Dlaczego biurokracja radziecka nie jest nową klasą panującą?

Ernest Mandel – Dlaczego biurokracja radziecka nie jest nową klasą panującą? (1979 rok)

Paul Sweezy postanowił ostatecznie rozprawić się z trockistowską interpretacją rewolucji

radzieckiej i jej późniejszych losów. Faktem jest, nadal odrzuca on tę interpretację. Ale po raz pierwszy
od czterdziestu lat zgadza się wreszcie na to, by ją przedyskutować, a jego pierwsze komentarze, zawarte
w artykule, który ukazał się w „Monthly Review” w październiku 1978 roku, mają wyraźnie charakter
tylko orientacyjny. Odpowiadając na główne wyzwania, które tam rzuca, mamy nadzieję na
przeprowadzenie z nim, z redaktorami oraz czytelnikami „Monthly Review” konstruktywnej dyskusji na
temat tego, co pozostało ciągle kluczowym pytaniem w związku z przyszłością międzynarodowego ruchu
robotniczego.

Sweezy atakuje nas, ponieważ powtarzamy w 40 lat po jej sformułowaniu przez Trockiego w 1939

r. tezę, że los Związku Radzieckiego nie jest jeszcze ostatecznie przesądzony, z czego wynika, że
biurokracja nie przybrała jeszcze ostatecznej formy nowej klasy społecznej. Formuła Trockiego, twierdzi
Sweezy, miała sens, póki usytuowana była w krótkiej perspektywie czasowej. Teraz jednak powtarza ją
Mandel, nie zdając sobie sprawy z tego, że zmienione ramy czasowe całkowicie podważają jej
wiarygodność.

To, co wydaje się umykać uwadze Sweezy’ego, to fakt, że analiza Trockiego wcale nie była

powiązana z pewnymi określonymi formami czasowymi, lecz łączyła się z określeniem podstawowych
kierunków rozwoju w naszej epoce. Przytoczymy dwa ustępy z artykułu Trockiego „ZSRR w wojnie”,
który Sweezy zacytował na początku swego artykułu w „Monthly Review”:

„Jednak jeśli przyjmie się, że obecna wojna nie wywoła rewolucji, lecz spowoduje upadek proletariatu,
pozostaje druga alternatywa: stopniowy rozkład kapitalizmu monopolistycznego, jego stopniowe stopienie
się z państwem i zastąpienie demokracji tam, gdzie jeszcze istnieje, przez rządy totalitarne. Niezdolność
proletariatu   do   przejęcia   w   swoje   ręce   kierownictwa   społeczeństwa   mogłaby   doprowadzić   w   swych
warunkach do wytworzenia się nowej klasy wyzyskującej, wywodzącej się z bonapartystycznej dyktatury
faszystowskiej”.

I jeszcze:

„Jeśli   wbrew   wszelkiemu   prawdopodobieństwu   Rewolucja   Październikowa   nie   znajdzie   swego
przedłużenia w toku wojny lub zaraz po jej zakończeniu – w jakimś kraju rozwiniętym, wówczas będziemy
musieli bezwarunkowo zrewidować naszą koncepcję epoki współczesnej i jej sił napędowych. Nie będzie
chodziło w tym wypadku o proste posłużenie się jakąś etykietą pochodzącą z podręczników o ZSRR czy o
bazę   stalinowską,   lecz   o   rzeczywistą   rewaloryzację   perspektywy   historii   światowej   na   nadchodzące
dziesięciolecia: czy weszliśmy w epokę rewolucji społecznej i społeczeństwa socjalistycznego, czy też
przeciwnie: w epokę dekadenckiego społeczeństwa i totalnej biurokracji?”

Otóż, twierdzi Sweezy, w żadnym rozwiniętym kraju nie doszło do nowego zwycięstwa rewolucji

proletariackiej ani w czasie wojny, ani po jej zakończeniu. To prawda. Ale zapomina on o drugim członie
alternatywy.

Czy nastąpił schyłek proletariatu? Ilościowy? Kwalifikacyjny? W płaszczyźnie organizacji i

aktywności bojowej? Jak można coś podobnego po Maju 1968 r. twierdzić, który widział trzy razy więcej
okupujących fabryki robotników niż w roku 1936?; po jesieni 1969 r. we Włoszech, która widziała osiem
razy więcej strajkujących niż słynna fala strajków w listopadzie 1920?; po pierwszym półroczu 1976 r. w
Hiszpanii, które widziało 3 razy więcej strajkujących niż było ich w czasie rewolucji 1936? Nie
wspominamy o Wielkiej Brytanii, Japonii, Portugalii i o innych mniejszych krajach kapitalistycznych, w
których w ciągu dwóch ostatnich dziesięcioleci walki robotnicze były o wiele bardziej masowe niż w
latach 20-tych i 30-tych. Czy proletariat został rzucony wstecz „wszędzie i na wszystkich frontach”?
Najwidoczniej nie. Czy, z drugiej strony, demokracja została zdławiona przez rządy totalitarne wszędzie
tam, gdzie istniała ona jeszcze w 1939? Znów, najwyraźniej nie mamy z czymś takim do czynienia.

© Samokształceniowe Koło Filozofii Marksistowskiej

– 3 –

http://skfm.dyktatura.info/

Ernest Mandel – Dlaczego biurokracja radziecka nie jest nową klasą panującą? (1979 rok)

Tak więc nie przez czystą rutynę ani przez zbytnią nabożność wobec Słowa Mistrza powtarzamy

jeszcze dziś dylemat sformułowany przez Trockiego w 1939 r. Postępujemy tak, opierając się na bilansie
tego, co rzeczywiście wydarzyło się na świecie w ciągu ostatnich czterdziestu lat.

W skali historycznej pytanie postawione przez Trockiego nadal pozostaje ważne i aktualne. Tyle,

że błędne jest przyjmowanie dlań jakichś określonych „ram czasowych”. W skali historycznej
zagadnienie pozostaje takim, jak je postawił Trocki w 1939 r. Lecz „krótka perspektywa czasowa”
okazała się błędna. Dlatego urzeczywistnił się wariant pośredni. Poprawnie wyjaśnia to, dlaczego historia
nie odrzuciła dylematu sformułowanego przez Trockiego w 1939 r.

Miało miejsce wzniesienie się rewolucji światowej w czasie II wojny i nazajutrz po niej. Miało

miejsce i ma nadal – wzniesienie się, a nie schyłek walk robotniczych. Lecz na skutek wpływu, jaki na
przeciętną   świadomość   proletariatu   wywarło   20   lat   porażek   rewolucji,   to   wzniesienie   się   było   tylko
częściowe.   Mogło   więc   zostać   w  większości   skanalizowane   przez   siły  polityczne,   wywodzące   się   z
tradycyjnych   aparatów   biurokratycznych   ruchu   robotniczego   (francuska,   włoska   i   grecka   partie
komunistyczne;   Labour   Party   angielska;   titoizm;   maoizm   itd.).   W   niektórych   słabiej   rozwiniętych
państwach nie przeszkodziło to zwycięstwu nowych rewolucji socjalistycznych obalających kapitalizm,
nawet jeśli  były to rewolucje biurokratyczne,  od początku  ograniczone  i zdeformowane (Jugosławia,
Chiny,   Wietnam).   Natomiast   w   krajach   rozwiniętych   przemysłowo   doprowadziło   to   do   dławienia
antykapitalistycznego potencjału potężnych walk masowych, zresztą nie bez tego, że proletariat zdołał
zdobyć dla siebie w ramach społeczeństwa burżuazyjnego nowe reformy, zaś burżuazji przeszkodzić
temu, żeby w kluczowych krajach świata imperialistycznego uciekała się pod opiekę nowych krwawych
dyktatur.

Z powodów, o których nie możemy się tu rozpisywać

, miał miejsce nowy okres przyśpieszonego

wzrostu gospodarczego w krajach imperialistycznych, prowadzący do istotnego ilościowego i
organizacyjnego wzmocnienia proletariatu, znów rewolucja proletariacka stała się aktualna na Zachodzie,
począwszy od maja 1968 roku.

