Studia Judaica 2: 1999 nr 1(3) s. 81-86

Henryk Duda

Lublin

KOTLICA,  KOCICA  CZY  KOCUDZA?

PRZYCZYNEK DO BADAÑ

POLSKO-¯YDOWSKICH KONTAKTÓW JÊZYKOWYCH

Polsko-¿ydowskie zwi¹zki kulturalne nie s¹ jeszcze w wystarcza-

j¹cym  stopniu  zbadane  i  opisane.  Dotyczy  to  tak¿e  polsko-¿ydowskich

kontaktów jêzykowych. Stosunkowo du¿o, dziêki monografii Marii Brze-

ziny (1986) wiemy o tym, jak literatura wykorzystuje zasoby polszczyzny

¯ydów  w  celach  stylizacyjnych  oraz  jak  tê  odmianê  jêzyka  polskiego

parodiowano. Polszczyzna ¯ydów mieszkaj¹cych obecnie w Polsce oraz

polszczyzna tekstów pisanych przez ¯ydów – wspó³czeœnie czy w prze-

sz³oœci – czeka jeszcze na przebadanie. W³aœciwoœci tej polszczyzny to

tylko jeden z aspektów z³o¿onego bloku zagadnieñ zwi¹zanych z kontak-

tami polszczyzny i jêzyków u¿ywanych przez ¯ydów (jidysz i hebrajski).

W poni¿szym przyczynku, dotycz¹cym nazwy jednej z miejscowoœci po-

jawiaj¹cej siê w utworach I. B. Singera, rzecz idzie nie o to, czy w prze-

k³adzie powieœci pt. Der sotn in goraj (Szatan w Goraju) na jêzyk polski

jedna z wsi w okolicach Janowa Lubelskiego powinna siê nazwaæ Kot-

lica, Kocica czy te¿ Kocudza, gdy¿ ju¿ kilkanaœcie lat temu miejscowoœæ

tê dobrze zlokalizowa³a M. Karpluk (1982: 115). Moim celem jest tylko

zwrócenie  uwagi  na  jeden  z  wielu  problemów,  jakie  napotyka  t³umacz

literatury ¿ydowskiej na jêzyk polski a po wielekroæ równie¿ badacz po-

dejmuj¹cy  zagadnienie  „jêzyków  w  kontakcie”,

1

  w  tym  wypadku  rzecz

idzie o jidysz, jêzyk angielski i wspó³czesn¹ polszczyznê.

Szatan  w  Goraju  to  pierwsza  powieœæ  Isaaka  Bashevisa  Singera.

Ukaza³a siê najpierw w wydawanym w Warszawie w jidysz piœmie „Glo-

bus”  (1933),  w  wersji  ksi¹¿kowej  dwa  lata  póŸniej  równie¿  w  War-

szawie. Nieco zmieniona wersja Szatana w Goraju ukaza³a siê w 1943 r.

w  Ameryce,  gdzie  pisarz  przebywa³  od  1935  r.  Przek³ad  angielski  na

1

Nawi¹zujê  tutaj  do  tytu³u  klasycznej  ju¿  pracy  U.  W e i n r e i c h a  (1963)  Lan-

guages in Contact (= Jêzyki w kontakcie).

82

HENRYK DUDA

podstawie wersji z 1943 r. ukaza³ siê w 1955 r. Na jêzyk polski powieœæ

t³umaczono dwukrotnie. J. Marzêcki i Sz. Sal prze³o¿yli Szatana w Go-

raju z jêzyka angielskiego (Singer 1992a).

2

 Przek³ad ten ukaza³ siê nak³a-

dem wydawnictwa Sagittarius. M. Adamczyk-Garbowska i Ch. Shmeruk

prze³o¿yli powieœæ z jidysz. Ukaza³a siê w Wydawnictwie Dolnoœl¹skim

trzy lata póŸniej (Singer 1995).

