Rodzima wiara ukraińska

  

 
 
 
 
 
Dedykuję mojej matusi  
Marii Iwanownie, która  
nauczyła mię ubóstwiania Przyrody  
Halina Łozko  
 

PRZEDMOWA AUTORKI DO WYDANIA POLSKIEGO

  

Religioznawstwo współczesne nareszcie znajduje właściwą drogę do wyraźnego 
sklasyfikowania wszystkich religii. Ani animizm, ani fetyszyzm bądź totemizm, a nawet 
politeizm czy monoteizm nie mogą być uwaŜane za klasyfikacyjne wyznaczniki religii. 
Albowiem przy obiektywnej analizie religioznawczej wyjdzie na jaw, Ŝe i chrześcijaństwo 
posiada cechy fetyszyzmu (krzyŜe, relikwie "świętych", cudowne obrazy itp.). Nadto w ciągu 
dwóch tysięcy lat swego istnienia chrześcijaństwo przeobraziło się w religię politeistyczną, 
aczkolwiek chrześcijańscy teologowie powiedzieliby o tym spostrzeŜeniu, Ŝe jest 
bluźnierstwem. Z punktu widzenia obiektywnego religioznawcy chrześcijaństwo posiada: 
boga trójpostaciowego (ojca, syna i ducha), matkę boŜą, setki "świętych", wokół których 
dostrzegamy wszelkie oznaki kultu (modlitwy do "świętego", dary wotywne, kultowe 
podobizny - posągi albo obrazy). Tak więc monoteizm chrześcijaństwa, jak go przedstawiają 
jego teologowie, pozostaje w gruncie rzeczy deklaracją. Bezpodstawne równieŜ okazują się 
roszczenia światowych religii do wyŜszości, jako Ŝe wyŜszość czy niŜszość danego zjawiska 
to sprawa subiektywna.  
Niezawodnym wyznacznikiem jakiejkolwiek religii jest jej pochodzenie i sposób ekspansji. 
Dlatego wszystkie istniejące oraz juŜ nie istniejące religie zaliczamy do dwóch wielkich grup: 
stanowią je religie etniczne (narodowe i rodowo-plemienne) i religie światowe 
(międzynarodowe, kosmopolityczne). Dzisiaj moŜemy jeszcze wyodrębnić trzecią grupę - 
neoreligie (nowe prądy religijne), które jednakŜe wykazują tendencję do przekształcania się w 
ś

wiatowe, a to przez ich kosmopolityzm i misjonarstwo w róŜnych krajach. Przyjrzyjmy się 

bliŜej kaŜdej z takich religii.  
1. Etniczne religie powstają z reguły Ŝywiołowo i w sposób naturalny w granicach jednego 
etnosu i na jego etnicznym obszarze, poza który nie wychodzą. Religie te istniały i 
gdzieniegdzie istnieją nadal jako niezwykle aktywny i trwały czynnik samozachowania 
narodu, jego toŜsamości oraz odporności na obce, wrogie etnosy. Tak więc rodzima wiara 
etniczna stanowi ochronę narodu, zapewnia mu istnienie we współczesnym świecie. Etniczne 
religie zachowały się dotąd w Chinach, Japonii, Indiach, Iranie i Izraelu. Utrata własnej 
narodowej religii zawsze jest następstwem zmagań ideologicznych i politycznych.  
2. Światowe religie tworzą się w sposób sztuczny, powstając zwykle z objawienia jakiegoś 
proroka czy "nauczyciela" (załoŜyciela), który poczyna głosić własną naukę wiary i własne 
rozumienie boga. Poczęte w łonie jednego etnosu religie wychodzą poza jego granice, często 
przy uŜyciu przemocy i agresji wojskowej (przykładowo: chrześcijaństwo i islam). Religie 
ś

wiatowe są w pierwszym rzędzie odpowiedzialne za odchodzenie ludzkości od naturalnego 

sposobu bycia i myślenia, one dały początek dysharmonii między człowiekiem i przyrodą, 
dysharmonii, która w ciągu dwóch i pół tysiąclecia doprowadziła do powszechnego kryzysu 
ekologicznego i postawiła ludzkość przed wyborem: wrócić do przyrodzonej mądrości 
przodków - albo zniknąć z lica Ziemi (być moŜe wraz z nią).  
Chrześcijaństwo, zanegowawszy słowiańskie pojmowanie boga i widzenie świata, narzuciło 

naszym narodom obce im nakazy moralności: strach, pokorę, obłudne miłosierdzie, bierność, 
miłowanie nieprzyjaciół, pobłaŜanie dla zdrajców i złoczyńców; to stało się przyczyną 
rozkojarzenia ducha oraz utraty charakteru i doprowadziło do historycznych kataklizmów, 
bratobójczych wojen, zrodziło upodobanie w obcym sposobie bycia, wreszcie powaŜanie dla 
tak zwanego przez boga wybranego narodu.  
Sprzeczności w chrześcijańskiej nauce wiary juŜ od dwóch tysięcy lat nie dają spokoju 
myślącej części ludzkości. Mitologia zmartwychwstania osobnika czczonego jako syn boŜy to 
dziś juŜ beznadziejny anachronizm. Człowiek pragnie łączności z kosmosem drogą 
naturalnych umiejętności i symboli, o jakich wiedzę posiadali nasi dalecy przodkowie, a jakie 
zostały nam przemocą odebrane. Naruszono ciągłość międzypokoleniowego przekazu 
wiadomości od dziadów-pradziadów dla synów-wnuków. Gdy naród zapomina, Ŝe jest 
potomkiem Boga (na przykład Rusicze - wnuki Dadźboga), to bez oporu godzi się zostać 
niewolnikiem boŜym (z reguły niewolnikiem cudzego boga).  
Tak więc religia światowa występuje w roli dobrze zamaskowanego narzędzia walki 
politycznej o stworzenie jedynego religijnego światowego imperium. W takiej walce 
politycznej dają o sobie znać dwa biegunowo przeciwne dąŜenia: pierwsze - wola narodów 
zachowania swej toŜsamości, czyli walka o Ŝycie narodu; drugie - dąŜenie pewnych 
politycznych kół do dominacji w świecie, co pragnie się osiągnąć drogą niwelacji 
narodowych odrębności i upowszechnienia przez światowe religie międzynarodowych idei, 
tak zwanych wartości ogólnoludzkich.  
Religijni imperialiści nie ustają w wymyślaniu coraz intensywniejszych metod zniwelowania 
narodowej duszy u wszystkich narodów. Na dwudziestym stuleciu legło juŜ piętno róŜnych 
idei stworzenia jednej wszechświatowej religii na osnowie chrześcijaństwa (na przykład 
"RóŜa świata" Andriejewa i in.). Celem tych zabiegów jest wytworzenie jednolitej, 
bezkształtnej masy ludzi pozbawionych narodowej odrębności - takich biologicznych robotów 
posłusznych cudzej woli. Te zabiegi skazane są na niepowodzenie, dopóki narody posiadają 
w sobie dość sił zdrowych i myślących. Wierzymy w przyrodzoną mądrość potomków 
Słowian, co "stali się sławnymi sławiąc Bogów naszych" (Księga Wełesowa).  
Tysiącletnia niewola duchowa, jakiej poddana była Ukraina wraz z innymi bratnimi narodami 
słowiańskimi, nauczyła nas wielu rzeczy. Ale i chrześcijańskie imperium obrosło przez ten 
czas doświadczeniem i znacznym kapitałem. Siły obu stron są na razie nierówne, ale narodom 
oczy poczynają się juŜ otwierać. Na Ukrainie zaczęło się to przed drugą wojną światową. W 
roku 1934 młody badacz folkloru Wołodymyr Szajan podczas pobytu w Karpatach 
zaobserwował starodawny obrzęd, zachowany z czasów pogańskich, a mianowicie święcenie 
ziarna przed zasiewem. Było to dlań olśnieniem, które stało się pobudką do dalszej pracy, do 
poszukiwań źródeł myśli religijnej Prasłowian i w ogóle Indoeuropejczyków.  
W roku 1943 Wołodymyr Szajan zakłada Zakon Rycerzy Boga Słońca. Była to formacja o 
charakterze religijno-politycznym. Nieznane są jej losy powojenne, wiemy tylko, Ŝe wśród 
Ŝ

ołnierzy Ukraińskiej Powstańczej Armii znajdowała się i walczyła Powstańcza Grupa im. 

Peruna. KtóŜ by nazwał swą grupę imieniem dawnego Boga Słońca, jeśli nie członkowie owej 
formacji?! W Księdze Wełesowej czytamy: "Chwała Bogu Perunowi 
płomiennokędzierzawemu, który miota strzały na wrogów i wiernie prowadzi naprzód! Jako 
Ŝ

e jest on dla wojów ich sędzią i dumą, i złotoruniem - miłościwy i wszechprawy jest!" Lecz z 

Księgą Wełesową zapoznaliśmy się dopiero w późniejszym czasie.  
Zostawszy profesorem Wołodymyr Szajan nie porzucił swych marzeń o odrodzeniu etnicznej, 
starodawnej wiary Ukraińców. W tym właśnie widział drogę do wyzwolenia politycznego i 
duchowego, powrotu narodu do jego odwiecznych i szlachetnych wartości. W. Szajan, 
organizator i pierwszy przewodniczący Europejskiego Prezydium Ukraińskiej Wolnej 
Akademii Nauk, napisał szereg prac z zakresu religioznawstwa porównawczego, w tym studia 
nad Księgą Wełesową oraz Rigwedą. Pierwszy tom tych prac pod tytułem Wiara przodków 

naszych wydali w Kanadzie (Hamilton, 1987) jego uczniowie i następcy. Odwieczne 
pragnienie ludzkości - dąŜenie do poznania i miłości znalazło swój wyraz juŜ w dawnej religii 
Indoeuropejczyków, jak to czytamy w pisemnych pamiątkach Rigwedy: "poznaj Boga i 
pokochaj Go". Światowa religia przewraca wszystko do góry nogami: "na początek, bracie, 
przyjmij chrzest święty, a potem dopiero nauczymy się bojaźni boga i wypełniania jego woli". 
Przez całe tysiąclecia chrześcijaństwo niszczyło kaŜdą Ŝywą myśl, bezwzględnie zwalczało 
objawy ludowej moralności i etnicznego pojmowania boga, piętnując je jako nikczemne, 
podłe i wstrętne. JednakŜe mądrość ludowa Ŝyje wiecznie - w naszych obrzędach i 
zwyczajach, w pieśniach i tańcach, w wyszyciach ręczników, w pisankach, korowajach, w 
ogniskach kupalnych i boŜonarodzeniowych karnawałach.  
Jak udowodnił w toku swoich badań profesor Szajan, wiara prasłowiańska nie była 
politeizmem. Posiadała szczególne pojmowanie bóstw, któremu odpowiada raczej termin 
"henoteizm": Bóg jedyny, ale mnogi w swych przejawach; ma tyle imion, ile tych przejawów 
ukazuje się we Wszechświecie. Stąd rozmaitość imion bogów w Rigwedzie, stąd teŜ - 
bogactwo słowiańskiego panteonu bogów; Ojciec Swaróg i synowie SwaroŜyce. Badacze 
dawnych religii przez długi czas pozostawali pod przemoŜnym wpływem chrześcijańskiego 
ś

wiatopoglądu i nie potrafili wyzbyć się uproszczeń dogmatycznego sposobu patrzenia na 

religię naszych przodków. Niespodziewanie dwudzieste stulecie obdarzyło nas cudownie 
zachowaną pamiątką kultową, nazwaną Księgą Wełesową (V-IX wiek), która odsłoniła przed 
nami bogactwo duchowego Ŝycia dawnych Słowian, ukazała te aspekty ich religii, praktyki 
kultowej oraz fragmenty sakralnych tekstów, jakie dotąd nie były nauce znane i w jakich 
znajdują swe potwierdzenie domysły wybitnych myślicieli przeszłości. Wiara naszych 
przodków była i jest znaczącym wkładem w dorobek kulturowy ludzkości. Znajdujemy w tej 
wierze cały szereg podobieństw do Rigwedy, co świadczy bezspornie o dawnym pochodzeniu 
tych wierzeń z jednego praźródła.  
Praojczyzna narodów słowiańskich to terytorium między Dnieprem i Odrą, gdzie lokalizuje 
się archeologiczny, lingwistyczny i etnograficzny masyw słowiański. Nie brak naukowych 
hipotez w dziedzinie złoŜonych procesów etnogenezy, jakie zachodziły na ziemiach 
Słowiańszczyzny, ale nauka współczesna coraz bardziej wysuwa na czoło teorie o 
autochtonicznym pochodzeniu i rozwoju plemion słowiańskich na ich odwiecznych 
terytoriach. Całkiem moŜliwe, Ŝe do największych sanktuariów przybywały pielgrzymki 
wiernych z całej Słowiańszczyzny. Za takie święte miejsca moŜemy uwaŜać sanktuarium na 
Ś

lęŜy w pobliŜu Wrocławia albo chrom* Świętowita w Arkonie na Rugii. Stały takie chromy 

i na Rusi - sanktuarium Rodeń nad brzegiem rzeki Roś, sanktuarium Roda-Świętowita na 
górze Bogit, chrom Busziwśkyj na Podolu i in.  
Pierwotnie wspólne były prasłowiańskiej jednocie kulty Macierzy-Przodkini albo Mateńki-
Ziemi i kult Bogini Płodności; pozostałości ich odnajdujemy dzisiaj w mitologiach 
ukraińskiej, bułgarskiej, polskiej, rosyjskiej, białoruskiej, a takŜe ludów bałtyckich. Na uwagę 
zasługuje niezwykła postać Matki-Sławy, o jakiej dowiedzieliśmy się z Księgi Wełesowej. Na 
kult ptakopodobnej bogini zwróciła uwagę jeszcze w latach siedemdziesiątych Marija 
Gimbutas, ale nie znalazła poparcia u wybitnych archeologów (np. u Borisa Rybakowa), 
uwaŜających, Ŝe istnienie takiego kultu w przeszłości nie jest udokumentowane. Dzisiaj 
mamy dowody na piśmie, wyryte na deseczkach Księgi Wełesowej: "To mówi Mać-Ptak 
nasza o nas i sławę rzecze nam"; "Macierz-Sława wybrała nas, byśmy śpiewali o zwycięstwie 
nad wrogami i wierzymy w to, bo to słowo o ptaku WyŜnim, co uleciało w niebo od nas"; 
"tak sława nasza przejdzie do Macierzy-Sławy i pozostanie w niej do końca wieków 
ziemskich i innych Ŝywotów!" Obraz Macierzy-Sławy wiązał się z obrazem słonecznej 
ś

wiatłości, której skrzydła-promienie wieszczą przyszłą sławę i zwycięstwo: "bije skrzydłami 

Macierz-Sława".  
Przyrodzona szlachetność słowiańskich narodów dawała pierwszeństwo wartościom 

duchowym przed materialnymi: "wolimy zniknąć, ale nigdy nie być nam niewolnikami i nie 
czcić cudzych bogów". KędyŜ więc się podziała ta duma i godność własna, jako Ŝe 
tysiącletnie panowanie obcej religii przemieniło nasze narody w posłuszną, pełną bojaźni 
boŜej owczarnię chrześcijańskich popów i księŜy?! Setki i tysiące historycznych faktów 
chrześcijańskiego terroru, rozlewu krwi i bratobójstwa woła dziś do Słowian myślących, by 
zrzucili z siebie tysiącletnie jarzmo duchowej niewoli. Posiadamy świętą Wiarę naszych 
dalekich, mądrych przodków, która po stokroć jest wyŜszą, przyrodzoną, kosmiczną wiarą - 
tylko ona uratuje Słowian od samozagłady.  
Dzisiaj trzeba nam połączyć wszystkie wysiłki na polu nauki zmierzającej do poznania, 
uporządkowania i wydania wszystkiego, co jeszcze moŜna uratować, oczyścić z obcych 
naleciałości i zwrócić dziedzicom dawnych Sławnych. Korzystajmy z metod religioznawstwa 
porównawczego, które zalecał profesor Szajan! Wspólna słowiańska spuścizna duchowa daje 
moŜliwość wykrycia i najlepszego zrozumienia regionalnych osobliwości kultów i nauczania 
wiary. Mozaika kultów wiary rodzimej narodów słowiańskich nigdy nie zrodzi wrogości, bo 
jedynie przez cześć dla tego, co rodzime, wyrasta szacunek i tolerancja w stosunku do 
sąsiadów. My z jednakowym odczuciem sacrum oddamy cześć bogom w ukraińskim chromie 
Swaroga, jak i wtedy, gdy znajdziemy się na szczycie świętej góry ŚlęŜy na Śląsku. To 
odczucie sacrum niechaj będzie zaprzeczeniem biblijnych nakazów: "ołtarze ich 
porozwalajcie"; "ich bogów spalcie ogniem". Widzieliśmy juŜ, czym moŜe się stać walka 
wokół jednego Boga (Jezusa czy Jahwe). Reakcja łańcuchowa rozpadu - oto schemat rozwoju 
chrześcijaństwa. Setki sekt i wyznań, co róŜnie rozumieją jedną księgę, fanatyzm i nienawiść 
do drugiego człowieka zamiast głoszonej miłości bliźniego. CzyŜ nie czas nam rozglądnąć się 
dokoła i odpowiedzieć sobie na pytanie: Czy uczyniło nas lepszymi chrześcijańskie "światło" 
z Rzymu lub Bizancjum?!  
Pora nam juŜ na oczyszczenie się. Ruscy wołchwowie przepowiedzieli ten czas, gdy zebrali 
się przed tysiącem lat na Górze Zamkowej w Kijowie. ToŜ zdejmijmy swoje "róŜowe 
okulary" - druhowie polscy! Spójrzmy na naszą przeszłość i przyszłość jasnymi oczyma 
naszych praszczurów, którzy patrzą na nas z Wyraju w oczekiwaniu na tę chwilę, kiedy 
zaśpiewamy Sławę Wielką naszym rodzimym słowiańskim bogom!  
Halina Łozko  
* (Prawidłowa polska nazwa świątyni zamiast spopularyzowanej przez modernistów, 
niewłaściwej formy chram - za A. Brcknerem, Słownik etymologiczny języka polskiego, 
Warszawa 1957, hasło chram (przyp. red. pol.).  
 