Innymi słowy: proletariat nie został wcale „rzucony wstecz wszędzie i na wszystkich frontach”,

mimo faktu, że rewolucja proletariacka nie zwyciężyła na Zachodzie. Miało miejsce wzniesienie się walk
rewolucyjnych, wprawdzie niewystarczających dla obalenia kapitalizmu, lecz wystarczających by
przeszkodzić temu, żeby kapitalizm przeobraził się w „dekadenckie społeczeństwo totalitarnej
biurokracji”. Lecz po „długiej fali” powojennego ekspansjonizmu, kapitał znów wpadł, począwszy od
końca lat 60-tych, w „długą falę” depresji, nacechowaną kolejnymi głębokimi kryzysami gospodarczymi,
monetarnymi, społecznymi, politycznymi i militarnymi, które postawiły na dawne miejsce ów dylemat
dziejowy, i to wyrażony dokładnie tymi samymi pojęciami, w jakich sformułował go Trocki w 1939 r.

Dodajmy, że artykuł Trockiego z 1939 r., był zaledwie pierwszą próbą określenia perspektywy

historycznej wobec II wojny światowej. W dokumencie o charakterze bardziej pragmatycznym – swym
prawdziwym testamencie politycznym – mianowicie w Manifeście Konferencji Alarmowej IV
Międzynarodówki, Trocki skorygował tymczasowe ramy artykułu z 1939 r. w sposób bardziej
realistyczny:

„Czy   rewolucja   nie   zostanie   tym   razem   znów   zdradzona   w   następstwie   tego,   że   istnieją   dwie
Międzynarodówki pozostające na służbie imperializmu, podczas gdy elementy prawdziwie rewolucyjne
stanowią drobną mniejszość?... Aby odpowiedzieć poprawnie na to pytanie, należy je poprawnie postawić.
Oczywiście, jedno czy drugie powstanie może się zakończyć, i pewnie się zakończy, klęską, na skutek
braku dojrzałości kierownictwa rewolucyjnego. Ale nie chodzi o jakieś proste powstanie.  Chodzi o całą
rewolucyjną epokę... Należy koniecznie przygotować się na długie lata, jeśli nie  dziesięciolecia  wojen,
powstań, krótkich przerw, zawieszeń broni, nowych wojen i nowych powstań. Młoda partia rewolucyjna
musi się opierać na takiej perspektywie.”

Szczegółowo analizowaliśmy je w naszej książce Le Troisieme Age du Capitalisme, Paris, Editions 10-18.

© Samokształceniowe Koło Filozofii Marksistowskiej

– 4 –

http://skfm.dyktatura.info/

Ernest Mandel – Dlaczego biurokracja radziecka nie jest nową klasą panującą? (1979 rok)

W tym ujęciu nie tylko lata następujące bezpośrednio po zakończeniu wojny, lecz całość okresu

powojennego stanowi faktycznie ramy czasowe, w których dylemat Trockiego z 1939 r. pozostaje
aktualny.

Można by zapytać, jaki to wszystko ma związek z klasową naturą biurokracji radzieckiej.

Jesteśmy tu w historycznym sercu „trockizmu”, tj. rewolucyjnego marksizmu naszej epoki. Robotnicy i
biedni   chłopi   mogą   i   powinni   przejmować   władzę   wszędzie   tam,   gdzie   zaistnieją   sprzyjające   temu
okoliczności. W epoce imperialistycznej te sprzyjające okoliczności mogą pojawiać się w krajach słabiej
rozwiniętych,   zanim   zaistnieją   w   krajach   rozwiniętych   przemysłowo.   Ale   przejęcie   władzy,   obalenie
kapitalizmu,   zniesienie   prywatnej   własności   środków   produkcji   –   to   warunki   konieczne,   lecz   nie
wystarczające dla zbudowania socjalizmu. Proces ten wymaga wielu innych warunków, aby mógł zostać
rzeczywiście zakończony. Te warunki mogą zaś powstać tylko w skali międzynarodowej.

Stalinizm, tj. zwycięstwo biurokracji w ZSRR, jest rezultatem częściowych porażek rewolucji

światowej. Rewolucja nie rozciągnęła się jeszcze zwycięsko na kraje rozwinięte. Ale nie została też do
tego stopnia zgnieciona, by w Rosji mógł zostać przywrócony kapitalizm (imperializm robił, co mógł,
żeby tego dokonać, najpierw w latach 1919-1921, następnie w okresie 1941-1944, wreszcie w sposób
bardziej pośredni w latach 1947-1951). Ostateczny los Związku Radzieckiego zależy od ostatecznego
wyniku walki klasowej między Kapitałem a Pracą w skali światowej. Jeśli proletariat światowy zostanie
definitywnie zgnieciony, klasą panującą zostanie biurokracja (inna sprawa, czy chodziłoby w tym
wypadku o „nową klasę panującą”, czy też mniej lub bardziej klasyczną burżuazję). Jeśli przeciwnie, na
Zachodzie zatryumfuje rewolucja światowa lub jeśli w Europie Wschodniej zatryumfuje rewolucja
polityczna, proletariatowi radzieckiemu nie trzeba będzie wiele czasu, żeby obalić dyktaturę biurokracji,
zanim zdoła ona ukształtować się w nową klasę społeczną.

Powiedzieliśmy: „Lub jeśli w Europie Wschodniej zatryumfuje rewolucja polityczna”. Bowiem

drugiemu   koronnemu   argumentowi   Sweezy’ego   –   idei,   według   której   klasa   robotnicza   krajów
wschodnich, choć z niezadowoleniem,  akceptuje jednak istniejący reżim  – zaprzeczają  spektakularne
wydarzenia, o których w najmniejszym nawet stopniu nie wspomina: powstanie robotników w NRD w
czerwcu 1953 r., rewolucja węgierska w październiku – listopadzie 1956 r., „wiosna praska” 1968 r.,
powtarzające się wystąpienia polskich robotników. Czyż więc „abstrakcyjna” idea rewolucji politycznej,
rzucona   przez   Trockiego   i   IV   Międzynarodówkę   45   lat   temu   nie   uzyskała   poprzez   te   wydarzenia
historyczne treści bardziej konkretnej?

Hipoteza, według której biurokracja radziecka miała być nową klasą panującą, nie daje się

pogodzić z poważną analizą rzeczywistego rozwoju gospodarki i społeczeństwa radzieckiego w ciągu
minionego pół wieku oraz wewnętrznych sprzeczności tego rozwoju – przynajmniej, jeśli z hipotezy tej
wynikałoby, że w ZSRR pojawił się nowy sposób produkcji opartej na wyzysku (a wynikałoby to
koniecznie w ujęciu materializmu historycznego).

Przede wszystkim, po raz pierwszy w historii społeczeństw klasowych mielibyśmy do czynienia z

„klasą panującą”, której całokształt zachowania się oraz interesy materialne (które dyktują to zachowanie)
przeciwstawiałyby się potrzebom i wewnętrznej logice danego systemu społeczno-ekonomicznego (jego
prawom rozwoju). W rzeczywistości, jedną z cech charakterystycznych i jedną z głównych sprzeczności
gospodarki   radzieckiej   jest   niemożność   pogodzenia   potrzeb   planowania,   „optymalizacji”   wzrostu
gospodarczego, tak ze sobą mało zharmonizowanych (nie tylko z „absolutnego” punktu widzenia, lecz
nawet   w   ramach   logiki   systemu),   z   interesami   materialnymi   biurokracji,   całkowicie   nastawionej   na
obronę   i   umocnienie   swoich   przywilejów   materialnych.   Wszystkie   kolejne   reformy   gospodarcze
prowadzone w ZSRR – od systemu „kozrasczot” (rozrachunek gospodarczy przedsiębiorstwa) w czasach
Stalina, przez przygody „Sownarchozów” w czasach Chruszczowa, do reform zwanych libermanowskimi,
polegających   na   przywróceniu   kategorii   zysku   jako   syntetycznego   wskaźnika   wyników   działalności
przedsiębiorstw, i do kontrreformy Kosygina z lata 1979 r. – usiłują przezwyciężyć tę sprzeczność, nie
osiągając jednak w najmniejszym stopniu pożądanego rezultatu.

© Samokształceniowe Koło Filozofii Marksistowskiej

– 5 –

http://skfm.dyktatura.info/

Ernest Mandel – Dlaczego biurokracja radziecka nie jest nową klasą panującą? (1979 rok)

Można łatwo wyjaśnić tę trudność, wskazując pasożytniczy charakter biurokracji, działającej

wbrew   logice   planowości   w   szeroko   uspołecznionej   gospodarce.   Można   też   dodać,   że   planowanie
rzeczywiście   socjalistyczne   (globalne   dla   całego   społeczeństwa,   w   przeciwieństwie   do   „planowania”
charakterystycznego   dla   kapitalizmu   –   wewnątrz   każdego   przedsiębiorstwa,   czy   każdego   odrębnego
trustu) może  funkcjonować  w  sposób  harmonijny  i  skuteczny  dopiero pod  panowaniem  zrzeszonych
producentów,   materialnie   zainteresowanych   w   „dywidendach   społecznych”,   a   nie   w   sektorowych
korzyściach grupy, które przeciwstawiają robotników jednej fabryki robotnikom innej fabryki, jedną gałąź
gospodarki drugiej, jeden region drugiemu.