W  rozdziale  7.  czêœci  2.  swojej  powieœci  I.  B.  Singer  pisze  o  klê-

skach, jakie spad³y na mieszkañców po³o¿onej ok. 20 km na wschód od

Janowa  Lubelskiego  wsi  Goraj  i  okolic.  Mowa  tu  zarówno  o  klêskach

¿ywio³owych, które nawiedzi³y tamte strony, jak i o towarzysz¹cych im

zjawiskach  nadprzyrodzonych,  duchach,  demonach,  dybukach  etc.  oraz

o zabiegach magicznych, które maj¹ od nich ustrzec. O jednym z takich

zabiegów czytamy (w przek³adzie M. Adamczyk-Garbowskiej i Ch. Shme-

ruka):

W wiosce Kocica gospodarze zakopali ¿ywcem wiedŸmê, a ¿eby nie mog³a

uciec z grobu, przykuto jej do lewej stopy podkowê i wype³niono makiem

usta. (Singer 1995: 137)

Pod³ug  wczeœniejszego  t³umaczenia  tej  samej  powieœci  sporz¹dzonego

dla wydawnictwa Sagittarius przez J. Marzêckiego i Sz. Sala zdarzenie to

nie zasz³o „w wiosce Kocica”, lecz w Kotlicy:

W Kotlicy gospodarze pogrzebali ¿ywcem czarownicê… (Singer 1992a: 128)

M. Adamczyk-Garbowska i Ch. Shmeruk przek³adaj¹ z jidysz na polski.

J. Marzêcki i Sz. Sal t³umacz¹ utwór Singera nie z  orygina³u  w  jidysz,

lecz  z  przek³adu  angielskiego.  Ró¿nica  co  do  miejscowoœci  (Kocica

a. Kotlica), w której tak brutalnie rozprawiono siê z wiedŸm¹, nie wynika

jednak  z  tego,  ¿e  inny  tekst  by³  podstaw¹  t³umaczenia.  W  dostêpnym

mi przek³adzie  tej  powieœci  na  jêzyk  angielski  mowa  o  wsi  Kotzitza

(= Kocyca) (Singer 1981: 118). Tak samo nazywa siê ta wieœ w oryginale

w  jidysz: 

...AcjcOq  PrOd  Njx 

(w  translit.:  In  dorf  kocica…,  Singer

1972: 139) oraz w przek³adzie na jêzyk niemiecki (In dem Dorf Kocica,

Singer  1980:  133).  Nazwê  Kotlica  przyjdzie  wiêc  uznaæ  za  pomy³kê

t³umaczy.  W  niewielkim  szkicu  pt.  O  Szatanie  w  Goraju  i  jego  twórcy

M. Adamczyk-Garbowska  bardzo  krytycznie  oceni³a  przek³ad  Marzêc-

kiego i Sala:

2

Pod³ug  M.  A d a m c z y k - G a r b o w s k i e j  (1994:  164)  „jest  to  nie  przek³ad,

lecz raczej adaptacja”.

KOTLICA, KOCICA CZY KOCUDZA?

83

Ksi¹¿ka, choæ pisana dobr¹ polszczyzn¹, zarówno pod wzglêdem stylu, jak

i treœci, ma niewiele wspólnego z pierwowzorem. Wiele zdañ i fraz umknê³o

z  niewiadomych  powodów  autorom  przek³adu.  Niekiedy  na  ich  miejsce

wprowadzono fragmenty bêd¹ce wytworem fantazji t³umaczy lub stanowi¹ce

wynik niezrozumienia tekstu w jêzyku angielskim. (Adamczyk-Garbowska

1995: 21)

Wytyka im te¿, delikatnie mówi¹c, nonszalancki stosunek do nazw w³as-

nych:

Modliborzyce zamieniaj¹ siê w Borkowice, a Iwan w Macieja, chocia¿ s¹ to

tereny zasiedlone g³ównie przez Rusinów.(ib.)

3

Problem  dotyczy  nie  tylko  tego  utworu.  Nazwy  miejscowe  sprawiaj¹

k³opoty  wszystkim  t³umaczom  utworów  I.  B.  Singera.  Czêœæ  rozdzia³u

pt. „Powrót  Baszewisa”  w  swojej  ksi¹¿ce  Polska  Isaaka  Bashevisa

Singera (1994) M. Adamczyk-Garbowska poœwiêci³a tej w³aœnie kwestii

(zob.  s.  155-68).  Tu  m.in.  czytelnik  znajdzie  mapê  II  Rzeczypospolitej

z ¿ydowskimi  nazwami  najwa¿niejszych  miejscowoœci,  które  wystêpuj¹

na kartach powieœci Singera (s.  167).  Tu  te¿  bardzo  krytycznie  autorka

wypowiada siê o nazewnictwie w przek³adach jego utworów.

