki. Cieszyły mnie nie tylko te 
gole. Sposób gry pokazał, Ŝe zespół był znakomicie przygotowany taktycznie do tego meczu. Cały czas 
górowaliśmy nad Norwegami i było widać olbrzymią przewagę - psychiczną, fizyczną i taktyczną.
Byliśmy panami sytuacji... PrzecieŜ jeden strzał Solskja-era, w pierwszej połowie po rzucie roŜnym, to 
stanowczo za mało, by moŜna było mówić, Ŝe Norwegowie, gdzieś, w jakiś sposób przełamali naszą obronę.
Grę oceniam inaczej niŜ kibic. On ma pełne prawo podchodzić do tego emocjonalnie. U mnie emocje wiąŜą się 
tylko z rozwiązywaniem w konkretny sposób akcji na boisku. Znając zadania wszystkich zawodników, 
orientuję się, gdzie ktoś robi coś innego, niŜ miał załoŜone. Dlatego czasami dobiegam do linii, zwracam 
uwagę zawodnikom na te szczegóły, które w trakcie meczu są czasem przez nich zapomniane. Natomiast 
ucieka mi zupełnie widowiskowość meczu. To znaczy, Ŝe nie wiem, czy mecz jest piękny, czy nie, i czy się 
ludziom podoba. KaŜde spotkanie oceniam wyłącznie pod kątem technicznym. Jest to jedynie analityczna 
ocena podczas gry.
W Oslo faktycznie do przerwy miałem niewiele uwag do zespołu.
Raczej koncentrowałem się na tym, by przypomnieć zawodnikom o pewnych załoŜeniach taktycznych. 
Prowadziliśmy przecieŜ 2:0 i wtedy nastąpiło pewne, takŜe naturalne, rozluźnienie zespołu, taki oddech, który
daje szanse
104

przeciwnikowi podyktowania własnego rytmu i sposobu gry. Przestrzegałem druŜynę, Ŝe w momencie, kiedy 
będziemy prowadzić, nie wolno, nawet na sekundę, dopuścić do siebie myśli, iŜ to juŜ koniec. Norwegowie są 
tak dobrym zespołem, Ŝe musimy być skoncentrowani do końca.
Podkreślałem to niesłychanie mocno podczas przedme-czowej odprawy. Czy dzięki taktyce, czy siłowo, to nie 
ulegało najmniejszej wątpliwości, Ŝe spotkanie na stadionie Ullevaal musimy wygrać.
W przerwie cały czas podkreślałem jedno - mecz dopiero się zaczął. Prowadzenie 2:0 to wielka zaliczka, ale 
walka na całego zacznie się po przerwie. W drugiej połowie Norwegowie nie mieli absolutnie nic do stracenia. 
Musieli pójść na całość, na ryzyko, rzucić wszystkie swoje siły i moŜliwości. Wszystko po to, by nawet w 
przypadku przegranej mogli opuścić stadion z twarzą.
Przyznaję, nie spodziewaliśmy się jednego: Ŝe Norwegowie zmienią ustawienie, którego nigdy dotychczas nie 
zmieniali. W przodzie ustawili dwóch napastników, za nimi cofniętego Solskjaera. Czego się jednak nie robi w 
przypływie desperacji. Natychmiast zwróciłem uwagę KałuŜ-nemu, Ŝe musi zmienić swój dotychczasowy 
sposób gry i krycia. Jednak uczynił to zbyt późno, dlatego w środku pola wytworzyła się luka. Do tego 
doszedł błąd Michała Zewłakowa, który niepotrzebnie gonił straconą, idącą na aut piłkę. Zostawił swojego 
zawodnika, powstała przewaga rywali i straciliśmy bramkę. Zrobiło się niebezpiecznie. Z minuty na minutę 
przewaga Norwegów rosła, a my nie potrafiliśmy uporządkować gry w środku pola. Został całkowicie 
odpuszczony Solskjaer. KałuŜny grał za głęboko, cały czas odległość pomiędzy nim, a Świerczewskim była 
zbyt duŜa. Dlatego Solskjaer był bezkarny i rozwijał akcje ofensywne.
105
W pewnym momencie zaczął się horror. Adam Matysek sygnalizował kontuzję i przygotowywaliśmy zmianę, 
ale Norwegowie ruszyli dalej z piłką. Muszę powiedzieć, Ŝe Adam dokonał czegoś niebywałego. Mimo 

Strona 35

Engel - Futbol na tak - Jerzy Engel, Maciej Polkowski

niesamowitego bólu z powodu zerwania trzech mięśni barku chorą ręką odbił piłkę w sytuacji jeden na jeden z
norweskim napastnikiem. Ale wstać z ziemi juŜ nie mógł.
Natychmiastowa zmiana, wszedł Jurek Dudek i Norwegowie przywitali go od razu bramką. Błąd naszych 
trzech obrońców. Solskjaer uderzył przepięknie piłkę - była nie do obrony. Rywale wyrównali na 2:2. Od razu 
zrobiłem kolejną zmianę. PoniewaŜ trzeba było wyjść szybko z akcją ofensywną, na prawej pomocy pojawił się
Bartosz Karwan zastępujący zmęczonego Tomka Iwana. Wejście Bartka pozwoliło odciąŜyć obronę, ustawić 
wszystkich ponownie na pozycjach. Przesunąłem szybko KałuŜnego bezpośrednio do Solskjaera i tym samym 
oddaliliśmy Norwegów od naszego pola karnego.
Zrobiło się spokojniej, było 2:2 i mecz jakby się zaczął od początku. Zaczęliśmy zdobywać teren, poszły znowu
dwie nasze akcje, które mogły zakończyć się zdobyciem bramki.
W takich momentach trener myśli, czy bronić tego, co jest, czyli remisu, czy teŜ iść po zwycięstwo? Wtedy 
przysiadłem na ławce i spytałem moich partnerów - Władysława śmudę i Edwarda Klejndinsta. „Co sądzicie? 
Czy się bronimy, czy idziemy po zwycięstwo?". Obydwaj nie potrafili powiedzieć ani słowa - byli tak 
zdenerwowani... Rozgrzewaliśmy w tym momencie trzech ludzi - Karwana, Krzynówka i Marcina 
śewłakowa. Wiedziałem jedno - Norwegowie włoŜyli tyle wysiłku w dwadzieścia minut po przerwie, iŜ nie są
w stanie w takim tempie pociągnąć do końca. Dlatego zdecydowałem się na wariant ofensywny i Karwana. 
Dostał zdecydowanie ofensywne zadania - wspomagania ataków,
106
wejście jako trzeci napastnik, pociągnięcie akcji prawą stroną, przyjęcie gry na siebie, danie czasu na włączenie
się następnych piłkarzy. Kiedy wszedł Karwan, kazałem rozgrzewać się Zdebelowi, poniewaŜ wiedziałem, Ŝe 
moŜe wyniknąć taka sytuacja, iŜ będę musiał wspomóc środek pola. I szedłem po zwycięstwo, poniewaŜ 
czułem, Ŝe Norwegowie tego nie wytrzymają. Karwan wszystko wykonał idealnie. Jego wejście na prawą 
stronę całkowicie odmieniło losy spotkania. Kilka jego piłek przytrzymanych, wywalczonych, wygrany aut, 
rzut wolny, rzut roŜny zaczęło powoli odmieniać obraz meczu. Doszliśmy do dwóch czystych sytuacji -obronił
bramkarz, nie udało się strzelić, ale było widać, Ŝe zespół od nowa stanął na nogi. Zdobyta przez nas bramka 
była tego konsekwencją.
W końcówce meczu, kiedy Swierczewski zaczął się boksować z jednym z norweskich pomocników, zrobiło się 
nerwowo. Bałem się, Ŝe sędzia ze Szkocji moŜe teŜ nerwowo nie wytrzymać i dać mu drugą Ŝółtą kartkę. 
Natychmiast zmieniłem Świerczewskiego na Zdebela, by poprzez jego obecność dąŜyć do zdobycia czwartej 
bramki. W Ŝadnym wypadku w końcówce nie trzymać się tyłów, bo zawsze istniało ryzyko, Ŝe przy wysokich 
dośrodkowaniach Norwegów jakaś piłka moŜe się zapałętać w szesnastce. Dlatego wszedł Zdebel - Ŝeby 
przytrzymać piłkę w środku pola i wyjść z akcjami do przodu. Tomek zrobił to, co do niego naleŜało. Cieszę 
się, bo był to kolejny ofensywny piłkarz, który wszedł na boisko, i co waŜniejsze, nie zawiódł.
Zespołowi naleŜy pokazać, Ŝe do gry wchodzą kolejni ofensywni, Ŝe nie przyjechaliśmy po remis, tylko po 
wygraną. Nie ma paniki, to my idziemy po bramki, a nie bronimy się do końca rękami i nogami. To są takie 
psychologiczne zagrania, które niesłychanie mocno oddziałują na ekipę. Zespół takŜe patrzy i ocenia, jak 
reaguje trener. JeŜe-
li trener się boi, to nagle zawodnicy odczuwają - oho, piąty obrońca, szósty obrońca. O kurczę, jest niedobrze. I
od tego zaczyna się cała późniejsza trzęsawka.
To był niesamowity mecz. Powiedziałbym jednak: trzy wyjazdowe mecze - a kaŜdy z inną dramaturgią - 
Ukrainą, Norwegią i Walią - to były wzory meczów rozegranych stylem „na tak" reprezentacji Polski. To było 
zwycięstwo polskiej myśli trenerskiej, polskich piłkarzy, polskiej piłki noŜnej. Były to trzy wielkie widowiska, 
które pozostaną na długo w pamięci kibiców.
Przed rozpoczęciem tych eliminacji prawie nikt w Polsce nie spodziewał się, Ŝe moŜemy zwycięŜyć na 
Ukrainie i w Norwegii. Tego w ogóle nikt nie brał pod uwagę. Myślę, Ŝe najwięksi optymiści dawali nam, co 
najwyŜej, po remisie w obu tych meczach. Natomiast sukcesy właśnie w tych spotkaniach sprawiły, Ŝe od 
pewnego momentu prowadziliśmy w grupie z przewagą pięciu punktów.
Nonsensem byłoby jednak oczekiwać, Ŝe sukcesy reprezentacji Polski cieszą wszystkich. Tam bowiem, gdzie 
jeden się cieszy, to drugi się smuci. Tak jest w Ŝyciu. Podobnie jest wśród dziennikarzy. Zdaję sobie sprawę, iŜ 
mam wśród nich kilku przeciwników, którzy nie są zachwyceni, Ŝe komuś się nie udało, a innemu się udaje. 
KaŜdy ma swoich kolegów i przyjaciół, kaŜdy się obraca w jakimś gronie i to, co jednych raduje, drugich 
zasmuca. Dlatego nie dziwię się, Ŝe pojawiały się, pomimo sukcesów, artykuły czasami dla nas przykre. Nikt z
nas nie zwracał na to uwagi, gdyŜ niezaleŜnie od tego, co by napisano, jakkolwiek by nam przeszkadzano, 
naszym celem był awans do finałów mistrzostw świata i tylko to się liczyło. Do tego dochodzi teoria tak 

Strona 36

Engel - Futbol na tak - Jerzy Engel, Maciej Polkowski

zwanego olewatorka. To świetne powiedzenie, które robi duŜą karierę: Ŝeby włączyć olewator w stosunku do 
osób, które z zawiścią, zazdrością, chamstwem i tupetem starają
108
się popsuć coś, co jest budowane w bardzo trudnych warunkach.
W takich meczach widać charakter i klasę zespołu. Gdyby był słaby - taktycznie, fizycznie, mentalnie - po 
wyrównaniu na 2:2 w Oslo juŜ by się nie podniósł. Nie ma mowy. To być moŜe rzadka cecha u Polaków, ale... 
podnieśliśmy się z 1:1 na Ukrainie, 0:1 w Walii i 2:2 w Norwegii.
Bez Emmanuela Olisadebe było nam trudniej o zwycięstwa... Bezsprzecznie jest to napastnik, którego 
obecność stwarza o wiele więcej moŜliwości gry. Jest to piłkarz szybki - a więc daje moŜliwość wyjścia do 
kontry; umie bardzo dobrze dryblować - a więc daje moŜliwość wejścia akcjami indywidualnymi pod faul, 
rzut wolny, rzut karny; w ostateczności wygra drybling i pójdzie sam na przebój. Dzięki wysokiej technice 
potrafi przytrzymać piłkę i dać czas, by się włączyli inni i akcja nabrała nowego rozmachu. Zgadzam się, Ŝe 
bez niego zespół gra inaczej. KaŜda druŜyna gra inaczej bez czołowej postaci. Kiedy wyjmiemy z Francji 
Zinadina Zidane, to teŜ zagra ona inaczej. Będzie to Francja, ale juŜ nie taka sama.
Podobnie rzecz ma się z Olisadebe. To jedna z gwiazd zespołu. Nasz najlepszy napastnik. Zawodnicy wierzą 
w niego i doskonale wiemy, jaka jest jego wartość. Rzeczywiście bez niego jest nam grać cięŜej, ale sądzę, Ŝe 
nawet gdyby Olisadebe wystąpił przeciwko Walii w Warszawie i Armenii w Erewanie, to jednak byśmy nie 
wygrali. Sposób gry, jaki przyjęliśmy w tych obu spotkaniach, nie był dla Olisadebe. Nie graliśmy ataku z 
kontry, a tylko wtedy moŜna wykorzystać atuty Emmanuela, kiedy nie ma tłoku, kiedy jest troszeczkę więcej 
miejsca dla zawodnika i kiedy on się moŜe rozbujać. W obu tych meczach bardziej stawiałem na Juskowiaka...
Pod znakiem szczęśliwej trzynastki
Powrót ze stolicy Norwegii był wspaniały. W samolocie wesoło, wszyscy rozradowani - bo rzeczywiście i 
wynik, i przebieg meczu, i postawa zespołu były znakomite. Wracaliśmy w szampańskich nastrojach, we 
wspaniałych humorach. Z tym, Ŝe zaraz po wylądowaniu - kiedy juŜ opadły pierwsze emocje, kiedy tak 
wspaniale przywitali nas kibice na lotnisku Okęcie - juŜ w autokarze, w drodze do ośrodka w Konstancinie 
zaczęliśmy przypominać sobie mecz z Walią w Warszawie. To było to drugie spotkanie w dwumeczu, z 
teoretycznie słabszym przeciwnikiem, a zupełnie nam nie wyszło. Tak więc trzeba było natychmiast 
koncentrować się na występie przeciwko Armenii. Powiedziałbym, Ŝe bardzo krótko trwała radość po batalii z
Norwegami. To wszystko, co zrobiliśmy, było wspaniałe, ale Armenia była kolejnym przeciwnikiem, z którym
- 28 marca 2001 w Warszawie - moŜna było stracić lub zyskać trzy punkty.
Nie mieliśmy czasu na długą radość po sukcesie. PrzecieŜ eliminacyjne gry zostały tak ustawione, Ŝe kiedy 
dochodzi do kolejnego dwumeczu to... nie ma czasu na nic. Jedynie odnowa biologiczna i koncentracja na 
najbliŜszym spotkaniu. Doskonale wiedzieliśmy, Ŝe mecz z Norwegią kosztował nas bardzo duŜo wysiłku. 
Zespół był mocno
110
le sytuacji, ale dwukrotnie nie powiodło się Bartoszowi Karwanowi, a takŜe innym. Konfrontacja z 
Islandczykami spełniła swoje zadanie. Jeszcze raz się okazało, Ŝe nie jest łatwo, jak powiadają piłkarze, 
„rozklepać" tego typu zespół. W przerwie zrobiłem pięć zmian. Weszli zawodnicy, którzy rzeczywiście 
narzucili olbrzymie tempo i doprowadzili do tego, Ŝe zakończyliśmy mecz zwycięstwem.
Kiedy druŜyna wychodziła przed meczem na boisko, w kierunku Emmanuela Olisadebe poleciały banany. 
Jakiś nieodpowiedzialny osobnik znowu zachował się beznadziejnie głupio. Ten incydent odczuli negatywnie 
wszyscy kadrowicze. Kapitan reprezentacji Tomasz Wałdoch powiedział, Ŝe to tak, jakby rzucono w kaŜdego 
innego ka-drowicza. Emmanuel nie zagrał w drugiej połowie i myślę, Ŝe ten jego najsłabszy występ w 
reprezentacji był spowodowany incydentem przed meczem. A przecieŜ wiadomo, Ŝe gramy dla kibiców. Ten 
wybryk zniszczył atmosferę i mimo wygranej nie było specjalnej radości. Dominowało raczej poczucie w miarę
dobrze wypełnionego obowiązku. Cieszył fakt, Ŝe w tym spotkaniu bardzo dobrze zagrał Adam Matysek. 
Miał wiele piłek na przedpolu, w powietrzu - grał bezbłędnie. Na ostatnie pięć minut wszedł do bramki 
Wierzchowski i od razu został poddany bardzo trudnemu egzaminowi. Wyszedł zwycięsko z pojedynku z 
islandzkim napastnikiem. Jakub potwierdził, Ŝe moŜna na niego liczyć.
Z pewnością nasz jesienny mecz z Islandią nie przejdzie do historii jako wydarzenie sportowe, a pozostanie 
jedynie wartością statystyczną. PoniewaŜ wygrany, to jednak z optymistycznym akcentem.
Nowe tysiąclecie nasza reprezentacja zaczęła od występu na Cyprze. 28 lutego w Larnace pokonaliśmy 
Szwajcarię 4:0 (2:0).
97