Ale to wszystko dowodzi, że biurokracja, która poszukuje takich właśnie prywatnych korzyści, nie

jest jeszcze nową klasą panującą, i nie będzie nią tak długo, jak długo gospodarka, choć z rosnącymi
wykrzywieniami   i   coraz   bardziej   niefunkcjonalna,   będzie   planowana   i   uspołeczniona.   Zarządzanie
biurokratyczne nie tylko marnotrawi coraz więcej bogactw materialnych i ludzkich.  Przeszkadza  ono
normalnemu   funkcjonowaniu   gospodarki   planowej,   opartej   na   uspołecznionej   własności   środków
produkcji. Fakt ten powinien wystarczyć sam w sobie, aby odrzucić wszelką ideę, jakoby biurokracja była
nową klasą panującą; pogląd o jakimś nowym sposobie produkcji, którego prawa rozwoju nigdzie zresztą
nie zostały określone.

Czy można wyobrazić sobie gospodarkę feudalną, która nie może normalnie funkcjonować, gdyż

szlachta   dla   wyzysku   poszukuje   nowych   ziem   i   nowych   poddanych?   Czy   daje   się   pomyśleć
kapitalistyczny   sposób   produkcji   rozsadzony   w   wyniku   poszukiwań   przez   poszczególne   firmy
kapitalistyczne   zysków   większych   od   przeciętnego?   Co   innego   powiedzieć,   że   takie   zachowania
wywołują co pewien czas nieuchronne kryzysy, co innego twierdzić, że pozostają one w sprzeczności z
logiką systemu, podczas gdy są one skoncentrowanym wyrazem owej logiki. Właśnie zaś tego nie da się
powiedzieć w poszukiwaniu i obronie przez biurokrację radziecką swoich przywilejów w społeczeństwie
radzieckim.

Dalej, mielibyśmy do czynienia, znów po raz pierwszy w historii społeczeństw klasowych, z klasą

panującą niezdolną do utrwalenia swojego panowania poprzez samo funkcjonowanie systemu społeczno-
gospodarczego. Biurokrata nie ma żadnej gwarancji, że pozostanie biurokratą. Ma jeszcze mniej
gwarancji na to, że jego dzieci będą należeć do biurokracji.

To prawda, że pionowa ruchliwość społeczna, która w epoce stalinowskiej była jedną z głównych

klap   bezpieczeństwa,   wyraźnie   zmniejszyła   się   w   ZSRR   w   ciągu   dwóch   ostatnich   dziesięcioleci.
„Gerontokracja”   Prezydium   KPZR   jest   w   tym   przypadku   symbolem   tego,   co   dzieje   się   w   całym
społeczeństwie. Poszczególny biurokrata nie musi już drżeć o swoje życie i o swoją wolność jak w epoce
Stalina.   Ale   powoduje   to   jedynie   rosnące   napięcie   społeczne   (zwłaszcza   w  związku   z   dostępem   do
Uniwersytetów), a nie prowadzi do rzeczywistego rozwiązania sprawy  gwarancji  odnośnie utrzymania
pozycji i przywilejów, które w dalszym ciągu są związane z wykonywaniem określonych funkcji i zależą
od decyzji politycznych.

Nikita Chruszczow, pierwszy sekretarz Prezydium, był jednym z najpotężniejszych ludzi na

świecie, posiadającym dostęp do praktycznie nieograniczonych zasobów. Nikita Chruszczow
zdymisjonowany ze swoich funkcji, stał się zwyczajnym lokatorem w trzypokojowym mieszkaniu, na
Zachodzie godnym przeciętnego drobnomieszczanina. To nomenklatura i decyzje partyjne komisji kadr, a
nie ogólna rola w procesie produkcji społecznej, decydują o losie poszczególnego biurokraty.

Stąd stały nacisk szerokich kół biurokracji do zdobycia, na poziomie przedsiębiorstwa, gałęzi

przemysłu   czy   administracji,  jakościowo  wyższego   stopnia   autonomii   niż   ten,   z   jakiego   obecnie
korzystają. Stąd nacisk tych warstw na uzyskanie stałych związków z fabrykami, z gałęziami przemysłu i
administracji, tj. na przywrócenie własności prywatnej, w ekonomicznym sensie tego terminu, zanim nie
uda się jej osiągnąć także w sensie prawnym. Stąd ich tendencja do prymitywnej akumulacji kapitału,
poprzez łapówki, nadużycia, korupcję, nepotyzm, opcje czarno- i „szaro-” rynkowe, gromadzenie dewiz
zagranicznych,   złota   itd...   Stąd   także   rosnąca   „symbioza”   z   „odpowiednikami”   na   Zachodzie,   z
zakładaniem  kont w bankach krajów imperialistycznych włącznie  (jest to zjawisko charakterystyczne
zwłaszcza dla krajów „demokracji ludowej”).

© Samokształceniowe Koło Filozofii Marksistowskiej

– 6 –

http://skfm.dyktatura.info/

Ernest Mandel – Dlaczego biurokracja radziecka nie jest nową klasą panującą? (1979 rok)

Wszystko to wskazuje, że pojawienie się „klasy panującej” jest możliwe i wpisane w sprzeczności

społeczeństwa radzieckiego. Zachowanie biurokracji zresztą o wiele bardziej przypomina zachowanie
klasy burżuazyjnej, niż jakiejś „nowej klasy panującej” typu odmiennego od kapitalistów. Wszak właśnie
w własności prywatnej i jej poszerzaniu poszukuje ona ostatecznej gwarancji swoich przywilejów.

Lecz zanim proces ten zdoła zakończyć się, muszą zostać obalone dwie ogromne przeszkody.

Musi zostać złamany opór klasy robotniczej, a proletariat radziecki jest świadomy tego, co może stracić w
wyniku ukończenia procesu restauracji: praktycznie zagwarantowane zatrudnienie oraz wynikające z tej
stabilności zatrudnienia znacznie mniejsze niż na Zachodzie tempo i intensywność pracy.

Złamany musi też zostać opór kluczowych działów aparatu państwowego (proszę przyjrzeć się, w

jaki sposób Tito rozprawił się z „socjalistycznymi miliarderami” w czasie wielkiego kryzysu lat 1969-71,
kiedy niebezpieczeństwo restauracji kapitalizmu w Jugosławii zaczynało nabierać coraz realniejszych
kształtów). Zapewniać, że nowa klasa panująca posiada już władzę, to deformować prawdziwą dynamikę
społeczną tych krajów. Oznacza to przedstawiać, jako już przesądzoną przez walki w przeszłości, próbę
sił, która zapowiada się dopiero w przyszłości.

Po trzecie, w myśl hipotezy o nowej klasie panującej w ZSRR, mielibyśmy do czynienia, znów po

raz pierwszy w historii, z „klasą panującą” reprezentującą „sposób produkcji”, którego „obalanie”
pozastawiałoby nietkniętą strukturę ekonomiczną bazy. W słynnym ustępie III tomu „Kapitału” Marks
podkreślił, że każdy sposób produkcji charakteryzuje się specyficzną formą przywłaszczania wartości
dodatkowej.

W Związku Radzieckim wartość dodatkowa jest przywłaszczana w postaci podwójnej i sprzecznej

(co stanowi o całej różnicy z kapitalizmem, gdzie jest ona przywłaszczana w postaci pieniężnej – przez
realizację wartości dodatkowej). Raz w postaci wartości użytkowych, w tym stopniu, w jakim na tę
wartość dodatkową składają się w większości maszyny i dodatkowe surowce, które krążą wewnątrz
sektora państwowego, są z urzędu rozdzielane i przybierają „postać” pieniężną jedynie dla prostych celów
buchalteryjnej kontroli i porównań ekonomicznych. Po drugie, w postaci wartości wymiennych, towarów,
w stopniu, w jakim wartość dodatkowa wciela się w artykuły zbytku, konsumowane przez biurokrację
(poważna część tych przywilejów konsumpcyjnych również realizuje się zresztą pod postacią korzyści
uzyskanych w naturze, a nie pod postacią towarów kupowanych za zarobki wyższe od robotniczych).