Przedmowa

  

Największym dorobkiem kaŜdego narodu jest jego kultura duchowa. Jego własna, nie 
wprowadzona przez gwałt zniewolenia, nie narzucona przez jakieś imperium, nie 
importowana z zagranicy. Przez przyjęcie obcych wtrętów w miejsce tworzenia swojej 
kultury naród traci toŜsamość. Tak było z Ukraińcami w "internacjonalistycznej rodzinie 
bratnich narodów", gdzie kulturę sprowadzano do "zlania się wszystkich ludów i narodów" z 
jej uśrednioną duchowością. Tak było w imperium rosyjskim, kiedy za wzorzec dla Ukraińca 
uchodziła jedynie "wielkorosyjskość". Tak było za Polski, kiedy znaczna część ukraińskich 
warstw wyŜszych, zapominając o swych rodzimych korzeniach, wyrzekała się swego narodu. 
Tak było i za Rusi Kijowskiej, kiedy z woli ksiąŜęco-bojarskiej elity Ukraińców siłą zagnano 
pod bizantyjskie jarzmo duchowe.  
Mimo to nawet tysiącletnie panowanie chrześcijaństwa nie zniszczyło sentymentu Ukraińców 
dla ich pradawnej wiary, chociaŜ wytworzyło pewien kompleks odnośnie do nazwy 
"pogaństwo". Trzeba wreszcie zrozumieć, Ŝe ojczysta wiara Ukraińców (jak i inne wiary 
etniczne), nazwana w nauce "pogaństwem", nie ma w sobie nic hańbiącego.  
Greckie e,Jnio' (etniczny) znaczy "plemienny, ludowy, pogański" i pochodzi od greckiego 

e,'Jo: zwyczaj. Stąd pierwotne znaczenie słowa "pogaństwo" - "wiara plemienia ludzi 
związanych wspólnym zwyczajem i wspólnotą pochodzenia". Ukraińskie l.rTr�Zo 
(jazycznyctwo) to pradawna, narodowa wiara naszego ludu, zachowana w obrzędach i 
zwyczajach, przekazach, proroctwach, legendach, mitach, opisana przez etnografów i 
folklorystów; musi być obecnie poddana systematyzacji, rewizji znaczeń, oczyszczona z 
późniejszych naleciałości i przekazana naszym potomkom.  
Co gotuje nam los dzisiaj? Zali historia niczego nas nie nauczyła? Zali mamy zniknąć jako 
naród, rozproszyć się w kołowrocie czasu?  
Nie! Mamy BYĆ, Ŝyć, istnieć jako jedna z nacji świata, nosicielka głębokiej, pradawnej 
kultury.  
 

Etniczna wiara Ukraińców

  

Chrześcijaństwo sadowiło się na Ukrainie przez szereg stuleci, cofając się od czasu do czasu 
przed pradawną wiarą etniczną (pogaństwem). Długo chrześcijaństwo pozostawało religią 
górnych warstw ksiąŜęco-bojarskich, nie mając wpływu na masy. W ostatnich kilku wiekach 
popi mieli specjalne instrukcje nakazujące nawracanie ludzi na wiarę Chrystusa. Wszędzie 
drukowano sprawozdania z tej akcji. Na przykład w roku 1847 przymusowo ochrzczono 1002 
mahometan, 1297 śydów, 1522 pogan (Wiadomości o stanie i przyroście ludności 
prawosławnej). JednakŜe pogaństwo na Ukrainie nigdy nie znikało, lecz istniało po kryjomu.  
NajwyŜsza idea ukraińskiego pogaństwa to filozofia wiecznego Ŝycia, ubóstwianie 
przyrodniczego początku Wszechświata, radość istnienia na ziemi. Wierzono, Ŝe jednostka 
odchodzi na tamten świat taką, jaką była za Ŝycia: albo wolną i bogatą, albo nikczemnym 
rabem, jakim będzie juŜ wiecznie. Dlatego kaŜdy członek pierwotnego społeczeństwa dąŜył 
za Ŝycia do osiągnięcia najwyŜszych dostojeństw, szacunku, bogactw, do wyróŜnienia się na 
polu bitwy czy w codziennej pracy. Stąd odwieczne pragnienia wojowników, w tym i 
ukraińskiego Kozactwa, nieograniczonej swobody. Stąd tradycyjne nieuznawanie 
zwierzchności i powaŜanie innej osoby. Stąd i Ŝywotność idei "raczej śmierć niŜ niewola", 
jaką juŜ od tysiąca lat Ŝywi się ukraiński patriotyzm.  
Na ukraińskich ziemiach prawo zwyczajowe zasadzało się na wybieralności władzy i jej 
wymianie. Wspólnotowe tradycje przechowywano w silnych społecznościach terytorialnych, 
które cieszyły się samorządem aŜ do XIX wieku. Zwyczaj zabraniał wojen łupieskich. Tych, 
którzy nie przestrzegali zwyczajowych norm, wypędzano nawet wraz z całym rodem. śercy i 
wołchwowie mieli większy wpływ na naród niŜ ksiąŜę i w razie potrzeby mogli zmusić 
księcia do działania na korzyść całego plemienia, a takŜe skazać go w wypadku naruszenia 
owych norm.  
Taka ideologia zaczęła być nieporęczna dla ksiąŜęco-bojarskiej elity X stulecia. O wiele 
piękniej wyglądała idea, Ŝe "wszelka władza pochodzi od boga, dlatego występowanie 
przeciw niej stanowi przestępstwo, bo sprzeciwia się woli boŜej". Tak tedy nowa wiara zjawia 
się wówczas, gdy jest na nią zapotrzebowanie. Chrześcijaństwu teŜ właściwa jest wiara w 
Ŝ

ywot wieczny, ale podstawowe pojęcie poboŜności sprowadza się do pokory, poddawania się 

cudzej woli, wzgardzenia dobrami doczesnymi, za które jednostka otrzymuje rzekomo 
kompensatę na tamtym świecie. Księciu i bojarstwu to imponowało, ale filozofia 
niesprzeciwiania się złu i miłowania nieprzyjaciół nie mogła się przyjąć na gruncie 
ukraińskim nawet po upływie tysiąca lat.  
"Miłujcie nieprzyjacioły wasze, błogosławcie tym, którzy was przeklinają; dobrze czyńcie 
tym, którzy was mają w nienawiści, i módlcie się za tymi, którzy wam złość wyrządzają i 
prześladują was"1 - przyjęcie takich zasad moralności nie przysparza czci Ŝadnemu narodowi 
mającemu poczucie godności własnej. Powszechnie wiadomo, Ŝe państwa, które pierwsze 
przyjęły chrześcijaństwo, nigdy nie kierowały się zasadami chrześcijańskiej moralności. 
Imperium rzymskie uczyniło z wiary niewolników religię światową po to, by umocnić swoje 

panowanie nad innymi narodami - i stać się imperium światowym, zniszczywszy wpierw dla 
nadnarodowych koncepcji kulturę antyku, pogańskie świątynie, ten bezcenny dorobek 
narodowych wierzeń. Proces anabiozy (okresowego zamierania w niekorzystnych warunkach) 
ukraińskiego pogaństwa juŜ się skończył, podobnie jak i u innych Słowian. Proces powrotu 
narodów do ich etnicznych wierzeń naleŜy rozpatrywać jako zjawisko prawidłowe na nowym 
skręcie spirali - jest to proces ekologizacji społeczeństwa, powrotu do symbiozy człowieka i 
przyrody, proces niemoŜliwy przy światopoglądzie synkretycznym. Odrodzenie etnicznych 
wiar juŜ się zaczęło i nieuznawanie tego byłoby pomyłką. Wspólnoty pogańskie istnieją w 
niepodległym państwie ukraińskim, w Rosji, krajach bałtyckich, w Ameryce i gdzie indziej. 
Wiary etniczne mają ze sobą wiele wspólnego, lecz kaŜda z nich pozostaje niepowtarzalna, 
gdyŜ nosi piętno narodowego światopoglądu i obrzędowości.  
Rzeczywiście, nowa wiara się zjawia, gdy istnieje jej potrzeba. Dzisiaj nowe - to dawno 
zapomniane stare. Nic więc dziwnego, Ŝe dziś coraz częściej odczytujemy na nowo naszą 
historię oraz jej sens, zwracamy się do pamiątek przeszłości, by odkryć, cośmy stracili i czym 
wzbogaciliśmy się przez ostatnie tysiąclecie. Pełni podziwu odnajdujemy głębokie tradycje 
naszych przodków, ich przyrodzoną mądrość, harmonię jednoczenia się z kosmosem, jaką 
myśmy prawie utracili.  
CzyŜ nie pora wrócić nam do ojczystych świątyń?  
 

I. WIERZENIA, MITOLOGIA, DEMONOLOGIA UKRAICÓW

  

 
Naród kładzie na swych bogach  
pieczęć swej narodowości.  
[Iwan Neczuj-Łewycki]  
 
Osobliwości ukraińskiej mitologii  
W przekładzie z greckiego "mit" - słowo, przekaz - oznacza opowieść o dawnych wierzeniach 
ludu dotyczących pochodzenia ziemi, zjawisk przyrody, bogów, herosów, Wszechświata. 
Mitologia to zbiór mitów tego czy innego narodu. Mity naleŜy oddzielić od baśni, które juŜ w 
staroŜytności brano za wymysł, płód fantazji, podczas gdy mitom przypisywano 
rzeczywistość opisywanych zdarzeń. Mity róŜnią się równieŜ od legend, zwykle osnutych 
wokół rzeczywistych ludzi lub prawdziwych wydarzeń. Mity ukraińskie charakteryzuje ich 
szczególny naturalizm, powiązanie z rolniczym albo pasterskim trybem Ŝycia naszych 
przodków. Osoby występujące w tych mitach to przewaŜnie ojciec-gospodarz, matka-
gospodyni, ich synowie i córki, chudoba ich i pola. Tematyka tej mitologii jest jaskrawo 
zabarwiona rodzimym sposobem Ŝycia doby ksiąŜęcej. Jak pisze Iwan Neczuj-Łewycki: "Nie 
znajdujemy w fantazji ludu upodobań do brzydkich, nieestetycznych obrazów, do mitycznych 
wielkoludów, do tych potęŜnych i strasznych głowaczy, tych rogatych bohaterów o 
budzących strach nienaturalnych instynktach, w czym lubuje się niemiecka i wielkorosyjska 
mitologia"2.  
W najdawniejszych kolędach i szczodrówkach znajdujemy sławienie gospodarza nie jakiejś 
konkretnej rodziny ludzkiej, ale raczej echo sławiące rodzinę niebieskich gwiazd oraz 
zjawiska przyrody: słońce, księŜyc, zorzę, drobny deszczyk, wiatr i in.  
Trudności badania ukraińskiej mitologii polegają głównie na tym, Ŝe wszystkie piśmienne 
wzmianki o starodawnych wierzeniach mają charakter krytyki i potępienia pogańskich bogów 
(biesów), których opisywanie kaŜdy latopisiec uwaŜał za zbędne i traktował je jako przeŜytki 
prymitywnych zwyczajów, nie do przyjęcia przez chrześcijan.  
Rozwój ukraińskiej mitologii został nagle przerwany. Apostołowie chrześcijaństwa zniszczyli 
mnóstwo utworów pogańskich, jakie pisywali wołchwowie dla potrzeb kultowych i Ŝycia 
codziennego. Człowiek Ŝył w pełnej harmonii z przyrodą, z niej teŜ wywodził bogów i inne 

mityczne istoty - były dlań przeto przyrodne. Mity bizantyjskie w początkach ery 
chrześcijańskiej były obce i niezrozumiałe dla staroŜytnych Ukraińców, przeto usiłowali oni 
zachować swe najbardziej tajemne wierzenia, chowając się zwykle po głuchych lasach i 
chaszczach niedostępnych dla misjonarzy nowej wiary. Niestety, nie zachował się u nas Ŝaden 
pisemny utwór o ludowych wierzeniach (w ujęciu pozytywnym). Kto wie, jak by dziś 
wyglądała ukraińska mitologia, gdyby posiadała pamiątki na piśmie jak na przykład grecka, 
wszakŜe nasze wierzenia swą dawnością nie ustępują greckim.  
Doszły nas przewaŜnie urywki pradawnych mitów, zwykle zaśmiecone późniejszym 
chrześcijańskim nalotem, trudnym dzisiaj do rozpoznania, niełatwo więc zbudować zwarty 
system ukraińskiej mitologii. Dlatego badacze przywiązują wielkie znaczenie do przekazów 
ustnych, zwyczajów ludowych, pieśni, w których odzwierciedliło się pojmowanie świata 
przez nasz lud w czasach przedchrześcijańskich. Próby uporządkowania materiału do 
ukraińskiej mitologii i sprowadzenia go do jakiegoś systemu zapoczątkowano dopiero w 
drugiej połowie XIX wieku. Wydano szereg naukowych prac o mitologii, monografii 
poszczególnych zagadnień, publikacji folklorystycznego materiału, jaki jeszcze zachował się 
w pamięci ludu. JednakŜe systematycznego wykładu ukraińskiej mitologii nie posiadamy do 
dzisiaj. Prócz tego materialistyczny światopogląd XX wieku, szczególnie narzucany 
zakładom naukowym, ostatecznie zrujnował nie tylko zachowane jeszcze szczątki ludowych 
wierzeń, ale nadto zawęził do minimum wszelkie naukowe badania w dziedzinie mitologii, 
którą traktowano jako prymitywny, anachroniczny objaw kultury.  
Charakterystyczną osobliwością ukraińskiej mitologii jest jej panteizm (z greckiego pan - 
wszystko, Jeo' - bóg), czyli religijno-filozoficzne twierdzenie, Ŝe bóg utoŜsamia się z 
przyrodą. Sakralizacja wszystkich zjawisk przyrody, ciał niebieskich, drzew, strumieni, 
czczenie mnóstwa bogów zwie się politeizmem, inaczej wielobóstwem.  
U Ukraińców istniała swoista hierarchia bogów: na czele całego świata stali bogowie 
najstarsi, którzy kierowali całością Ŝycia, potem szli bogowie niŜsi rangą oraz demony, 
posługujący starszym bogom; jeszcze niŜej plasowali się ludzie obdarzeni wielką siłą, zdolni 
mierzyć się z demonami. Religia, w której wielu bogów podlega jednemu najwyŜszemu, zwie 
się henoteizmem.  
Nie doszły nas, niestety, prawie Ŝadne mity o rodowodach bogów, z wyjątkiem luźnych 
wskazówek, na przykład "wiatry - wnuki Strzyboga"; "Słońce-car - syn Swaroga, onŜe 
Dadźbóg" itp.  
Tak więc ukraińska teogonia - zbiór mitów o pochodzeniu i rodowodach bogów - pozostaje 
zupełnie nie rozpracowana, przy czym w tej dziedzinie mamy materiałów najmniej.  
 
Ukraiński Olimp  
Olimp - góra w Tesalii, gdzie mieszkają starogreccy bogowie. Nazwa ta, według 
językoznawców, sięga czasów indoeuropejskich i w zasadzie oznacza koło, czyli wskazuje na 
okrągły kształt szeregu szczytów w Grecji i Azji Mniejszej. W przenośni słowo to określa 
grono najznakomitszych artystów, poetów itp. My natomiast przypatrzymy się Olimpowi 
ukraińskich bogów tradycyjnej (przedchrześcijańskiej) wiary.  
Rod i Rodzanice. Twórcą Wszechświata, Bogiem nad bogami był u Ukraińców Rod. On 
przebywa na niebie, jeździ na chmurach, jest dawcą Ŝywota ludziom, zwierzętom, ptakom, 
zsyła deszcz na zasiewy Ŝyta, wyznacza człowiekowi jego los. Rod - jedyny z bogów, który 
najdłuŜej pozostał w pamięci ludu - uchroniony w chaszczach i na wysokich górach przed 
chrześcijańskim klerem, był czczony przez niewielką juŜ grupkę wiernych wyznawców aŜ do 
XIX stulecia. Rod uosabiał równieŜ potomków jednego przodka, czyli wiązał się z całym 
rodem w jego wspólnocie: zmarłych przodków, Ŝywych potomków i przyszłych, nie 
narodzonych jeszcze pokoleń. śeńskie bóstwa Rodzanice zajmowały się narodzinami i 
pozostawały w tajemnym związku z gwiazdami. Dusza ludzka ukazuje się jako iskra ognia 

niebieskiego - gwiazdeczka, jaką bóg zapala przy narodzinach dziecka i gasi, gdy człowiek 
umiera. Wołchwowie układali księgi, z których moŜna było dowiedzieć się o swoim losie. 
Wśród ksiąŜek zabronionych przez chrześcijaństwo znajdował się Rodzennik, w którym 
wymienione były dobre i złe dni i czasy oraz ich wpływ na losy rodzących się niemowląt. 
Rodowi i Rodzanicom składano ofiary z chleba, sera, miodu, kaszy (kutii). Przed 
przystąpieniem do spoŜywania na Narodzenie (Rodstwo) obrzędowej potrawy, kutii, ojciec 
rzuca pierwszą łyŜkę w górę, w święty kąt - pokuć. Ten zwyczaj istnieje do dziś na terenach 
Ukrainy. Ma pochodzenie głęboko archaiczne i oznacza złoŜenie ofiary Rodowi i 
Rodzanicom, co ongiś wykonywał wołchw lub Ŝerca. Ojciec rodziny utoŜsamiał się ze sługą 
kultu.  
Ś

więta Roda i Rodzanic obchodzono nawet we wczesnych chrześcijańskich chromach, gdzie 