Strona 37

Engel - Futbol na tak - Jerzy Engel, Maciej Polkowski

Przed tym meczem najwaŜniejsze były odwiedziny u wszystkich kadrowiczów. Trzeba ich było zobaczyć 
podczas meczów ligowych, sparingowych, jak równieŜ przeprowadzić rozmowy z nimi oraz ich klubowymi 
trenerami. Cały nasz sztab szkoleniowy na początku roku rozjechał się po Europie. ChociaŜ nie tylko, bo 
Edward Klejndinst udał się za Norwegami na turniej do Honkongu.
W pewnym momencie zaczęły napływać smutne wiadomości z Niemiec o kontuzjach zawodników. Pod 
duŜym znakiem zapytania stanął występ Tomasza Wałdocha przeciwko Norwegii. Andrzej Juskowiak nie 
mógł być powołany na cypryjski sprawdzian. Zdecydowałem się takŜe nie brać pod uwagę na spotkanie ze 
Szwajcarami Radosława KałuŜnego, który zbyt wolno dochodził do odpowiedniej dyspozycji. Zresztą tych 
nieobecności było więcej, Ŝe wspomnę o Tomaszu Iwanie...
Mecz w Larnace chciałem potraktować jako ostatni szlif przed eliminacyjnym dwumeczem z Norwegią i 
Armenią, który czekał nas pod koniec marca. Tymczasem stało się inaczej - trzeba było kombinować i ustawiać
na nowo wszystkie formacje.
Niezwykle budujący był fakt, Ŝe zdecydowana większość piłkarzy przyjechała na Cypr właściwie 
przygotowana. Zdaję sobie sprawę z wymogu absolutnie równego traktowania wszystkich, dlatego panuje 
taka dobra zespołowa atmosfera. Nie ma Ŝadnej klasyfikacji od pierwszego do osiemnastego.
Mecz ze Szwajcarami przebiegał pod nasze dyktando. Rzeczywiście dodał wszystkim otuchy. Osobiście nie 
przywiązuję większej wagi do zwycięstw lub poraŜek w meczach kontrolnych. To przyjemne, kiedy się 
wygrywa i to 4:0, a na dodatek stwarza się jeszcze kilka świetnych sytuacji...
zmęczony i największą rolę do odegrania mieli, nie po raz pierwszy, doktor Stanisław Machowski oraz obaj 
masaŜyści - Artur Frączyk i Krzysztof Leszczyński. Chodziło o to, by jak najszybciej doprowadzić 
zawodników do pełnej sprawności. Niejako dodatkowo zdawaliśmy sobie sprawę z polskiej mentalności - 
kiedy coś bardzo dobrze idzie, kiedy się wygra waŜny mecz i za chwilę gra się ze słabszym rywalem, to 
zwykle dochodziło do wpadek. NaleŜało się spodziewać, Ŝe psychika odegra w przygotowaniu do spotkania 
kolosalną rolę. Zdawałem sobie z tego sprawę i dlatego juŜ po meczu z Norwegią, kiedy opadły pierwsze 
emocje, kiedy juŜ wszystko było wiadome, a spotkanie w Oslo przeszło do historii, rozpocząłem 
psychologiczne przygotowania do spotkania z Ormianami.
Przeprowadzałem indywidualne rozmowy z piłkarzami, tłumiłem nadmierną euforię; tonowałem to, co mogło
doprowadzić do pełnego rozluźnienia zespołu i robiłem wszystko, aby skoncentrować ich na kolejnym 
występie. Mój sposób pracy polegał na tym, Ŝe przy dwumeczu nigdy nie określałem zdobyczy punktowej z 
jednego spotkania. Interesuje mnie wyłącznie całość. Nastawiam zawodników na skupieniu się, jak zdobyć 
sześć punktów, a cztery minimum. A więc praktycznie cały czas rozmawiało się o dwóch spotkaniach, a nie o 
jednym. To niejako sprawia, Ŝe sam piłkarz wie, iŜ pomimo wygrania pierwszego me-zu nic wielkiego się nie 
stało, bo zdobycz określa się po wóch spotkaniach.
W przeszłości reprezentacja rozegrała wiele meczów, tóre wydawały  się nadzwyczaj  proste do  rozegrania, 
potem okazywały się niezwykle trudne. Przypomniałem potkania z San Marino, Luksemburgiem... W 
związku z tym było łatwo skoncentrować zawodników tymi argumentami. Zdawali sobie bowiem znakomicie
sprawę z fak-
111
tu, iŜ ten wysiłek, który włoŜyli w Norwegii, i cudowne zwycięstwo, mogą znaczyć o wiele mniej, jeśli 
cokolwiek nie uda się nam w spotkaniu z Armenią.
Jak wspomniałem, zdawaliśmy sobie sprawę z trudności, ale... czuliśmy się bardzo pewnie, nie było znaków 
zapytania co do sposobu gry. Z kaŜdego zawodnika biło przekonanie, Ŝe spotkanie na Stadionie Wojska 
Polskiego w Warszawie wygramy. Byłem pewien swojej ekipy - absolutnie!
Mało tego - lubię odczytywać znaki podsuwane mi przez los. Tym razem były to numerki. Pod tym względem
był to specyficzny mecz. Mój trzynasty w roli selekcjonera. Przed spotkaniem mieliśmy na koncie dziesięć 
punktów, a więc kolejne trzy dawały nam w sumie trzynaście. Do tego czułem, iŜ stać nas na strzelenie co 
najmniej czterech bramek, co w sumie dawało nam trzynaście. To wszystko niejako układało się w taką jedną, 
kabałową całość - ta trzynastka zaczynała nam się bardzo uwypuklać. Powiedziałem o tym moim dwóm 
przyjaciołom z Ameryki - Maćkowi Rogulewskiemu i Zdzisiowi Bysiowi, którzy postawili na naszą wygraną 
4:0 i zdobyli nagrody ufundowane przez „Erę". Dodam tylko jeszcze, Ŝe czwartą w tym meczu, a w sumie 
trzynastą bramkę, zdobył zawodnik grający z numerem trzynaście -Bartosz Karwan. To on zamknął, jak 
klamrą, cały ten trzy-nastkowy zbieg okoliczności.
Trener jest właśnie po to, Ŝeby pomagać zespołowi, a nie, Ŝeby tylko stać przy linii i wykrzykiwać... Dziś w 
sporcie decydują ułamki sekund, milimetry. Decydują kryteria, które przy niezwykle wyrównanej klasie 

Strona 38

Engel - Futbol na tak - Jerzy Engel, Maciej Polkowski

druŜyn są nieuchwytne. A więc trzeba mieć takŜe odrobinę szczęścia-; Ci, którzy odnosili największe sukcesy i
jako zawodnicy, i jako trenerzy, równieŜ byli wspierani przez fortunę. Szczęście sprzyja lepszym - to nie jest 
ot, takie sobie po-
wiedzenie. Zazwyczaj jeśli ktoś jest mocny, szanuje swoją pracę, jest maksymalnie zaangaŜowany w to, co robi,
to z reguły i szczęście mu sprzyja.
Mecz z Armenią naleŜy odnotować jako konfrontację z zupełnie innym przeciwnikiem. Trzeba było 
zastosować całkowicie odmienny sposób gry niŜ z Norwegami. Ormianie są piłkarzami bardzo dobrymi 
technicznie, długo utrzymują piłkę i trudno im ją odebrać. Przeciwko nim trzeba grać presingiem. Trzeba na 
nich „siedzieć". Po to, by zmusić ich do popełnienia błędu. Tak jak w tenisie - są ludzie, którzy grają wyłącznie 
z głębi kortu, na przerzut; a są tacy, którzy zmuszają przeciwnika do błędów - idą do siatki i tak dalej. To 
właśnie trzeba było robić z Ormianami. Cały czas musieliśmy wywierać na nich presję, cały czas. A przecieŜ 
byliśmy mocno zmęczeni po pierwszym meczu. W związku z tym takie załoŜenie mogło dotyczyć wyłącznie 
określonej części spotkania. Przewidywałem to z góry. Dlatego powiedziałem zespołowi, Ŝe będziemy grali 
presing do zdobycia pierwszej bramki. Wtedy „oni" muszą się odkryć, przyjść do nas i będzie łatwiej 
kontrować. MoŜna powiedzieć, Ŝe mecz ułoŜył się po naszej myśli. Rzut karny, podyktowany za faul na 
Kryszałowiczu, a wykonany przez Michała Zewłakowa, otworzył nam wynik w 15. minucie. I praktycznie od 
tego momentu zespół powinien się cofnąć. Ale podbiegł do mnie Marek Koźmiński: „Panie trenerze, zostańmy
do drugiej bramki". A ja na to: „Mareczku, ale ta druga bramka moŜe przyjść w 45. minucie. To strasznie duŜo 
wysiłku". Marek odkrzyknął: „Nie, strzelimy ją wcześniej. Czujemy, Ŝe jesteśmy w stanie". Proszę bardzo. 
Skoro zespół czuł się mocny i tuŜ po zdobyciu gola gracze doszli do wniosku, Ŝe będą trzymać presing, to się 
zgodziłem. Rzeczywiście - padł drugi gol, poszło wiele ciekawych akcji, mieliśmy wiele podbramko-
wych sytuacji, ale w przerwie zawodnicy byli mocno zmęczeni.
W szatni podziękowałem zawodnikom za zmianę taktyki, za to, Ŝe przytrzymali rywala i dali z siebie tak duŜo
oraz doprowadzili do 2:0, ale od razu stwierdziłem, Ŝe mecz się jeszcze nie skończył. Przypomniałem o tym, co
się stało w Norwegii i uświadomiłem, Ŝe rywale - na razie -włoŜyli znacznie mniej wysiłku od nas. Dlatego 
odpuszczamy połowę boiska, przechodzimy na krycie strefowe i gramy z kontry. Tak teŜ się stało. Po 
przerwie zespół całkowicie zmienił sposób gry. Oddaliśmy pole Ormianom. Wyglądało, jakby mieli przewagę 
i grali więcej piłką. Jednak nasze kontry były bardzo groźne i wszystko kontrolowaliśmy. Przeciwnicy mieli 
tylko jedną okazję, po której piłka uderzyła w słupek.
JuŜ w końcówce meczu było widać, Ŝe większość piłkarzy odczuwa zmęczenie i trzeba trochę „świeŜej krwi". 
Ta „świeŜa krew" czekała - byli piłkarze, którzy aŜ palili się do gry i kaŜdy chciał znaleźć się na placu. Wszedł 
znakomicie Marcin śewłakow, zaraz zdobył bramkę, a po podaniu Świerczewskiego mógł strzelić drugą. 
Dzieła na 4:0 dopełnił Karwan. Efekt tego dwumeczu był niesamowity -zdobyliśmy sześć punktów, siedem 
bramek, a tylko dwie straciliśmy. Wymarzony wynik? Moim zdaniem reprezentacja zagrała w tym dwumeczu
na sto procent swoich moŜliwości.
Zapanowała wielka radość. Zawodnicy poczuli, Ŝe awans jest rzeczywiście realny. Poczuli się mocni, i to było 
najwaŜniejsze. Okazało się, Ŝe moŜemy wygrywać nie tylko mecze towarzyskie, jak ze Szwajcarami, ale Ŝe 
jesteśmy w stanie przenieść ten sam skuteczny sposób gry na spotkania o punkty. Stworzyła się grupa, 
stworzył się zespół -z takim odczuciem się Ŝegnaliśmy...
Ze Szkotami w kratkę
W tak świetnie mi znanej i zawsze miłej mojemu sercu Bydgoszczy, gdzie pracowałem 2 lata, prowadząc 
Polonię, doszło 22 kwietnia 2001 roku do towarzyskiego spotkania z reprezentacją Szkocji. Często pojawia się 
pytanie, czy gry towarzyskie w ogóle mają sens i cokolwiek dają?
Przede wszystkim warto zauwaŜyć, Ŝe terminy, jakie wyznacza FIFA na gry eliminacyjne i towarzyskie, są 
jedynymi terminami, w których kadra narodowa moŜe się spotkać. Dlatego bez gier towarzyskich, 
przygotowanie do jakiegokolwiek meczu byłoby niemoŜliwe. Podobnie jak sprawdzenie nowego wariantu i 
piłkarza. W związku z tym kaŜdy taki termin był, jest i będzie skrupulatnie przez nas wykorzystywany. I nie 
tylko przez nas...
Mecz ze Szkocją był szalenie waŜny. To świetny przeciwnik - właśnie taki, o jakiego nam chodziło. 
Wymagający, twardy i zdecydowany. Grający futbol kontaktowy. ZaleŜy mi na tym, Ŝeby zawodnicy 
wychodzili na mecz kontrolny z nastawieniem, Ŝe wcale nie będzie łatwo i muszą dać z siebie bardzo duŜo.
Wiem, nie jest łatwe, by przekonać do takiego nastawienia. Ale mecze tego typu zmieniają mentalność 
zawodnika. Kiedy gra się z mocnymi, człowiek robi się mocny, a kiedy się z tymi mocnymi nie przegrywa, 
robi się bardzo mocny. To jest właśnie mój sposób na przekonanie graczy do swojej wartości. Bo to, Ŝe stanę i 