Cóż więc stanie się po obaleniu dyktatury biurokracji i ustanowieniu bezpośredniej władzy

zrzeszonych   wytwórców?   Ta   podwójna   i   sprzeczna   forma   przywłaszczania   wartości   dodatkowej   nie
ulegnie   zmianie.   Maszyny   pozostaną   zwykłymi   wartościami   użytkowymi;   w   przeciwnym   wypadku
mielibyśmy   do   czynienia   z   tryumfem   kontrrewolucji   kapitalistycznej,   a   nie   zwycięstwem   rewolucji
politycznej. „Nadwyżka” dóbr konsumpcyjnych będzie także nadal rozdzielana w postaci towarów, gdyż
nawet po zwycięstwie rewolucji politycznej robotnicy radzieccy nie będą mogli realizować „socjalizmu w
jednym kraju”, tj. zlikwidować całkowicie produkcji towarowej, gospodarki pieniężnej  i nierówności
społecznych, które się z tym nieuchronnie łączą.

Tak oto jawi się nam jasno obraz struktury społeczno-ekonomicznej, która pozostanie zasadniczo

niezmieniona, tj. obraz społeczeństwa przejściowego między kapitalizmem a socjalizmem, ze wszystkimi
cechami charakterystycznymi i wszystkimi sprzecznościami, które są mu właściwe.

Zapewne, obalenie dyktatury biurokracji od dołu do góry zmodyfikuje funkcjonowanie gospodarki

radzieckiej. Zakres nierówności społecznej zostanie radykalnie zmniejszony. Zmniejszenie
marnotrawstwa, obojętności wobec wysiłku ludzkiego pozwoli na znaczne podniesienie poziomu
życiowego, znaczne skrócenie czasu pracy. Władza zrzeszonych wytwórców wyzwoli twórczą energię,
zmniejszy rozsiew między pracą fizyczną i umysłową, pozwoli masie proletariackiej, jeśli nie wszystkim
obywatelom, demokratycznie decydować o priorytetach w projektach inwestycyjnych, w asortymencie
produkcji i w organizacji oraz o wyborze alternatyw technicznych. Lecz powracając do formuły Marksa:
specyficzna forma przywłaszcza społecznego produktu dodatkowego, wynikająca ze struktury społeczno-
ekonomicznej nie ulegnie jakościowej zmianie.

Po czwarte, hipoteza, według której biurokracja radziecka miałaby być nową klasą panującą,

stawiałaby nas, znów po raz pierwszy w historii, wobec „klasy panującej”, która nie istnieje jako klasa
przed przejęciem władzy. Skąd więc się wzięła?

© Samokształceniowe Koło Filozofii Marksistowskiej

– 7 –

http://skfm.dyktatura.info/

Ernest Mandel – Dlaczego biurokracja radziecka nie jest nową klasą panującą? (1979 rok)

Sweezy odpowiada: „Nową klasę panującą zrodziły same warunki, stworzone przez rewolucję”.

Ale przyjmuje się tu za odpowiedź to, co jest samym przedmiotem pytania. Klasy społeczne to grupy istot
ludzkich, które nawiązują ze sobą specyficzne stosunki mające swoje korzenie w społecznym procesie
produkcji („stosunki produkcyjne”). Rewolucje społeczne mogą przekształcić te stosunki produkcji, ale
nie mogą one zrodzić jakichś nowych stosunków, ani nowych klas ex nihilo.

W rzeczywistości, wszelka spójna teoria „nowej klasy wyzyskującej” w ZSRR jest możliwa tylko

wówczas,   gdy   założy   się,   że   pewne   odłamy   klasy   robotniczej   (biurokracja   robotnicza,   arystokracja
robotnicza),   lub   drobnomieszczaństwo   (inteligencja,   technokraci,   politycy),   bądź   jakaś   kombinacja
pomiędzy obu tymi grupami,  tworzą jądro owej przyszłej  klasy panującej  już w łonie społeczeństwa
burżuazyjnego.   Lecz   prowadzi   to   do   szokujących   wniosków,   które   dotyczą   praktycznie   wszystkich
aspektów walki klasowej we współczesnym świecie i podminowują praktycznie wszystkie konstruktywne
elementy teorii marksistowskiej. Zaś bez podobnego założenia, hipoteza „nowej klasy wyzyskującej”,
wyłaniającej się „z procesu historycznego”, „z samej rewolucji” (bez pośrednictwa specyficznych walk
społecznych?) zaprzecza elementarnej logice.

Twierdzi się, że biurokracja przejęła władzę w ZSRR. Czy fakt przejęcia władzy nie zakłada

konieczności uprzedniego istnienia biurokracji jako klasy? Jeśli się twierdzi, że przejęła ona władzę jako
klasa, czyż nie należy przynajmniej przyjąć, że jako klasa potencjalna istniała już przed przejęciem
władzy?

III

Idea, według której biurokracja radziecka (tak jak i biurokracja związkowa na Zachodzie) nie

przecięła   jeszcze   pępowiny  łączącej   ją   z   klasą   robotniczą,   a   jej   specyficzne   interesy  materialne,   jak
również   odpowiadające   im   decyzje   polityczne   oraz   szczególna   ideologia   są   zrozumiałe   na   tle   jej
pasożytniczych   stosunków   z   proletariatem,   prowadzi   do   wniosku,   że   walka   klasowa   w   krajach
kapitalistycznych jest nadal istotnie procesem dwubiegunowym: walka Pracy z Kapitałem (pozostawiając
na boku szczególną rolę drobnomieszczaństwa, oscylującego między tymi biegunami). Biurokracja działa
w   tych   warunkach,   z   grubsza   rzecz   biorąc,   na   zasadzie   „agenta   burżuazji   w   łonie   proletariatu”,   by
przywołać tu słynną formułę marksisty amerykańskiego, Daniela de Leon, którą gorąco poparł Lenin.

Lecz idea, według której biurokracja jest nową klasą panującą i wyzyskującą, oraz nieuchronnie

wynikający stąd wniosek, że aparat kierowniczy partii komunistycznych nie sprawujących władzy w
krajach kapitalistycznych jest przynajmniej potencjalnym jądrem, zarodkiem takiej klasy wyzyskującej –
implikuje w sposób konieczny całkowitą rewizję sposobu oglądu historii walk społecznych w XX wieku.
Walka klasowa staje się bowiem teraz trójbiegunowa: Kapitał przeciwko Pracy, Biurokracja przeciwko
Kapitałowi i przeciwko Pracy, Praca przeciwko Kapitałowi i przeciwko Biurokracji.

Nie chodzi tu tylko o rewizję analizy perspektywy historycznej marksizmu, który na podstawie

danych,  jakimi   dysponujemy,   jawi   się   wówczas   jako  totalnie   nierealistyczny  i   nie   do   zrealizowania.
Chodzi   zwłaszcza   o   rewizję   najbardziej   ważkich   w   konsekwencje   implikacji   politycznych.   Jesteśmy
bowiem   wówczas   postawieni   przed   wyborem   między   dwoma   złami,   a   każdy   wybór   prowadziłby
obrońców   „nowej   klasy   wyzyskującej”   do   pozycji   uderzających   frontem   w   fundamentalne   walki
emancypacyjne wyzyskiwanych w świecie kapitalistycznym warstw społecznych. Istnieją bowiem tylko
dwa sposoby pojmowania tej „nowej klasy panującej i wyzyskującej”.

Albo chodzi o klasę, która jest globalnie i zasadniczo postępowa w porównaniu z klasą

kapitalistów, tzn. która znajduje się w tym samym położeniu, co ongiś burżuazja wobec szlachty
półfeudalnej we wszystkich krajach, gdzie dojrzewała rewolucja burżuazyjno-demokratyczna. Z podobnej
hipotezy nie wynikałoby oczywiście, że marksiści powinni chociażby na chwilę zaprzestać krytyki
dotyczącej wyzyskującego i ciemiężycielskiego charakteru tej klasy. Ale wynikałoby też z tego, zapewne,
że w bezpośrednich konfliktach między burżuazją a ową „nową potencjalną klasą panującą” należałoby
udzielić tej ostatniej tego samego rodzaju „krytycznego poparcia”, jakie „Manifest Komunistyczny” ma
na uwadze w stosunku do burżuazji w zapowiedzianej przez niego rewolucji niemieckiej. Tym samym

© Samokształceniowe Koło Filozofii Marksistowskiej

– 8 –

http://skfm.dyktatura.info/

Ernest Mandel – Dlaczego biurokracja radziecka nie jest nową klasą panującą? (1979 rok)

należałoby wówczas powstrzymać – przynajmniej częściowo – antybiurokratyczne walki klasy
robotniczej, aby nie przeszkodzić zwycięstwu „postępowej” biurokracji nad reakcyjną burżuazją.