ludzie znosili ofiarne potrawy. Tak w kijowskim soborze Św. Sofii w pierwszych latach jego 
istnienia gromadzili się poganie, by świętować swe starodawne Gody. Później przeszkadzało 
to bardzo klerowi i zostało surowo zakazane.  
Rodowi i Rodzanicom, jako bóstwom najbardziej rodowym, składano tylko bezkrwawe ofiary 
w postaci produktów, jakie dawała sama przyroda (rośliny i bydło). Najdawniejsze 
wyobraŜenia Roda i Rodzanic znajdują archeolodzy - są to niewielkie rzeźbione figurki, jakie 
prawdopodobnie miała kaŜda rodzina. Zachowały się one równieŜ na wyszywanych 
ręcznikach. Są to powszechnie znane motywy drzewa Ŝycia (drzewa Rodu), stylizowane 
podobizny Wielkiej Bogini itp. Niektóre etnograficzne znaleziska umiejscawiają jeszcze w 
XX wieku wyobraŜenia rodowego drzewa na drzwiach chat: męŜczyzn przedstawia się na 
liściach tego drzewa, a kobiety - na kwiatach. Gdy człowiek umierał, obok jego imienia 
malowano krzyŜyk, a gdy rodziło się dziecię - domalowywano nową gałązeczkę, listek lub 
kwiatek. Niektórzy badacze sądzą, Ŝe z czasem Rod przemienił się w Domowika chaty; 
wierzono, Ŝe Ŝyje koło domowego ogniska, toteŜ stał się jego stróŜem.  
Kult Roda rozwinął się przypuszczalnie za czasów patriarchatu (epoka brązu), kiedy to 
Rodzanice, które zaistniały w matriarchacie, juŜ wcielały się w obraz Łady i jej córki Leli. 
Tak więc moŜna logicznie przyjąć, Ŝe Rodzanice - boginie płodności - pojawiły się u naszych 
przodków wcześniej, poprzedzając Roda. Przedstawiano Rodzanice parami (jak bliźnięta), co 
oznaczało najwyŜszą płodność i świętość. Lud do dzisiaj widzi w bliźniętach jakąś sakrę albo 
przynajmniej tajemniczy znak bogów. Lud utoŜsamiał Rodzanice (lub matkę Ładę i córkę 
Lelę) z gwiazdozbiorami Wielkiej i Małej Niedźwiedzicy.  
Swaróg. Prabóg, pan świata, gospodarz ukraińskiego Olimpu. Nazwa boga pochodzi od 
sanskryckiego svarga, co oznacza niebo, wchód do nieba. Od Swaroga, Boga światła i ognia 
niebieskiego, pochodzą inni bogowie - SwaroŜyce. W pewnej czeskiej kronice znajdujemy 
wzmiankę, Ŝe Swaroga nazywano Zodiakiem. Kult Swaroga istniał teŜ w dawnej Grecji. 
Dlatego Ŝe był bogiem jedynym, nigdzie nie stawiano mu posągów. Istniały posągi dwunastu 
bogów-gwiazdozbiorów. Tak więc niektórzy uczeni skłonni są uwaŜać Swaroga nie za 
pojedynczego boga, lecz za cały panteon zodiakalny albo rok słoneczny. MoŜliwe, Ŝe w 
mitologii greckiej odpowiadało temu dwunastu tytanów. Jeden z nich zwie się Hyperion i jest 
toŜsamy z ukraińskim Perunem albo zodiakalnym gwiazdozbiorem Strzelca. W bizantyjskiej 
kronice Joannesa Malali (VI-VII w.) są wzmianki o Hefajstosie i jego synu Heliosie; nasz 
latopisiec tłumacząc ten urywek nazywa Hefajstosa Swarogiem, a jego syna Heliosa 
Dadźbogiem.  
Kult Swaroga zrodził się prawdopodobnie na przełomie epok brązu i Ŝelaza. Znany był juŜ 
Kimmerom i Scytom-oraczom. Liczne nazwy z rdzeniem Swar występują na znacznej 
przestrzeni Ukrainy: dawne grodzisko Sawarka albo Swarome (Kijowszczyzna), wieś Swarka 
u Rosi, wieś Swarycziw (Iwano-Frankiwszczyzna) i wiele innych. Są podobne nazwy w 
krajach sąsiednich: Swarcha i Swarawic w państwach nadbałtyckich, Swerechowa Góra na 
Bałkanach, Swarow w Czechach, Swarczec, Swarczów, Swarynie, SwaroŜyn, Swarzędz i 

Swaryszewo w Polsce.  
Ś

więty ogień zwano SwaroŜycem: "i do ognia się modlą nazywając go SwaroŜycem" - 

znajdujemy w Słowie pewnego chrystolubca. Czczenie ognia ma na Ukrainie dawne korzenie 
sięgające okresu trypolskiego, kiedy kaŜda rodzina modliła się do swego Owina - ognia 
domowego. Owin była to nazwa nie tylko pieca, ale i kłuni, stodoły do suszenia ziarna, 
określała ona wreszcie samo ognisko, zapalane iskrą wywoływaną tarciem drewna o drewno 
(Ŝywy ogień). Owinowemu Domowikowi składano ofiarę w postaci koguta. Miało to sprzyjać 
udanej młócce ziarna. Obrzęd dobywania Ŝywego ognia zachował się u karpackich pasterzy z 
Ukrainy jako rytuał pierwszego zapalenia ognia na połoninie. KaŜda rodzina posiadała swoją 
własną świątynię i własny ofiarnik (pozostałość okresu trypolskiego). Miało to swoje 
odzwierciedlenie w przysłowiu: "Cerkwie - nie owiny, w nich obrazy wszystkie jednakie". 
Wraz z przyjęciem chrześcijaństwa obojętne się stało, gdzie się modlić - w cerkwi swojej wsi 
czy sąsiedniej, bo ikony wszędzie były wspólne. Indywidualizm w naturze Ukraińca długo nie 
mógł się pogodzić z takim zjawiskiem: właśni rodowi bogowie i własne domowe ofiarniki 
jako bliŜsze uznawano za prawdziwsze. Dlatego nie zwaŜając na tysiącletnie rozszerzenie się 
chrześcijaństwa, nasz naród jeszcze dzisiaj przechowuje niektóre resztki starodawnych 
wierzeń, często nie zdając sobie sprawy z ich znaczenia, ale trzymając się tradycji swych 
przodków.  
WyobraŜeń Swaroga nie znaleziono, istnieją jednak podstawy do przyjęcia, Ŝe niektóre formy 
krzyŜa równoramiennego (pogańskie, kozackie) są symbolem Swaroga. Od niepamiętnych 
czasów za znaki Swaroga uchodziły róŜne formy swastyki-swargi, jakie znajdujemy na 
wyszywankach, pisankach, ceramice. Widnieją i na freskach soboru Sofijskiego w Kijowie - 
oto znak Ŝywotności ludowych tradycji: między ikonami świętych chrześcijańskich 
znajdujemy dawne symbole pogańskie, bez których ów sobór nie mógłby powstać.  
Na nieboskłonie odpowiadał Swarogowi Pług (gwiazdozbiór Oriona), co wiąŜe się ze 
scytyjską legendą o niebieskich darach, jakie spadły przed trzema synami Targitaosa (był 
wśród darów i pług). Ukraińskim reliktem kultu pługa są noworoczne obchodzenia chat z 
pługiem, kładzenie go pod świątecznym stołem itp. Według legend przekazywanych przez 
naszych kronikarzy Swaróg to Bóg kowalstwa i zaślubin, który wykonał ze złota pług i 
obrączkę. Opiewa się je szeroko w kolędach, szczodrówkach, wiośniankach i pieśniach 
Ŝ

eńców. Ogień czci się powszechnie w wielu wiosennych i letnich obrzędach, zwłaszcza z 

okazji ślubu i oczyszczenia.  
Dadźbóg (DaŜbóg, Dadbog). Bóg słońca, czczony w całym słowiańskim świecie, ma 
przejrzystą nazwę: dad' - "daj" i bog, bliskie słowu "bogactwo", czyli Dadbog - dosłownie 
dawca dobra, bogactwa. U południowych Słowian analogiczne bóstwo zwało się Dabog, 
Dajbog. W ukraińskiej poezji obrzędowej mamy mnóstwo zwrotów typu: "Oj, daj, BoŜe" albo 
"Daj, BoŜe, daj" (które szereg uczonych odnosi do pierwotnego pogańskiego "Oj, 
DadźboŜe!")3.  
W ujęciu filozoficznym Dadźbóg występuje jako dawca bytu, czyli ducha i materii, które są 
bliźniętami. ChociaŜ Dadźbóg całkowicie związany jest z niebem jako syn Swaroga, to 
jednak pozostaje on równieŜ bogiem ziemskiego dostatku, symbolizowanego przez urodzaj 
Ŝ

yta i pszenicy. Przez pewien czas istniała wśród naukowców koncepcja Dadźboga jako boga 

deszczu (Dad'boga), ale nie znalazła szerszego uznania. Zarówno słońce, jak i deszcz w 
równej mierze wpływają na urodzaj, dlatego nieuzasadnione byłoby całkowite odrzucenie tej 
koncepcji: w ukraińskiej mitologii jedynie połączenie tych dwóch elementów - niebieskiego 
ognia i niebieskiej wilgoci - daje Ŝyciodajne ziarno.  
Najstarsze obrzędy i modlitwy do Dadźboga zawierają prośby o bogaty urodzaj. W czasie 
Ŝ

niw Ŝerzec unosił nad głową czaszę napełnioną ziarnem i wypowiadał modlitwę: "Panie, ty, 

który dajesz nam strawę! Daj nam jej teraz w pełnej mierze!" Niewątpliwie modlitwa ta juŜ 
uległa późniejszym naleciałościom, nie wyklucza się więc, Ŝe bliskie jej jest chrześcijańskie 

Ojcze nasz: "...chleba naszego powszedniego daj nam dzisiaj". Bezsprzecznie najwięcej 
wezwań do Dadźboga wiązało się właśnie z obrzędami rolniczymi. Jego imię w swojej 
starodawnej postaci zachowało się w niektórych pieśniach obrzędowych:  
 
Nie samŜe ja wyszedłem,  
Dadźbóg mię wysłał  
Z prawej rączki  
I kluczyki wydał...  
[pieśń wiosenna, mowa słowiczka]4  
 
albo:  
 
Tam spotkali się ksiąŜę z Dadźbogiem, rano, rano,  
Tam spotkał się ksiąŜę z Dadźbogiem, raniusieńko5.  
 
W obrzędach noworocznych, co dotrwały do naszych dni, zachował się Diduch - ostatni zŜęty 
snop Ŝyta; umieszcza się go w chacie i uwaŜa się za przedmiot poświęcony, słuŜy jako 
symbol obrzędu. Diduch - to Duch pola, Duch śytni, Duch Dadźboga, który słusznie był 
uwaŜany za Boga Ŝycia. Istnieje przesąd ludowy, Ŝe Ŝniwiarka, która związywała ostatni snop 
Ŝ

yta, powinna była w tym roku urodzić dziecko. Zawiązywanie snopa symbolizowało 

zawiązywanie pępowiny.  
Na wiosnę Diducha młócono i ziarno z powrotem wysiewano w polu: wypuszczano na ziemię 
Ducha pól. W ten sposób urodzaj nabierał zdrowotnej, Ŝyciodajnej mocy. Z biegiem czasu 
symbolem Dadźboga stał się równieŜ kwiat słonecznika, który reaguje na ruch słońca na 
niebie, zwracając zgodnie z nim swoją główkę. Posąg Dadźboga znajdował się w panteonie 
kniazia Włodzimierza na Górze Starokijowskiej. Przed przyjęciem chrześcijaństwa 
Włodzimierz podjął ostatnią próbę usystematyzowania bóstw ruskiego narodu, zbliŜając 
moŜliwie najbardziej ich hierarchię do chrześcijańskiej. W związku z tym B. Rybakow 
wysunął hipotezę, Ŝe Swaróg swoją pozycją miał odpowiadać Bogu-ojcu (Sabaothowi), 
Dadźbóg (Chors) Bogu-synowi (Jezusowi Chrystusowi), Mokosz (matka doli) zaś - 
chrześcijańskiej Bogurodzicy.  
Chors. Był bogiem plemion południowych, prawdopodobnie jeszcze Roksolan, którzy czcili 
Chorsa podobnie jak Polanie Dadźboga. Chorsowi składano ofiary z chleba: pałanice, 
miodowniki, kołacze, kalitę6. Ukraina do dziś powszechnie zna rytualne korŜe, jakie obecnie 
nie mają juŜ dawnego znaczenia jadła obrzędowego i uchodzą za pokarm codzienny. Słowo 
"korŜ" współbrzmi z "Chors", ma rodowód indoeuropejski i znaczy "koło".  
Ze słowiańskich przekładów autorów starogreckich dowiadujemy się, Ŝe Chors był 
odpowiednikiem greckiego Apolla. Ukraina posiada duŜo nazw geograficznych związanych z 
tym bogiem słońca: Chors, Churs, Korsuń, Chersoń. Są takie nazwy i w Bułgarii, Chorwacji, 
w Czechach.  
Badający nazwę tego bóstwa w Słowie o wyprawie Igora E. W. Aniczkow wskazywał, Ŝe 
Chors oznacza tam nie Słońce, lecz Miesiąc. W tekście zabytku Wsiesław przebiega drogę 
Chorsowi w nocy, zatem mowa tu na pewno o nocnej gwieździe - miesiącu. W późniejszych 
badaniach wypowiadano myśl, Ŝe wyraŜenie "przebiec drogę Chorsowi" mogło znaczyć 
kierunek z północy na południe, bo słońce zdąŜa ze wschodu na zachód7.  
Opis postaci wyobraŜającej Chorsa zawdzięczamy cudzoziemskiemu podróŜnikowi, który 
widział dwa idole w okolicach Pskowa: Chors stał na ubitym smoku. Z pewnością Chors-
Smokobójca wcielił się później w Jerzego Zwycięzcę z chrześcijańskich obrazów.  
Perun. Władca błyskawic i gromu, patron wojaków, w wieku X coraz częściej zjawia się w 
miejsce Swaroga. Jest odpowiednikiem greckiego Zeusa, rzymskiego Jupitera, 

skandynawskiego Odyna. Pełnił analogiczne funkcje - strzegł druŜyny wojaków na wojnie, 
zawiadywał gromem i błyskawicą. Jego rolę przejął chrześcijański prorok Eliasz.  
Słowo perun istnieje w ukraińskich dialektach jako synonim błyskawicy i gromu, na przykład 
w Karpatach mówią: "Bodaj cię Perun trzasł". TenŜe rdzeń widzimy w czasowniku: 
periszczyty, uperiszczyty: "deszcz poprószył". Słowo "periszczyty" pierwotnie znaczyło 
"miotać kamienie". Ten bóg równieŜ pozostawił na naszej ziemi niemało geograficznych 
nazw: "Perunowa Riń" (Naddnieprze), wieś "Perunowe", wieś "Piorunowe", uroczysko 
"Peruny" (w Czerkaskiem). Zachowało się nawet nazwisko Perun. W Bułgarii istnieją imiona: 
męskie - Perun, Ŝeńskie - Perunika.  
W traktatach Rusów z Grekami wojacy Askolda (Oskolda) przysięgali na Peruna jako patrona 
wojska, jemu teŜ składali przysięgę druŜynnicy knezia Igora: "I następnego dnia wezwał Igor 
posłów i udał się na wzgórze, gdzie stał Perun. I złoŜyli oręŜ swoją i tarcze, i złoto, i przysiągł 
Igor oraz męŜowie jego i kilku pogan-Rusów"8.  
Grom i błyskawice miały zarówno pozytywne (wywoływanie płododajnego deszczu), jak i 
negatywne znaczenie (strach przed śmiercią od pioruna). Dlatego istniało mnóstwo 
przesądów, jakie kojarzyły się z gromem i błyskawicą: podczas grzmotów nie wolno było 
gwizdać, śpiewać, jeść, spać. Nie naleŜało chować się pod drzewem, podnosić do góry 
ostrych przedmiotów (spis, mieczy, noŜy itp.). Nie powinno się prędko biec - jak wiadomo, 
właśnie w takich wypadkach błyskawica najczęściej trafia w człowieka. Tak więc nasi 
przodkowie posiadali juŜ tę wiedzę od bardzo dawnego czasu.  
Wołchwowie korzystali z wróŜbiarskich ksiąg ("gromników"); podług nich wróŜyli i 
przewidywali zdarzenia w zaleŜności od fazy miesiąca, w której rozlegał się grom: na 
przykład jeśli zagrzmi w czasie rosnącego miesiąca, to "umrze wielki mąŜ". Pierwszy grzmot 
wiosenny uwaŜano za dobry na zdrowie, leczniczy. Lecznicze właściwości miały teŜ 
"gromowe strzały" - kamyczki przedziurawione uderzeniem pioruna: woda przelana przez 
dziurkę utworzoną przez piorun traktowana była jako poświęcona i uŜywano jej w 
lecznictwie. Takie kamyki nazywano w Karpatach "Perunowymi toporczykami" (zapisał Iwan 
Franko).  
Grzmot i błyskawica w dniu Kupały - dobry znak. Nie bez powodu kwiat paproci 
poszukiwany w tę noc nazywał się "Perunowym kwiatem". Powiada się, Ŝe nadzwyczajne 
napięcie w przyrodzie podczas grzmotów sprzyja zakwitaniu paproci9. AŜeby zerwać ten 
czarowny kwiat, trzeba zakreślić koło wokół paproci, a nie oglądaj się, póki nie zerwiesz. 
Perunowy kwiat, jak wierzono, daje człowiekowi mądrość, bogactwo, siłę, miłość i urodę.  
Przedstawiano Peruna w postaci przystojnego męŜczyzny z łukiem i strzałami w rękach. Z 
opisu Włodzimierzowego panteonu dowiadujemy się, Ŝe posąg Peruna miał postać ludzką: 
tułów z drewna, nogi z Ŝelaza, srebrną głowę i złote wąsy. W Latopisie hustyńskim podaje 
się, Ŝe idol Peruna trzymał w ręku drogi kamień - rubin albo karbunkuł. Obok Peruna stale 
paliło się ognisko, podtrzymywane przez wyznaczoną do tego słuŜbę. Ogień kultowy niecono 
tarciem drewna o drewno i to był tak zwany Ŝywy ogień, który utrzymywał się wiecznie. Jeśli 
przez niedopatrzenie słuŜby ogień zgasł, winowajcę karano śmiercią. Perunowi składano 
ofiary z wieprza, byka, czerwonego koguta, mocnego napoju. Za jego symbole uchodziły: 
dąb, kalina, kwiat paproci, siekiera, strzała, koń. Pomocnikami Peruna były znane do dzisiaj 
baśniowe postacie Waligóry i Wyrwidęba.  
Istnieje przesąd, Ŝe drzewa, w które uderzył Perun, nie wolno uŜywać w budownictwie, 
natomiast nadaje się ono do wyrobu instrumentów muzycznych. Chrom Peruna stał w 
Kijowie w tym miejscu, na którym dziś stoi budynek rządowy na placu Michajłowa.  
Strzybóg. W panteonie Włodzimierzowym (wznosił się przy obecnej ulicy Włodzimierskiej 
nr 3) obok Peruna stał posąg Strzyboga, któremu oddawano cześć nie mniejszą niŜ Perunowi. 
W Słowie o wyprawie Igora wymienia się Strzyboga jako patriarchę wszystkich wiatrów. To 
jeden z najstarszych bogów plemion trypolskich, Etrusków, Rzymian. Rzymianie widzieli w 