Strona 39

Engel - Futbol na tak - Jerzy Engel, Maciej Polkowski

powiem, iŜ tamci są mocni, to
nic nie znaczy. Byłoby za proste. Oni muszą sami poczuć na boisku, Ŝe są rzeczywiście silni... Do tego posłuŜył
nam równieŜ mecz ze Szkocją. Na stadionie Zawiszy, w wyposzczonej piłkarsko Bydgoszczy.
Z wielkimi nadziejami jechałem z reprezentacją do tego miasta.
Spotkanie ze Szkocją posłuŜyło nam do sprawdzenia nowego wariantu ustawienia zespołu. PoniewaŜ 
„wyskoczyli" nam KałuŜny i Świerczewski, trzeba było całkowicie zmieniać formację środka pola. Z tyłu 
naleŜało zobaczyć, jak będzie grał na środku Hajto, a zabrakło Jacka Zielińskiego. W tym meczu mogłem 
zobaczyć Mięciela, śurawskiego, Zdebela. A więc mogłem przyjrzeć się piłkarzom, co do których cały czas 
istniały jakieś wątpliwości. Trzeba było zestawiać nowe kadrowe puzzle w zespole.
Nowinki wypróbowuje się niekoniecznie po to, Ŝeby coś grało, ale takŜe w tym celu, by odrzucić wariant, 
który nie pasuje. Na przykład zestawienie: Hajto-Zdebel w ogóle nie zdało egzaminu i to wyszło właśnie 
podczas meczu ze Szkotami. Bydgoska konfrontacja spełniła swoje zadanie takŜe jeszcze pod jednym 
względem. Nadzwyczaj kiepskie sędziowanie Hiszpana i dopuszczenie do nerwowych sytuacji na boisku 
pokazało nam, jak róŜny, a nawet chaotyczny moŜe być rozwój wypadków w eliminacyjnych spotkaniach w 
Cardiff i Erewanie, jeśli damy się ponieść emocjom.
Na stadionie w Bydgoszczy odbyła się więc swoista przygrywka. Pewne rzeczy robiłem absolutnie świadomie,
gdyŜ wiedziałem, co się moŜe zdarzyć w meczu ze Szkotami. Z nimi zwykle dochodzi do bójek - to normalne, 
bo grają ostro. Jeśli ktoś padnie na murawę, krzyczą, Ŝeby wstawał, bo trzeba się bić dalej. Potem się mówiło o 
Armenii, ale bijatyk spodziewałem się juŜ w Walii. Czekały nas
116
dwa bardzo cięŜkie mecze i naleŜało się do nich przygotować pod kątem zwiększenia odporności psychicznej 
na róŜnego rodzaju uderzenia i prowokacje. I rzeczywiście bardzo dobrze, Ŝe w batalii ze Szkotami ujawniły 
się błędy. Dla mnie to znakomity materiał, by podczas odprawy pokazać, czego nie wolno. Przykładem 
wniosków wyciągniętych po meczu ze Szkocją był fakt, Ŝe w spotkaniu z Walią Tomek Iwan, który w meczu 
ze Szkocją dostał czerwoną kartkę, wszystkich odciągał, rozbrajał i trzymał za ręce. Wiedzieliśmy, jak tego 
typu zdarzenia przekładają się pozytywnie na walkę o punkty.
O sensie rozgrywania meczów towarzyskich w miejscowościach nie leŜących na szlakach wielkiej piłki nie 
muszę chyba nikogo przekonywać.
Tam wszędzie przychodzi komplet widzów szalenie serdecznie nastawionych do piłkarzy. Zawodnicy, który 
przyjeŜdŜają z zagranicy i nie mają kontaktu z Polską na co dzień, czują nagle olbrzymią sympatię kibiców, 
widzą, Ŝe miliony Polaków pokładają w nich wielkie nadzieje. Są dowartościowani, wielcy i kochani; cieszą 
się, Ŝe są rozpoznawani.
W Bydgoszczy, po treningu, chcieliśmy wyjść z budynku do autokaru. A jednak nie było Ŝadnej szansy, by 
przebyć te kilka metrów. Trzeba było wezwać specjalny oddział policji, Ŝeby utorował nam drogę w 
kilkutysięcznym tłumie młodzieŜy. Trwało to godzinę i mimo Ŝe musieliśmy czekać, to przez zespół zostało 
całe zdarzenie odebrane niesłychanie pozytywnie. Poczuli się jak największe gwiazdy światowego futbolu. I 
pomyśleć, Ŝe całkiem niedawno, kiedy wychodziliśmy z kadrowiczami na spacer w warszawskich Łazienkach,
prawie nikt nas nie rozpoznawał. Stali się idolami polskiej młodzieŜy szybciej, niŜ myślałem.
117
Do Cardiff na pewniaka
Trener nawet w najczarniejszych myślach i snach nie jest w stanie przewidzieć, co moŜe spotkać prowadzony 
przezeń zespół. A to właśnie nastąpiło przed meczem w Cardiff. Co chwila docierały do nas bardzo przykre 
informacje o najprzeróŜniejszych urazach piłkarzy. Odpadli nam z druŜyny Tomek Wałdoch, Jacek Zieliński. 
Wiadomo było, Ŝe z powodu Ŝółtych kartek nie mogą być brani pod uwagę Radosław KałuŜny i Piotr 
Świerczewski. A więc najlepsi. A w ostatniej chwili doszła kolejna hiobowa wieść, Ŝe Bartosz Karwan równieŜ 
uległ kontuzji. Tak więc na prawej stronie reprezentacyjnej pomocy pozostał tylko Tomek Iwan. Wiadomo 
było takŜe, Ŝe nie ma z nami bramkarza Adama Matyska, który doznał kontuzji podczas spotkania z 
Norwegami w Oslo. Ta reprezentacja nagle bardzo nam się zmieniła. Trzeba było sięgać po następnych graczy,
następnych i następnych. Z racji licznych personalnych perturbacji czerwcowe mecze z Walią i Armenią 
zaczęły nam się rysować jako szalenie niebezpieczne. Strata punktów mogła nas bardzo drogo kosztować.
Dlatego przed tymi wyjazdami panowała niesamowita koncentracja. Po raz pierwszy widziałem ich nie w 
takich humorach czy nastrojach jak zwykle, kiedy spotykamy się w reprezentacji. KaŜdy bowiem zdawał sobie
sprawę z tego, Ŝe zmiana jednego, a czasem dwóch zawodników, to juŜ jest bardzo duŜo, ale zmiana czterech, 
pięciu to rzeczy-

Strona 40

Engel - Futbol na tak - Jerzy Engel, Maciej Polkowski

118
wiście coś, co moŜe bardzo odmienić zespół. Wszyscy czuli powagę sytuacji. W związku z tym zgrupowanie, 
na które jechaliśmy do Niemiec, było dla nas szalenie waŜne. Mieliśmy znakomite warunki do przygotowań. 
Cisza, spokój i odizolowanie - pełna koncentracja zarówno na treningach, jak i poza boiskiem. Część zespołu 
błyszczała wysoką formą, a część sprawiała wraŜenie lekko zagubionych. Wszyscy natomiast wykonali wielką 
pracę.
Zgrupowanie w Niemczech pozwoliło na podtrzymanie znakomitej atmosfery. Było widać, Ŝe z dnia na dzień 
rośnie forma. Jedyną wielką niewiadomą była dyspozycja Emmanuela Olisadebe. Przyjechał z powaŜnym 
urazem i w pierwszej chwili doktor Stanisław Machowski chciał go odesłać do domu. Siedzieliśmy, 
dyskutowaliśmy do godziny trzeciej nad ranem: czy go odesłać, czy mimo wszystko zająć się bardzo 
intensywnym leczeniem zawodnika? Od razu było wiadomo, Ŝe Oli nie będzie w stanie rozegrać dwóch 
meczów. Wtedy powiedziałem Staszkowi, iŜ z dwojga złego lepsze będzie wykurowanie i przygotowanie 
Olisadebe na spotkanie z Walią. Natomiast z Armenią spróbujemy poradzić sobie bez tego napastnika. Gdyby 
jednak doktor Machowski nie zdąŜył na Cardiff, to Oli wystąpiłby w Erewanie. W nie najlepszej dyspozycji 
przyjechał na zgrupowanie takŜe Paweł Kryszałowicz. Jego zespół, FC Kaiserlautern, spadał z ligi i zawodnik 
był psychicznie podłamany. Przychodził przecieŜ do nowego klubu, by pomóc mu się uratować. Mimo bardzo
dobrej gry „Kryszała", klubowi się nie udało. Trzeba było włoŜyć duŜo pracy, Ŝeby postawić Pawła na nogi.
Przygotowaliśmy się bardzo solidnie. Do Cardiff wyruszyliśmy z wielkimi nadziejami na odniesienie 
zwycięstwa. Ostrzegałem jednak zespół, Ŝe moŜemy stracić bramkę jako pierwsi, bo tak wykazywały 
statystyki. Tam pierw-

si stracili bramkę i Norwegowie, i Ukraińcy. A dopiero potem ich mecze się wyrównywały. Czułem, Ŝe w 
spotkaniu z nami moŜe być podobnie. Walijczycy ruszą na nas bardzo mocno od razu na początku meczu. No 
i tak, jakbym wykrakał. Bramka padła po zachowaniu nie fair Walijczyków, bo leŜał Jacek Bąk i piłka powinna 
być wybita na aut. Jednak nikt jej nie wykopnął. Poszła druga akcja, Jacek wciąŜ leŜał; zanim zorientowaliśmy 
się, Ŝe piłka nie będzie wybijana, starał się podnieść. Wtedy właśnie zawodnik, którego Jacek powinien kryć, 
zdobył bramkę. Tak naprawdę to jej nie było, gdyŜ specjaliści wyliczyli, Ŝe piłka w 35 procentach nie 
przekroczyła całkowicie linii bramkowej. Co jednak nie zmienia faktu, Ŝe podczas meczu sędzia miał 
piekielnie trudne zadanie w ocenianiu, czy procentowo było tak, czy siak. Oceniono, Ŝe piłka przekroczyła 
linię całym obwodem, a Dudek futbolówki nie utrzymał. Tak więc dla nas zaczęło się od 0:1.
Stracona bramka potwierdziła to, o czym wcześniej mówiliśmy i przed czym ostrzegaliśmy: Ŝe w Cardiff nie 
ma co liczyć na jakieś fair play i inne cuda, a Walijczycy za wszelką cenę będą się starali wygrać. Po utracie 
gola zaczęła się dobra gra naszego zespołu. Stwarzaliśmy coraz więcej sytuacji, szła akcja za akcją, gra zaczęła 
się zazębiać. Środek pola zaczął grać, Arek Bąk przejął na siebie liderowanie. Większość piłkarzy była 
zaskoczona, Ŝe jest jeszcze jeden zawodnik, który moŜe zainicjować i poprowadzić akcje. Zaczął się wielki 
popis Marka Koźmińskiego, który na Millennium Stadium rozegrał wspaniałe spotkanie. Świetnie wspierał go
Iwan. Z minuty na minutę rosła przewaga naszego zespołu, aŜ w końcu padła bramka, którą zdobył 
Olisadebe. Wtedy było juŜ wiadomo, Ŝe Polska tego meczu na pewno nie przegra, a „jechaliśmy" dalej po 
zwycięstwo.
Drugą połowę moŜna śmiało nazwać koncertem w wykonaniu Polaków. Stworzyliśmy cztery stuprocentowe 
sytuacje, z których została wykorzystana tylko jedna. Ale było widać, Ŝe całkowicie panujemy nad 
przebiegiem wydarzeń na boisku. Z jednym wyjątkiem, kiedy kapitalną okazję zmarnował Ryan Giggs, 
pudłując z kilku metrów. No, trochę tego szczęścia trzeba w Ŝyciu mieć. A jak się okazuje, nie tylko my 
kiksujemy, ale przeciwnicy równieŜ.
Zwycięstwo i wielka radość. Wielka radość, bo rzeczywiście powiększyliśmy dorobek o trzy punkty, i to we 
wspaniałej oprawie. Cudowny stadion, osiem tysięcy polskich kibiców, z tego dwa przedstawicieli Polonii z 
zagranicy. Czuliśmy wspaniały doping, gorącą atmosferę. A co takŜe waŜne, po meczu nie było Ŝadnych 
rozrób ani bójek, a nasi kibice poszli z Walijczykami do pubów na piwo. Działo się więc wszystko to, co w 
piłce i wokół niej najpiękniejsze. Do tego wynik, który satysfakcjonował wszystkich. Teraz czekał nas wyjazd 
do Armenii, który juŜ, podświadomie, odczuwaliśmy jako nieco lŜejszy. Co prawda odpadał Olisadebe, ale 
dochodzili czy, dokładnie określając, powracali KałuŜny i Świerczewski. W tej reprezentacji stale mamy do 
czynienia z czymś takim - coś za coś, ktoś za kogoś. Jeden odpada, a wchodzą inni. Jadąc do Armenii, czuliśmy