W takim wypadku jednak sama już tylko możliwość rewolucji socjalistycznej i zdobycia władzy

przez klasę robotniczą staje się co najmniej hipotetyczna, jeśli nie zasadniczo zakwestionowana. Można
by   wprawdzie   wyprowadzić   z   tego   wniosek,   że   upadający   kapitalizm   może   doprowadzić   albo   do
socjalizmu,   albo   do   powstania   nowego   społeczeństwa   klasowego,   „postępowego”   w   porównaniu   z
panowaniem Kapitału. Lecz biorąc pod uwagę okoliczności, że w takim przypadku wszystkie zwycięskie
rewolucje,   jakie   się   dotąd   zdarzyły,   powinny   odtąd   zostać   po   nowemu   określone   jako   „rewolucje
biurokratyczne”,   a   nie   proletariackie,   niemałą   wiarygodność   zyskałaby   teza,   głosząca   te   idee
bezpośredniego przejścia od kapitalizmu do socjalizmu, dzięki zwycięstwu proletariatu, okazało się – po
fakcie – jakby błędem koncepcji Marksa.

Jeśli „nowa klasa wyzyskująca” jest w porównaniu z kapitalizmem wcieleniem postępu,

wynikałoby z tego również, że wbrew temu, co myślał Marks – społeczeństwo klasowe jako takie nie
wyczerpało jeszcze swoich możliwości postępowych; że więc nowy burzliwy rozwój sił wytwórczych –
prowadzący w dalszej perspektywie do jakościowo wyższego rozwoju „jednostki społecznej” – jest
jeszcze możliwy do zniesienia klas społecznych. Socjalizm, tj. społeczeństwo bezklasowe staje się
wówczas po prostu preferencją moralną a nie koniecznością historyczną, by uniknąć powrotu ludzkości
do stanu barbarzyństwa i upadku całej cywilizacji ludzkiej.

Tak więc, wychodząc z surowego potępienia biurokracji jako nowych wyzyskiwaczy, pijawek,

tyranów, despotów, wrogów klasy robotniczej, wolności człowieka, itd... – 99% realnych motywów, z
racji których Sweezy, Bettelheim i ich zwolennicy nazywają biurokrację nową klasą społeczną, wywodzi
się z takiego właśnie oburzenia moralnego (które rzecz jasna jest godne pochwały, nawet gdy jest
cokolwiek spóźnione), a nie z chłodnej analizy naukowej

– kończy paradoksalnie na usprawiedliwieniu

tejże biurokracji, czy wręcz na dostarczeniu jej usprawiedliwień dla popełnionych przez nią zbrodni.

Nie jest to sprawa przypadku. W ujęciu klasycznego marksizmu klasy społeczne, z klasami

panującymi włącznie, pełnią niezbędną, a więc z natury postępową funkcję historyczną, przynajmniej
podczas określonej fazy ich istnienia

. Jeśli biurokracja radziecka jest nową klasą społeczną, która w

porównaniu z burżuazją jest wcieleniem postępu, nie sposób uniknąć konkluzji, że ona także, w ZSRR i
gdzie indziej, odgrywa rolę niezbędną i postępową, przynajmniej w ciągu pewnego okresu.

Sweezy ma szczęśliwą rękę, wspominając w związku z tym problemem wysiłki Charlesa Bettelheima by sprecyzować owe

prawa rozwoju. Poza tym, iż wspomniany autor do późnych lat pięćdziesiątych, względnie od początku lat sześćdziesiątych
zahaczał   o   mit   „socjalistycznej”   natury   społeczeństwa   radzieckiego,   jego   pierwsze   analizy   „dysydenckie”   (wtedy
„maoistyczne”) opierały się na hipotezie, według której gospodarka i społeczeństwo radzieckie  są kapitalistyczne. Takiego
rodzaju   hipoteza   nie  wytrzymuje   poważniejszego   zestawienia   z   faktami,  występującymi   w  tym  kraju   w  ciągu   ostatniego
półwiecza. Czy można poważnie twierdzić, iż RFN i NRD ewoluują według tych samych praw rozwoju, reprezentując taką
samą strukturę socjoekonomiczną? Dlaczego ZSRR, NRD, Czechosłowacja były jedynymi uprzemysłowionymi krajami świata,
które nie zaznały zwiększania się bezrobocia, tj. uniknęły kryzysu nadprodukcji, który dotknął wszystkie uprzemysłowione
kraje kapitalistyczne?

Biurokracja nie „wyłoniła się z warunków stworzonych przez samą rewolucję”. Przejęcie przez nią władzy było wynikiem

kontrrewolucji politycznej, tj. konkretnej walki politycznej, która trwała dziesięciolecia, i w toku której jedne siły polityczne
zostały   pokonane,   inne   zaś   zatryumfowały.   Żadna   z   nich   nie   wyrażała   odmiennych   interesów   społecznych.   Formuła
Sweezy’ego zmierza do ukrycia zarówno jego własnej odmowy, jak i Bettelheima oraz wielu ex-stalinowców i ex-maoistów od
jasnego zajęcia  stanowiska na rzecz walki prowadzonej  przez Lewą Opozycję  (i przez Lenina) przeciwko idącej  w górę
biurokracji. Przynajmniej po niewczasie powinniśmy uznać, że owa walka była historycznie usprawiedliwiona i że w tej kwestii
ich oszukano. Lecz Bettelheim nawet w Les Luttes de Klasse en URSS nie miał odwagi sformułować tego wniosku. Wynika zaś
z  tego  jeden  z  najważniejszych  wniosków  politycznych:   to, że  wcale  nie  rozumieją,  że  jedyną   dość  silną  (nie  mówimy:
dostateczną)  gwarancją  przeciw   biurokracji   jest   sprawowanie   władzy   politycznej   przez   klasę   robotniczą   (a   w   krajach
zacofanych: przez klasę robotniczą i ubogich chłopów), tj. w systemie demokratycznie wybranych rad i rzeczywista oraz
scentralizowana kontrola przez pracujących dodatkowego produktu społecznego. Na skutek obsesji odrzucenia „ekonomizmu
trockistowskiego” ten aspekt  polityczny  walki antybiurokratycznej całkowicie im umknął z pola widzenia w toku „wielkiej
proletariackiej rewolucji kulturalnej” w ChRL. Zostali więc ofiarami wszystkich mistyfikacji, według których walka przeciwko
biurokracji rozwijała się głównie w dziedzinie ideologii, moralności, stopnia indoktrynacji politycznej itd. Całkowicie uszła ich
uwadze kluczowa funkcja, zarówno polityczna jak i ekonomiczna, demokracji socjalistycznej w walce przeciwko biurokracji.
Poznali więc przykrą przygodę obowiązku przyznania, że biurokracja („burżuazja etatystyczna”) powszechnie zatryumfowała
w Chinach po tym, kiedy zwyczajna „rewolucja pałacowa” wyeliminowała „bandę czworga”.

© Samokształceniowe Koło Filozofii Marksistowskiej

– 9 –

http://skfm.dyktatura.info/

Ernest Mandel – Dlaczego biurokracja radziecka nie jest nową klasą panującą? (1979 rok)

W ten sposób powracamy okrężną drogą do starego dobrego punktu wyjścia stalinowskiego, czy

też stalinizującego. Zapewne  Gułag  jest obrzydliwy. Stalinowski Kodeks Pracy najbardziej surowy na
świecie, był trudny do strawienia. Masakra kadr bolszewickich była „straszliwym nadużyciem”. Ale czyż
w istocie istniała jakaś inna droga? Czyż okoliczności zewnętrzne i wewnętrzne nie były do tego stopnia
niekorzystne, że nie było po prostu wyboru?... Czyż można usmażyć omlet nie rozbijając jaj? Czy można
wyjść z zacofania inaczej, niż stosując metody barbarzyńskie? Wczoraj myśmy nazwali to „budowaniem
socjalizmu   barbarzyńskimi   metodami”.   Dziś   możemy   to   nazwać   „budowaniem   za   pomocą   metod
barbarzyńskich nowego społeczeństwa klasowego opartego na wyzysku, ale postępowego w porównaniu
z   kapitalizmem”.   Ale   dziś,   jak   wczoraj,   „my”   traktujemy   ten   despotyzm   jako   historycznie,   z   góry
przesądzony i nie do uniknięcia (nawet jeśli nazwiemy go, jak Rudolf Behro, „niekapitalistyczną drogą do
uprzemysłowienia”, która dla niektórych krajów była jedyną możliwą)... I tak dalej, i tak w kółko, aż do
znudzenia...