nim boga-niszczyciela, boga wojny, okrutnej bitwy; znany był jako Saturn. Nazwa tego 
groźnego, niebieskiego Boga pochodzi, jak się sądzi, od słowa strata (striti - niszczyć). D. 
Szepping wysunął przypuszczenie, Ŝe Strzybóg jest jedną z hipostaz Peruna, jego wcieleniem 
w powietrzu. Jego, jak i Peruna, łączą ze Strzelcem te same atrybuty: łuk i strzały. Strzały 
Strzyboga lecą z wiatrem, stąd teŜ i bóstwo stało się uosobieniem wiatru. JednakŜe, nie 
bacząc na całą surowość wiatru, był on nie tylko sprawcą klęsk, ale teŜ twórcą muzycznych 
melodii. Wszak właśnie "powiew wiatru" - oddychanie, dmuchanie w najprostsze instrumenty 
muzyczne (fujarki, dudki, roŜki) - rodził muzykę.  
Z czasem Strzybóg otrzymał nazwę Pośwista i funkcję zawiadowcy pogodą. Modlono się do 
niego, by dał dobrą pogodę na Ŝniwa, na jakieś święto itp. Szczególnie waŜny był Poświst dla 
wojska. Pantełejmon Kulisz zanotował przekaz ludowy modlitwy ksiąŜęcej druŜyny: "do 
swego boga Pośwista modlą się, by im dał pogodę i morza nie turbował".  
Boris Rybakow stawia Strzyboga w jednym rzędzie z Rodem, Światowidem, Swarogiem, 
greckim Uranosem, ale to wydaje się niezbyt wiarygodne. Strzybóg był raczej bliŜszy 
greckiemu Kronosowi, symbolowi nieubłaganego czasu, który poŜera, uśmierca to, co sam 
porodził.  
Imię Strzyboga zachowało się w nazwach siół StryboŜ (śytomierskie), StryŜawka i Stritiwka 
(Kijowszczyzna). Najwięcej nazw z rdzeniem Str spotyka się między Dniestrem a Dnieprem. 
W Polsce płynie strumyk Strzybóg.  
Wełes (Wołos). To jeden z najstarszych bogów, który miany był za Boga dostatku. Znane jest 
jego drugie miano "skotij bog" (bóg bydła - przyp. tłum.), co staje się zrozumiałe, gdy się 
weźmie pod uwagę, Ŝe bydło w dawnych czasach oznaczało w ogóle bogactwo. Ponadto 
Wełes był opiekunem kupiectwa, handlu, podobnie jak rzymski Merkury. Aleksandr 
Afanasjew uwaŜał Wełesa nie tylko za stróŜa bydła na ziemi, ale teŜ za pasterza podniebnego 
stada chmur. Fakt, Ŝe Bojan w Słowie o wyprawie Igora jest nazwany "Wełesowym 
wnukiem", wskazuje równieŜ na to, Ŝe Wełes był jeszcze i bogiem poezji i muzyki, czyli 
patronem artystów, podobnie jak Merkury.  
Izmaił Sriezniewski porównał nawet Wełesa do Apolla, który u Greków był bogiem Muz. W 
traktatach z Grekami Wołos występuje jako Bóg złota, a Perun - jako Bóg zbroi. Jako opiekun 
bydła Wełes mógł przeciwstawiać się samemu Perunowi. Znany jest w całej 
Słowiańszczyźnie. U Skandynawów identyczny z Wełesem jest bóg Wolsi, u Czechów veles 
oznacza nieczystą siłę. Łacińskie vels znaczy "bies", litewskie velis - nieboszczyk, vele - 
dusze zmarłych. To daje podstawę do przyjęcia, Ŝe pierwotnie Wełes był duchem przodków, 
opiekunem domowej trzody, dlatego otrzymał nazwę "boga bydła". W obrzędach na związek 
Wełesa z Rodem i Dadźbogiem wskazuje zwyczaj ostatniego snopa, jaki zwie się takŜe 
"wołosową brodą".  
Nazwa Wełesa, wedle niektórych hipotez, pochodzi od "wołoch" - włochaty. Sądzi się, Ŝe 
zjawił się on u naszych przodków w wieku kamienia, a symbolika Tura (Cielca) poświadcza, 
Ŝ

e najwyŜszy status osiągnął w dobach trypolskiej i potrypolskiej10. Istnieją teŜ domysły, Ŝe 

rodowód Wełesa wywodzi się od włochatego niedźwiedzia, który - jak głosił przesąd - ma 
wpływ na polowania i szczęście myśliwskie. Dlatego myśliwi dbali o to, by udobruchać go 
przez uroczyste złoŜenie mu ofiary. Z czasem ten bóg dorobił się postaci ludzkiej. Posągi jego 
były i drewniane, i kamienne. Chrom Wełesa znajdował się na tym miejscu, na którym 
następnie postawiono cerkiew Św. BłaŜeja: w kronikach z roku 1187 opiekun bydła zwie się 
juŜ św. BłaŜej. Ta cerkiew stała przy ulicy NyŜnij Wał (spaliła się w roku 1651). Zdaje się, Ŝe 
do chromu Wełesa wiodła ścieŜka, znana obecnie jako ulica Wołoska. To, Ŝe Wełes był 
ustawiony w dzielnicy Podół, gdzie mieszkali przewaŜnie rzemieślnicy, lud prosty i 
handlowy, dodatkowo potwierdza, Ŝe Wełes był patronem rzemiosł, handlu, dostatku. By 
pokłonić się Wełesowi, ludzie często szli ze swymi stadami bydła, Ŝeby przed wypędzeniem 
na pastwiska poświęcić je itp. MoŜliwe, Ŝe tym właśnie tłumaczy się nieobecność Wełesa w 

panteonie Włodzimierzowym, który znajdował się nie opodal ksiąŜęcego dworu. Posąg 
Wełesa stał na brzegu rzeczki Poczajny; do niej go wrzucono, kiedy Włodzimierz burzył 
pogańskie świątynie.  
Obrzędy noworoczne zachowały do dzisiaj echo dawnych "wołowych świąt" - wywrócone na 
wierzch koŜuchy uczestników rytualnego karnawału symbolizują bogactwo: "Bądź bogaty, 
jak koŜuch włochaty" - Ŝyczenia weselne i boŜonarodzeniowe. Czasem uczestnicy karnawału 
zwani są wołchwami, bo włochate koŜuchy upodabniają ich do Wełesa.  
Po wprowadzeniu chrześcijaństwa Wełes wraz z innymi bogami trafił do kategorii "siły 
nieczystej".  
Z imieniem Wełesa (Wołosa) wiąŜe się nazwę zodiakalnej konstelacji WołosoŜaru (Cielca), 
która, według Ołeksandra Znojki, znaczy "niebo Wołosa". Syn Wełesa - Tur, względnie 
złotorogi Jeleń - równieŜ był czczony jako stróŜ dobrobytu rodziny.  
Imię Wełesa zachowało się w licznych nazwach geograficznych: Wełesowy Jar (Winnickie), 
ulica Wełesowa (w Nowogrodzie), ulica Wołoska (w Kijowie), góra Wełesowe śebro 
(niedaleko Rostowa), góra Wełes (w Bośni). Istnieją teŜ przypuszczenia, Ŝe starodawna 
nazwa Mołdawii - Wołoszczyzna - pochodzi od imienia Wołosa. Wołosi i Wałachowie 
(Mołdawianie i Rumuni) byli wynalazcami wielu preparatów leczniczych stosowanych w 
chorobach bydła.  
Mokosza. Jedyna przedstawicielka bóstw kobiecych w panteonie księcia Włodzimierza. 
Mokosza (inne warianty: Mokosz, Moksza) wiąŜe się z kobiecą sferą działalności w 
gospodarstwie: rękodziełem, przędzeniem, tkactwem i in. Składano jej Ŝertwy ze snopów lnu, 
wyszywanych ręczników. Mokosza, jak się zdaje, była bliską Rodzanicom (Dziewom śycia) 
patronką połoŜnictwa, stróŜką porodów. Stąd u kobiet kult Mokoszy przetrwał najdłuŜej: 
nawet w XVI wieku popi mieli obowiązek pytać kobietę, czy nie chodziła do Mokoszy. Na 
Nowogródczyźnie kult Mokoszy zachował się aŜ do XIX stulecia. Do Mokoszy na Górę 
Starokijowską (panteon Włodzimierza) przychodzili z pokłonem Ŝercy, wróŜki, znachorki. 
ChociaŜ uwaŜano ją za opiekunkę kobiet, to jednak była czczona przez wszystkich, dlatego 
Włodzimierz wprowadził ją do swego panteonu. Według legend właśnie Mokosza przędła nić 
Ŝ

ywota, przeto upatrywano w niej takŜe patronkę przędzenia. Inną funkcję Mokoszy 

stanowiła troska o wodę: deszcz, rzeczki, strumyki. Uwidoczniło się to w imieniu bogini. 
Badacze sądzą, Ŝe pochodzi ono od: "mokry", "moknąć". Rzecz ciekawa, Ŝe w języku 
litewskim występuje słowo maksi, co znaczy "wiązać, splatać", a takŜe słowo makasz - 
"pleciona portmonetka". OtóŜ moŜe to wskazywać na jedną z funkcji bogini, którą mieli 
równieŜ Litwini.  
Pochodzenie Mokoszy wygląda na bardzo dawne: jak większość Ŝeńskich bóstw znana była 
juŜ w epoce trypolskiej. W obrazie Mokoszy widzimy ślad starodawnego kultu Wielkiej 
Bogini - Matki. Jej podobizny, w znacznej mierze stylizowane, doszły nas przewaŜnie na 
ręcznikach: bogini stoi pod odkrytą kopułą świątyni wznosząc ręce ku górze (postawa 
orantki), na głowie ma rogatą czapkę. Z obu stron Mokoszy - dwaj jeźdźcy na koniach. Na 
niektórych wyszywankach pod końmi widać swastyki, czasem ubiór głowy bogini 
przypomina kwitnący krzak. Statuetki scytyjskich bogiń (VII wiek p.n.e.) przypominają 
postawę Mokoszy i orantki z podniesionymi w górę rękami, jak w modlitwie. Przypuszczalnie 
równieŜ w kijowskiej Sofii wcześni chrześcijanie widzieli swą odwieczną boginię z rękami 
wzniesionymi ku niebu.  
Mokosza pochodzi od jeszcze starszego kultu wody - bogini Dany. Zdaniem Nikołaja Marra, 
profesora Akademii Nauk, imię Dana składa się z dwóch części: da (śródziemnomorskie 
"woda") i na ("nenia", "macierz"), czyli znaczyło Matka-Woda. Słowo "Dana" juŜ w okresie 
scytyjsko-sarmackim przestało być imieniem bogini, a oznaczało po prostu rzeczkę. TakieŜ 
znaczenie ma słowo don ("woda", "rzeka") albo dunaj - nazwy ukraińskich rzeczek, 
opiewanych w wielu pieśniach.  

JuŜ Herodot zapisał przekaz o bogini Danie: niezrównanej piękności niepokalana dziewica i 
macierz wszystkiego, co Ŝyje, bogini rozrodczości. Dniem jej poświęconym był piątek, w 
którym surowo sądziła tych, co naruszali zwyczaje. Do takich występków naleŜało przędzenie 
i szycie w piątek, jak wspomniano wyŜej - dzień świąteczny. Danie składano ofiary przez 
wrzucanie kosztowności do rzek i jezior, źródeł i krynic. Prawdopodobnie słowo danina 
pochodzi od Ŝertw składanych bogini Danie. Ten zwyczaj i dzisiaj istnieje u wielu narodów, a 
mianowicie wrzucanie monet do wody, by móc powrócić do tych miejsc na naszej ziemi, w 
których jednostka czuła się szczęśliwa. Boginie identyczne z Daną istniały u wielu narodów: 
Duna, Dojna, Diana. Zdaniem Ołeksandra Znojki naleŜy tu i Ma-Donna, czyli "matka-woda", 
oraz Tana (Dana).  
Przyśpiewem do wielu ukraińskich pieśni jest praindoeuropejska forma, jakiej juŜ sam lud nie 
rozumie, ale wykonuje jako pewien element rytmu, po prostu tradycyjne:  
 
Szidi ridi,  
Szidi ridi,  
Szidi ridi,  
Dana!  
 
Ołeksandr Znojko przypuszcza, Ŝe szi znaczy "ona", di - "działa", ri - "rzeczka". Z tego 
wychodzi: "Ona działa, rzeczkę tworzy - Dana!"  
OtóŜ istnieją podstawy pozwalające sądzić, Ŝe kult tej bogini rozwijał się od Dany do 
Mokoszy, a od Mokoszy do chrześcijańskiej Paraskiewy-Piątnicy, przy czym nierzadko 
czczono je równocześnie. Święta Paraskiewa równieŜ była opiekunką wody, rękodzieła, 
spraw kobiecych. Jej podobizny stawiano koło krynic (bliŜej o tym patrz rozdział "Kultura 
religijna Ukraińców").  
O ile Dana pozostawiła swe imię w nazwach rzeczek, to Mokosza przewaŜnie w nazwach 
miejscowości: Makoszyne w Czernihowszyźnie, Mokoszyn w Czechach. Podobne nazwy 
istnieją u wszystkich ludów słowiańskich.  
Kupajło. Bóg letniego słońca. Iwan Neczuj-Łewycki tłumaczy jego nazwę tak: "Jasne letnie 
moce niebieskie, słońce, błyskawica i grom wspólnymi siłami jak gdyby kąpią ziemię, darząc 
ją największą w czasie święta Kupajły siłą płodną, a moŜe i tak, Ŝe w święto Kupajły ludzie 
kąpali się w wodzie, wierząc w jej cudowną moc"11.  
Inni badacze przypuszczają, Ŝe nazwa ta jest bliska łacińskiej Cupido - Kupidyn, która 
znaczeniem swym zbliŜa się do indoeuropejskiego "kipieć", "pałać", "namiętnie pragnąć". 
Kupalne ognisko zapalano "Ŝywym ogniem" pozyskiwanym przez tarcie o siebie dwóch 
kawałków drewna i było symbolem niebieskiego ognia słonecznego, który rozpala miłość w 
sercach chłopców i dziewcząt, tworzy z nich pary w tę czarowną noc. W Latopisie 
hustyńskim mamy objaśnienie, Ŝe "Kupało to bóg obfitości jak u Hellenów Ceres". Bogini 
Ceres u Etrusków, a później u Greków i Rzymian uwaŜana była za boginię zaślubin, 
macierzyństwa, woli niebios. śeńskie bóstwo Kupała jest toŜsame z małoazjatycką Kybele, 
boginią miłości i Matką Bogów. Wszystkie obrzędy kupalnego święta są u tych narodów 
identyczne.  
Posągów Kupale, jak się zdaje, nie stawiano, uwaŜając, Ŝe jest ona nie tyle bóstwem, ile 
osobistością, uczestnikiem świątkowego rytuału obrzędowego ku czci letniego przesilenia 
dnia z nocą. Kupajłem zwano kukłę słomianą specjalnie zrobioną przez młodzieŜ na to 
ś

więto. Prócz Kupajły robiono jeszcze kukłę Marzeny: lalkę z mioteł, gałęzi itp., przybraną 

kwiatami i wstąŜkami. Zdaniem Iwana Neczuja-Łewyckiego Kupajło i Marzena - to dwa 
bóstwa odpowiadające dwóm Ŝywiołom: ogniowi i wodzie (Słońcu i Chmurze). Takie 
wyjaśnienie rzeczy wydaje się całkiem przekonywające, o ile dotyczy tylko letniego 
solstitium. "Słoneczną" kukłę robi się ze słomy (por. sołn-ce i soł-oma), a Chmurze poświęca 

