Anthony Giddens 
 Ramy później nowoczesności 
 
Kilka uwag o nowoczesności 
 
Nowoczesność – odnosi się do instytucji  i  wzorów zachowań, zapoczątkowanych na końcu 
europejskiego feudalizmu. 
Nowoczesność = świat uprzemysłowiony 
 
Wymiary nowoczesności: 

1.  Industrializm  –  jedna  z  osi  instytucjonalnych  nowoczesności;  odnosi  się  do  relacji 

społecznych  wynikających  z  powszechnego  zastosowania  surowców  energetycznych 
i maszyn w procesach produkcyjnych.  

2.  Kapitalizm  –  system  wytwarzania  dóbr;  jego  elementy:  konkurencja  rynkowa; 

urynkowienie siły roboczej. 

3.  Nadzór  –  władza  organizacyjna,  która  związana  jest  z  nowoczesnym  życiem 

społecznym; wszelka kontrola ludności. 

4.  Kontrola  środków  przemocy – „uprzemysłowienie wojny”; niszczycielski potencjał 

uzbrojenia o coraz większych rozmiarach (np. broń jądrowa).  

 
Formy uspołecznienia (wytworzone w nowoczesności): 
 
Państwo  narodowe  (część  większego  układu  państw  narodowych)  –  wykształca 
 

specyficzne  rozwiązania  terytorialne  i  mechanizmy  sprawowania  nadzoru, 

 

monopolizuje kontrolę nad środkami przemocy. 

 
Nowoczesne  państwa  –  systemy  zdalne  do  samokontroli,  do  prowadzenia  spójnej  polityki, 
realizacji planów w skali geopolitycznej.  
 
Nowoczesna  organizacja  –  szeroki  zakres,  biurokratyczny  charakter,  a  w  szczególności 
skupiona refleksyjna kontrola, 
Organizacja  –  regularna  kontrola  stosunków  społecznych  na  nieograniczonym  obszarze 
czasu i przestrzeni. 
 
Dynamizm  –  odróżnia  nowoczesność  od  epok  poprzednich;  zwiększa  się  tempo  i  zasięg 
zmian, które mają wpływ na zachowania społeczne. 
 
Trzy elementy dynamizmu: 

1.  Rozdzielenie czasu i przestrzeni, 
2.  Mechanizmy wykorzeniające, 
3.  Refleksyjność. 

 
Ad. 1) Rozdzielenie czasu i przestrzeni 
W  warunkach  przednowoczesnych  czas  i  przestrzeń  łączyły  się  za  pośrednictwem  miejsca. 
Większe  z  kultur  przednowoczesnych  wykształciły  bardziej  formalne  metody  odniesienia 
czasu i porządkowania przestrzeni (np. kalendarze, prymitywne mapy). 
 
„Pusty” wymiar czasu – dźwignia, za pomocą której przestrzeń została oderwana od miejsca. 
Wykształcenie „pustego” wymiaru czasu związane było z oddzieleniem czasu od przestrzeni. 
Zegar mechaniczny – podstawowy wyraz ww. procesu. 

Zmiany te w obrębie tkani życia codziennego zmieniały charakter z lokalnego na uniwersalny. 
(Odtąd:  zegary  –  uniwersalny  sposób  odmierzania  czasu  i  datowania;  mapy-  zmiany  w 
dziedzinie relacji społecznych). 
 
Ad. 2) Wykorzenienie instytucji społecznych 
(wykorzenienie – przeciwstawienie koncepcji różnicowania) 
 
Mechanizmy wykorzeniające: 

a)  Środki symboliczne 

systemy  

b)  Systemy eksperckie  

abstrakcyjne 

 

a)  Środki  symboliczne  –  środki  wymiany  o  znormalizowanej  wartości,  wymienialne 

między  różnymi  kontekstami,  np.  pieniądz  –  naczelni  i  najpowszechniejszy  ze 
środków symbolicznych; wiąże on czas (jako narzędzie kredytu) i przestrzeń (pozwala 
na przeprowadzenie transakcji jednostkom, które fizycznie nigdy się nie spotkają). 

b)  Systemy  eksperckie  –  Wiążą  czas  i  przestrzeń  rozwijając  wiedzę  techniczną,  której 

prawomocność  nie  zależy  od  ekspertów,  ani  od  ich  klientów  praktycznie  z  niej 
korzystających (dot. Spożywanego jedzenia, zażywanych lekarstw, domów, środków 
transportu  i.in.  aspektów  życia  codziennego  w  warunkach  nowoczesności.  System 
ekspercki obejmuje swym zasięgiem same relacje społeczne i sekrety osobowości.  

 

System ten zasadniczo opiera się na zaufaniu. 

Zaufanie –  polega zwykle na ogólnym nastawieniu, które leży u podstaw podejmowanych 
decyzji, sięgającym splotu zaufania z rozwojem osobowości. 
Podstawy  zaufania  mają  związek  z  poczuciem  bezpieczeństwa  psychicznego  jednostek 
i grup. 