Strona 41

Engel - Futbol na tak - Jerzy Engel, Maciej Polkowski

się jednak mocniejsi.
Podczas zgrupowania w Niemczech udało nam się bardzo dobrze przygotować zespół pod względem 
fizycznym. Zdołaliśmy maksymalnie skoncentrować druŜynę. Przeczuwałem, Ŝe po zakończeniu rozgrywek 
ligowych Walijczycy nie będą w zbyt wysokiej formie. Liczyłem, Ŝe z tego względu w drugiej połowie 
będziemy zdecydowanie przewaŜać. Chodziło tylko o to, czy potrafimy zakończyć akcje zdobyciem bramki. 
Inaczej niŜ jesienią w Warszawie, kiedy nam się to nie udało. Dodatkowo, co podkreślał wielo-
122
krotnie w wywiadach selekcjoner Mark Hughes, dla rywali był to mecz ostatniej szansy, by nawiązać walkę o 
drugie miejsce w grupie. A więc musieli się na nas rzucić, czego nie zrobili w Warszawie. Wiadomo było, Ŝe 
się odkryją, co przy Olisadebe oraz zawodnikach potrafiących wspierać atak, stwarzało moŜliwość 
skontrowania. I tak było. Po takich prostopadłych podaniach i kontrach dochodziliśmy do czystych sytuacji 
podbramkowych, z których dwie wykorzystaliśmy.
Z mojego punktu widzenia był to jeden z najlepiej rozegranych meczów reprezentacji. W Cardiff zagraliśmy 
przepiękne spotkanie, które na bardzo długo pozostanie w pamięci kibiców. PrzecieŜ Millennium Stadium to 
jeden z cudów futbolowej Europy i wystąpienie na tym stadionie było szaloną przyjemnością dla nas 
wszystkich. A zwycięstwo było przyjemnością podwójną. Poczuliśmy, Ŝe stało się coś wielkiego. To 
zwycięstwo dowiodło, iŜ juŜ w tej chwili potrafimy pokazać się na najlepszych i najpiękniejszych europejskich 
stadionach. Jesteśmy przeciwnikiem, z którym kaŜdy musi się liczyć. Mało tego, ten mecz ujawnił, Ŝe mamy 
kadrę składającą się nie z osiemnastu, dziewiętnastu, ale niemal z trzydziestu zawodników. To dobrze, tylko 
w ten sposób wzrasta bowiem rywalizacja na kaŜdej pozycji.
Mecz w Cardiff wygraliśmy czysto, po pięknej grze i po znakomitych bramkach Olisadebe i Kryszałowicza. I 
tak to pozostanie na zawsze w historii polskiego futbolu.
122

Bijatyka w Erewanie
Czekał nas wyjazd do Armenii. Wiedzieliśmy, Ŝe w spotkaniu w Erewanie, 6 czerwca 2001 roku, trzeba będzie 
bardzo mocno się zmobilizować, by nie dać się sprowokować i odciągnąć od futbolu. Odpadł nam Tomek Kłos
z powodu Ŝółtych kartek, odpadł Olisadebe z powodu urazu. Zespół niby ten sam, ale nie taki sam. Doszli 
Świerczewski z KałuŜnym i było wiadomo, Ŝe grę druŜyny trzeba będzie oprzeć bardziej o środek pola, niŜ 
atak.
Sam moment przylotu do stolicy Armenii pokazał, gdzie się znaleźliśmy. To zupełnie inny świat niŜ Walia czy
Polska. Takie zderzenie z dawnymi czasami, które w wielu aspektach przypominało o minionym Związku 
Radzieckim, było szokujące. JuŜ na lotnisku trzeba było stać ponad godzinę do odprawy, poniewaŜ pasaŜerów
z dwóch samolotów odprawiał tylko jeden człowiek. Potem na bagaŜ trzeba było czekać następne 40 minut, 
jakbyśmy do tej Armenii nie wiadomo co przywieźli. Jeździliśmy w potwornym upale autobusem, którego 
kierowca chyba nawet nie słyszał o czymś takim jak klimatyzacja. Widok drogi z lotniska, ulic, samochodów, 
przedmieścia i sklepów cofnęł nas na chwilę, na całe szczęście, w bezpowrotnie minioną epokę.
Tym niemniej hotel, w którym mieszkaliśmy, był przepiękny, klimatyzowany, z basenem na dachu. Dyrektor 
reprezentacji, Tomasz Koter, który przebywał tam wcze-
śniej i wybrał hotel, mówił: „Na boki nie patrzcie, najwaŜniejszy jest hotel, a on jest w porządku". 
Rzeczywiście, w tym hotelu było dobrze, więc praktycznie go nie opuszczaliśmy. Tylko raz wyjechaliśmy na 
dłuŜszy spacer po parku. Zwiedziliśmy takŜe Muzeum Wojny, które jest pieczołowicie utrzymywane. Dopiero
tam dowiedziałem się, Ŝe swastyka jest znakiem ormiańskim. Hitler go sobie przywłaszczył, oznacza on 
bowiem nieśmiertelność. Szybko jednak wróciliśmy do hotelu, bo szalony upał bardzo dawał się we znaki.
W Erewanie przebywała takŜe ekipa naszych oldbojów, którzy zostali zaproszeni, by rozegrać mecz 
towarzyski. Przedstawiciele naszych „Orłów", jak równieŜ reprezentanci młodzieŜówki, mówili to samo: Ŝe 
jest bardzo cięŜko, Ŝe zatyka, kiedy się biega w tym upale. Staraliśmy się więc w maksymalnym stopniu 
uchronić przed słońcem. Dlatego przedmeczowe treningi były krótkie. Zresztą stan boiska, które nam oddano 
do dyspozycji, odzwierciedlał miejscową kulturę i klasę piłkarstwa, z którego reprezentacją mieliśmy się 
zmierzyć. Od strony psychologicznej przygotowanie do spotkania z Armenią było wyjątkowo cięŜkie. Nasi 
piłkarze, po wygranej z Walią, wiedząc, Ŝe dochodzą KałuŜny i Świerczewski, czuli się bardzo mocni. Byli 
przekonani, Ŝe i ten mecz przyniesie kolejny sukces.
Przestraszyło nas trochę boisko - bardzo twarde, wąskie i nieprzyjemne do gry. Zdawaliśmy sobie sprawę, Ŝe 
na czymś takim nie moŜna rozegrać dobrego spotkania. Tam tylko trzeba iść i walczyć! W Ŝadnym przypadku 

Strona 42

Engel - Futbol na tak - Jerzy Engel, Maciej Polkowski

nie moŜna grać w piłkę, bo się do tego nie nadaje. Trzeba siłą, zdecydowaniem pokonać przeciwnika. Była tam
tak zwana bawola trawa - gruba, mocna, która łatwo przecina skórę na nogach, kiedy na przykład wykonuje 
się wślizg. Wiedzieliśmy, Ŝe o wielkim meczu nie moŜe być mowy.
124
Obejrzeliśmy teŜ kasetę wideo z rozegranego kilka dni wcześniej spotkania Ormian z Białorusinami i okazało 
się, Ŝe juŜ w 15. minucie gracze obu zespołów dostali czerwo-e kartki. Potem zapanował na boisku spokój, ale 
wcze-niej były bójki. Wiedzieliśmy, czego moŜemy się spodziewać. W związku z tym bardzo przestrzegałem 
piłkarzy, by nie dali się sprowokować do kopaniny, walki na pięści i tym podobnych. Nie było na to czasu, 
gdyŜ na 45 minut kaŜdej połowy na czystą grę przypadają 32. JeŜeli to rozłoŜyć na dwa zespoły, to na nasze 
akcje ofensywne pozostaje 16 minut. Jeśli poświęcimy ten czas na bójki, walki, przerwy, pozostanie nam 7, 
góra 8 minut na zdobycie bramki. To było bardzo obrazowe i zespół to rozumiał, ale nie udało się od tego 
uciec. Belgijscy sędziowie całkowicie nie panowali nad sytuacją.
Mecz zaczął się układać dla nas dobrze. Zaledwie 5. minuta, a juŜ świetna akcja - Bąk sfaulowany z prawej 
strony, rzut wolny wykonany bardzo dobrze po dośrodkowa-niu głową KałuŜnego - gol i 1:0. A więc 
wymarzona sytuacja, Ŝeby sobie ustawić grę. Minęło parę minut i ewidentny błąd Hajty, kolejny błąd, będący 
konsekwencją pierwszego, śewłakowa, niewłaściwe ustawienie Jurka Dudka - więc seria trzech następujących
po sobie pomyłek -i zrobiło się 1:1.
Od tego momentu Ormianie zaczęli zachowywać się jeszcze bardziej agresywnie na boisku. Gdyby sędzia od 
razu, zdecydowanie wkroczył, to zapewne zapanowałby spokój. Sędzia jednak nie reagował i zaczęło 
dochodzić do rewanŜów. Nasi zawodnicy, powiedziałbym, przejęli sposób zachowania Ormian. 
Zacietrzewienie gospodarzy było tak wielkie, Ŝe w pewnym momencie dwóch jednocześnie atakowało 
naszego piłkarza, ten odskoczył, a oni do końca „szli", aŜ zderzyli się głowami. Musieli zejść z bo-
iska, Ŝeby ich opatrzono. To dowodzi, z jaką niebywałą determinacją grali Ormianie. Nie do wiary, Ŝe moŜna 
być aŜ tak bardzo szowinistycznie nastawionym do przeciwnika. Nie chodziło przecieŜ o grę, ale o faule na 
naszych zawodnikach. Wiadomo było, Ŝe jeŜeli stoi koło siebie trzech, albo czterech ludzi, to będzie za chwilę 
łokieć, kopnięcie czy uderzenie głową. Niemal kaŜde przyjęcie piłki kończyło się faulem z tyłu. Trzeba było z 
góry być nastawionym na taki atak.
Mało tego. Rywale otrzymali dwie kartki za faule na Mariuszu Kukiełce, kiedy on szedł do piłki pod naszą 
bramką. Czyli były to dwie czerwone kartki za faule ofensywne, co się w futbolu praktycznie nie zdarza. To 
najlepiej pokazuje, jak bardzo trudno było tam walczyć. Nie mogliśmy uciec z piłką, bo było strasznie wąsko. 
Nie moŜna było rozciągnąć gry i ani zagrać w taki sposób, jakiego byśmy sobie Ŝyczyli.
Ponadto w tym meczu w słabszej dyspozycji znajdowali się napastnicy. Ani Juskowiak, ani Kryszałowicz nie 
doszli do choćby jednej sytuacji strzałowej. Prawie w ogóle nie widzieliśmy ich w szesnastce. śewłakow, który
wszedł na zmianę, takŜe wniósł niewiele. Tak więc moŜna powiedzieć, Ŝe w tym spotkaniu atak praktycznie 
nie istniał. Ale to wynikało równieŜ z tego, Ŝe ci zawodnicy nie byli w stanie przełamać się do aŜ tak cięŜkiej 
walki, być jeszcze bardziej agresywnym, mocniejszym, zdeterminowanym niŜ gospodarze. To doprowadziło 
do bójki w końcówce meczu i do czerwonej kartki, którą absolutnie niesłusznie otrzymał Jacek Bąk. Był 
bowiem atakowany przez kilku piłkarzy - kopnięty w plecy, nerki, brzuch. Ale sędzia dał po jednej kartce 
zawodnikom obu przeciwnych zespołów „dla dobra sprawy". W związku z tym Ormianie kończyli mecz w 
ósemkę, a my w dziesiątkę.
I rzeczywiście był to mecz, o którym jak najszybciej trzeba zapomnieć. Kiedyś czytałem relacje ze spotkania 
Francuzów w Armenii, bo w poprzednich eliminacjach byli z Ormianami w grupie. Skończyli takim samym 
wynikiem jak my - 1:1, a Francuzi wyrównali trzy minuty przed zakończeniem meczu z rzutu karnego. Wtedy 
właśnie selekcjoner trójkolorowych, Aime Jacquet, powiedział, Ŝe był to mecz, o którym po prostu trzeba 
zapomnieć, Ŝe w ogóle się odbył. Niech pozostanie tylko w statystykach.
Nie bez powodu wcześniej wspominałem o minutowych wyliczeniach. PrzecieŜ w Erewanie zostało nam po 5 
minut na płynną grę w kaŜdej połowie. Tam były niemal wyłącznie przerwy w meczu i tylko kibice podjudzali
swoich graczy, Ŝeby atakowali, faulowali i uderzali. Czuło się wrogą atmosferę na stadionie, i było to bardzo 
nieprzyjemne. ChociaŜby w kontekście tego, Ŝe poprzedniego dnia w zupełnie innych nastrojach spotkali się 
oldboje obu krajów. Zagrano na 4:4 i była to świetna impreza.
W przerwie powiedziałem zespołowi, Ŝe trzeba będzie myśleć o wywiezieniu jednego punktu. Oceniałem 
sytuację realnie. Widziałem niektórych zawodników. ChociaŜby Kukiełka - miał wstrząśnienie mózgu i 
wymiotował. Podszedł do mnie doktor Machowski i powiedział: „Jurek, on po uderzeniu głową ma 
wstrząśnienie mózgu i najprawdopodobniej trzeba będzie go zmienić". Na to wybiegł Kukiełka: „Nie mam 