się kukłę Marzeny (por. Mar-ena i Ch-mar-a). Słońce utoŜsamia się z niebieskim ogniem, 
Chmurę z niebieską wilgocią.  
Przed takimi "idolami" stawiano stół z róŜnymi potrawami, obok pałał święcony ogień, wokół 
którego młodzieńcy i dziewczęta weseląc się, tańcząc i śpiewając świętowali praŜnik. Na jego 
zakończenie Marzenę topi się w rzece, czasem to samo robi się z Kupajłem. Dzisiaj relikty 
dawnych obrzędów są tak dalece poplątane, Ŝe nie zawsze rozumiemy ich sens. Gdyby iść za 
logiką objaśnionych wyŜej symboli, to męskim początkiem jawi się tu Kupajło (niebieski 
ogień), a Ŝeńskim - Marzena (Ŝywioł wody). W obrzędach ustalono, Ŝe Marzenę 
przygotowują dziewczęta, o nią toczy się walka na niby między chłopcami a dziewczętami, 
chłopcy często wykradają kukłę i rozrywają ją, a gałązki z Marzeny dziewczęta zabierają ze 
sobą, Ŝeby rozrzucić je po ogrodzie dla pobudzenia płodności. NiezaleŜnie od tego dziewczęta 
szybko sporządzają nową Marzenę, którą jednak topią w rzeczce, w ten sposób zwracając ją 
wodnemu Ŝywiołowi. Kupajłę zaś oddają ogniowi. Gdzieniegdzie zamiast kukły ze słomy 
robią koło omotane słomą, zapalają je i toczą z góry do rzeczki. Koło ogniste oznacza 
bezsprzecznie Słońce - ogień niebieski. O ile zmianę pór roku wyobraŜali sobie nasi 
przodkowie jako zmagania Zimy z Latem, a ubytek siły Słońca i Gromu - jako cierpienia tych 
bogów kończące się śmiercią, to staje się oczywiste, Ŝe wiara chrześcijańska zapoŜyczyła swą 
filozofię właśnie z pogaństwa. Po śmierci następuje zmartwychwstanie - na wiosnę znów 
oŜywa przyroda, a z nią jaśni bogowie słoneczni.  
Jaryło. Z istoty swej bóstwo to bliskie Kupajle, jeno działające wiosną. Bóg miłości i 
namiętności, wiosennego rozkwitu przyrody. Jaryłę uwaŜa się za symbol płodności. Nazwa 
jego ma w sobie rdzeń Jar (Jary) - co znaczy silny, zawzięty, namiętny, gniewny. To męski 
symbol zapładniającej siły. Pierwsze święto Jaryły wyznaczano na wiosnę, kiedy on się budzi, 
w lecie natomiast odbywał się symboliczny pogrzeb Jaryły, znany takŜe pod nazwą: pogrzeb 
Kostrubońka; kobiety wśród Ŝartów chowają kukłę Jaryły (Kostruba), który juŜ wszystko 
zapłodnił i zamiera na zimę, by obudzić się znowu na wiosnę. Ten obrzęd oznaczał 
zamieranie słonecznej siły, bo po Kupajle "Słońce powraca na zimę".  
O Jaryle brak pewnych wiadomości. Wiadomo, Ŝe przygotowaniem jego kukły zajmowały się 
młode Ŝonki, przy czym szczególną uwagę zwracano na jego dzieciorodny organ. Jedynie z 
przekazów dawnych podróŜników dowiadujemy się, Ŝe posąg Jaryły stał w pobliŜu miasta 
Kostromy (nazwa współbrzmiąca z Kostrubą). Na Białorusi na wiosnę oprowadzano Jaryłę - 
przystojnego młodzieńca z wieńcem na głowie, strojnego w jasne, uroczyste szaty.  
U innych Słowian identyczny z Jaryłą był Jarowit, u Greków i Rzymian - Dionizos i Bachus. 
Ś

więto Jaryły przypomina kupalne takŜe w tym, Ŝe w czasie jego obchodzenia młodzieńcy 

podobnie wykradali dziewczęta na swe Ŝony. OtóŜ Jaryło i Kostrubońko uosabiali triumf 
Ŝ

ycia nad śmiercią. Bogowie ci zamierali na zimę i budzili się (zmartwychwstawali) na 

wiosnę.  
Trojan. BodajŜe najmniej zbadany ze wszystkich bogów. Prawdopodobnie był trójjednym 
bogiem. W szeregu źródeł są wzmianki o tym, Ŝe słońce postrzegano jako trójświatło. Ten 
epitet został teŜ uŜyty przez autora Słowa o wyprawie Igora: "jasne i trójjasne słońce" - 
zwraca się doń Jarosławna. Hipotez odnośnie do Trojana jest wiele, aŜ do utoŜsamiania go z 
imperatorem rzymskim Markiem Ulpiuszem Trajanem. Ta hipoteza wydaje się całkowicie 
chybiona. Mogą być bliŜej prawdy ci badacze, którzy pod Trojanem rozumieją trójjedność 
bogów: Jaryły, Kupajła i Dadźboga. Bóstwa te łączył zakres poczynań, jednakŜe kaŜde z nich 
działało we właściwym dlań czasie. Jaryło budzi przyrodę na wiosnę, Kupajło osiąga 
apogeum w lecie, Dadźbóg zsyła swe dary od Ŝniw do jesieni. Wszyscy są bogami 
słonecznymi. W najdawniejszych czasach nasi przodkowie dzielili rok na trzy części: wiosnę, 
lato i zimę. Na Podolu zachował się inny wariant imienia tego boga: Trygław. Tam stał chrom 
Trygława, mający postać słupów nakrytych daszkiem i obwieszonych kilimami. Na czas 
modlitwy kilimy podciągano i ludziom ukazywał się posąg.  

Sporo nazw ukraińskich moŜna uznać za pochodne od Trojana. W Słowie o wyprawie Igora 
wymienia się "ścieŜkę Trojanową". Są wsie: Trojany i Trojaniwka. Nazwy mogą teŜ 
pochodzić od trojany - od trzech braci, jk i znaczyć trojan - trzeci syn.  
Niektórzy badacze postrzegają troistość Trojana w trzech sferach: Ŝycie ziemskie, sfera ducha 
(królestwo niebieskie) i tamten świat (królestwo podziemi).  
Symargł. Dotąd pozostaje bóstwem mało zbadanym. Niekiedy utoŜsamia się go z greckim 
Semiheraklesem (Wołodymyr Hnatiuk). Inne warianty imienia: Semurgł, Symaregł, Sym i 
Regł, Sym i Jergł. Według przypuszczeń O. Famincyna Jergł - Jerył - Jaryło: tak więc 
Semyjarył. Znaczenia tego bóstwa nie rozumiano juŜ w dawnych czasach. Tak rocznikarz 
Nestor objaśnia je jako "sem'" i "jergła". Taki sens ustalił teŜ i Pamwo Berynda w swym 
Leksykonie (rok 1627).  
Jak sądzi K. Triewier, postać trypolskiego psa skrzydlatego jest identyczna z wizerunkami 
irańskiego bóstwa Sajenomergła (opiekuna roślinności). Na trypolskich naczyniach 
glinianych widnieją malowane psy, a obok nich - kłos zboŜowy albo źdźbło, co właśnie 
znamionowało patrona zasiewów.  
Tak tedy są podstawy do uwaŜania Symargła za patrona płodów ziemi, urodzaju, rolnictwa w 
ogóle. Jego podobizny znajdują się równieŜ na scytyjskich i sarmackich pamiątkach. 
Pochodzenie Symargła sięga czasów praindoeuropejskich; znany jest u wielu narodów: 
Scytów, Hindusów, w Iranie. StaroŜytne księgi bywają zdobione malowanymi miniaturami 
Symargłów oplatanych przez dziwaczne gałązki i liście. Jest to typowy motyw dekoracyjny, 
na którego tle Symargł juŜ przyjmował się jako "stróŜ" drzewa Ŝycia. Być moŜe w takiej roli 
wyobraŜali go sobie budowniczowie soboru Borysa i Gleba w Czernihowie. Białe kamienne 
bryły z wyobraŜeniem Symargłów znajdowały się na fasadzie soboru z XII wieku. Ale po 
poŜarze roku 1611 mnisi, przypisując ogień podobiznom "pogańskich bogów", zrzucili je na 
ziemię. Niektóre z płaskorzeźb uległy rozbiciu, jednakŜe część z nich udało się zakopać. 
Dzisiaj odnaleziono te pamiątki i zdobią one muzealne wystawy. W Kijowie nie opodal 
soboru Sofijskiego stoją kopie czernichowskich płaskorzeźb.  
WyobraŜenia Symargłów były ulubionym motywem mistrzów-złotników. W Kijowie 
znaleziono srebrną bransoletę z XII wieku z podobnymi zwierzętami i ptakami, jakby 
zaplątanymi w gęstwinie spleceń ornamentu. Takie czysto pogańskie ozdoby-amulety były 
tradycyjnymi w ciągu wielu wieków. Ich magiczna rola polegała na tym, aŜeby zaplątać złe, 
wraŜe siły i nie dopuścić, by szkodziły człowiekowi.  
Oprócz głównych bóstw ukraińskiego panteonu istniały liczne duchy i demony. NaleŜą do 
niŜszych sfer mitologicznego systemu. Gdy bogowie zajmują w hierarchii wysokie miejsce 
jako przejaw duchowej siły, to niŜsze duchy i demony zajmują się przewaŜnie samym 
człowiekiem, jego ciałem i przestrzenią Ŝyciową.  
 
Definicje: duch, demon, demonologia  
Duch - bezcielesna, "niematerialna" siła oddziałująca na materialne, cielesne Ŝycie ludzi. W 
mitologii to przewaŜnie istoty niewidzialne, które jednak czasami mogą pokazywać się 
ludziom, o ile stale współdziałają z człowiekiem, kształtując jego duchową i psychologiczną 
postawę.  
U niektórych narodów duchy dzielą się na złe i dobre. W ukraińskiej mitologii istnieje 
względna obojętność dla takiego podziału, jako Ŝe dobro i zło, przynoszone przez duchy, 
zaleŜą nie tyle od natury samych duchów, co od ich roli w danej sytuacji. Dlatego nasi 
przodkowie składali ofiary róŜnym duchom, które mogły czynić zło, aŜeby udobruchać je i 
odwrócić od siebie ewentualność niepoŜądanych zdarzeń lub zjawisk. Nawet po przyjęciu 
chrześcijaństwa jak dawniej, tak i w ciągu tysiąclecia Ukrainiec gotów jest hołdować 
zasadzie: "Boga kochaj, ale i Czarta nie gniewaj".  
Demon - przewaŜnie zły duch, który zjawia się błyskawicznie i wyrządziwszy jakąś szkodę 

znika bez śladu. Demony czasem przystają do ludzkiej doli, sprowadzają takie czy inne sny, 
nakłaniają do pewnych uczynków, popychają do katastrofalnych działań. Niekiedy mogą być 
dobroczynne. Tak na przykład istnieje legenda o ludziach "złotego wieku", którzy 
przeistoczyli się w dobre demony i chronią ludzkość śledząc jej Ŝycie.  
Demonologia dosłownie znaczy "nauka o demonach". W opisach demonologii róŜnych ludów 
przyjęto podawać osoby z mitów, przekazów, wierzeń, które nie są bogami i w porównaniu z 
nimi mają niŜszą rangę.  
Wobec faktycznej dwuwiary Ukraińców nie całkiem wyraźne staje się pojęcie Siły 
Nieczystej, gdyŜ z przyjęciem chrześcijaństwa jako wiary oficjalnej dawni bogowie i duchy 
przeszły do rzędu nieoficjalnych (pogańskich, wiejskich, babskich itp. zabobonów), zaś 
Cerkiew określiła je jako "siłę nieczystą". Oto jak na ten temat pisze metropolita Iłarion w 
swej pracy Przedchrześcijańskie wierzenia narodu ukraińskiego: "Chrześcijaństwo 
usystematyzowało siły nieczyste. Z biegiem czasu na czele wszystkich sił złych stanął czart, 
który odtąd począł zwać się diabłem, szatanem czy demonem, i jemu stopniowo 
podporządkowały się wszystkie inne siły: włodarze chat i przyrody i szkodnicy Ŝycia - 
wszystkich ich zaczęto nazywać Ábiesami7 i wszyscy oni dla chrześcijaństwa stanowią siłę 
złą, nieczystą"12.  
Oczywiście prosty lud daleki był od chęci zgłębienia istoty chrześcijańskich dogmatów, 
jednakŜe mocne przywiązanie do tradycji zmusiło go nie tylko do wykonywania wszystkich 
obrzędów Cerkwi chrześcijańskiej, ale i zachowania w znacznej mierze tego, co Cerkiew 
potępiała i z czym prowadziła nieustanną walkę.  
Czart - istota antropomorficzna, okryta czarną sierścią, z rogami, ogonem i kopytami. Obraz 
czarta ma przedchrześcijańskie pochodzenie, z czasem jednak przyswoił sobie wszystkie 
ujemne rysy chrześcijańskiego Diabła (Szatana) jako włodarza piekła, przeciwnika Boga, 
inspiratora wiedźm na ziemi. Nie da się ustalić, jakimi Ŝywiołami zawiadywał czart w czasach 
przedchrześcijańskich. Jeszcze w XVII wieku wyobraŜano go sobie inaczej niŜ dzisiaj: 
"Kudes, Kudesnyk - czart albo czarownik" - pisał Pamwo Berynda w swoim Leksykonie. Tak 
więc mamy trzy synonimy, do których z pewnością moŜemy dodać inne, wprawdzie nie 
identyczne, to jednak bliskie treściowo: czakłun, widun, wiedźmak, charakternik i in. 
Ukraińcy, jak wiadomo, bez większych wyrzutów sumienia często korzystali z usług 
czarownika, nie widząc w tym cięŜkiego grzechu. Prawdopodobnie dopiero pod wpływem 
Cerkwi zaczęto uwaŜać, Ŝe czart za swoje usługi odbiera człowiekowi duszę. Czart jest tak 
samo śmiertelny jak człowiek, często ginie od pioruna, dlatego w czasie burzy chowa się za 
drzewami, za chatą, za człowiekiem. Czasem strzała proroka Eliasza uśmierca razem z 
czartem i człowieka. Dlatego stosunek chrześcijan do raŜonych piorunem nie jest 
jednoznaczny. U ludów kaukaskich śmierć od pioruna czyni człowieka wybrańcem nieba, 
ś

więtym.  

Domowik - ten duch pochodzi prawdopodobnie od przodka i domowego ogniska. Nie bez 
powodu mieszka za piecem albo pod progiem chaty. Jest niewidzialny, ale czasem ukazuje się 
małym dzieciom. Przy przeprowadzce do nowej chaty jego teŜ się zabiera, by chronił rodzinę. 
Zdarza się, Ŝe Domowik dusi śpiącego człowieka, kładąc się na niego; wtedy trzeba zapytać: 
"na dobro czy na zło?" Gdy jest on ciepły - na dobro, a gdy zimny - zapowiada chorobę. Jeśli 
Domowik pozostał w chacie, z której gospodarze się wynieśli, poczyna wyrządzać szkody 
nowym mieszkańcom: stuka w nocy, rozrzuca rzeczy. To samo się dzieje, gdy do chaty 
przypadkiem wpuszczono cudzego Domowika. Gdy między rodziną a jej Domowikiem 
panuje zgoda, to on nawet stara się pomagać w gospodarstwie. Czasami Domowik ma 
Domanię (Domasię, Domachę, Domcię), co oznacza "pani, gospodyni domu". Bywa, Ŝe 
pomaga ona kobietom w przędzeniu. Domowiki lubią zwierzęta domowe, szczególnie kotkę i 
kozę, ale boją się sroki.  
Lasowik - duch lasu, dziki mąŜ, pastuch troszczący się o leśną chudobę: jelenie, niedźwiedzie, 

wilki, zające. Dlatego prawdziwi pasterze zawierają z Lasowikiem ugodę, przynosząc mu 
ofiarę z jajka albo pieczywa z Ŝytniego ziarna, i kładą na skrzyŜowaniu leśnym lub na konarze 
drzewa. Wówczas ludzka chudoba będzie bezpieczna od dzikiego zwierza. Lasowika moŜna 
poznać po tym, Ŝe on, przy całym swoim podobieństwie do człowieka, nie ma cienia. Lubi 
poigrać sobie z człowiekiem, zaprowadziwszy go w głębinę leśną i poplątawszy mu drogę. 
ś

eby wydobyć się z tego, trzeba wdziać koszulę na lewą stronę albo włoŜyć but nie na tę 

nogę - wtedy człowiek odzyska pamięć. Lasowik boi się soli, ognia i lipowego polana. Mimo 
wszystko Lasowik znaczniejszych szkód człowiekowi nie robi, przeciwnie, gdy pozostaje on 
pod opieką Lasowika, nie zaczepi go Ŝaden zwierz w lesie. Identyczny z Lasowikiem jest 
karpacki Czuhajster, który zmusza człowieka do tańczenia grając mu na fujarce. Z postaciami 
Lasowika i Czuhajstra kojarzy się grecki Pan, włochaty, koźlonogi i rogaty opiekun lasów, 
pól, bydła, grający na fujarce. W rosyjskiej mitologii odpowiada mu Łeszyj, znacznie bliŜszy 
jednak tatarsko-baszkirskiemu Szurali.  
Wodnik - wcielenie Ŝywiołu wody w postaci wodnego króla: długobrodego starca, pana 
rusałek. Jeśli człowiek nieostroŜnie wtargnie do jego królestwa, Wodnik moŜe bardzo 
zaszkodzić, nawet utopić, przewrócić czółno. Dlatego Ŝeglarze i rybacy zawsze starali się 
ubłagać Wodnika: ofiarowywano mu czarne zwierzęta (koguta, kozła). Zwyczajowo trzymano 
na okrętach czarną kotkę - amulet, jaki sprawiali sobie takŜe młynarze z wodnych młynów. 
Czasem Wodnikowi nieśli ofiary takŜe i pasiecznicy, by zachował pszczoły od powodzi. 
Rzucano do rzeczki świeŜy miód i wosk, a gdzieniegdzie nawet pierwszy rój pszczeli 
(pierwszak). Wodnik mógł ukazywać się człowiekowi w postaci suma, szczupaka lub innej 
ryby. Nieodmiennym atrybutem Wodnika, jak i greckiego Posejdona i rzymskiego Neptuna, 
jest trójząb, którym wybija on z ziemi źródlaną wodę, by Ŝywić nią roślinność.  
Rusałki - to przewaŜnie duchy zmarłych przedwcześnie dziewcząt. Najgroźniejszymi dla 
ludzi były te, które zmarły obraŜone lub miały zły charakter. Stąd rusałki zamieszkiwały nie 
tylko Ŝywioł wodny: mogły teŜ przebywać w lasach, na polach, stąd nie moŜna uwaŜać ich 
wyłącznie za duchy rzeczek. W najdawniejszych mitach ukraińskich widzi się pewien 
związek między rusałkami a kultem roślin, z kultem wody zaś związane są jedynie te, które 
się utopiły. Nazwa pochodzi od dawnych słowiańskich obrzędów pominkowych - Rusaliów. 
Rusałki ukazywały się jako piękne dziewczęta z rozpuszczonymi włosami, przystrojone 
kwieciem i róŜnym zielem. Ukraina zna je nadto jako mawki, niawki (od starodawnego naw' - 
nieboszczyk). Od rusałek wodnych róŜnią się tym, Ŝe mieszkają w lesie na drzewach, huśtają 
się na gałęziach, mogą wabić chłopców i, jak wszystkie rusałki, załaskotać ich na śmierć. 
Dlatego od rusałek noszono amulety: piołun, czosnek itp. Święto Trójcy jest tygodniem 
pominek, kiedy składa się im ofiary. MęŜatki przywiązują do drzew kawałki płótna, 
dziewczęta wieszają wianki.  
Przeleśnik - duch latawiec, zwabia młode Ŝonki i dziewczęta, kocha się z nimi w nocy i 
odbiera im siłę i urodę. Ukazuje się w postaci urodziwego, namiętnego młodzieńca "z 
rozwianymi jak wiatr włosami, ma czarne brwi i błyszczące oczy", jak pisze Łesia Ukrainka 
w Leśnej pieśni. Czasami przyrównywano Przeleśnika do latającego węŜa, który odwiedza 
młode małŜonki i za spędzone z nim noce obdarza kosztownościami. Nie wiemy, czy istniały 
jakieś amulety przeciwko takim uwodzicielom młodych Ŝon, ale uwaŜano za rzecz 
niebezpieczną robić Ŝonie wyrzuty za związki z WęŜem, bo rozgniewany mógł spalić chatę. 
Pod noc nie naleŜało rozmawiać o Przeleśniku. O Przeleśniku poetycko i dobitnie pisze Łesia 
Ukrainka w wierszu Jak ja lubię te godziny pracy:  
 
Do niej w nocy zjawiał się przeleśnik,  
Nie diabłem się jawił, nie marą,  
Wpadał do chaty lecącą zorzą,  
A w chacie stawał się urodziwym młodzianem...  