Przyjęcie pozycji marksistowskiej, tj. trockistowskiej, w kwestii ZSRR oczywiście pozwala

uniknąć tej analitycznej pułapki. Wszystko, co jest rzeczywiście postępowe w rozwoju Rosji, Jugosławii,
Chin,   jest   wytworem   Rewolucji  socjalistycznej,   tj.   w   ostatecznej   analizie   –   wytworem   proletariatu.
Wszystko   zaś,   co   reakcyjne,   jest   wytworem   uzurpacji   władzy   przez   pasożytniczą   biurokrację,
następstwem przeżycia się kapitalizmu w skali międzynarodowej. Nie ma żadnego związku pomiędzy
tym,   co   jest   w   tych   społeczeństwach   postępowe   a   tym,   co   w   nich   reakcyjne.   Wprost   przeciwnie,
panowanie biurokracji  jest  produktem kontrrewolucji,  nawet jeśli  była  to dotąd  kontrrewolucja tylko
polityczna, a więc częściowa. Wynika z tego, że biurokracja nie jest żadną nową klasą lecz rakowatą
naroślą  na  ciele   proletariatu,   że   społeczeństwo  radzieckie  nie   jest  społeczeństwem  jakiegoś  nowego,
despotycznego   sposobu   produkcji,   lecz   społeczeństwem   przejściowym   między   kapitalizmem   a
socjalizmem   –   ugrzęzłym,   zastygłym   w   pół   drogi   między   jednym,   a   drugim   z   powodu   dyktatury
biurokracji, społeczeństwem, które nie może posuwać się ku socjalizmowi, tylko dopiero po obaleniu tej
dyktatury przez rewolucję polityczną.

Lecz o ile hipoteza zakładająca, że biurokracja jako „nowa klasa wyzyskująca” jest postępowa w

porównaniu z burżuazją, prowadzi już do poważnych konkluzji, o tyle hipoteza, według której
biurokracja byłaby nową klasą panującą, reakcyjną w porównaniu z panowaniem kapitalistów, ma
implikacje jeszcze bardziej totalne. Wynikałoby z niej bowiem, że w konflikcie między burżuazją a ową
„nową klasą” należałoby udzielić „krytycznego poparcia” pierwszej przeciwko drugiej.

Ten logiczny wniosek wyciągnęli zresztą pierwsi amerykańscy inicjatorzy koncepcji „nowej

klasy”, James Burnham i Max Shachtman, aż do końca obranej drogi: pierwszy zakończył swoją karierę
jako rzecznik zimnej wojny i maccartyzmu, drugi – popierając „lewackie” skrzydło kontrrewolucjonistów
kubańskich w czasie inwazji Playa Giron, zorganizowanej przez imperializm amerykański przeciwko
rewolucji kubańskiej (chodziło wszak o obalenie za wszelką cenę panowania „nowej, reakcyjnej i
despotycznej klasy”).

Wprawdzie nie wszyscy obrońcy „kolektywizmu biurokratycznego” posuwają swoją sztukę bycia

logicznym aż do takich skrajności, od tego jednak nie lepiej. Wszyscy oni bowiem stawiają sobie – z
punktu   widzenia   uogólnienia   historycznego,   w   sytuacji   bezpośrednio   niemożliwej   i   całkowicie
sprzecznej.   Ich   stanowisko,   zwane   „trzecim   obozem”,   opiera   się   na   (nie   zawsze   uświadamianej)
absurdalnej hipotezie, że w tej samej epoce historycznej istnieją dwa całkowicie odmienne i  dokładnie
ekwiwalentne  oraz równie reakcyjne z punktu widzenia rozwoju – na dalszą metą – sił wytwórczych
cywilizacji   ludzkiej   czy  innego   kryterium   obranego   przez   mniej   lub   bardziej   naukowego   mierzenia
postępu ludzkiego. Podobna hipoteza jest trudna do obronienia.

Sweezy radzi sobie z tym, dokonując istnego piruetu: dlaczego nie wybrać przy każdej określonej

okazji   stanowiska   odpowiadającego   potrzebom   specyficznej   analizy?   Gdy   „nowa   klasa”   pomaga
rewolucji   wietnamskiej,   jest   ona   postępowa,   kiedy   uciska   robotników   i   dusi   Wiosnę   Praską,   jest
reakcyjna.   Podobny   eklektyzm   może   wydawać   się   zadowalający   z   punktu   widzenia   pragmatyzmu
anglosaskiego. Nie opiera się jednak krytyce, dokonanej na gruncie głębszej i spójnej analizy teoretycznej.
Polityka zagraniczna jest kontynuacją polityki wewnętrznej. Interesy klasowe nie bywają podzielone. Jeśli
na   arenie   międzynarodowej   „nowa   klasa”   przyczyniła   się   do   emancypacji   narodów   kolonialnych

– 10 –

http://skfm.dyktatura.info/

Ernest Mandel – Dlaczego biurokracja radziecka nie jest nową klasą panującą? (1979 rok)

(większość rodzaju ludzkiego) spod imperialistycznego jarzma, to najwidoczniej dlatego, że jej
panowanie klasowe stanowi postęp w porównaniu z imperializmem, nawet jeśli wyzyskuje ona
robotników swojej własnej sfery wpływów, wliczając w to takie akcje, jak inwazja w Czechosłowackiej
Republice Socjalistycznej.

Klasa historycznie reakcyjna nie może przyczynić się do wyzwolenia setek milionów istot

ludzkich, kiedy burżuazja, niewątpliwie po długich wahaniach, zniosła w końcu niewolnictwo (nawet za
cenę wojny domowej, jak w Stanach Zjednoczonych), był to najoczywistszy znak, że jej historycznie
postępowa rola była daleka od zakończenia. Marks nie wahał się zbytnio co do historycznego sensu tego
wydarzenia. Burnham i Shachtman byli tylko marginesowymi amatorami bez znaczenia. Ale dziś mamy
do czynienia  bez  porównania  z  groźniejszymi  głosicielami  tezy,  według której  biurokracja radziecka
reprezentuje „nową klasę panującą”, reakcyjną w porównaniu z klasyczną burżuazją imperialistyczną.
Chodzi,   rzecz   jasna   o   ex-stalinowców   (czy   też   raczej   o   ex-maoistów)   w   rządzie   pekińskim   i   ich
zwolenników   spoza   Chińskiej   Republiki   Ludowej.   Skoro   Moskwa   jest   bardziej   reakcyjna   (lub,   co
sprowadza się do tego samego, „bardziej niebezpieczna”) niż Waszyngton, dlaczego nie sprzymierzyć się
z   cesarzem   Etiopii,   z   szachem   Iranu,   z   tyranem   Mobutu,   z   panami   Franz-Josephem   Straussem   i
Reymondem Barre, z panią Thatcher, z reżimem  w Afryce południowej i ze zwolennikami  „twardej
metody” wobec Kremla w USA (od Richarda Nixona to senatora Jacksona) – to znaczy ze wszystkimi
siłami gotowymi „uspokoić nowych carów”, którzy mieliby być najgorszymi wrogami rodzaju ludzkiego?
Czyż nie jest to logiczny wniosek, wynikający z tezy, iż rządzący w Moskwie stanowią „nową klasę
panującą”, wsteczną w porównaniu z imperialistyczną burżuazją? Kontrrewolucyjne implikacje tej tezy są
oczywiste.

W krajach kapitalistycznych toczy się walka nie „trójbiegunowa”, lecz między Pracą a Kapitałem

Wszelka błędna interpretacja natury klasowej głównych sił uczestniczących w tej walce pociąga za sobą
ryzyko zajęcia w toczących się walkach klasowych pozycji politycznych zdecydowanie antyrobotniczych,
antysocjalistycznych, prokapitalistycznych.