Strona 43

Engel - Futbol na tak - Jerzy Engel, Maciej Polkowski

Ŝadnego wstrząśnienia. Panie trenerze, absolutnie! Jestem gotowy do gry. Proszę mnie nie zmieniać. Chyba Ŝe 
padnę, ale ja naprawdę dobrze się czuję".
To było dla mnie dowodem, Ŝe nasi naprawdę byli świetnie zmotywowani, aby przeciwstawić się Ormianom. 
Mimo iŜ byli zdrowo poturbowani i odnieśli mnóstwo urazów, to jednak chcieli grać. Podczas odpoczynku w 
szatni jeszcze raz przestrzegałem, Ŝeby się nie poddawać emocji
i agresji, ale raczej skupić się na grze i zdobywaniu bramek. PrzecieŜ wygrana w tym meczu jeszcze bardziej 
przybliŜyłaby nas do finałów mistrzostw świata. Jednak nie udało się...
Po meczu w szatni panowała zupełna cisza. Wszyscy wiedzieli, Ŝe stało się coś, co się stać nie powinno. 
Albowiem, mimo wszystko, górę wzięły emocje i chociaŜ spotkaliśmy się ze specyficznym przeciwnikiem, to 
jednak naleŜało rozegrać mecz inaczej. Nie powinniśmy dać się wciągnąć w taką awanturę.
Podczas konferencji prasowej takŜe mieliśmy do czynienia z prowokacjami. Z tym, Ŝe mnie jest bardzo trudno 
wyprowadzić z równowagi. Cały czas na pierwszy plan wysuwały się kwestie szowinizmu, nacjonalizmu. 
Atakowano nas, krytykowano nie jako reprezentację, ale jako Polaków. Trener gospodarzy mnie zadziwił, bo 
mówił o rzeczach w ogóle nie związanych z futbolem. Zachowywał się tak, jakby się zjawił na tym meczu z 
zupełnie innej planety i był na innym spotkaniu, niŜ to rozegrane przed chwilą. Mówił, Ŝe to my ich biliśmy, 
prowokowaliśmy. Wreszcie zapytałem, kto dostał więcej czerwonych i Ŝółtych kartek -my czy oni? No, bo 
rzeczywiście czasami człowiek tak słucha i słucha tych idiotyzmów i zastanawia się: o co w tym wszystkim 
chodzi? Podkreśliłem mocno jedno - co, jak sądzę, bardzo miejscowych zdenerwowało - Ŝe właśnie eliminacje 
słuŜą temu, by takie zespoły jak Armenia eliminować. I to jest wszystko, co mam do powiedzenia. Myślę, Ŝe to 
gospodarzy mocno zbulwersowało. WyobraŜali sobie, Ŝe będę prawił o Bóg wie czym, takŜe o futbolu. Ale o 
futbolu nie było co mówić, bo go w tym meczu nie było.
Po przyjeździe na lotnisko moŜna było zobaczyć ciekawy obrazek. Trwały jeszcze dwa mecze naszej 
eliminacyjnej grupy. Białorusinów w Norwegii i Ukraińców u siebie
z Walijczykami. Nikt nie wszedł do budynku, gdzie nie było telefonicznego zasięgu, lecz wszyscy staliśmy w 
jednym miejscu, gdzie odbierały telefony komórkowe. KaŜdy trzymał przy. uchu aparat i słuchał na bieŜąco 
relacji rodzin, przyjaciół, zaprzyjaźnionych dziennikarzy. Najpierw zakończyła Ukraina 1:1 i zapanowała 
totalna radość. Wszyscy się cieszyli, jakby nie wiadomo co się stało. A kiedy okazało się, Ŝe równieŜ Białoruś 
zremisowała 1:1, to wszyscy udali się do odprawy w takich nastrojach, jakbyśmy w Erewanie wygrali. Wyniki,
które padły, sprawiły, Ŝe odskoczyliśmy najgroźniejszym rywalom na kolejne dwa punkty.

Nie,

 

 

 

 

 

 

f                         •

*       "n

'
Przed kolejnymi meczami eliminacyjnymi reprezentacja rozegrała 15 sierpnia 2001 roku rewanŜowe spotkanie 
z Islandią w Reykjaviku. Towarzysko... To był bardzo potrzebny mecz, Islandczycy bowiem grają futbol 
bardzo siłowy, agresywny... bardzo norweski. Naturalną drogą niemal kaŜdego islandzkiego zawodnika jest 
wyjazd do Norwegii, a dopiero potem ewentualnie do Anglii. Ich kierunek sportowego rozwoju jest w ten 
sposób ustawiony. W związku z tym właśnie ten zespół był dla nas wręcz idealnym konkurentem przed 
czekającym nas niesłychanie cięŜkim dwumeczem z Norwegią w Chorzowie i Białorusią w Mińsku. 
Dwumeczem, którego wyniki miały zadecydować o awansie do finałów mistrzostw świata.
Dlatego ten występ na bardzo trudnym boisku w Rey-kjaviku - mimo Ŝe przeszedł w Polsce bez większego 
echa, poniewaŜ przeciwnik nie był tak atrakcyjny i ranga meczu nie była wysoka - był dla mnie niezwykle 
waŜny ze szkoleniowego punktu widzenia. Miałem szansę zobaczyć kilku zawodników, którzy grali bardzo 
skutecznie w polskiej lidze, i wydawało się, Ŝe mogą wnieść coś nowego do reprezentacji. Jechaliśmy do 
Islandii z kilkoma znakami zapytania, które mogły zniknąć właśnie po takim kontrolnym spotkaniu.
Wystarczy przypomnieć sobie, jak wyglądała obrona. Na lewej stronie zabrakło Michała śewlakowa, a więc 
pil"
130
karzą, który miał za sobą najwięcej minut gry w eliminacjach. To gracz podstawowy, a jego obecność pozwala 

Strona 44

Engel - Futbol na tak - Jerzy Engel, Maciej Polkowski

na rozwinięcie wielu wariantów. Z kolei na prawej pomocy odpadli kontuzjowany Karwan i szukający klubu 
Iwan. A więc wytworzyła nam się olbrzymia luka i trzeba było powołać trzeciego i czwartego w rankingu - 
Grzegorza Patera i Pawła Kaczorowskiego. Mieli oni więc jedyną szansę pokazania się na arenie 
międzynarodowej i potwierdzenia wysokiej formy demonstrowanej w meczach ligowych oraz pucharowych. 
Z kolei brak kontuzjowanego Świerczewskiego spowodował, Ŝe mógł ponownie wystąpić Arek Bąk, który 
powoli ugruntowywał swoją pozycję w reprezentacji. Przystosowuje się do innego sposobu myślenia oraz gry.
Jest naturalnym dublerem Świerczewskiego i Ka-łuŜnego. Kiedy jeszcze dodam, Ŝe w tym meczu z powodu 
urazu nie mógł zagrać Olisadebe, to nagle rysuje nam się skład jedenastki zupełnie innej niŜ ta, która wedle 
Ŝyczeń i wyobraŜeń powinna wystąpić w meczach eliminacyjnych.
Ale nie ma tego złego, co by na dobre nie wyszło. Ten mecz przyniósł nam wiele odpowiedzi. Na przykład, Ŝe 
grający na lewej pomocy Kamil Kosowski, który spisywał się kapitalnie w pucharach i lidze, nie jest jeszcze 
gotowy do gry w reprezentacji. To samo dotyczyło i Patera, i Kaczorowskiego. Natomiast Arek Bąk popisał się
pięknym podaniem do Marcina Zewłakowa, po którym padł jedyny dla nas gol, samobójczy. Obrońca rywali 
został zmuszony do szukania piłki w powietrzu i skierował ją do własnej bramki. Arek potwierdził, Ŝe powoli 
osiąga reprezentacyjny poziom, chociaŜ ma jeszcze wiele braków, które musi ze swojej gry jak najszybciej 
wyeliminować. Dwójka śew-łakow-Kryszałowicz, bez Olisadebe, pokazała, Ŝe nasz ofensywny potencjał w 
takich trudnych meczach, jak z Is-
landią, jest niewielki. Faktycznie nie stworzyli Ŝadnej stuprocentowej sytuacji.
Cieszył natomiast powrót Jacka Bąka, który pokazał, Ŝe rzeczywiście moŜna na niego liczyć. TakŜe wysoka 
forma Hajty dawała szansę, iŜ w kolejnych eliminacyjnych spotkaniach obrona powinna być naszym silnym 
atutem. Napawała wreszcie optymizmem bardzo dobra dyspozycja Dudka w bramce. MoŜna było nawet 
odnieść wraŜenie, Ŝe wszelkie zawirowania wokół tego zawodnika, związane z jego transferem do Arsenału, 
nie pozostawiły na nim śladu.
Do rywalizacji z Islandią zawodnicy przystąpili „na duŜym zmęczeniu". W 48 godzin nie udało nam się 
zregenerować ich sił. Wiele przemawiało za tym, Ŝe ten mecz nie zakończy się dla nas pomyślnie. Jednak 
zremisowaliśmy, ale 1:1 zostało uznane w kraju jako, przede wszystkim, wynik przedłuŜający korzystną 
statystykę spotkań bez poraŜki. Ale nie jako rezultat, który miałby „zbudować" nam cokolwiek nowego przed 
meczem z Norwegią. Przypomnę, iŜ przed spotkaniem z Ukrainą, otwierającym eliminacje, równieŜ 
zremisowaliśmy 1:1 z Rumunią w Bukareszcie. To był wtedy znakomity, obiecujący prognostyk przed 
występem w Kijowie. Kolejne 1:1 mnie osobiście jako trenerowi dawało ten sam wyznacznik. Co ciekawe, z 
Ukraińcami zdobyliśmy trzy bramki i takŜe trzy w najwaŜniejszym spotkaniu z Norwegią. A więc moŜna 
powiedzieć, iŜ po roku doszło do swego rodzaju powtórki.
Zdaję sobie sprawę, Ŝe złe wejście w eliminacje na Ukrainie mogło doprowadzić do realizacji 
najprzeróŜniejszych scenariuszy - ze zmianą trenera włącznie. Natomiast chorzowska wygrana z Norwegami 
dała bezpośredni awans do finałów mistrzostw świata. Myślę, Ŝe oba te mecze miały olbrzymie, wręcz 
kluczowe znaczenie. Rok gier eliminacyjnych reprezentacji zamknął się swoistą klamrą. To był
najkrótszy okres walki o finały w całej Europie. Wiadomo, Ŝe ani przed, ani po waŜnym meczu zespół nie 
zagra dobrze. To sportowy pewnik. Nie ma takiej moŜliwości, Ŝe jeŜeli świetnie zagrałoby się mecz 
towarzyski, to zaraz nastąpi świetny mecz eliminacyjny. Przykładem są Holendrzy. ZwycięŜyli w cudownym 
stylu Anglię na wyjeździe, towarzysko - ale potem nie wygrali Ŝadnego eliminacyjnego spotkania i w 
konsekwencji znaleźli się poza finałami mistrzostw świata.
Dlatego trzeba stawiać sobie cele pośrednie i ostateczne. Celem pośrednim, w konfrontacji z Islandią, było 
sprawdzenie kilku zawodników, co do których istniały - takŜe medialne - przypuszczenia, Ŝe mogą wejść do 
reprezentacji i wnieść nową wartość. Okazało się, Ŝe jeszcze nie! Wniosek był prosty: nie popełniliśmy Ŝadnego
błędu selekcyjnego, a ci wyróŜniający się w polskiej lidze mają jeszcze trochę czasu na przygotowanie się i 
osiągnięcie międzynarodowego poziomu. Ponadto okazało się, iŜ dla „kandydatów" kwestie taktyczne 
okazały się zbyt skomplikowane, aby od razu mogli je przyswoić i wprowadzić do gry. To był dla mnie 
sygnał, by w tym momencie dać sobie spokój z jakimkolwiek eksperymentowaniem. Nie widziałem więc 
moŜliwości, by ktoś wszedł i bez kłopotów wkomponował się w „reprezentacyjny mechanizm".
Wiedziałem, Ŝe przeciwko Norwegom nie mogę ryzykować, wprowadzając „nowego" zawodnika. Ale do tego
był potrzebny mecz z Islandią, Ŝeby mi unaocznić jako trenerowi: „Nie, nie, panie Engel. Nie tędy droga. Robi 
pan błąd i trzeba go szybko naprawić. Naprawić poprzez powrót do tych piłkarzy i tych schematów, które 
były wcześniej wyuczone".
Kiedy wróciliśmy z Islandii, to przede wszystkim porządnie się wyspałem. Tam panowały białe noce... Mecz

Strona 45

Engel - Futbol na tak - Jerzy Engel, Maciej Polkowski

233
w Reykjaviku dał mi pewność, Ŝe to, co robię, i co zrobiłem dotychczas, oraz ludzie, na których się oparłem - 
jest właściwe. To waŜne dla trenera, Ŝeby poprzez odrzucanie koncepcji, które się nie sprawdzają, zyskiwał 
pewność, Ŝe te warianty, które ma przygotowane, są rzeczywiście dobre. Otrzymaliśmy odpowiedź na 
wszystkie nurtujące nas pytania. Ze spokojną głową i pełnym przekonaniem ustaliliśmy skład oraz wysłaliśmy
powołania na najwaŜniejszy dla nas dwumecz z Norwegią i Białorusią. Zanim piłkarze zjawili się na 
zgrupowaniu, przyjęliśmy zasadę codziennego telefonicznego kontaktowania się z nimi, aby podgrzewanie 
przedmeczowej atmosfery rozpocząć znacznie wcześniej.