 
Rankiem, gdy śpiewały trzecie kury,  
Znikał ten przeleśnik, a dziewczyna  
Ukwiecona, przystrojona, zasypiała  
Kamiennym snem. A potem cały dzień  
Blada chodziła, jak jaka senna zjawa...  
 
Ukraińska mitologia posiada bogactwo mitycznych istot, duchów i demonów. Wszystko w 
przyrodzie było nimi napełnione: w lesie - poleśny, w oczeretach - oczeretnik, w polu - 
polowy, w bagnach - błotnik, skarbów strzeŜe skarbnik, chorobę przynosi przepaśnica albo 
morowica.  
Za momenty krytyczne uchodziły północ i południe. W południe zjawiała się południca, która 
mogła wyrządzić szkodę. W tym czasie nie wolno się było kąpać ani Ŝąć na polu. Dlatego 
zwyczajem było przespać się po obiedzie w południe. Groźne były upiory (wampiry), co piły 
krew swoich wrogów. Upiory to nieboszczycy, których ciało nie uległo rozkładowi; Ŝyją 
kosztem wypitej krwi, boją się przeto piania koguta. Sądzi się, Ŝe upiory zjawiły się u 
Ukraińców i Białorusinów z zachodniej Europy i są względnie późnego pochodzenia. U 
Rosjan upiory się nie przyjęły (Dmytro Zełenin).  
Przemieńce i wilkołaki - ci, co mogli przybierać postać wilka, a następnie znowu wracać do 
ludzkiej postaci. W baśniach czarownik przemienia czasem w wilka człowieka, na którym 
ciąŜy jakiś grzech.  
Pojęcia szczęścia, przypadku, powodzenia wcielały się w postać Doli, jaką Bóg dawał 
kaŜdemu człowiekowi przy narodzinach jego. Dola moŜe być dobra lub zła, przychylna 
ludziom lub okrutna. U Ukraińców wytworzyło się pojęcie Doli i Niedoli. Jeśli Bóg będzie 
łaskaw, wtedy da Dolę dobrą, jeśli nie - to Ŝycie człowieka będzie stracone. Nie na próŜno się 
mówi: "Swej Doli i koniem nie objedziesz". Mimo to wrodzony optymizm Ukraińca 
znajdywał drogi i sposoby wymodlenia u Boga szczęśliwej doli. I tak Prokopiusz z Cezarei 
opisuje zwyczaj Antów, którzy obiecują Bogu wielkie ofiary przed wojną, jeśli on zachowa 
ich przy Ŝyciu. Zdarza się, Ŝe wojak wychodzi cało z wojny, wówczas składa Bogu 
dziękczynne dary i powiada, Ŝe obłaskawił Dolę.  
Dola jest identyczna z rzymską Fortuną, która pierwotnie była boginią urodzaju, 
macierzyństwa i kobiet, i dopiero później stała się boginią doli, szczęśliwego przypadku.  
 
Przedmiotowo-tematyczne osobliwości ukraińskiej mitologii  
W Europie do XIX stulecia uczono jedynie o mitach antycznych, którymi zainteresowano się 
w epoce Odrodzenia. Około XV-XVI wieku na nasz kontynent przychodzą mity Arabów i 
Indian amerykańskich. Zaciekawienie mitami Indian, Irańczyków, Skandynawów i Słowian 
pojawia się dopiero z początkiem XIX wieku. Naukowe badania dawnych wierzeń wykazały 
istnienie mitów u wszystkich ludów w pewnych okresach ich rozwoju. Analiza historyczno-
porównawcza podstawowych przedmiotów mitologii dowodzi, Ŝe przy całej ich 
róŜnorodności mity ze wszech stron świata mają wiele wspólnych rysów, tematów i 
motywów. Czyli moŜemy wysnuć wniosek, Ŝe wszystkie mitologiczne systemy i 
poszczególne fragmenty mitów są pozostałością pochodzącą kto wie czy nie z jednego źródła, 
danego ludzkości w spadku z niepamiętnych czasów.  
Według tematyki mity moŜna podzielić na kilka cykli:  
1. kosmogoniczne - o pochodzeniu Ŝycia (stworzeniu świata);  
2. antropogeniczne - o stworzeniu człowieka;  
3. totemiczne - o totemicznych przodkach poszczególnych plemion, mające za osnowę 
fantastyczne wyobraŜenia o pochodzeniu plemienia od pewnych zwierząt;  
4. teogoniczne - o pochodzeniu bogów;  

5. kalendarzowe - o rocznych cyklach przyrody i obrzędach związanych z nimi oraz z 
gospodarstwem;  
6. eschatologiczne - o tamtym świecie i przewidywaniach przyszłości;  
7. historyczne albo kultowo-biograficzne - o Ŝyciowych doświadczeniach i czynach 
poszczególnych bohaterów (czyli przechodzące od opisu mitycznych bóstw do dokonań 
ludzi-bohaterów).  
Zwykle powyŜsze tematy mocno się splatają. Na przykład opowieści o stworzeniu świata z 
konieczności wiąŜą się z działalnością bóstw, a w mitach o zdobywaniu ognia występują 
osobistości tak boskie, jak i ludzkie. Charakterystyczne, Ŝe mity kosmogoniczne, w jakie 
obfituje mitologia ukraińska, dowodzą wysokiego poziomu rozwoju kultury narodu. Narody 
kulturowo zacofane prawie zupełnie nie mają mitów kosmogonicznych, są im natomiast 
znane motywy przemian rzeczy w inne, zwierząt w ludzi itp. Mitologia to swego rodzaju 
system fantastycznych przedstawień człowieka o otaczającym go świecie.  
Całościowość ukraińskiego systemu mitologicznego została zrujnowana w okresie 
powszechnej chrystianizacji ukraińskiej wspólnoty. Własne ukraińskie teksty mitologiczne do 
nas nie doszły. ToteŜ dzisiaj jest moŜliwa jedynie naukowa rekonstrukcja podstawowych 
elementów tego systemu na osnowie źródeł wtórnych, latopisów, tworów dawnych czasów, 
naznaczonych chrześcijańskim światopoglądem ich autorów, a takŜe tworów folkloru i 
pamiątek materialnych (artystycznych wyrobów starodawnej doby).  
Zapewne najwięcej pozostałości tematów mitologicznych Ukraińcy przechowali w swoich 
obrzędach, zwyczajach: kolędach, szczodrówkach, pieśniach wiosennych i kupalnych, 
tekstach zamówień, zabobonach itp. Mniejszą wartość dla poznania mitologii mają baśnie, bo 
w nich nawet obok mitologicznego elementu moŜe być wiele ubocznego, Ŝyciowego, 
chrześcijańskiego lub po prostu Ŝartobliwego zabarwienia. Według Iwana Neczuja-
Łewyckiego "budować na baśniach dawną mitologię to to samo, co pisać historię jakiegoś 
narodu na podstawie powieści historycznych"13. Zazwyczaj wszakŜe baśnie stanowią cenny 
materiał folkloru i są dobitnym przejawem panującego wśród ludu światopoglądu, 
zabarwionego jego Ŝyciową filozofią.  
Jednym z najstarszych jest mit o stworzeniu świata, jaki zachował się u Łemków w ich 
kosmologicznej kolędzie: pośród morza stoi jawor, na nim naradzają się trzy gołębie, jak 
ś

wiat "załoŜyć". Z piasku chcą stworzyć ziemię, ze złotych kamieni - "jasne niebeńko", na 

którym zabłyśnie i "świetlne słoneczko", i "jasny miesiączek", i "drobne gwiazdeczki". 
Podobne wątki znajdują się równieŜ w innych wariantach kolęd. Jak widzimy, temat nie 
wykazuje jeszcze późniejszych naleciałości według wzoru stworzenia świata przez Boga i 
Szatana. ChociaŜ i w chrześcijańskim micie dostrzegamy moment zanurzania się w morskie 
głębiny, tylko Ŝe zamiast ptaków nurkuje na rozkaz Boga Szatan, który po nieudanej próbie 
oszukania Pana pluje górami i skałami. Zostaje naruszona harmonia, estetyka mitu, jego 
poetyczna czystość splamiona poczynaniami Szatana. To samo napotykamy w 
chrześcijańskich mitach o stworzeniu człowieka14.  
JakąŜ liryką tchnie obraz kosmogonicznego mitu o niebieskich świecidłach Słońca i Miesiąca, 
jakieŜ archaiczne piękno i Ŝyciowa mądrość cechują światopogląd dawnego Ukraińca! Słońce 
- przecudna panna w złotych szatach, Miesiąc - młodzian, który chce się oŜenić z panną-
Słońcem. Mija ich pierwsza wiosna i Miesiąc poczyna zakochiwać się w Zorzy. Wówczas 
Słońce swym złotym mieczem rozcina Miesiąca wpół. Odtąd "Miesiąc jest szczerbaty" - jak 
prosto wyjaśniona zostaje zmiana faz księŜyca, którą człowiek z dawna spostrzegał! Ukraińcy 
przenieśli do swej mitologii najbardziej naturalne związki rodzinne, jaskrawo ukazane w 
kolędach, szczodrówkach, gdzie wszystkie zjawiska przyrody są widziane przez pryzmat 
rodzinnego szczęścia, rodzinnych związków, dobrobytu, wzajemnych ustosunkowań ludzi i 
bogów.  
A oto jak objaśnia się błyskawicę. Rozbijanie Chmury przez Gromowika postrzega się jako 

ś

lub: bóg-wojak przebija, zapładnia swą ogniową strzałą boginię Chmurę, przelewającą się na 

ziemię dobroczynną ulewą, co daje płodność niwom, wszystkiemu zielu. Analogiczną fabułę 
mamy w Wedach, gdzie chmury - niebieskie krowy przechowywane przez boga Writrę - 
wyzwala Indra (identyczny z naszym Perunem). Za nie tknięty późniejszymi naleciałościami 
moŜna uwaŜać takŜe mit o walce Wełesa z Perunem. Wełes wykrada stado bydła (czasem 
ludzi albo nawet Ŝonę Peruna), z tego powodu Perun szyje strzałami w niebo i ziemię. Wełes 
chowa się za kamieniami, pod drzewami, przybiera postacie róŜnych istot. Jako skutek tej 
walki spada deszcz na trawy, kwiaty, owoce, zboŜe. śyciodajną wilgoć ubóstwiały dawne 
narody i to znajdowało wyraz we wszystkich mitologiach. śywa woda występuje w mitach 
wszystkich ludów indoeuropejskich. Jest to woda źródlana, napiwszy się jej człowiek staje się 
bardzo silny, chorzy zdrowieją, są wyleczeni. Ukraińskie mity i baśnie znają teŜ fabułę o 
zdobywaniu Ŝyciodajnej wody przez bohaterów. Jako jej przeciwwaga istnieje równieŜ i 
martwa woda, która odbiera ludziom Ŝycie. Korzystają z niej złe siły, by szkodzić bohaterowi.  
W wielu miejscach Ukrainy zanotowano teŜ mity o stworzeniu świata z jajka. Tu słońce jawi 
się w postaci śar-ptaka, który potrafi jednym swoim piórem oświecić cały sad. Zimowy 
Chłód, jako zły czarownik, chce go wykraść. Jednak śar-ptakowi udaje się znieść złote jajo, z 
którego na wiosnę znowu rodzi się (zmartwychwstaje) źródło światła i ciepła. Słońce-jajo 
swymi gorącymi promieniami ogrzewa ziemię, przegania tuman, zmusza chmury do lania 
deszczowych potoków - na ziemi zapanowuje lato.  
Z przyjęciem jajka za początek wszelkiego Ŝycia łączy się zwyczaj pisanek. Do 
przedchrześcijańskich mitów naleŜą motywy jajka, z którego zjawia się wszystko, co Ŝywe na 
ziemi. Pozostałości pradawnych mitów o jajku są widoczne w niektórych baśniach, 
poczynając od Kurki Pstrej, kończąc na historii Kościeja Nieśmiertelnego, którego w ostatnim 
stuleciu przerobiono znaczeniowo nie mniej niŜ Babę Jagę. Sprzeczność baśni w tym 
wariancie, jaki doszedł do nas, okazuje się dosyć wymowna: jeśli Kościej umiera w jajku, to 
dlaczego on jest Nieśmiertelny? Imię Kościeja większość językoznawców wiąŜe z kośćmi 
nieboszczyka. A Baba Jaga - to kościana noga. Oboje - mieszkańcy tamtego świata (świata 
Naw), ale równieŜ mogą wywierać wpływ na Ŝycie ziemskie (Jaw).  
Symbolika jajka jako odrodzenia duszy zmarłego znana była Scytom: pogrzeb w 
jajopodobnych kurhanach, w których komorę grzebalną obsypywano Ŝółtą gliną na wzór 
Ŝ

ółtka. W pominkowe dni po Wielkim Dniu15 Ukraińcy przynoszą na mogiłki pisanki i 

kraszanki, czcząc w ten sposób pamięć swych przodków.  
Bezsprzecznie jajko było juŜ przedmiotem sakralnym w dobie trypolskiej. Obdarzanie się 
pisankami wraz z obrzędowym pocałunkiem i Ŝyczeniem zdrowia i długiego Ŝycia takŜe 
znano przed wprowadzeniem chrześcijańskiego zwyczaju "chrystusowania". Mity i legendy o 
pisankach obfitują w sprzeczności. Na przykład w Polsce zanotowano legendę: śydzi, by 
skłonić Piłata do wydania skazującego wyroku na Jezusa, darowali kraszanki dzieciom 
Piłata16. MoŜna przypuszczać, Ŝe ta legenda naleŜy do czasów, gdy pierwsi chrześcijanie 
zwalczali pogański zwyczaj wielkanocnych pisanek. Przekonawszy się jednak o niemoŜności 
usunięcia pisanki z Ŝycia ludu, a z duchowej kultury narodu świadomości sakralnego 
charakteru jajka - wzięli pisanki i kraszanki do własnego arsenału. Tak, przyswoiwszy sobie 
dawne ludowe zwyczaje, chrześcijaństwo przyniosło cały szereg mitów, wyjaśniających 
jedynie chrześcijańskie znaczenie pisanek. Dlatego teŜ wyznawcy tej wiary twierdzą, Ŝe 
pisanki istniały juŜ w zamierzchłej przeszłości. Na przykład ukraiński przekaz o tym, Ŝe 
Matka Boska robiła pisanki, kiedy Jezusa prowadzono na Golgotę. OtóŜ pisanki istniały juŜ 
długo przed ukrzyŜowaniem i zmartwychwstaniem Chrystusa. Ukraińcy i dzisiaj wierzą: 
"Dopóki są pisanki, dopóki chodzą kolędnicy, dopóty i nasza ruska wiara będzie istnieć na 
ś

wiecie". (Zanotował Wołodymyr Hnatiuk na Huculszczyźnie; tu "ruski" w znaczeniu 

"ukraiński").  
W przedchrześcijańskich mitach o stworzeniu człowieka występuje głównie drzewo jako 

materiał, z jakiego powstało ludzkie plemię. Jest to dąb, jesion albo po prostu pieniek. Ale 
Ŝ

eby tchnąć w człowieka Ŝycie, potrzebny był Ŝywy ogień. Przeto oŜywienie człowieka wiąŜe 