¯ydzi ci [bohaterowie utworów Singera – H.D.], a tak¿e ich polscy s¹siedzi,

mieszkaj¹ czêsto w miejscach o egzotycznie brzmi¹cych nazwach, których

pró¿no szukaæ na mapie Polski, zarówno obecnej, jak i przed- czy poroz-

biorowej: Ger, Kuzmir, Gorszków, Sandzer, Secymin, Izbice, W³odowo,

Turbin. Chodz¹ tam po ró¿nych dziwnych ulicach, jak ulica Lewertowa czy

Synagogi. (M. Adamczyk-Garbowska 1994: 159)

Choæ  w  pe³ni  zgadzam  siê  z  krytycznymi  uwagami  tej  badaczki  twór-

czoœci  I.  B.  Singera  i  t³umaczki  jego  utworów  na  jêzyk  polski  wobec

przek³adu J. Marzêckiego i Sz. Sala, na nazwê Kocica w Szatanie w Go-

raju zgodziæ siê nie mogê.

W artykule Polskie nomina loci w utworach I. B. Singera (na mar-

ginesie  ¿ydowsko-polskich  kontaktów  jêzykowych)  M.  Karpluk,  o  czym

3

Co do uwagi o Rusinach – warto by siê pokusiæ o analizê stosunków narodowoœcio-

wych na pograniczu polsko-ruskim (szczególnie  polsko-ukraiñskim)  w  œwietle  utworów

I.B.  Singera  i  innych  pisarzy  ¿ydowskich,  jako  œwiadków  w  konflikt  polsko-ukraiñski

bezpoœrednio nie zaanga¿owanych. W Szatanie w Goraju np., ¿ydowskie kobiety rozma-

wiaj¹ z ch³opami „na po³y po ¿ydowsku, na po³y po rusku”. Oto przyk³adowa wypowiedŸ

„po rusku”:

 vjOvvu An tvkm sjherF ...ebeu An qjvv jnmeu

 […] 

vdOFsOh ,OhOrd

 –

...!vxvvOlOh

 [Droho, Hospodu! […] Temni wik na tebe… prehis mchot na twoju holo-

wu!…] (S i n g e r 1972: 34). M. Adamczyk-Garbowska i Ch. Shmeruk t³umacz¹ to miej-

sce: „– Droho, hospodu! [¼] Temni wik na tebe¼ Plagi faraona na twoju ha³owu!…”

(S i n g e r 1995: 41).

84

HENRYK DUDA

ju¿  wspomina³em,  zlokalizowa³a  poprawnie  tê  miejscowoœæ.  Nazwa

Kocudza pojawia siê tu tylko raz w wykazie polskich nazw miejscowych

wystêpuj¹cych w utworach Singera:

Kocyca…: in … Kocica Pa 138, in the village of Kotzitza Sat 79; – Kocu-

dza, gr. w b. pow. janowskim. (Karpluk 1982: 115)

4

W komentarzu gramatycznym autorka pisze bardzo lapidarnie:

Równie¿  i  (y)  wystêpuje  w  miejscu  pol.  u,  np.  Kocyca,  Ridnik  […]

(ib., s. 122),

ale przynajmniej jêzykoznawcy nie ma potrzeby wyjaœniaæ, ¿e Kocyca to

Kocudza z  y  w  miejscu  polskiego  u.  Myœlê,  ¿e  nie  tyle  niezrozumienie

tego artyku³u M. Karpluk by³o przyczyn¹ b³êdu kilku t³umaczy utworów

Singera, co nonszalancki stosunek do nazw miejscowych (przek³ad J. Ma-

rzêckiego i Sz. Sala) lub przeoczenie problemu (przek³ad M. Adamczyk-

-Garbowskiej i Ch. Shmeruka). O to ostatnie w przypadku Kocudzy nie-

trudno, jeœli wzi¹æ pod uwagê fakt, ¿e miejscowoœæ ta wspomniana jest

w Szatanie w Goraju tylko okazjonalnie – w d³u¿szym opisie klêsk jakie

spad³y na œwiat w roku, w którym rozgrywa siê akcja powieœci. I zdaje

siê,  ¿e  zast¹pienie  tej  nazwy  jak¹kolwiek  inn¹  nie  ma  wiêkszego  zna-

czenia, jeœli idzie o wymowê tego miejsca utworu i ca³ej powieœci.