 
 
Ad.3) Refleksyjność 
 
Refleksyjność nowoczesności – rewizja większej części społecznej aktywności materialnego 
stosunku do przyrody. Rewizja wynika ze względu na nowo zdobyte wiadomości lub nabytą 
wiedzę.  
Wiedza – strukturalny element nowoczesnych instytucji. 
Nauki  społeczne  –  gromadzą  wiedzę,  ale  też  odgrywają  kluczową  rolę  w  refleksyjności 
nowoczesnej. 
Nauka – opiera się na metodologicznej zasadzie wątpienia. 
Każda doktryna naukowa – otwarta na rewizję, w obliczu nowych idei i odkryć może zostać 
całkowicie odrzucona.  
 
 
Globalizacja i transformacja życia codziennego 
 
Trzy wymienione elementy (reorganizacja czasu i przestrzeni, mechanizmy wykorzeniające i 
refleksyjność  nowoczesności)  zakładają  uniwersalizm,  który  tłumaczy  ekspansywność  i 
iskrzenie nowoczesnego życia społecznego w zetknięciu z tradycyjnie ustalonymi praktykami.  
Globalizacja  –  wyraz  fundamentalnych  aspektów  rozsuwania  czasu  i  przestrzeni.  Dotyczy 
punktów  przecięcia  nieobecności  i  obecności,  splotów  wydarzeń  społecznych  i  relacji  „na 
odległość” z lokalnymi kontekstami. Globalizacja jest zjawiskiem dialektycznym, w obrębie 
którego  wydarzenia  na  jednym  biegunie  rozsuniętej  relacji  często  powodują  wystąpienie 
odmiennych czy wręcz odwrotnych zjawisk na drugim biegunie.  

Zaufanie do systemów abstrakcyjnych miesza się często ze zgodą ze względów praktycznych: 
jest  to  rodzaj  umowy,  która  jednostka  zawiera  z  instytucjami  nowoczesności,  a  stawka  jest 
umowna.  
 
 
Doświadczenie zapośredniczone 
 
Język i pamięć – ściśle ze sobą splecione.  
 
Język (wg Levi-Straussa) – machina czasu, która umożliwia odtwarzanie praktyk społecznych 
z  pokolenia  na  pokolenie,  umożliwiając  zarazem  zróżnicowanie  przeszłości,  teraźniejszości 
i przyszłości.  
Słowo  mówione  –  nierozerwalnie  związane  z  tradycją;  przekaźnik,  ślad,  którego  ulotność 
znajduje  dopełnienie  w  trwaniu  sensu  w  czasie  i  przestrzeni  dzięki  opanowaniu  przez 
człowieka strukturalnych właściwości języka. 
 
Integralną częścią nowoczesności są jej własne środki przekazu: 
tekst drukowany  

 

sygnał elektroniczny 

 
Książki i teksty cywilizacji przednowoczesnych – dostosowane do przekazu tradycji, prawie 
zawsze miały zasadniczo „klasyczny” charakter. 
Materiały wydane drukiem, umiejętność ich wytwarzania i interpretacji – niezastąpione środki 
koordynacji i administracji społecznej. 
Obliczono: od czasów Guttenberga ilość drukowanych materiałów w skali globu co piętnaście 
lat ulega podwojeniu.  
Druk  –  główny  czynnik  powstania  czesnego  nowoczesnego  państwa  i  innych  instytucji 
będących zalążkami nowoczesności.  
Materiały  drukowane  w  masowym  obiegu  –  zjawisko  poprzedzające  erę  komunikacji 
elektronicznej. 
 
Wczesne  gazety  (magazyny,  czasopisma  i  in.)  –  główna  rola  w  ostatecznym  oddzieleniu 
przestrzeni od  miejsca.  
 
Susan  R.  Broker-Gross  –  zbadała  zmiany  przestrzenno-czasowego  zakresu  dzienników.  W 
połowie XIXw. informacje były relacjami z wydarzeń w nieco oddalonych miastach Stanów 
Zjednoczonych,  ale  brakowało  im  natychmiastowości,  której  spodziewałby  się  współczesny 
czytelnik. Przed nadejściem telegrafu bieżące informacje były opisami bliskich i niedawnych 
wydarzeń, im bardziej oddalone wydarzenie, z tym późniejszą datą się ukazywało. 
Nowiny z daleka - „paczki geograficzne” (wg Brooker-Gross). 
Media  –  wyraz,  ale  też  narzędzie  wykorzeniających  i  globalizujących  tendencji,  przez  jakie 
wyraża się nowoczesność. 
 
Dwie cechy doświadczenia zapośredniczonego w warunkach nowoczesności: 
- efekt kolażu – kolaż – współistnienie różnych zdarzeń w środkach masowego przekazu, nie 
układają  się  we  wspólną  opowieść,  ale  wywodzą  się  z  integralnych  całości  myślowych  i 
rozumowych.  
 -  wtargnięcie  odległych  wydarzeń  do  sfery  codziennych  doświadczeń,  która  okazuje  się  w 
znacznej mierze zorganizowana przez te wydarzenia.  
 