się z ogniem niebieskim - błyskawicą. W mitologii indyjskiej pierwszy człowiek narodził się 
z błyskawicy. Grecki Prometeusz wykradł bogom niebieski ogień i oŜywił nim pierwszego 
człowieka. A jak narodziły się wnuki Dadźboga? Mit opowiada, Ŝe Ojciec Rusi miał dwie 
córki. AŜeby przedłuŜyć swój ród, musiał wybrać dla swych córek dostojnych męŜów. Podług 
dawnego zwyczaju udał się na step, ale nie znalazł tam męŜów "godnych wielkości i sławy 
przyszłej Rusi". Wzniósł modły do Dadźboga i jego modlitwa została wysłuchana: Dadźbóg 
zszedł po kryjomu na ziemię i w cudowny sposób zapłodnił swym świętym Duchem córki 
Ojca Rusi (czy to nie stąd motyw niepokalanego poczęcia u chrześcijan?). PrzedłuŜenie rodu 
u lu- dów najdawniejszych zawsze było sprawą sakralną. Córki się radują: "Bóg zszedł 
między nas! I będziemy mieli potomstwo! JuŜ przygotowujemy jasełka!" Tak więc dziewica 
Maria nie pierwsza połoŜyła niemowlę do jasełek. O ile ukraińskie Dziewy-Rodzanice były 
zapładniane Duchem BoŜym, to połogi przyjmował Bóg ziemskiego dostatku: "Tu Bóg Wełes 
dwóch chłopaczków przyniósł". Jak widzimy, koncepcja jedności ducha (niebios) i materii 
(ziemi) towarzyszyła juŜ naszym dalekim przodkom. Wiara w boskie pochodzenie narodu 
dawała mu pewność co do jego szczególnej roli historycznej, wychowywała naród godny 
swego rodowodu.  
Mity o swym boskim pochodzeniu mieli i inni: Niemcy (od Odyna), śydzi (od syna boga 
Jahwe) itp. Najdawniejsze nauki o pochodzeniu narodu wyznaczały jego charakter. Na 
przykład, jak pisał Wołodymyr Szajan, mit Remusa i Romulusa (załoŜycieli Rzymu), których 
wychowała wilczyca, uformował wilczy charakter rzymskiego imperium.  
Tak więc tematyka, fabuła, obrazowość dawnej ukraińskiej mitologii w duŜej mierze stanowią 
dziedzictwo jednego indoeuropejskiego systemu mitologicznego, jakkolwiek posiadają 
własne miejscowe rysy i wyraźny ukraiński koloryt. Wiele mitologicznych motywów 
posłuŜyło za kanwę pisarzom-romantykom w ich twórczości artystycznej, w której dawali 
czytelnikowi nie tylko sam mit, ale i własne jego odczytanie. Niestety, nasz czytelnik nie 
zawsze jest na tyle obznajomiony z samą ukraińską mitologią, by widzieć, co jest 
prawdziwym mitem, a co artystyczną fantazją pisarza. Aleksandr Afanasjew nie bez powodu 
stawiał pytanie o celowość współczesnych interpretacji dawnych mitów. Pod koniec XX 
wieku w literaturze pięknej daje się zauwaŜyć nowa fala mitotwórstwa. OtóŜ problem 
komplikuje się i raczej nie naleŜy oczekiwać pewnej odpowiedzi na postawione pytanie. 
Bezdyskusyjne natomiast jest jedno - istnieje pilna potrzeba zebrania i naukowego 
opracowania wszystkich ukraińskich mitów bądź wydania encyklopedii ukraińskiej mitologii.  
 

II. KULTURA RELIGIJNA UKRAICÓW

  

 
CóŜ nam po cudzym bogu  
Swego mamy przy progu.  
[Powiedzenie ludowe]  
 
Kultura Wedyjska NA Ukrainie  
Religijna świadomość Ukraińców kształtowała się na gruncie najdawniejszych wyobraŜeń o 
Wszechświecie, jakie pozostawiły nam w spadku poprzednie cywilizacje - trypolska, 
scytyjska, słowiańska. Duchową świadomość swoich przodków Ukraińcy przekazywali 
następnym pokoleniom w postaci obrzędów, zwyczajów, baśni, pieśni itp.  
Ukraińcy naleŜą do spadkobierców dawnej kultury, która była równieŜ podstawą 
kształtowania się kultur innych narodów: słowiańskich, bałtyckich, germańskich, indyjskich 
czy irańskich, a którą dziś przyjęto nazywać kulturą indoeuropejską. ChociaŜ ma ona takŜe 
inną nazwę - aryjska (w mowach "okających" - oryjska). Nazwy tej uŜywali naukowcy w XIX 

i w początkach XX wieku. Wskutek splugawienia przez Hitlera nazwy Aria, Ariowie znikają 
z naukowego obiegu. Są podstawy, by uwaŜać słowo "Aria" za pierwotną nazwę, jakiej 
uŜywały w odniesieniu do siebie samych narody indoeuropejskie. Słowo to odczytał francuski 
uczony Anquetille du Peron w roku 1771 na steli perskiego króla Darajawausza, który 
nazywał siebie Arią (imię jego współdźwięczy z tym słowem: D-arajawausz): "Syn 
Hystaspesa, Achemenida, Pers, syn Persa, Aria, z Ariów nasienia"17. Ostatnie słowa 
najszerzej określają ród i rasę. Nazwę Ariów spotyka się po wielekroć w Wedach - 
starodawnych księgach, zawierających święte teksty Ariów. Staroindyjskie Arya znaczy 
"szlachetny".  
Spisanie Wed datuje się na II-początek I tysiąclecia p.n.e., chociaŜ w ustnej formie składano 
je znacznie wcześniej. Nazwa Wedy oznacza "wiarygodną wiedzę". Źródłem mitologii 
wedyjskiej są religijne wyobraŜenia aryjskich (indoeuropejskich) plemion. Aryjskie plemiona 
w III-II tysiącleciu p.n.e. rozsiedliły się stopniowo na znacznych terytoriach - od Europy, 
przez Kaukaz i Małą Azję, do Indii. JednakŜe za pierwotną ich ojcowiznę przyjęto uwaŜać 
północne wybrzeŜe Morza Czarnego (Naddnieprze i Naddniestrze). Do tej myśli skłaniają się 
uczestnicy międzynarodowego sympozjum poświęconego problemom etnicznym historii Azji 
Ś

rodkowej18, a takŜe inni uczeni współcześni. Dlatego całkiem uzasadnione jest 

przypuszczenie, Ŝe Wedy mogli układać wychodźcy z Przydnieprza lub ich potomni, którzy 
przesiedlili się do Azji Mniejszej i Indii, i Ŝe dlatego właśnie mitologia wedyjska posiada 
ogromne znaczenie dla rekonstrukcji ukraińskich wierzeń, o jakich świadectwa na piśmie nas 
nie doszły.  
Wedy składają się z czterech zbiorów:  
1. Rigweda - antologia hymnów religijnych,  
2. Samaweda - śpiewnik,  
3. JadŜurweda - modlitewnik i ceremoniał ofiarny,  
4. Atharwaweda - księga zaklęć.  
Na wspólnotę mitologicznej i artystycznej tematyki, imion bóstw, reliktów niektórych 
obrzędów itp. z dawna zwracali uwagę badacze, orientaliści (zwłaszcza znawcy sanskrytu), 
pisarze, etnografowie. Oto co pisze indyjski językoznawca DŜogonnath Czokroborti, który 
przełoŜył na jeden z indyjskich języków Słowo o wyprawie Igora: "Mnie, Hindusa, uderzyło 
ogromne podobieństwo Słowa o wyprawie Igora do staroŜytnych i średniowiecznych 
utworów epickich Indii... Wykryłem w Słowie tyle słów, nad podziw podobnych do 
sanskryckich! Sporo słów to pamiątki zrozumiałe dla Hindusa przy zestawieniu ich ze 
słowami współczesnych indyjskich języków, między innymi i bengalskiego... Ukazało mi się 
wiele wspólnego w kulturach Rusi i Indii. Nawet nie wyobraŜałem sobie, Ŝe przy tej robocie 
czeka mnie odkrycie za odkryciem... Praca nad Słowem była dla mnie dotarciem do nowej 
krainy, nad podziw podobnej do mojej ojczyzny. W Czernihowie słuchałem weselnych pieśni 
obrzędowych Ukraińców - tak dalekie od współczesnych melodii, ale tak bliskie pieśniom, 
jakie do dziś rozlegają się na indyjskich weselach. Wówczas zadałem sobie pytanie: Czy to 
przypadek?"19  
Na to pokrewieństwo wskazywał i Nikołaj Roerich. A wybitny historyk indyjski i komentator 
Bhagawadgity Balgangadhar Tilak uwaŜa, Ŝe osnowy wedyjskiej kultury zostały 
zapoczątkowane właśnie na Ukrainie 12-10 tysięcy lat temu. Podstawy wedyjskiej religii to 
ubóstwianie sił przyrody, pochwała radości Ŝycia, kult przodków. Te główne rysy posiadała 
religia Ukraińców-Rusiczów przed przyjęciem bizantyjskiej wiary - chrześcijaństwa.  
Dla normalnego, w pełni wartościowego Ŝycia człowieka niezbędne jest poczucie radości 
Ŝ

ycia, szczęścia, jakim on cieszy się w nagrodę za cierpienia, cięŜkie trudy codzienne itp.  

Takiemu szczęściu słuŜą święta z ich obrzędami, rytuałami, spotkaniami z rodziną, "z rodem i 
narodem" (powiedzenie Wołodymyra Szajana); towarzyszą temu pieśni, tańce, sakralne 
ognisko, rytualne napoje. W religii wedyjskiej poczucie świętości oznaczało połączenie się 

człowieka z kosmosem. Odczuć siebie jako cząstkę Ŝycia, jako Ŝywą komórkę olbrzymiego 
oceanu kosmicznego, przyjąć pozytywny strumień Ŝyciodajnej energii - tego właśnie pragnie 
dusza ludzka, wcielając się w cielesny organizm człowieka. Bogu poświęcano pieśni, tańce, 
ofiary, uciechy miłosne. Takie było pojęcie świętości jako siły twórczej, co niosła oświecenie, 
energię ciała i ducha, taki był cel świątecznych naboŜeństw. CzyŜ mógł naród o takiej 
humanistycznej kulturze religijnej przyjąć z własnej woli cudze rozumienie świętości jako 
wyrzeczenia się świata, sztuczny ascetyzm, z czego słynęli mnisi-pustelnicy?  
Dla Ukraińców naturalnym zwyczajem była umiejętność utrzymywania ciała w dobrym 
stanie: kąpiel, czysta koszula, niezbędne do tego, by dusza i ciało pozostawały czyste. JakŜe 
mogli Ukraińcy przyjąć świętość greckiego pustelnika, który odziewał się czarno, po kilka lat 
się nie mył, mieszkał w pieczarze, poszcząc, by w ten sposób zbliŜyć się do Boga? CóŜ to za 
Bóg, który wymaga wyrzeczenia się tego Ŝycia, jakie sam darował człowiekowi?  
Nie dziw więc, Ŝe nawet głoszone przez tysiąc lat wyrzekanie się świata nie zdołało wytrawić 
z dusz Ukraińców gorącej potrzeby świętowania, łączenia się we wspólnocie, miłości, 
swobody, kochania Ŝycia. Święto daje człowiekowi podniosłość ducha, bez której staje się on 
duchową kaleką. Człowiek winien Ŝyć synchronicznie z wibracjami kosmosu jako organizm 
rytmiczny. W nastroju świątecznym człowiek odczuwa potrzebę pieśni, rytualnego tańca, 
zabaw ruchowych, udziału w zbiorowej wesołości, które to zachowania zmieniają się 
okresowo w zaleŜności od czasu codziennej pracy. Chaotyczny, nie uporządkowany sposób 
Ŝ

ycia rujnuje ciało i duszę. Ta mądrość odwieczna znana była naszym przodkom, których całe 

Ŝ

ycie było zharmonizowane z kosmicznymi cyklami przyrody. Celem wszystkich świąt, 

przystosowanych do rocznych faz ciał niebieskich, było jednoczenie ciała i duszy człowieka z 
boskimi, kosmicznymi rytmami przyrody.  
Tak przedstawiał się głęboki sens wedyjskich wierzeń wszystkich aryjskich 
(indoeuropejskich) narodów.  
Wiedza o umieraniu i zmartwychwstawaniu niebieskiego Ognia (Światła DadźboŜego) znana 
była na Ukrainie juŜ prawie 10 tysięcy lat temu. Kult Wielkiej Macierzy - naczelniczki rodu 
wszystkich bogów - występował powszechnie juŜ w górnym paleolicie: podobizny tej bogini, 
znalezione przez ekspedycję Walentyna Danyłenki w roku 1974, świadczą wymownie o tym, 
Ŝ

e właśnie z Ukrainy kult ten rozszedł się wśród innych aryjskich ludów. Na malowanym 

przedstawieniu wyraźnie jest widoczna wyszywana koszula Matki Bogów, jej wizerunek to 
znana trypolska spirala, zwana później meandrem.  
Wspólne badania uczonych reprezentujących róŜne dziedziny nauk dowodzą przekonywająco, 
Ŝ

e świat roślin i zwierząt, odzwierciedlony w Wedach, to nasza ukraińska flora i fauna (strefa 

stepowa od Karpat do Donu): dąb, wierzba, brzoza, buk, niedźwiedź, wilk, ryś, osa, pszczoła i 
inne. Wszystko to raz jeszcze potwierdza pochodzenie wedyjskiej kultury właśnie z 
terytorium Ukrainy. Wierzenia dawnych Ukraińców, jak i wszystkich Słowian w ogóle, mogą 
być zrozumiane i rekonstruowane za pomocą indoeuropejskich paraleli.  
 
CHROMY, ŚWIĘTE GAJE,  
POGASKIE NABOśESTWO  
W nauce dotąd brak jest jednego terminu na oznaczenie wiary naszych przodków przed 
przyjęciem chrześcijaństwa. W latopisach zwie się ona pogaństwem, a ludzi wyznających 
inne wiary (tak rodzime, jak i obce) nazywa się poganami. Po raz pierwszy słów tych uŜyto w 
jednym z rzymskich dokumentów w roku 368. Po myśli niektórych uczonych słowa te 
pochodzą od łacińskiego paganus, co znaczyło "wieśniak". Stąd na gruncie ukraińskiej mowy 
uwaŜano takie określenie za coś gorszego, przeciwstawnego dobremu, i miało sens czegoś 
zacofanego, ciemnego, dzikiego itp. ChociaŜ znaczenie tego słowa w mowie ukraińskiej jest 
duŜo szersze i dokładniejsze niŜ łacińskie, przekazuje ono treść tragedii, jaką przeŜyli nasi 
przodkowie. Słowo "pogaństwo" stoi w jednym rzędzie z pojęciami mającymi rdzeń ganii 

han: gana, hańba (osąd, srom); hanyty; pohanytyii ganić; poganiać (zasądzać, łajać, sromić), 
pohany; pohanyn (ten, którego zasądzono, osromiono). Czyli wiara naszych przodków była 
spoganiona (zhańbiona). Jeśli słowem "pogaństwo" powszechnie posługiwali się ruscy 
kronikarze-chrześcijanie, nie oznacza to jeszcze, Ŝe przyjęto ten termin dzisiaj. Niestety, 
wielu rodzimych i zagranicznych uczonych dotąd go stosuje. Ukraińska literatura naukowa 
naszego czasu posługuje się pojęciem "jazycznyctwo". Jego znaczenie równieŜ wymaga 
zbadania, jako Ŝe spotyka się czasem całkowicie przeciwstawne tłumaczenia. Tak na przykład 
Mychajło Dragomanow uwaŜał, Ŝe "jazycznyćkyj" oznacza narodowy, krajowy (czyli 
rodzimy dla narodu)20. Metropolita Iłarion wypowiada inną myśl: według swej etymologii 
oznaczało ono właśnie "cudzą wiarę" (pierwotnie cudzy "język"), czyli to, co u Greków i 
Rzymian "barbarzyńca" (cudzoziemiec)21. Słowniki staroukraińskiej mowy XVII wieku 
ustalają znaczenie słowa "język" jako "naród". Rzecz ciekawa, Ŝe greckie słowo e,Jnio' 
(etniczny) znaczy "plemienny, ludowy, jazycznyćkyj", a pochodzi od słowa e,'Jo 
oznaczającego "zwyczaj". Zgodnie z ESUM (Słownik ety-mologiczny języka ukraińskiego) 
moŜna uogólnić, Ŝe pierwotne znaczenie słowa "jazycznyctwo" to wiara plemienna ludzi 
związanych wspólnym zwyczajem i wspólnym pochodzeniem22.  
Tak więc w słowie tym nie ma nic obraźliwego. Tylko tysiącletnie plugawienie przez 
chrześcijan wierzeń ludowych sprawiło, Ŝe całe pokolenia Ukraińców wstydziły się swej 
własnej wiary, nazywając ją sztucznym terminem "przedchrześcijańska". Termin "wierzenia 
ludu" takŜe nie oddaje istoty pojęcia, gdy mówi się o narodzie, który przewaŜnie jest 
schrystianizowany. Piśmiennych źródeł dawnej wiary pozostało niewiele. Tysiącletnia walka 
chrześcijaństwa z narodowymi wiarami doprowadziła do zniszczenia starodawnych utworów 
pisanych, w których zebrane były ruskie teksty religijne. Pozostały nam tylko negatywne 
opisy pogańskich świąt w latopisach autorstwa mnichów chrześcijańskich. Narodowa pamięć 
zachowała jednak mnóstwo obrzędowych pieśni i tekstów rytualnych formułek, jakie w tych 
dawnych czasach były modlitwami. Wiemy równieŜ, jakie księgi wołchwów były niszczone 
przez Cerkiew: Astrologia, Poczet gwiazd, Gromownik, Kolędnik, Sennik, Wołchownik, 
Putnik, O leczeniu, Trawnik, Zielarz, Kwietnik. Księgi te opowiadały o zjawiskach przyrody, 
o wróŜeniu podług faz Słońca, Miesiąca, według gwiazd i błyskawic, tłumaczyły sny, 
przewidywały pogodę, uczyły rozpoznawać ludzi na podstawie ich zewnętrznego wyglądu, 
mówiły o leczniczych właściwościach roślin itp.  
Medyczne umiejętności scytyjskich i później ruskich wołchwów zadziwiały cały świat 
antyczny. Herodot wymienia wybitnych scytyjskich znachorów-medyków i mędrców: 
Anacharsisa, Anabazisa, Toksarisa. Ostatniemu z wymienionych po śmierci składano ofiary i 
oddawano cześć boską. Te umiejętności naszych przodków kłuły w oczy sługów Cerkwi, 
którzy nie mając nic do przeciwstawienia wiedzy ludu (bo byli przewaŜnie cudzoziemcami w 
naszym kraju), rozprawiali się okrutnie z wołchwami i niszczyli ich księgi.  
Pierwsze wiadomości o jazycznyckiej wierze podał opat Danyło, który przełoŜywszy grecką 
księgę Słowo Grzegorza Bogosłowa, uzupełnił ją materiałami o charakterze miejscowym. 
Dzisiaj ten utwór znamy pod tytułem Słowo św. Grzegorza o bałwochwalstwie. Jak zwykle 
celem tych opisów jest potępienie wiary tradycyjnej. Cenne są natomiast porównania 
ś

wiatopoglądu ruskiego narodu XI-początku XII wieku, całkowicie Ŝyjącego w dwuwierze.  