Na  wszelki  wypadek  dodam  do  wyjaœnienia  M.  Karpluk,  ¿e  nie

tylko  i  (y)  w  miejscu  polskiego  u  jest  poœwiadczone  w  polszczyŸnie

¯ydów, lecz równie¿ c w miejscu polskiego dz. Jest to przejaw wahania

dŸwiêczna  //  bezdŸwiêczna  w  tej  odmianie  polszczyzny  (por.  Brzezina

1986:  192-94,  tam¿e  na  s.  193  piêkny  przyk³ad  mieszania  jêzyka  pol-

skiego,  bia³oruskiego  i  jidysz:  OpowiedŸ  mnie,  Lejbu,  ¿ycie  [‘¯ydzie’]

kachany  [‘kochany’,  z  bia³oruskim  akaniem  nieakcentowanego  o]

NIEŒW 132 […]). Same argumenty jêzykowe oczywiœcie nie wystarcz¹,

by  dowieœæ,  ¿e  w  inkryminowanym  miejscu  obu  przek³adów  powinna

byæ  Kocudza.  Jeœli  wzi¹æ  pod  uwagê  okolicznoœci  powstania  powieœci

i generalnie stosunek Singera do nazw w³asnych (M. Adamczyk-Garbow-

ska pisze o „pieczo³owicie odtwarzanej topografii”, 1995: 13), bêdziemy

mieli wystarczaj¹co du¿o przes³anek, by …

AcjcOq PrOd Njx 

prze³o¿yæ

W wiosce Kocudza…

Cytowany  tu  ju¿  artyku³  M.  Karpluk  skierowa³  moja  uwagê  na

jeszcze  jeden  utwór  Singera.  Pod³ug  tej  uczonej  (por.  wy¿ej)  w  anglo-

jêzycznym  zbiorze  opowiadañ  autora  Szatana  w  Goraju  pt.  Passions

4

Pa – Passions, N. Y. 1976; Sat – Satan in Goray, N. Y. 1958. Skróty M. Karpluk.

KOTLICA, KOCICA CZY KOCUDZA?

85

Kocica (in … Kocica Pa 138) to Kocudza. W przek³adzie na jêzyk polski

tom nosi tytu³ Namiêtnoœci (Singer 1992b). Wszystkie opowiadania z te-

go  tomu  prze³o¿y³a  El¿bieta  Petrajtis  O’Neil.  T³umaczka  tego  utworu

najprawdopodobniej nie zna artyku³ów M. Karpluk (1979, 1982), nie zna

ksi¹¿ki  M.  Adamczyk-Garbowskiej  (1994)  ani  –  co  gorsza  –  nie  do-

strzega problemu, gdy¿ umieszcza akcjê opowiadania Wiejski nauczyciel

(s. 166-79) w… Kocicy: „W koñcu roku 1922, a mo¿e na pocz¹tku 1923,

zaproponowano mi pracê nauczyciela w wiosce Kocica” (pierwsze zdanie

utworu). A za tym, ¿e wystêpuj¹ca w tekœcie angielskim Kocica to Kocu-

dza przemawiaj¹  nie  tylko  wzglêdy  lingwistyczne.  Znajdziemy  bowiem

w Wiejskim nauczycielu – inaczej ni¿ w Szatanie w Goraju 

– 

wiele infor-

macji wskazuj¹cych na miejscowoœæ po³o¿on¹ blisko Bi³goraja i Janowa

Lubelskiego:

1) Bohater opowiadania mieszka u dalekich krewnych w Bi³goraju.

Jego dziadek by³ tu rabinem.

2) St¹d saniami, by obj¹æ swoj¹ nauczycielsk¹ posadê. „Po godzinie

drogi dojechaliœmy do  Kocicy,  wioski  ci¹gn¹cej  siê  przez  kilka

kilometrów” (s. 167).

3) O  tych  stronach  mówi:  „nasz  rejon  –  Bi³goraj,  Janów,  Zamoœæ

i Tomaszów” (ib.).

4) Z Bi³goraja, Zamoœcia i Janowa przyje¿d¿aj¹ do „Kocicy” komu-

nistyczni agitatorzy. Jeden z nich zosta³ aresztowany i przebywa

w wiêzieniu w Janowie (zob. s. 177).

5) Naftali Tereszpoler wozi ¿onê do mykwy w Bi³goraju (s. 178-79).