Weźmy przykład z niedawnej przeszłości – rewolucję portugalską. Nie przyjmowało się, że chodzi

o rewolucję proletariacką będącą w toku wynurzania się, i wówczas osądzało się istniejące siły polityczne
wyłącznie z punktu widzenia sposobu, w jaki hamowały, przeszkadzały lub sprzyjały dojrzewaniu tej
rewolucji proletariackiej. Wyłącznie z tego klasowego punktu widzenia surowo krytykowaliśmy
cunhalowskie kierownictwo KP Portugalii. Ono hamowało, obiektywnie przeszkodziło rozszerzeniu się
sytuacji dwuwładzy, która mogła zakończyć się przejęciem władzy przez proletariat. Bądź też wychodziło
się z absurdalnej hipotezy, że mamy do czynienia z „trójbiegunową” walką o władzę między burżuazją,
proletariatem i rodzącą się „nową klasą panującą” (mianowicie zwłaszcza z aparatem Komunistycznej
Partii Portugalii, sprzymierzoną z „nie-aparatem” Gonçalvesa, który mógł zostać wyeliminowany bez
jednogodzinnego chociażby sporu)

Jaka powinna być postawa zdecydowanego zwolennika tezy o „nowej klasie panującej”, globalnie

reakcyjnej w porównaniu z narodową burżuazją? Oczywiście, powinien przeciwstawić się wszelkimi
siłami możliwości „przejęcia władzy” przez Partię Komunistyczną, poprzez kontrrewolucyjną kampanię
Mario-Soaresa i popierających go sił w armii przeciwko „anarcho-żywiołowości” (tj. przeciwko

Oczywiście, nie jesteśmy zwolennikami ordynarnie upraszczającej tezy o „dwóch obozach”, tak drogiej stalinowcom i

apologetom   stalinizmu.   Walka   biurokracji   z   rewolucją   narastającą   w   NRD   w   1953   r.,   na   Węgrzech   w   1956   r.,   w
Czechosłowacji  w 1968 r. itd... nie miała na celu restauracji  kapitalizmu, lecz zachowanie własnego monopolu władzy i
własnych przywilejów, które są związane z systemem państwa niekapitalistycznego. Walka mas nie miała na celu (czy jako
„obiektywną konsekwencję”) takiej restauracji. Nie była więc to bezpośrednia walka pomiędzy Kapitałem a Pracą. Lecz w
sposób szczególny mieściła się w światowej walce pomiędzy Kapitałem i Pracą, gdyż interesy pracujących wszystkich krajów
są jedne i niepodzielne. Wszystko, co przyśpiesza rewolucję proletariacką  w krajach  kapitalistycznych, sprzyja  rewolucji
politycznej w ZSRR, w „demokracjach ludowych” itd... Wszystko, co przyspiesza antybiurokratyczną rewolucję polityczną w
tych krajach, sprzyja rewolucji proletariackiej w krajach kapitalistycznych.

Inny paradoks jaki się również pojawił: potencjalnie „nowa klasa” uparcie odmawia przejąć władzę, kiedy było to

obiektywnie możliwe. Rzeczywiście, bilans Francuskiej, Hiszpańskiej, Włoskiej czy Portugalskiej Partii Komunistycznej jest
bilansem ratowania własności prywatnej i władzy starej klasy panującej, burżuazji, przynajmniej w pół tuzina przypadków: w
latach 1936-37 w Hiszpanii i Francji, 1944-48 we Włoszech i Francji, w maju 1968 r. we Francji, w latach 1974-75 w
Portugalii...

– 11 –

http://skfm.dyktatura.info/

Ernest Mandel – Dlaczego biurokracja radziecka nie jest nową klasą panującą? (1979 rok)

samoorganizacji proletariatu i jego sprzymierzeńców wobec wyłaniającej się sytuacji dwuwładzy).
Przeciwstawić się wszelkiej polityce Frontu Jedności Partii Komunistycznej – Partii Socjalistycznej –
skrajnej lewicy, która groziłaby ryzykiem, iż rychło doprowadzi do obalenia władzy burżuazyjnej. Tak
właśnie postąpili najbardziej „konsekwentni”, maoiści portugalscy, skierowując swój ogień na „socjal-
faszyście” Cunhalu, „agencie zagranicznym”, a nie na dokonującej się kontrrewolucji „demokratycznej”.
Przyjęta przez nich teza jest jasna: nie czas jeszcze w Portugalii na rewolucję proletariacką, przynajmniej
przez najbliższe pół wieku (-dixit Breżniew. Ależ tak, nasi konsekwentni wyznawcy omawianej hipotezy
znaleźli się w tym punkcie w dziwnym towarzystwie!). Potencjalnie rewolucyjna rola proletariatu w
społeczeństwie burżuazyjnym zostaje tym samym całkowicie zakwestionowana.

Również i to nie jest sprawą przypadku. Jeśli bowiem społeczeństwo burżuazyjne nie

doprowadziło, nie prowadzi i nie doprowadzi – przynajmniej w dającej się przewidzieć przyszłości – do
rewolucji proletariackiej, a tylko do wyłonienia się „nowej biurokratycznej klasy panującej”; jeśli istnieje
dziś  na świecie nie tuzin  państw robotniczych, choćby i straszliwie  zbiurokratyzowanych, lecz  tuzin
krajów, w których panowanie Kapitału zostało zastąpione panowaniem nowej despotycznej klasy, to nie
tylko   świadczyłoby  to   o   istnieniu   czegoś   fundamentalnie   fałszywego   w   perspektywach   i   projektach
historycznych Marksa i Engelsa, ale także o błędach, popełnionych przez nich w analizie społecznej i
politycznej   i   ekonomicznej   samego   społeczeństwa   burżuazyjnego,   jego  wewnętrznych   sprzeczności   i
praw rozwoju, a zwłaszcza w analizie samej natury proletariatu.

Marksowska koncepcja socjalizmu – podzielona przez tych wszystkich, którzy odwoływali się do

niej,   przynajmniej   od   końca   lat   20-tych   –   była   koncepcją   wolnego   i   bezklasowego   społeczeństwa
zrzeszonych wytwórców, możliwego właśnie dzięki specyficznym cechom ekonomicznym proletariatu,
uformowanego przez rozkwit samego kapitalizmu. Jeśli sądzi się, że kapitalizm, równie dobrze a nawet z
większym   prawdopodobieństwem,   może   doprowadzić   do   nowego   społeczeństwa   klasowego,   jak   do
socjalizmu;   jeśli   sędzi   się   że   sam   proletariat   może   raczej   zrodzić   tę   „nową   klasę   wyzyskującą”   niż
zmierzać ku ogólnemu procesowi emancypacji ludzkiej, wówczas nasuwa się pytanie: czy analiza Marksa
dotycząca rewolucyjnego i emancypacyjnego potencjału proletariatu nie była od samego początku błędna?
Niektórzy   teoretycy   zrobili   już   pierwsze   stanowcze   kroki   na   tej   drodze.   Ostatni   rozdział   „Kapitału
monopolistycznego”   Baran-Sweezy’ego   był   wysiłkiem   w   tym   kierunku.   Rudolf   Bahro   zepsuł   swoją
„Alternatywę”, skądinąd dzieło godne uwagi, sądami jeszcze bardziej kategorycznymi: „Proletariat bije
się żywiołowo tylko o to, by móc uczestniczyć w sposobie życia przynajmniej drobnej burżuazji”.

Zmarły Herbert Marcuse, jak można się było spodziewać, przyklasnął oczywiście temu

sensacyjnemu odkryciu.

Nie będziemy się zatrzymywali nad kwestią, czy z podobnego odrzucenia klasycznej

marksistowskiej analizy klasy robotniczej – zarówno tej z krajów imperialistycznych, jak i radzieckiej –
automatycznie wynika, że socjalizm i społeczeństwo bezklasowe stały się niemożliwe. Rozmaite próby
znalezienia   innego   niż   proletariat   „podmiotu   rewolucyjnego”,   zdolnego   do   stworzenia   takiego
społeczeństwa   bezklasowego   –   chłopi   krajów   półkolonialnych,   rewolucyjni   studenci,   awangardowa
inteligencja bądź marginesowe warstwy infra- i lumpenproletariackie krajów imperialistycznych – niezbyt
odpowiadają decydującemu kryterium, które Marks zastosował, żeby przejść od socjalizmu utopijnego do
naukowego: wykazać, że chodzi o warstwy społeczne, które posiadają potencjalną władzę ekonomiczną i
społeczną, zdolność współpracy na dużą skalę, zostały wychowane przez samo ich istnienie i pracą, która
czyni   je  materialnie  zdolnymi   do   obalenia   kapitalizmu   i   zorganizowania   społeczeństwa   o   wyższym
poziomie solidarności i cywilizacji. W przeciwnym przypadku można by co najmniej powiedzieć, że
powracamy zatem do marzenia o rewolucji opartej na oburzeniu moralnym, indywidualnym buncie lub
ślepym gwałcie, których skuteczność antykapitalistyczna, by nie mówić już o komunistycznej, okazuje się
w świetle  historii  co najmniej  niezbyt  przekonywująca. Trudno byłoby wykazać, że  którakolwiek ze
wzmiankowanych warstw społecznych, czy jakiegokolwiek zgrupowania jednostek połączonych li tylko

– 12 –

http://skfm.dyktatura.info/

Ernest Mandel – Dlaczego biurokracja radziecka nie jest nową klasą panującą? (1979 rok)

wspólnymi przekonaniami osobistymi, dysponuje wyższym niż proletariat potencjałem siły materialnej i
społecznej.