„Radosny futbol" w Mińsku
5 września 2001 r., cztery dni po zakończonym sukcesem i awansem do finałów mistrzostw świata 2002 
spotkaniu z Norwegią, biało-czerwoni zagrali przeciwko Białorusi w Mińsku. W sporcie nie ma takiej 
moŜliwości, by po osiągnięciu głównego celu, a był nim awans do finałów mistrzostw świata, zawodnik bądź 
grupa zawodników była w stanie, po zaledwie kilku dniach, wznieść się ponownie na wyŜyny. W ogóle jest to 
niewykonalne, ani psychicznie, ani fizycznie. Dlatego w sporcie zdarzają się często zaskakujące wyniki, które 
po takich cięŜkich meczach, jak nasz z Norwegami, moŜna było łatwo przewidzieć.
NaleŜy pamiętać, Ŝe 16 lat staraliśmy się o coś, co było nieosiągalne. Piłkarze, którzy mają za sobą po 
kilkadziesiąt występów w reprezentacji, przegrywali faktycznie wszystko, co było do przegrania, startując 
wcześniej kilkakrotnie w eliminacjach mistrzostw świata i Europy. Dlatego ten awans, w tym momencie, 
uzyskany we wspaniałym stylu na dwie kolejki przed zakończeniem eliminacji, musiał doprowadzić do 
olbrzymiej dekoncentracji w ekipie. Jako pierwsi w Europie, na swoim boisku, w obecności czterdziestu kilku 
tysięcy ludzi na trybunach i przy milionach telewidzów odnieśliśmy sukces - to musiało wywołać i wywołało 
szalony wybuch radości oraz wyładowało emocjonalne akumulatory piłkarzy do zera.
Z boiska ta eksplozja euforii przeniosła się na trybuny, a z trybun na całą Polskę. Nie wolno było w tym 
momen-
135
cie zabierać zawodnikom prawa do radości. Świadomie zgodziłem się, by przez dwa kolejne dni „oddać" 
graczy kibicom, a przede wszystkim przedstawicielom mediów. Musiałem podzielić zespół na grupy i tylko w
telewizyjnej jedynce pojawiła się, na chwilę, cała kadra. Piłkarze uczestniczyli w dziesiątkach spotkań i audycji
w studiach telewizyjnych oraz radiowych. Udzielili bodaj kilkuset wywiadów prasowych. Chciałem, Ŝeby 
zawodnicy odczuli, jak bardzo ten sukces był oczekiwany i jaką wielką radość sprawili wszystkim.
Z powodu euforii nie moŜna było skoncentrować się ani na omówieniu meczu, ani na błędach, ani na dobrych 
punktach. Było jasne, Ŝe spotkanie w Mińsku mało kogo interesowało. Potwierdzili to trenerzy z 
zagranicznych klubów, w których grają nasi zawodnicy, wręcz bombardując mnie telefonami. Po gratulacjach 
pojawiał się jeden, jedyny temat: „Zwolnij mi zawodnika, bo zrobiłeś, co miałeś do zrobienia, a teraz ja go 
potrzebuję jak najszybciej w klubie". Dzwoniono takŜe do piłkarzy, Ŝeby wpłynęli na mnie i Ŝebym ich 
zwolnił. Przyznam, liczyłem się z tym, iŜ na Białorusi wynik moŜe być dla nas niekorzystny. Oczywiście nie 
spodziewałem się, Ŝe przyjmie takie rozmiary i przegramy róŜnicą trzech bramek.
Mimo olbrzymich nacisków z przeróŜnych stron, Ŝadnego z zawodników nie odesłałem do domu. Chciałem, 
Ŝeby kibice zobaczyli, iŜ ten podstawowy zespół, w tym momencie. .. nie jest w stanie wygrać. A gdybym ich 
zmienił, to na kogo? No na tych, którzy byli w ekipie, bo przecieŜ awans nie dotyczył podstawowej jedenastki 
czy trzynastki. Dotyczył co najmniej dwudziestu dwóch graczy, którzy byli ze mną. Oni tak samo brali w tym 
udział, odreagowywali kolejne stresy i jadąc do Mińska, byli w takiej samej psychicznej dyspozycji.
Przykładem jest Mariusz Kukiełka, który jako jeden z rezerwowych wszedł od początku i pokazał, co znaczy 
od-stresowanie zawodnika, nie będącego graczem podstawowym. A więc gdybym wstawił nie jednego, a 
sześciu dublerów, to mielibyśmy zapewne nie cztery, a dwadzieścia cztery błędy. Dlatego wybrałem mniejsze 
zło i stwierdziłem, Ŝe nie mogę zmieniać zespołu. UwaŜam, Ŝe moja nieugięta postawa, jeśli chodzi o prośby 
trenerów klubów była, mimo wszystko, słuszna, bo gdybym ugiął się raz...
Białorusini byli podwójnie zmotywowani. Po przegranej 0:2 z Ukrainą okrzyknięto ich niemal „narodowymi 
zdrajcami". Wyrzucenie aŜ trzech zawodników pokazało, Ŝe kierownictwo ich reprezentacji nie Ŝartuje, a los 
pozostałych takŜe wisi na włosku. Ponadto nie stracili szansy zajęcia drugiego miejsca, co oznaczało baraŜ z 
Anglią lub Niemcami. A sprzedanie praw telewizyjnych i reklamowych z takim rywalem to kwestia 
zarobienia paru milionów marek. Gra szła więc o olbrzymią stawkę. Białorusini byli więc niesłychanie 

Strona 46

Engel - Futbol na tak - Jerzy Engel, Maciej Polkowski

zdeterminowani, a my „leŜeliśmy na boisku" juŜ w pierwszym kwadransie. Dwukrotnie wyrzucono w 
powietrze Michała Zewłakowa, wyrzucono w powietrze Kryszałowicza, dostał po kościach Oli-sadebe i 
skończyła się walka. Graliśmy ładnie, demonstrowaliśmy elegancki futbol, byliśmy często przy piłce i 
stworzyliśmy wiele podbramkowych sytuacji. Ale to nie miało nic wspólnego z walką o punkty.
Dlatego wynik był wielce niekorzystny, a gra „radosna". Kiedy tak określiłem naszą postawę podczas 
pomeczowej konferencji prasowej, dostałem burzę oklasków. Po chwili jeden z białoruskich dziennikarzy 
wstał i poprosił, Ŝebyśmy w październiku w Chorzowie nie zagrali równie „wesoło" przeciwko Ukrainie. Z 
naszej strony był to rzeczywiście taki beztroski futbol - bez konkretnych zadań, dalekie
237
odejście od powinności w obronie i podczas akcji ofensywnych brak zaangaŜowania w rywalizacji o piłkę. 
Zawodnicy nie byli w stanie się zmobilizować i jestem pewien, Ŝe nikt w tej sytuacji nie byłby w stanie.
Będzie niesłychanie cięŜko wyzwolić motywację, aŜ do meczów przygotowujących do finałów mistrzostw 
świata. Zacznie się walka o pozycję, o miejsca w ekipie od piętnastego do dwudziestego trzeciego. I będzie to 
wszystko coraz ciekawiej wyglądało. Ale do tego czasu... dajmy im się jeszcze nacieszyć. Cieszmy się. PrzecieŜ 
prawie 16 lat chcieliśmy się radować, a nie mogliśmy. Nadmuchiwaliśmy balon radości, presji i oczekiwań - 
ale ten naród był przez lata dołowany futbolem, a reprezentacja wywoływała negatywne skojarzenia.
To przecieŜ nie przypadek, Ŝe na początku 2000 roku oceniano, po społecznych sondaŜach, Ŝe reprezentacja 
jest jednym z najgorzej kojarzących się „produktów". A dzisiaj? Odwrotnie, kaŜdy chętnie utoŜsamia się z 
druŜyną narodową. Mamy produkt eksportowy, a cała piłkarska Europa daje za przykład Polskę.
Ale... nasi piłkarze nie mogą grać takiego futbolu, o jakim myślą, Ŝe... mogą. Czasem jest dobrze to sobie 
uświadomić i z dwojga złego moŜe dobrze się stało, Ŝe zrozumieliśmy to tak szybko. Zawodnicy tak daleko 
odeszli w spotkaniu z Białorusią od załoŜeń taktycznych, Ŝe myśleli, iŜ spokojną grą improwizacyjną potrafią 
nadrobić to, co zwykle robimy jako druŜyna. Okazało się, Ŝe nie jesteśmy Brazylią ani Argentyną. Nie 
potrafimy prezentować czegoś takiego, co tamtym się udaje. Nam się to nie udaje, jesteśmy bowiem zupełnie 
innym zespołem. Musimy mieć zupełnie inne podłoŜe zwycięŜania. Mecz w Mińsku pokazał piłkarzom 
dobitnie, jeszcze raz, Ŝe są mocni wyłącznie zespołowo. Kiedy kaŜdy za kaŜdego, w kaŜdym meczu,
138
odda za kolegę wszystko. Jak palce jednej dłoni zaciśnięte w pięść. I to był najwaŜniejszy wniosek wyciągnięty 
po poraŜce na Białorusi.

Godne poŜegnanie
Po meczu z Norwegami, który dał nam awans do finałów mistrzostw świata, stwierdziłem, Ŝe zespół, który 
zapewni sobie prawo występu w finale, powinien być... wycofany z dalszych eliminacyjnych rozgrywek. Z 
tego względu, Ŝe w takich sytuacjach naprawdę trudno mobilizować się tak jak pozostałym druŜynom, które 
jeszcze o cokolwiek walczą. Dlatego mecz z Ukrainą - na poŜegnanie - 6 października 2001 roku w Chorzowie 
miał dla nas szczególne znaczenie. Psychologiczne, poniewaŜ mimo wszystko wymagano od nas, Ŝebyśmy do 
końca grali na pełnych obrotach. ChociaŜ kibice - nie zapełniając stadionu - pokazali, Ŝe jeŜeli nie ma walki o 
wszystko, to traktują mecz nieco inaczej. Co ciekawe, w przedmeczowej konferencji uczestniczyło nie więcej 
niŜ dziesięciu dziennikarzy. Przed spotkaniem z Norwegią nie mogłem wejść do sali. Była tak nabita, Ŝe z 
trudem przepchałem się przez tłum Ŝurnalistów. Na dodatek teraz wcale nie pytano o mecz z Ukrainą, ale juŜ 
o mistrzostwa świata. Musiałem im dopiero przypomnieć, Ŝe mamy jeszcze jeden mecz do rozegrania i moŜe 
byśmy trochę o nim porozmawiali.
Wtedy zdałem sobie sprawę, Ŝe tak naprawdę na tym meczu zaleŜy tylko nam, czyli piłkarzom, ludziom 
pracującym w piłce i z kadrą. Po to, by naród nabrał szacunku do tej reprezentacji. Dzięki awansowi 
zaskarbiliśmy sobie miłość wszystkich kibiców w Polsce, natomiast szacunek zdobywa
się w takich meczach jak z Ukrainą, kiedy wszyscy tak zwani lepiej wiedzący szepczą po wszystkich kątach, Ŝe
spotkanie z Ukrainą na pewno odpuścimy. Bo to takie typowo polskie - Ŝe będziemy chcieli pomóc 
konkurentom w wejściu do baraŜów. Rzeczywiście, jeśli chodzi o ten aspekt, zespól stanął przed bardzo 
powaŜnym wyzwaniem.
Natomiast ja, ze szkoleniowego punktu widzenia, przygotowałem dwa nowe warianty taktyczne. Oba udało 
mi się wprowadzić i obejrzeć. Pierwszy - to włączanie do akcji ofensywnych Tomka Hajto, a więc środkowego 
obrońcy - czego nigdy w tych eliminacjach nasza reprezentacja nie robiła. Drugi - to ustawienie w drugiej 
fazie, drugiej połowy z trzema środkowymi obrońcami (Hajto, Wałdoch, J. Bąk), czego takŜe nigdy nie 
próbowaliśmy. Nie wszystko się udało, jak to za pierwszym razem, ale mecz rozegrany przez Hajtę był 

Strona 47

Engel - Futbol na tak - Jerzy Engel, Maciej Polkowski

jednym z najlepszych w jego wykonaniu. To mnie bardzo cieszyło. Chcieliśmy w tym meczu zwycięŜyć, ale 
oprócz tego w moim przypadku zawaŜył profesjonalizm i zacząłem „kombinować", myśląc juŜ o 
mistrzostwach świata oraz o tym, Ŝeby zacząć wprowadzać do gry nowe elementy taktyczne i zespołowe.
Zespół koncentrował się mocno. Apelowałem do zawodników o samokontrolę i o samomobilizację. Nie 
chciałem stosować jakiejś szczególnej motywacji. Nie chciałem zanadto mówić i poruszać spraw 
narodowościowych, od których jednak całkowicie nie uciekłem. Jednak podczas odprawy uświadomiłem 
zawodnikom, jak waŜny jest ten mecz z narodowego punktu widzenia; waŜny, by zyskać szacunek kibiców, 
by odpowiedzieć „tak" tym wszystkim, którzy w Polsce wiedzą wszystko lepiej na „nie". A jeśli chodzi o tę 
reprezentację, zawsze się mylili i nadal się mylą.
Twierdzę, Ŝe zawodnicy wiedzieli doskonale, o co grają. Orientowali się, Ŝe granica między miłością a złością 
kibica
jest bardzo cienka. Większość ludzi, którzy na co dzień sportem się nie parają, nie potrafiła zrozumieć meczu z
Białorusią. Ale dlatego spotkanie z Ukrainą jawiło nam się w zupełnie innym świetle. Zagraliśmy bez agresji i 
determinacji, lecz z duŜym zaangaŜowaniem oraz utrzymaniem tych wszystkich elementów gry, które są 
niezbędne do odniesienia zwycięstwa. Prowadziliśmy po bardzo ładnej akcji i strzale Olisadebe, a skończyło 
się remisem, który był zasłuŜony. Bo przecieŜ Ukraińcy teŜ dobrze grali i stworzyli kilka czystych sytuacji, 
których nie wykorzystali na skutek świetnej postawy Jurka Dudka.
Dla mnie niesłychanie waŜne było to, Ŝe nasz zespół rozegrał bardzo dobry mecz. Było widać, Ŝe jest to 
druŜyna. Z pewnością kaŜdy oglądał z przyjemnością to spotkanie, a kilka akcji ponownie poderwało ludzi na 
stadionie i w całej Polsce. Strzał Kryszałowicza w poprzeczkę pod koniec, z 35 metrów, był okrasą tego 
widowiska. Ponadto dwie niewykorzystane sytuacje Olisadebe i Kryszałowicza, sam na sam z bramkarzem, 
potwierdziły moŜliwość oraz klasę druŜyny.
Jestem dumny z tego zespołu. Byłem dumny przez cały czas, ale ten mecz przypomniał występ ekipy 
Kazimierza Górskiego z Włochami, podczas finałów w Niemczech w 1974 roku. Wtedy teŜ graliśmy „o nic", a 
jednak potrafiliśmy walczyć i wygrać 2:1. Tym występem „Orły Górskiego" zaskarbiły sobie szacunek 
milionów Polaków, który trwa do dzisiaj. Wierzę równieŜ, Ŝe postawą w meczu z Ukrainą zyskaliśmy 
szacunek tych wszystkich, którym leŜy na sercu dobro reprezentacji, piłki noŜnej i sportu. Pokazaliśmy bardzo
dobry futbol i zakończyliśmy eliminacje z godnością.
6 października 2001 kończyłem 49 lat. Trudno sobie nawet wymarzyć piękniejsze urodziny - „100 lat" 
zaśpiewa-
ne przez prawie 30 tysięcy ludzi na stadionie, gra zespołu, który swą postawą sprawił mi najmilszy prezent. 
Po takim spotkaniu, kiedy wszyscy byli serdeczni i rozradowani, moŜna było ze spokojem i pełną radością 
odbierać Ŝyczenia. Piłkarze zaskoczyli mnie niesamowicie, wręczając mi podczas specjalnej nocnej uroczystości
w stołecznym „She-ratonie" pamiątkowy zegarek. Ale ja takŜe zaskoczyłem zawodników i 
współpracowników, przygotowałem bowiem przepiękne plakietki z racji awansu do przyszłorocznych 
finałów.
śyczyłbym kaŜdemu, Ŝeby podobnie wchodził w pięćdziesiątkę. W autokarze czekała mnie jeszcze jedna 
niespodzianka - zawodnicy czuli się tak wspaniale po awansie, Ŝe uznali, iŜ są zespołem i sobie ufają. Dlatego, 
by zamanifestować jedność, obcięli sobie włosy. W roli fryzjera wystąpił Piotr Świerczewski. Było przy tym 
wiele śmiechu i wesołości. Kiedy pojawili się w „Sheratonie", początkowo nikt nie mógł ich rozpoznać. 
Impreza przepiękna, a tańce trwały do godziny ósmej rano. Była to jedna z najlepszych zabaw z udziałem 
reprezentacji narodowej i jej przyjaciół.
143
Epil

°g
Po 15 latach, które upłynęły od mistrzostw świata w Meksyku, a po raz szósty w historii naszej piłki noŜnej 
reprezentacja Polski awansowała ponownie do finałów tej największej futbolowej imprezy na świecie. Awans 
był moŜliwy dzięki olbrzymiej pracy trzech ściśle współpracujących grup, które tworzyli: prezesi i pracownicy
PZPN-u, sztab szkoleniowo-medyczno-organizacyjny i, oczywiście, piłkarze.
Awansowaliśmy we wspaniałym stylu. Byliśmy pierwszą reprezentacją ze sfery europejskiej. Nie licząc 
oczywiście, Francji, która jako aktualny mistrz globu nie musiała walczyć w eliminacjach.
Po przeczytaniu tej ksiąŜki wydawać by się mogło, Ŝe wszystko, co działo się w tych eliminacjach, przebiegało 
lekko, miło i bez problemów. Mogę Państwa zapewnić, Ŝe stworzenie zespołów nie było sprawą prostą. 