* * *

Powy¿sze  uwagi  prowadz¹  do  kilku  wniosków.  Polsko-¿ydowskie

kontakty kulturalne, w tym i jêzykowe, s¹ bardzo z³o¿one. W wytworach

kultury i w jêzyku odbijaj¹ siê ca³e wieki wzajemnych kontaktów. T³u-

maczenie  dzie³  pisarzy  ¿ydowskich  wymaga  wiêc  nie  tylko  znajomoœci

jêzyka  przek³adanych  utworów.  Wa¿na  jest  tak¿e  znajomoœæ  kultury

¯ydów polskich, kontaktów i interferencji jêzykowych etc. Niekiedy, jak

w  wypadku  omówionej  tu  nazwy,  wystarczy³aby  uwa¿na  lektura  prac

jêzykoznawczych. T³umacz, by poprzestaæ na problematyce nazewniczej,

nie musi byæ uczonym-onomast¹. Powinien siê jednak orientowaæ w jej

podstawowych problemach. Co wiêcej, k³opoty t³umaczy z Baszewisow¹

Kocic¹ pokazuj¹ równie¿, ¿e nazwom miejscowym nale¿y przygl¹daæ siê

bardzo uwa¿nie, nawet jeœli na pierwszy rzut oka nie stwarzaj¹ ¿adnych

problemów.  Nie  przypadkiem  swojsko  brzmi¹ca  Kocica  usz³a  uwadze

86

HENRYK DUDA

najlepszych, moim zdaniem, t³umaczy Singera na jêzyk polski – M. Adam-

czyk-Garbowskiej i Ch. Shmeruka.  Dziœ  dla  wiêkszoœci  Polaków  ¯ydzi

i ich œwiat to ju¿ historia. Tylko przez nieustanne jej zg³êbianie  mo¿na

unikn¹æ wielu pomy³ek.

BIBLIOGRAFIA

A d a m c z y k - G a r b o w s k a, M. 1995. O Szatanie w Goraju i jego twórcy. W: S i n -

g e r I. B., Szatan w Goraju, 7-21. Wroc³aw: Wydawnictwo Dolnoœl¹skie.

A d a m c z y k - G a r b o w s k a,  M.  1994.  Polska  Isaaca  Bashevisa  Singera.  Rozstanie

i powrót. Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Sk³odowskiej.

B r z e z i n a,  M.  1986.  Polszczyzna  ¯ydów.  Warszawa:  Pañstwowe  Wydawnictwo  Na-

ukowe.

K a r p l u k,  M.  1979.  O  jêzyku  ¯ydów  w  opowiadaniach  I.  B.  Singera.  „Jêzyk  Polski”

LIX, 193-195.

K a r p l u k,  M.  1982.  Polskie  nomina  loci  w  utworach  I.  B.  Singera  (na  marginesie

¿ydowsko-polskich kontaktów jêzykowych). „Onomastica” XXVII, 109-126.

S i n g e r, I. B. 1972. Der Sotn in Goray. Jerozolima.

S i n g e r,  I.  B.  1980.  Satan  in  Goraj.  Prze³.  z  ang.  na  niem.  U.  H e n g s t.  Berlin

[Wschodni]: Verlag Volk und Welt.

S i n g e r, I. B. 1981. Satan in Goray. Prze³. z jid. na ang. J. S l o a n. Harmondsworth:

Penguin Books.

S i n g e r, I. B. 1992a. Namiêtnoœci. Prze³. E. P e t r a i t i s - O’ N e i l, Gdañsk: Wydaw-

nictwo  Atext  (Wyd.  2.  Gdañsk:  Wydawnictwo  Atext;  Wydawnictwo  Marabut,

1996).

S i n g e r, I. B. 1992b. Szatan w Goraju. Prze³. J. M a r z ê c k i  i  Sz. S a l. Warszawa:

Wydawnictwo Sagittarius.

S i n g e r,  I.  B.  1995.  Szatan  w  Goraju.  Prze³.  M.  A d a m c z y k - G a r b o w s k a

i Ch. S h m e r u k. Wroc³aw: Wydawnictwo Dolnoœl¹skie.

S t a n k i e w i c z,  E.  1990.  [Rec.]:  B r z e z i n a  M.,  Polszczyzna  ¯ydów,  Warszawa

1986. „Jêzyk Polski” LXX, 138-143.

W e i n r e i c h, U. 1963. Languages in Contact. The Haque; Paris: Mouton & Co.