Lecz czy jest ścisłe, iż 150 lat walki tego nowoczesnego proletariatu (pozostawiając na uboczu

pierwotne bunty głodowe, które Bahro słusznie opatruje w swojej analizie w cudzysłów) dają się streścić
w formule: „Żywiołowe dążenie do udziału w sposobie życia burżuazji”? Cóż za ślepota wobec
świadectwa realnej historii kończącego się wieku – by nie cofać się już w dalszą przeszłość – kryjące się
za podobnymi i nieodpowiedzialnymi sądami!

Czy tylko dostępu do sposobu życia burżuazji szukali bojownicy Komuny Paryskiej, bohaterscy

uczestnicy rewolucji lutowej i październikowej 1917 r. i wojny domowej w Rosji, robotnicy niemieccy lat
1918, 1919, 1920, 1921, 1923 i setki tysięcy spośród nich, którzy na próżno domagali się od swoich
zbrodniczych przywódców bezpośredniego strajku powszechnego przeciwko nazistom w 1932 i 1933 r.,
nawet   po   nominacji   Hitlera   na   kanclerza   Reichu?   Czy   tylko   do   burżuazyjnego   dostatku   dążyli
bohaterowie   austriackiego   Schutzbundu   w   1934,   bohaterscy   bojownicy   proletariatu   hiszpańskiego   z
października   1934   r.   i   lipca   1936   r.,   bojownicy  jugosłowiańscy  z   lat   1941-45,   którzy  prawie   nadzy
powstali   przeciwko   najpotężniejszej   armii   świata,   bojownicy   rewolucji   wietnamskiej   i   kubańskiej,
robotnicy węgierscy, którzy powstali w 1956 r., 10 milionów strajkujących w maju 1960 r. we Francji i
jesienią 1969 r. we Włoszech, strajkujący w Portugalii w latach 1974-75 i w Kraju Basków w latach
1975-76, którzy po raz pierwszy w historii prowadzili kilka zwycięskich, regionalnych i powszechnych
strajków,   pod   panowaniem   dyktatury   faszystowskiej,   co   prawda   chylącej   się   ku   upadkowi,   ale
wyposażonej we wcale nie osłabiony aparat represji, i którzy w strajkach wysuwali swe żądania zaiste
żywo   świadczące   o   chęci   „udziału   w   sposobie   życia   burżuazji”,   mianowicie   żądania   uwolnienia
wszystkich więźniów politycznych? A lista ta nie jest bynajmniej wyczerpująca, nie uwzględnia bowiem
niezliczonych dodatkowych przykładów odwagi i samozaparcia (pomyślmy tylko o licznych strajkach
powszechnych proletariatu argentyńskiego, których momentem szczytowym było „Cordovazo”).

Wobec tej realnej historii klasowych walk proletariackich, realnie nasuwającym się pytaniem nie

jest:   „Czy   nie   zostało   dowiedzione,   że   proletariat   nie   stanowi   żadnego   potencjału   rewolucyjnego,
przynajmniej   w  krajach   rozwiniętych   przemysłowo?”,   lecz:   „jak   to   się   dzieje,   że   mimo   okresowych
imponujących  wysiłków,   zrywów  odwagi  i   samozaparcia,  cały  szereg  tych  okresami   imponujących  i
potencjalnie   rewolucyjnych   walk   proletariackich   nie   zakończył   się   jeszcze   zwycięstwem   rewolucji
socjalistycznej na Zachodzie?”.

Odpowiedzi na to pytanie powinno się poszukiwać w straszliwych trudnościach wewnętrznych

przedsięwzięcia, u roli czynnika subiektywnego, w niezbędności posiadania kierownictwa rewolucyjnego,
w nierównomiernym rozwoju świadomości klasy robotniczej, to znaczy w rzeczywistej historycznej
dialektyce obiektywnych i subiektywnych warunków wyjściowych dla światowego zwycięstwa socjalizmu,
warunków, które wyniknąć mogą jedynie ze świadomego wysiłku siły społecznej, obiektywnie i
materialnie zdolnej do odniesienia tego zwycięstwa. Nie ma w społeczeństwie kapitalistycznym innej siły,
oprócz proletariatu, która posiada tę zdolność.

Marksiści nie są ludźmi wiary. Nasze przekonania dotyczące rewolucyjnego potencjału

proletariatu   wypływają   z   naukowej   analizy  i   uważnego,   krytycznego   zbadania   danych   empirycznych
historii współczesnej – a nie z irracjonalnej i ślepej wiary, ze scholastycznych sylogizmów czy z prostego
powoływania   się   na   święte   teksty.   Gdyby   istniały   nieodparte   i   ostateczne   dowody   historyczne,
prowadzące   do   wniosku,   że   Marks   się   pomylił   w   tej   sprawie,   należałoby   ten   wniosek   wyciągnąć,
niezależnie od tego, jak bolesny byłby dla nas.

To właśnie stanowi sens dylematu sformułowanego przez Trockiego w roku 1939. Jest to jedyny

sposób pozostania wiernym duchowi Marksa, który nie dla zwykłego powiedzonka twierdził, że jego
ulubioną maksymą jest „de omnibus dubitandum” („należy wątpić we wszystko”).

Istnieją ideolodzy, którzy racjonalizują własne rozczarowania i własną złą świadomość, zamiast

trzeźwo sprawdzać fakty historyczne w ich całokształcie, którzy podchodzą do problemu w nienaukowy
sposób – irracjonalny. Fakty empiryczne potwierdzają nie tylko rewolucyjny potencjał proletariatu
współczesnego. Potwierdzają one zwłaszcza, że to nie marksizm, lecz kapitalizm i dyktatura biurokracji
przechodzą kryzys. Zmęczenie czy osobista demoralizacja nie są usprawiedliwieniem na to, żeby

– 13 –

http://skfm.dyktatura.info/

Ernest Mandel – Dlaczego biurokracja radziecka nie jest nową klasą panującą? (1979 rok)

wszystko ze zniechęceniem odrzucać, tracić wszelkie poczucie proporcji i „zamykać” decydujący rozdział
na roku 1928, 1945, 1953, czy na jakiejkolwiek innej dacie (z których jedna jest bardziej dozwolona od
drugiej), zamiast powiedzieć sobie: Przyjrzyjmy się, co robi proletariat w tej chwili i co będzie robił w
najbliższych dziesięcioleciach, tj. w ciągu jakiegoś pół wieku, zanim wyciągniemy pochopne wnioski.
Nie zadowalajmy się też przyglądaniem i biernym oczekiwaniem, lecz pomóżmy mu ze wszystkich sił,
żeby jego okresowo rewolucyjne walki zakończyły się wreszcie obaleniem panowania kapitału. Jeśli
robotnicy zatryumfują w kilku krajach Zachodu, szybko skończy się koszmar biurokracji radzieckiej i
jakiejkolwiek „nowej klasy”. A jeśli zostaną oni definitywnie pokonani, doczekamy się koszmaru jeszcze
straszliwszego niż breżniewowski, czy nawet stalinowski: upadku całej ludzkości do stanu barbarzyństwa
czyli zniszczenia wszelkiego życia ludzkiego na Ziemi.

Tak oto powróciliśmy do naszego punktu wyjścia. Pytanie, czy biurokracja radziecka jest „nową

klasą wyzyskującą” jest bezpośrednio i w sposób nieodłączny związane z pytaniem o rewolucyjno-
socjalistycznym potencjale proletariatu, tj. o socjalizmie naukowym jako takim. To pytanie jest podstawą
marksowskiej analizy i perspektywy. Nie istnieje dziś żadna wskazówka na to, że historia przedstawi na
nie swoje dementi, nie istnieje ona bardziej niż w momencie, gdy Marks i Engels sformułowali go po raz
pierwszy w sposób integralny w „Manifeście Komunistycznym”.

– 14 –

http://skfm.dyktatura.info/