Strona 48

Engel - Futbol na tak - Jerzy Engel, Maciej Polkowski

Osobiście kompletowałem dwa zespoły. Pierwszym był sztab reprezentacji. Aby stworzyć w pełni 
profesjonalną grupę współpracowników na najwyŜszym poziomie reprezentacyjnym, musiałem dokładnie, a 
czasami z aptekarską precyzją, dobierać najlepszych z najlepszych, nie tylko pod względem merytorycznym, 
ale równieŜ pasujących do siebie mental-te. Moja wizja pracy sprawdziła się całkowicie. Wielką sa--elność 
decyzyjną otrzymali doktor Stanisław Ma-
142

Z prezydentem FIFA Josephem Blatteren
Podczas tokijskiego losowania w grudniu '99 z Pele i Franzem Beckenbauerem (w tle).
Z Włodzimierzem Lubańskim przyjaźnią się od wielu, wielu lat.
Trener nie zapomina, jak wiele zawdzięczamy Emmanuelowi Olisadebe.
Szczególnym sentymentem Jerzy Engel darzy konie.
SłuŜewiec - z dŜokejem Rumenem Ganczewem i Sloganem, zwycięzcą Nagrody Mokotowskiej '98.

s(.
Jerzy Engel z „reprezentacyjną obstawą" Tomaszem Waldocliem (z lewej) i Tomaszem Iwanem udziela 
kolejnego wywiadu najbardziej znanemu telewizyjnemu dziennikarzowi sportowemu Dariuszowi 
Szpakowskiemu.
Pogwarki z najlepszym polskim ŜuŜlowcem Tomaszem Gollobem.
Za pomyślność polskiego futbolu - symboliczny toast z trenerem tysiąclecia Kazimierzem Górskim.
Miny mówią same za siebie. Prezes PZPN Michał Listkiewicz cieszy się wspólnie z selekcjonerem z awansu 
oraz naprawdę godnego poŜegnania z eliminacjami mistrzostw świata.
Reprezentacja Polski przed postawieniem kropki nad „i", czyli przed październikowym meczem z Ukrainą w 
Chorzowie. Od lewej, stoją: Tomasz Hajto, Tomasz Kłos, Michał śewłakow, Piotr Swierczewski, Jerzy Dudek,
Marcin śewłakow. W przysiadzie: Tomasz Wałdoch, Emmanuel Olisadebe, Arkadiusz Bąk, Marek Koźmiński,
Bartosz Karwan.
Bruksela, 1 lipca 2001 r. Jerzy Engel pokierował reprezentacją Polski oldbojów (byli reprezentanci i politycy), 
która pokonała ekipę Unii Europejskiej 3:2.
Jerzy Engel z autorem w grudniu 2000 r. na murawie Anorthosis Famagusta w Larnace. To właśnie na tym 
stadionie - 28 lutego 2001 r. - Polska pokonała Szwajcarię 4:0.
chowski i dyrektor Tomasz Koter. Program pracy oddziału szkoleniowego opracowałem osobiście.
Kolejna grupa to piłkarze. Selekcja do kadry narodowej trwała pół roku. KaŜda decyzja o powołaniu 
konkretnego piłkarza jest zwykle szeroko komentowana przez media. Kompletny brak zrozumienia istoty 
pracy selekcyjnej przez grupkę dziennikarzy, promowanie na łamach prasy własnych faworytów, a ponadto 
niewybredne i często złośliwe ataki pod adresem moim oraz zawodników powodowały, Ŝe praca selekcyjna 
odbywała się w atmosferze napięcia i sensacji. Przez sito selekcyjne przecisnęło się prawie pięćdziesięciu 
zawodników. Nie wszyscy z nich, powołani na mecze i zgrupowania kadry, wystąpili w oficjalnych meczach 
na boisku. Tworząc mało przychylną dla reprezentacji i dla mnie osobiście atmosferę, w niektórych mediach 
zaczęto wywierać coraz większą presję na prezesów PZPN-u, aby w przypadku poraŜki w Kijowie z Ukrainą, 
a więc juŜ po pierwszym meczu eliminacyjnym, jakŜe dla nas trudnym, ale przecieŜ nie kluczowym dla 
ostatecznego układu tabeli, odwołać mnie z funkcji selekcjonera. Kiedy próby wywierania presji na prezesów 
spełzły na niczym, kilku dziennikarzy próbowało poróŜnić ze mną piłkarzy. Efektem tego był konflikt z 
Andrzejem Juskowia-kiem. Nie znając sytuacji w Polsce i nieświadomy stosunków, jakie zaczęły się 
wytwarzać pomiędzy grupką dziennikarzy a reprezentacją, Juskowiak nie zjawił się na meczu, na który 
otrzymał powołanie. Sprawę wyjaśniliśmy sobie z zawodnikiem w późniejszym czasie i Andrzej wrócił do 
reprezentacji.
Praca nad wykształceniem własnego stylu gry oraz dobieraniem na poszczególne pozycje najbardziej 
wartościowych piłkarzy wciąŜ była niezakończona. Reprezentacja miała duŜe kłopoty ze skutecznością. Fakt, 
Ŝe nie mogli-
145
śmy przez długi okres zdobyć bramki, tak wyolbrzymiono w mediach, Ŝe stał się ogólnonarodową histerią. 
Działając na wyobraźnię czytelników, liczono godziny i minuty, a potem juŜ sekundy bez bramki, aby 
podawany czas wywoływał silniejsze emocje kibiców. Aby wyglądało to jeszcze okazalej, doliczono do czasu 
gry reprezentacji prowadzonej przeze mnie czas gry bez zdobytej bramki druŜyny prowadzonej przez mojego 

Strona 49

Engel - Futbol na tak - Jerzy Engel, Maciej Polkowski

poprzednika. PowyŜsze przykłady pokazują, Ŝe tworzenie zespołu nie było pracą ani łatwą, ani przyjemną, a 
jako selekcjoner reprezentacji byłem mocno krytykowany i nawet dosyć często obraŜany przez media.
Dyletantyzm i najwyraźniej zła wola niektórych dziennikarzy spowodowały, Ŝe z braku zrozumienia pracy 
trenerskiej zaczęto doszukiwać się w powołaniach niektórych zawodników drugiego dna. Oceniając moje 
poszukiwania własną miarką i kryteriami, pisano, Ŝe tacy piłkarze, jak Bartosz Karwan czy bracia Marcin i 
Michał Zewłakowowie znajdują się w kadrze dzięki protekcji Włodzimierza Lu-bańskiego. Włodek jest moim 
przyjacielem od lat. Postacią sztandarową historii polskiej piłki noŜnej. Jego znajomość międzynarodowego i 
zawodowego futbolu czyni go jednym z największych ekspertów w swoim zawodzie. Jako menedŜer piłki 
noŜnej prowadzi w Polsce grupę piłkarzy, pośród których wiodącymi postaciami byli wyŜej wymienieni 
piłkarze. Widząc nas często razem grających w tenisa bądź spędzających wspólnie z małŜonkami czas w 
kafejkach warszawskiej Starówki, media zaczęły przedstawiać naszą przyjaźń w krzywym zwierciadle, 
podając kibicom zupełnie zatrutą poŜywkę.
Selekcjoner musi być odporny na krytykę, a czasami -chamstwo piszących. Niektóre gazety Ŝyją z sensacji 
wyssanych z palca, które nigdy nie miały miejsca i są pisane

tylko po to, by zwiększyć sprzedaŜ pisma, bez względu na to, kogo i jak bardzo swoimi artykułami dotkną lub
obraŜą.
Za radą Kazimierza Górskiego przestałem czytać prasę. Muszę przyznać, Ŝe podjąłem decyzję wspaniałą, bo 
chociaŜ problem się nie skończył, zupełnie przestał mnie interesować. Mogłem skoncentrować się wyłącznie 
na pracy, bez względu na „wiadomości" pojawiające się w gazetach.
Nigdy nie odszedłem od własnej koncepcji pracy i budowy zespołu. Zespół to coś o wiele więcej niŜ grupa 
ludzi mających wspólny cel do osiągnięcia. Ekipa musi mieć duszę. Tworzenie duszy zespołu i w zespole to 
praca autorska kaŜdego twórcy, a takimi są trenerzy piłki noŜnej. To tak jak z obrazami malowanymi przez 
malarzy. Jedne mają dusze, coś nieuchwytnego i trudnego do zdefiniowania, co powoduje, Ŝe na aukcjach 
płaci się za nie miliony dolarów, a inne jej nie mają i chociaŜ są dobrze profesjonalnie namalowane, nie mają 
Ŝadnej wartości.
Pracując na Ŝywym organizmie, a takim jest takŜe futbolowa druŜyna, oprócz wszystkich elementów czysto 
piłkarskich, największą wartość ma magnetyzm oplatający kaŜdego z członków teamu w codziennej pracy na 
treningach, a szczególnie uwidaczniający się podczas meczów o wielką stawkę.
Mnie udało się wskrzesić w tych eliminacjach dwunastego zawodnika, czyli własną duszę zespołu. Były w 
tych eliminacjach momenty bardzo trudne, podczas których w przezwycięŜeniu problemów pomógł właśnie 
ten dwunasty - niewidzialny gołym okiem gracz.
Radość, jaka towarzyszyła nam wszystkim przy kaŜdej zdobytej bramce, bez róŜnicy, czy była to pierwsza, czy
czwarta, potwierdzała, Ŝe stworzona została grupa zwarta jak dłoń zaciśnięta w pięść, która wspólną siłą 
wszystkich
palców stworzyła nową jakość w polskim futbolu i nie dała Ŝadnych szans przeciwnikom.
O tym, jak stworzyłem ten najbardziej cenny element pracy z zespołem, waŜny nie tylko w sporcie, ale 
równieŜ w innych dziedzinach Ŝycia, gdzie o sukcesie decyduje praca zespołowa, będzie opowiadać kolejna 
ksiąŜka, która ukaŜe się przed rozpoczęciem finałów mistrzostw świata w Japonii i Korei. Serdecznie 
zapraszam Państwa do jej przeczytania, a jeśli jedno zdanie w niej zawarte, rozdział lub cała ksiąŜka 
zainspirują Państwa do działania, będzie to oznaczało, Ŝe spełniła ona swoją rolę.
Selekcjoner Reprezentacji Polski

 

 

 

 

 

 

 

 

 

BIBLIOTEK* r>f GMINY V. Itn. Si -¦¦:. WypoŜyczać  iit u,, ul. w,-,... ¦¦ .. . ¦ .....\ y

 

 

 

"'-™»-4fhi-q

U

 

 

 

^C \/i

*

 

 

 

 

 

 

 

 

 

*

 

 

 

 

 

 

Władysław Jerzy Engel
Urodzony 6 października 1952 roku we Włocławku. śona - Urszula, z d. Pulkowska, córka - Anna, syn - Jerzy. 