W warunkach nowoczesności środki przekazu nie tyle odzwierciedlają rzeczywiste zdarzenia, 
ile częściowo je tworzą.  
 
 
Późna nowoczesność i jej parametry egzystencjalne 
 
Nowoczesność w pełni rozwiniętą cechuje zwątpcie w opatrzność połączone z dostrzeżeniem 
dwoistej natury nauki i techniki jako: 

1.  Stwarzających nowe parametry ryzyka i zagrożeń, 
2.  Wciąż dostarczających ludzkości obiecujących rozwiązań. 

 
Zmiany wykraczają poza oczekiwania człowieka i wymykają się jego kontroli. 
Związana jest z tym refleksyjność nowoczesności.  
Wiedza  przenika  warunki  działania,  które  opisuje  i  analizuje  –  wprowadza  to  nowe 
niejasności  w  obszar  uwikłanych  w  błędne  koła  i  podważalnych  posttradycyjnych  pretensji 
poznawczych.  
Logika opatrznościowa – wiara, że doczesne poznanie natury rzeczy gwarantuje człowiekowi 
bezpieczniejszy  i  lepszy  byt.  Logika  ta  zawiera  w  sobie  pozostałość  sięgającej  czasów 
przednowoczesnych koncepcji losu. 
Koncepcja losu – przekonanie, że bieg zdarzeń jest już jakoś z góry ułożony. 
Urlich Beck – nowoczesność = „społeczeństwo ryzyka” – życie z analitycznym nastawieniem 
do  możliwości  sposobów  działania,  pozytywnych  i  negatywnych,  wobec  których  człowiek, 
jako jednostka globalna, staje w toku społecznej egzystencji.  
 
Zainteresowanie  futurologią  oznacza,  że  rozważanie  kontrfaktycznych  możliwości  wpisane 
jest w refleksyjność w kontekście oszacowania ryzyka i ewaluacji.  
Przyszłość  –  refleksyjnie  układana  w  ramach  aktualnych  warunków  działania,  kiedy  jej 
częścią staje się wiedza o niej.  
 
W kulturach przednowoczesnych wiedza specjalistyczna zasadza się głównie na procedurach 
i formach symbolicznych – opierają się one jednoznacznemu i przejrzystemu zapisowi, a jeśli 
nawet taki zapis powstaje, jest niedostępny dla niewtajemniczonych.  
W  nowoczesności  aspekty  ekspertyzy  są  uwarunkowane  przez  połączenie  długotrwałego 
szkolenia  i  specjalizacji,  chociaż  często  eksperci  zasłaniają  się  wymyślnym  słownictwem, 
żeby zachować status związany z technicznym charakterem ich wiedzy.  
Ekspertyza  –  część  szerszych  systemów  abstrakcyjnych,  dąży  do  zwiększania  ostrości 
kosztem  pola  widzenia,  przez  co  może  przyczynić  się  do  powstania  niezamierzonych 
konsekwencji.  
„Myślenie  naprzód”  w  kulturach  przednowoczesnych  –  związane  często  z  indukcyjnym 
wykorzystaniem  nagromadzonych  doświadczeń,  lub  zasięganiu  wiedzy  u  wizjonerów  (np. 
trzeba  zasiać,  by  później  zebrać  plon  i  trzeba  przy  tym  dostosować  się  do  zmiennych  pór 
roku).  
Wiedza specjalistyczna nie tworzy stabilnych podstaw indukcyjnych.  
 
 
Dlaczego nowoczesność i tożsamość? 
 
Przekształcenia  tożsamości  i  Globalizacja  –  dwa  bieguny  dialektycznej  relacji  między 
lokalnością Nowoczesność globalnością.  

Nowoczesność  nadaje  sferze  aktywności  ludzkiej  żywiołową  dynamikę,  połączoną  ze 
zmianami w obrębie mechanizmów zaufania i środowisk życia.  
Refleksyjność  nowoczesności  obejmuje  sam  rdzeń  jaźni  –  w  kontekście  porządku 
posttradycyjnego „ja” staje się refleksyjnym projektem.  
Wallerstein i Blackslee: 
„Nowe  poczucie  własnej  tożsamości”  tworzy  się  w  ramach  procesu  powstawania 
niespotykanych dotąd relacji społecznych. 
Tożsamość  jednostki  staje  się  problematyczna  w  warunkach  nowoczesności  w  sposób  inny 
niż miało to miejsce w kontekstach tradycyjnych.  
Terapia  –  wyraz  refleksyjności  tożsamości,  zjawiska,  które  i  w  odniesieniu  do  jednostki 
i  w  szerszym  kontekście  instytucji  nowoczesności,  równoważy  prawdopodobieństwo 
życiowej wygranej i totalnej katastrofy; jest też środkiem walki z nowymi lękami.