Strona 50

Engel - Futbol na tak - Jerzy Engel, Maciej Polkowski

Jako zawodnik występował w barwach Junaka i Kujawiaka Włocławek, AZS-AWF Warszawa i Polonii 
Warszawa. Ukończył AWF w Warszawie w 1975 roku. Prowadził: drugą druŜynę Polonii (liga okręgowa, 
1.9.1975 -31.8.1976), Hutnika Warszawa (III liga, 1.9.1976 -31.8.1977), RKS Błonie (III liga, 1.9.1977 - 30.4.1978), 
ponownie stołeczną Polonię (II liga, 1.5.1978 - 30.12.1978), Polonię Bydgoszcz (III liga, 1.2.1979 - 30.6.1981). 
Kolejnym etapem było kierowanie Bankiem Informacji PZPN podczas eliminacji mistrzostw świata 1982. 
Następnie kolejno: Hutnik Warszawa (awans do II ligi, 1.8.1982 - 31.7.1984), Legia Warszawa (1984-1988, 
dwukrotnie wicemistrzostwo Polski), Apollon Limassol (1.7.1988 - 30.6.1990, wicemistrzostwo Cypru), Apop 
Paphos (1.7.1990 - 31.6.1991), Sa-lamina Larnaca (1.7.1991 - 31.7. 1995). Latem 1995 roku wrócił do kraju i został
zatrudniony przez Janusza Romanowskiego w ASPN Legia Warszawa na stanowisku menedŜera klubu. Od 
stycznia 1996 ponownie na Cyprze, gdzie podpisał kontrakt z Salaminą. Po pół roku przeszedł do Arisu 
Limassol. Od 1 lipca 1997 w Polonii Warszawa jako dyrektor sportowy-menedŜer (1998 - wicemistrzostwo, 
1999 - 5. miejsce, 2000 - mistrzostwo). Od 1 stycznia 2000 selekcjoner pierwszej reprezentacji Polski. Najlepszy 
trener Polski 2000.
Maciej Polkowski
Urodzony 25 lipca 1947 roku w Warszawie. Absolwent filologii polskiej Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w 
Toruniu. Od 1972 roku dziennikarz „Przeglądu Sportowego". W latach 1990-1994 redaktor naczelny tej gazety.
149
20 meczów pod wodzą Engela
26.01.2000
Kartagena, mecz towarzyski Hiszpania-Polska 3:0 (1:0).
Polska: Majdan - M. Zając (60 Kaliszan), Zieliński, Michał
Zewłakow - Iwan, Michalski, Majak, Czerwiec
(84 Baszczyński), Krzynówek (66 Kaczorowski) - Gilewicz
(75 Bizacki), Kryszałowicz (53 śurawski).
23.02.2000
ParyŜ, mecz towarzyski Francja-Polska 1:0 (0:0).
Polska: Dudek - Kłos, Wałdoch, J. Bąk, Michał Zewłakow
(65 Hajto) - Karwan, Iwan (73 Wieszczycki),
Świerczewski, Krzynówek (89 Kiełbowicz) - Reiss
(82 Rząsa), Marcin Zewłakow (57 Kryszałowicz).
29.03.2000
Debreczyn, mecz towarzyski Węgry-Polska 0:0. Polska: Dudek - Kłos, Wałdoch, J. Bąk (62 Zieliński), Michał 
Zewłakow - Karwan, Świerczewski (46 Iwan), Zdebel (59 Rząsa), Krzynówek (78 KałuŜny) - Gilewicz, Reiss (59
Bizacki).
26.04.2000
Poznań, mecz towarzyski Polska - Finlandia 0:0. Polska: Matysek - Kłos, Wałdoch, Kukiełka, Michał Zewłakow
- Karwan (79 Kaczorowski), Michalski
150
(46 Krzynówek), świerczewski, Iwan - Marcin Zewłakow (46 Gilewicz), Kryszałowicz (71 śurawski).
04.06.2000
Lozanna, mecz towarzyski Holandia-Polska 3:1 (1:1).
Bramka: Kryszałowicz 38.
Polska: Dudek - Kłos (76 Zieliński), Wałdoch, J. Bąk,
Murawski (66 Zdebel), Michał Zewłakow - Iwan,
świerczewski (86 Pawlak), Rząsa (79 Kiełbowicz) - Marcin
Zewłakow (46 Gilewicz), Kryszałowicz (82 Frankowski).
16.08.2000
Bukareszt, mecz towarzyski Rumunia-Polska 1:1 (1:0).
Bramka: Olisadebe 79.
Polska: Dudek - Kłos (46 Hajto), Wałdoch, J. Bąk
(83 Zieliński), Michał Zewłakow (46 Koźmiński) - Iwan
(65 Karwan), Świerczewski, KałuŜny (70 Zdebel),
Krzynówek (90 Kiełbowicz) - Marcin Zewłakow
(82 Mięciel), Olisadebe.

Strona 51

Engel - Futbol na tak - Jerzy Engel, Maciej Polkowski

02.09.2000
Kijów, eliminacje Mistrzostw Świata
Ukraina-Polska 1:3 (1:2).
Bramki: Olisadebe 2, 31, KałuŜny 55.
Polska: Dudek - Kłos (85 Hajto), Zieliński, Wałdoch,
Michał Zewłakow - Iwan, Świerczewski, KałuŜny,
Koźmiński (90 Krzynówek) - Olisadebe, Juskowiak
(69 Gilewicz).
07.10.2000
Łódź, eliminacje Mistrzostw Świata Polska-Białoruś 3:1 (1:1). Bramki: KałuŜny 24, 62, 73.
152
Polska: Dudek - Kłos, Zieliński, Wałdoch, Michał śewłakow - Karwan (81 Iwan), Świerczewski, KałuŜny, 
Krzynówek - Olisadebe, Juskowiak (46 Kryszałowicz).
11.10.2000
Warszawa, eliminacje Mistrzostw Świata
Polska-Walia 0:0.
Polska: Dudek - Kłos, Zieliński, Wałdoch, Michał
śewłakow - Karwan, Świerczewski, KałuŜny, Krzynówek
(70 Rząsa) - Juskowiak (74 Olisadebe), Gilewicz (56
Kryszałowicz).
15.11.2000
Warszawa, mecz towarzyski Polska-Islandia 1:0 (0:0).
Bramka: Frankowski 62 z karnego.
Polska: Matysek (86 Wierzchowski) - Hajto, Zieliński
(46 Kos), Wałdoch, Michał śewłakow (46 Rząsa)
- Moskalewicz (46 Karwan), świerczewski, KałuŜny (46 Zdebel), Koźmiński (86 Kłos) - Olisadebe
(46 Frankowski), Kryszałowicz.
28.02.2001
Larnaca, mecz towarzyski Polska-Szwajcaria 4:0 (2:0).
Bramki: Olisadebe 21, Karwan 45, Hajto 58 z karnego,
Krzynówek 90.
Polska: Dudek (46 Matysek) - Kłos, Zieliński (70 M. Zając),
Hajto, Michał śewłakow (46 Krzynówek) - Karwan,
Świerczewski, Zdebel (46 Kukiełka), Koźmiński
- Kryszałowicz (46 Marcin śewłakow), Olisadebe (81 Kiełbowicz).
„ 24.03.2001 Oslo, eliminacje Mistrzostw Świata
Norwegia-Polska 2:3 (0:2).
Bramki: Olisadebe 23, 39, Karwan 80.
Polska: Matysek (64 Dudek) - Kłos, Zieliński, Hajto,
Michał śewłakow - Iwan (64 Karwan), Świerczewski
(88 Zdebel), KałuŜny, Koźmiński - Kryszałowicz,
Olisadebe.
28.03.2001
Warszawa, eliminacje Mistrzostw Świata
Polska-Armenia 4:0 (2:0).
Bramki: Michał śewłakow 12 z karnego, Olisadebe 40,
Marcin śewłakow 81, Karwan 88.
Polska: Dudek - Kłos, Zieliński, Hajto, Michał śewłakow
(78 Krzynówek) - Iwan (63 Karwan), Świerczewski,
KałuŜny, Koźmiński - Olisadebe, Kryszałowicz (80 Marcin
śewłakow).
25.04.2001
Bydgoszcz, mecz towarzyski Polska-Szkocja 1:1 (0:0).
Bramka: KałuŜny 49.

Strona 52

Engel - Futbol na tak - Jerzy Engel, Maciej Polkowski

Polska: Dudek - Kłos, Zieliński (46 KałuŜny), Wałdoch,
Michał śewłakow (46 Krzynówek) - Iwan, Zdebel
(60 Świerczewski), Hajto, Koźmiński - Marcin śewłakow
(65 Mięciel), Kryszałowicz (73 śurawski).
02.06.2001
Cardiff, eliminacje Mistrzostw Świata
Walia-Polska 1:2 (1:1).
Bramki: Olisadebe 33, Kryszałowicz 73.
Polska: Dudek - Kłos, J. Bąk, Hajto, Michał śewłakow
- Iwan, A, Bąk, Zdebel (63 Krzynówek), Koźmiński
- Olisadebe (89 Marcin śewłakow), Juskowiak (54 Kryszałowicz).
253
06.06.2001
Erewan, eliminacje Mistrzostw Świata
Armenia-Polska 1.1 (1:1).
Bramka: KałuŜny 5.
Polska: Dudek - Hajto, J. Bąk, Kukiełka, Michał
Zewłakow - A. Bąk, Świerczewski, KałuŜny
(39 Krzynówek), Koźmiński (82 Zdebel) - Kryszałowicz,
Juskowiak (61 Marcin Zewłakow).
15.08.2001
Reykjavik, mecz towarzyski Islandia-Polska 1:1 (0:1).
Bramka: Hreidarsson 17 samobójcza.
Polska: Dudek - Kłos, Wałdoch (46 Hajto), J. Bąk,
Koźmiński - Pater (46 Kaczorowski), A. Bąk (60 Kukiełka),
KałuŜny, Krzynówek (46 Kosowski) - Marcin Zewłakow
(78 Dawidowski), Kryszałowicz.
01.09.2001
Chorzów, eliminacje Mistrzostw Świata
Polska-Norwegia 3:0 (1:0).
Bramki: Kryszałowicz 45, Olisadebe 77,
Marcin Zewłakow 88.
Polska: Dudek - Kłos, Wałdoch, Hajto, Michał Zewłakow
- Karwan, Świerczewski (90 A. Bąk), KałuŜny, Koźmiński
(82 Krzynówek) - Kryszałowicz (76 Marcin Zewłakow),
Olisadebe.
05.09.2001
Mińsk, eliminacje Mistrzostw Świata
Bjałoruś-Polska 4:1 (1:0).
Bramka: Marcin Zewłakow 77.
Polska: Dudek - Kłos, Wałdoch, Kukiełka, Michał
Zewłakow - Karwan, Świerczewski, A. Bąk, Koźmiński
154
(46 Krzynówek) - Olisadebe (62 Gilewicz), Kryszałowicz (46 Marcin Zewłakow).
06.10.2001
Chorzów, eliminacje Mistrzostw Świata
Polska-Ukraina 1:1 (1:0).
Bramka: Olisadebe 41.
Polska: Dudek - Kłos, Hajto, Wałdoch, Michał Zewłakow
- Karwan, Świerczewski (77 J. Bąk), A. Bąk, Koźmiński
(65 Krzynówek) - Marcin Zewłakow (46 Kryszałowicz),
Olisadebe.
Ogółem:
8 zwycięstw, 8 remisów, 4 poraŜki, bramki: 30 - 21. Bramki: Olisadebe - 10, KałuŜny - 6, Karwan, Kryszałowicz,

Strona 53

Engel - Futbol na tak - Jerzy Engel, Maciej Polkowski

Marcin Zewłakow - 3, Frankowski, Hajto, Krzynówek, Michał Zewłakow - 1, samobójcze - 1.
SPIS TREŚCI
Futbol na tak   3
Wstęp przyjacielski   6
Jesteśmy w finałach!!!   8
Optymista z urodzenia    25
Nie męczyć siebie i kibiców   21
Taki normalny facet   24
Być trenerem!   32
Polonia na dobry początek   35
Musimy złapać ich za gardło!   42
Cypryjska przygoda   50
Powtórka z Polonii   57
Zawsze ze szczęściem pod rękę   60
Hiszpański debiut bez kapitana   66
Na Stade de France bez lęku    72
Nie wolno oszukiwać...    77
Kijowska wiktoria   81
Cztery październikowe punkty   86
Mistrz atmosfery   89
Nie samym futbolem...    93
Zwycięstwa na przełomie wieków   96
Niesamowita gra na Ullevaal    100
Pod znakiem szczęśliwej trzynastki   110
Ze Szkotami w kratkę   225
Do Cardiff na pewniaka   118
Bijatyka w Erewanie   223
Nie, nie, panie Engel...    230
„Radosny futbol" w Mińsku   235
Godne poŜegnanie   240
Epilog   244
20 meczów pod wodzą Engela   250
156

Copyright © by Maciej Polkowski, Jerzy Engel, 4WD Sp. z o.o., Wydawnictwo Dolnośląskie Sp. z o.o., 
Wrocław 2001
Redakcja
Daria Demidowicz-Domanasiewicz
Redakcja techniczna Ryszard Puchała
Korekta
Janina Gerard-Gierut
Zdjęcia: Dariusz Górski, Marek Nelken, Piotr Nowak, Maciej Polkowski, Włodzimierz Sierakowski; archiwum 
Jerzego Engela
Zdjęcie na okładce: Piotr Nowak i Marek Nelken
Wydawnictwo Dolnośląskie sp. z o.o. ul. StraŜnicza 1-3, 50-206 Wrocław

Wydawnictwo prowadzi sprzedaŜ wysyłkową teł. działu handlowego: (071) 32889 52 fax:(071)328 89 54 e-mail:
wysylka@wd.wroc.pl
ISBN 83-7023-893-9
Druk i oprawa
PPU Dan-mark, Wrocław
www.dan-mark.pl
PATRONI MEDIALNI

Strona 54

Engel - Futbol na tak - Jerzy Engel, Maciej Polkowski

wybrzeŜa
im    Dziennik Bałtycki
TELE
MAGAZYN
gazeta   „
OLSZTYŃSKA

Gazeta
Krakowska

Gazeta
wrocławska
'TUwJl

Dziennik
f^naszemiasto.pl    /.aCDOdlli

PATRONI MEDIALNI
-tó>~ WP'PI
program
Wirtualna Polska
POLSKIE RADIO SA
PROMOTORZY
CO MM UNICATIONS

w
www.engel.wp.pl
Śkodć
^^^^^^^w
¦¦_¦
OT Auto (f
Autoryzowany dealer samochodów Skoda     >k^ti
SALON: pn. - piat 900 - 1800, sob. 1000 - 1400 CZĘŚCI: pn. - piat. 900 - 1800, sob. 1000 - 1400 SERWIS: pn. - piat.
700 - 1700
POL-MOTAuto sP.
z o. o.
Spółka działa na rynku od 1996 roku a od rob, 1998 jest Autoryzowanym Dealerem samoctuu, marki Skoda. 
Prowadzi kompleksowy zakres m motoryzacyjnych:
•  sprzedaŜ samochodów marki Skoda,
•  sprzedaŜ oryginalnych części zamiennych i akcesoriów,
•  świadczy usługi serwisowe,
•  zapewnia pełną obsługę przy zakupie samocrn kredyty, ubezpieczenia komunikacyjne oraz leas
Siedziba firmy i salon sprzedaŜy:
ul. Felińskiego 2, 01—513 Warszawa
SALON: (0 22) 839 39 00 SERWIS: (0 22) 839 56 36 CZĘŚCI: (0 22)839 67 37 Fax:        (0 22)869 90 71
e-mail: polmot_auto@polmotauto.com.pl      www.polmotauto.com.pl

Specjalne podziękowania dla Firmy ITAL-MOT

Strona 55

Engel - Futbol na tak - Jerzy Engel, Maciej Polkowski

ITAL-MOT
Warszawa, ul. Rydygiera 6

Ah W
i

Strona 56