Następcy wołchwów przez długie jeszcze wieki po chrystianizacji narodu przechowywali 
tajemną wiedzę swych przodków. Niektóre z ich zapisów ocalały, resztę przekazywano z ust 
do ust. I tak nawet w XIX wieku rozpowszechniany był rękopiśmienny apokryf kalendarza 
obrzędów na cały rok ku czci Mokoszy. Teksty tego kalendarza podawały w postaci 
zaszyfrowanej obliczenia "dwanadesiatnyc", czyli dwunastu piątków w roku, kiedy czczono 
Mokoszę (według chrześcijańskiego kalendarza Paraskiewę-Piątnicę). Boris Rybakow pisze, 
Ŝ

e ten kalendarz "reprezentuje znacznie wyŜszy poziom niŜ modły niepiśmiennych bab przed 

ś

więtą Paraskiewą"23. I chociaŜ autor rękopisu ukrył się pod imieniem świętego Klemensa, to 

jest oczywiste, Ŝe on przekazał w spadku po sobie wiedzę ruskich wołchwów, których 
dziedzicem mógł być on sam.  
Cennym źródłem do poznania i rekonstrukcji dawnej wiary ma stać się Księga Wełesowa, 
dotąd mało zbadana, a to wskutek uprzedzeń naukowców, którzy pod naciskiem imperialnej 
Rosyjskiej Akademii Nauk wciąŜ uwaŜają ją za falsyfikat. Aleksandr Puszkin w swoim czasie 
obronił od podobnych napaści Słowo o wyprawie Igora, znalazłszy zręczny argument w tym, 
Ŝ

e nie znany mu jest taki talent, który mógłby dokonać podobnej podróbki. Rzeczywiście, 

czyŜby znalazł się na świecie taki znawca ukraińskiej mitologii, który sfałszowałby (i po co?) 
tak oryginalny zabytek jak Księga Wełesowa? Pisał na ten temat równieŜ profesor 
Wołodymyr Szajan: "Trudno przypuścić, Ŝeby jakiś falsyfikator znał tak dokładnie tyle 
elementów starej wiary i obrzędu"24. Mimo to i dotąd pojawiają się obraźliwe wystąpienia 
przeciw prawdziwości zabytku. Ktoś tam nawet uwaŜa, Ŝe taka podróbka była potrzebna jako 
podłoŜe do większej chwały stalinowskiego imperium25. Uczeni ukraińscy muszą dokładniej 
przebadać pamiątkę, nie oglądając się na moskiewskie "autorytety", i włączyć ją do 
naukowego uŜytku.  
Wiadomości o ruskiej wierze znajdujemy takŜe w pracach cudzoziemskich podróŜników i 
historyków: Al-Masudiego (Złote łąki), Ahmada Ibn Fadlana, Prokopiusza z Cezarei (VII 
wiek), Al-DŜajhaniego (Księga dróg i królestw, IX wiek), Ibn Dasta (Księga dobrych 
skarbów, I połowa X w.) i in. Ponadto mamy opisy słowiańskiej wiary sąsiadujących z 
Rusiczami plemion (Słowian wendyjskich, Lutyków i in.) z czasów juŜ późniejszych (X-XI 
wiek). U tych plemion najdłuŜej zachowała się rodzima wiara, która swą filozofią, 
obrzędowością, jak równieŜ pod względem budowli kultowych była bardzo bliska kulturze 
ukraińskiej. Wszystkie te opisy jako teŜ materiały archeologiczne dają moŜliwość 
rekonstrukcji starej wiary. Na obszarze Ukrainy takie archeologiczne pamiątki stanowią 
grodziska - koło wsi Babyne i Kulisziwka (nad Dniestrem), świętowisko RŜawynśke (w 
Czerniowieckiej obł.), Szumśke (w śytomierskiem), Trypolskie (nad Dnieprem), 
Błagowiszczenśke (nad Desną), Busziwśke (w Winnickiem), Trachtemyriwśke i in.  
Istnieje kilka nazw (słowiańskich i ukraińskich) oznaczających dawne świętowiska: chrom, 
molbiszcze, kapiszcze, kontyna i inne.  
Chromy - cerkiewno-słowiańska forma słowa choromy, co oznacza: długa budowla w 
kształcie kabłąka (półkola), wzniesiona wokół okrągłego majdanku, na którym stoi kapiszcze. 
W takich chromach umieszczano długie stoły z ławami, gdzie mogło zasiąść do rytualnej 
biesiady równocześnie 200-300 ludzi (na przykład w chromie Błagowiszczenśkim koło 
WŜyszcza). Na świętowisku RŜawynśkim o powierzchni 600 m2 choromy mieściły nie mniej 
niŜ 300 osób.  
Zachodniosłowiańskie słowo kontyna być moŜe pochodzi od kont (Ŝywność, jadło, prowiant). 
OtóŜ przy takich naboŜeństwach, po złoŜeniu Ŝertw bogom, wszyscy obecni urządzali 
wspólną zastawę stołu na cześć bogów. MoŜe ono teŜ pochodzić od kant (z łacińskiego), co 
oznacza uroczysty śpiew na cześć bogów.  
Kapiszcze to pierwotnie tylko posąg (idol) bóstwa. Starosłowiańska kap' oznacza "widziadło", 
"przywidzenie", "obraz". Później ta nazwa przeszła i na majdanek, na którym stał posąg. 
Kapiszcza z reguły znajdowały się na górach lub na usypanych w tym celu kopcach. OtóŜ w 
chrześcijańskich dokumentach i latopisach znajdujemy nakazy: "kapiszcza idolskie 
rozkopać", "rozkopać nieczyste kapiszcza" itp. To znaczy: burzyć kopce i wzgórki.  
Miejsce przed posągami, gdzie składano ofiary, nazywa się trebiszcze (ofiarnik). Obok niego 
stali wołchwowie, bogomolcy, uczestnicy rytuału, chór. Znaczenie tego słowa zachowało się 
w ukraińskim treba (nieodzownie potrzeba, tak naleŜy).  
Idol - słowo greckiego pochodzenia, które pierwotnie znaczyło: "wyobraŜenie", "obraz", 
"podobizna" boga, czyli posąg boga. Wraz z chrystianizacją narodu wyraz ten nabrał 
zabarwienia negatywnego, a z czasem stał się przenośnią obiektu pozbawionej rozsądku, 

ś

lepej czci. Synonimami tego słowa są kumir i bowwan. Kumir według badaczy znaczyło 

"olbrzym", a wiąŜe się z etnonimem "Kimmerowie"26. To wydaje się całkiem 
przekonywające, bo kumiry istniały juŜ wtedy, gdy lud Ukrainy zwał się Kimmerami, a jego 
narodowe bóstwa mogły przejąć imię narodu. Takich posągów było mnóstwo, jako Ŝe w 
kaŜdej osadzie, w kaŜdym świętym gaju stały kumiry bogów oraz bohaterów narodu i 
mędrców.  
Bowan równieŜ oznacza "idol", "kumir". JednakŜe sens tego słowa nie jest całkiem jasny. 
Rzeczą interesującą wydaje się porównanie go ze słowem "bowwanić" - widnieć z oddali, a 
takŜe z jego wariantami bowanić, buwanić, co, być moŜe, za dawnych czasów pochodziło od 
być, bywać. W niektórych tureckich językach jednako brzmiące słowa znaczą "bohater", 
"zapaśnik", "siłacz". Chrześcijaństwo pomściło się i na tym słowie, przerabiając je na 
obraźliwe "bołwan" (rosyjski), co poczęło znaczyć "dureń", "jołop", "ladaco".  
Modły u dawnych Słowian odprawiano najczęściej w świętych gajach, w pobliŜu 
zdrowotnych źródeł i czczonych drzew. W świętych gajach nie wolno było rąbać drzew, rwać 
kwiatów, łowić ptactwa, jako Ŝe te lasy i gaje uchodziły za mieszkania bogów. Obok kaŜdego 
chromu z reguły rosły święte drzewa, przewaŜnie dąb, brzoza, lipa, wierzba, wiśnia, a takŜe 
biły naturalne źródła, strumyki. UwaŜano, Ŝe bogowie przebywają w koronach drzew oraz w 
uzdrowicielskich wodach źródeł. AŜ do XI stulecia, póki Cerkiew nie zakazała tego, 
wyobraŜenia świętych drzew często widniały w latopisach. Interesujący opis słowiańskiego 
chromu dał w roku 1159 Herbord, Ŝywotopisarz Ottona, biskupa Bambergu, który był znany 
ze swych okrutnych rozpraw z pogańskimi świątyniami i sługami dawnych kultów. Zburzył 
on cztery chromy tradycyjnej wiary, porąbał posągi bogów, nakazał ścięcie świętego dębu. 
JednakŜe lud ubłagał go, zapewniwszy, Ŝe nikt juŜ nie będzie modlić się przy dębie, a jedynie 
wypoczywać w cieniu jego korony. I święty dąb został uratowany27.  
Sakson Gramatyk w swej Historii Danii daje opis świątyni Ranów na wyspie Rugii (1168). 
Był to chrom Światowida. Zbudowano go jak twierdzę, dostępu do niej broniły ze wschodu, 
północy i południa strome urwiska wymyte przez morze, od zachodu zaś wał obronny. Obok 
chromu biło spod ziemi święte źródło. Chrom, wzniesiony z drewna, zajmował miejsce 
centralne, miał kształt czworoboku pod jedną kopułą pomalowaną na jaskrawy malinowy 
kolor. Ściany chromu zdobiły wykonane z niezwykłym mistrzostwem rzeźby ukazujące 
bogów, znaki symboliczne, amulety, róŜne ornamenty. Posąg Światowida (Świętowita) stał w 
ś

rodku świątyni w ogrodzeniu z czterech słupów i Ŝerdzi poprzecznych u góry, z których 

zwisały niezwykle piękne kilimy, tworzące zasłonę. W czasie naboŜeństwa posąg odsłaniano. 
Miał on cztery głowy zwrócone w cztery strony świata. KaŜda głowa wykazywała portretowe 
podobieństwo z typowymi przedstawicielami tego słowiańskiego plemienia, zwłaszcza pod 
względem uczesania i podstrzygania wąsów. W prawej ręce Światowid trzymał wielki róg, 
słuŜący do corocznych wróŜb o urodzaju, z drogocennego metalu, ozdobiony rzeźbą. Obok 
posągu przechowywano symbole bóstwa: miecz, uprząŜ końską i siodło. Przy świątyni 
utrzymywano białego konia; nikt nie śmiał na nim jeździć: to był święty koń Światowida, 
uŜywany podczas sakralnych obrzędów do wróŜb. U Ranów Światowid był Bóstwem Białego 
Konia (Świtania). Chrom miał własną straŜ 300 doborowych rycerzy konnych. Zdaniem wielu 
badaczy chrom na Rugii był typowy dla wszystkich Słowian, przeto i dla ukraińskich 
plemion.  
Opis podobnego chromu dał równieŜ germański kronikarz Thietmar (975-1018), który brał 
udział w burzeniu świątyń słowiańskiego plemienia Lutyków. Świątynia znajdowała się w 
Radogoszczy, gdzie mieszkańcy, jak zaznacza autor, zawsze byli gościnni, "radzi gościom", 
za co im się "wywdzięczyli" tacy nieproszeni goście. Chrom był drewniany, bogato 
upiększony rzeźbami. KaŜdy obraz bóstwa nosił podpis: imię boga wyrzeźbione w drewnie. 
Jednym z bogów był SwaroŜyc. Adam Bremeński w swej Historii napisanej przed 1076 
rokiem dał przegląd zachodniosłowiańskich plemion. Wśród nich wzmiankował potęŜnych 

Redarów, których stolicę stanowiła Retra. Bóstwem naczelnym był u nich Radogost (jak i u 
Lutyków); jego posąg wykonano z czystego złota i innych kosztowności. W tejŜe pracy 
mamy uwagę o naszym Kijowie ("Chiwe w Rusi"), który "jest rywalem sceptru 
Konstantynopola".  
Opis jednego z chromów nadbałtyckich Słowian podał Al--Masudi: "Świątynia była 
zbudowana z czerwonego koralu i zielonego szmaragdu. Pośrodku niej wznosiła się wielka 
kopuła. W świątyni stał obraz Boga. Jego ręce, nogi i głowa zrobione były z czterech 
rodzajów szlachetnych kamieni: zielonego chryzolitu, czerwonego rubinu, Ŝółtego agatu i 
białego kryształu. A głowa jego była z czerwonego złota. Obok obrazu Boga stał obraz 
dziewczyny blondynki składającej mu ofiarę: kwiaty. Ta świątynia poświęcona była jakiemuś 
mędrcowi, co Ŝył u nich dawnymi czasy" (Złote łąki). Al-Masudi pisze teŜ o tym, Ŝe chrom 
posiadał otwory w pokryciu i nadbudowach zrobione dla obserwacji wschodu słońca, równieŜ 
o cudownie pięknym śpiewaniu, jakie zachwycało cudzoziemskich podróŜników. 
Najdawniejsze chromy budowano, jak widzimy, z drewna, co dawało mistrzom rzeźbiarzom 
szerokie moŜliwości uzmysłowienia najbardziej złoŜonych ornamentów, znaków, napisów itp. 
Drewno, odwieczny symbol roślinnej siły, miało nadto sakralne znaczenie w budownictwie 
ś

wiątyń. Posąg Światowida w Arkonie wykonano z kilku rodzajów świętego drewna.  

W domu Słowianie mieli swe domowe posąŜki rzeźbione z drewna, stawiane na specjalnych 
półeczkach w kącie chaty - boŜnicach; przejęli je w spadku chrześcijanie dla swoich ikon. 
Gdzieniegdzie na Huculszczyźnie zachowały się do dzisiaj figurki Domowniczków, zwanych 
tam Dziadami albo Przodkami.  
Z czasem drewnianą architekturę cerkiewną wyparł materiał trwalszy - kamień, jednak 
pierwotny kształt chromów pozostał typowy - słowiański. Lecz cerkiew wzniesiona na planie 
czworokątnym otrzymywała zwieńczenie nie jednej, ale kilku kopuł. Mimo wszystko obok 
kamiennego budownictwa przez długi jeszcze czas istniały cerkwie drewniane (zwłaszcza na 
Ukrainie Zachodniej).  
Cenną pamiątkę tradycyjnej ruskiej wiary stanowi świątynia Busziwśka, której pozostałość 
znaleziono w rejonie Jampolskim w Winnickiem w roku 1884. Cenną tym bardziej, Ŝe tutaj 
odkryto i rozszyfrowano napisy wyryte na wapiennych bryłach. Są to imiona bogów Peruna, 
Chorsa, kniaziów Olega i Igora, a takŜe imię Ŝercy. Inskrypcje te odczytał w roku 1961 znany 
uczony ukraiński Walentyn Danyłenko. UwaŜa się, Ŝe zapisano je alfabetem zbliŜonym do 
głagolicy, ale charakterem pisma wysoce zindywidualizowanym. Chrom Busziwśky 
zbudowano z kamienia, pokryto dębowym gontem. Składał się z dwóch poziomów, a 
naziemna i podziemna część połączone były pieczarami. Znaleziono tu rytualne ceramiczne 
czasze. Jedynym nie uszkodzonym detalem chromu jest kamienna bryła z przedstawieniem 
sceny składania ofiar: z lewa ścięte drzewo, na którym siedzi kogut (symbol słonecznego 
ś

witania), pod drzewem klęczy Ŝerzec wznosząc do góry rytualną czaszę; z prawa postać 

ś

więtego jelenia. Prawdopodobnie ofiaruje się bogom jelenie mleko. Właśnie na tej 

płaskorzeźbie zachował się pełny napis: "Ja jestem Mirobóg, Ŝerzec Olgowy". Płaskorzeźba 
wykonana po mistrzowsku, w manierze jakby realistycznej, chociaŜ, wytarta przez czas, nieco 
straciła na wyrazistości. Ten portret wołchwa to najrzadsze wyobraŜenie sługi tradycyjnego 
kultu ukraińskiego.  
Znamienitą pamiątką tradycyjnej rzeźby kultowej jest równieŜ posąg Światowida, wydobyty 
w roku 1848 z rzeki Zbrucz, koło wsi Liczkiwci w Tarnopolskiem. Obecnie oryginał 
przechowuje się w Muzeum Archeologicznym m. Krakowa, zaś kopie w Kijowie, 
Perejasławiu-Chmielnickim i Moskwie. Kumir, nazwany zbruckim posągiem, posiada bogatą 
symbolikę całego panteonu. Wyszlifowany przez działanie wody w ciągu kilku stuleci, utracił 
juŜ ostrość niektórych znaków i nie zawsze bywa interpretowany jednakowo przez róŜnych 
naukowców. Zdaniem uczonych idol posiada wyobraŜenia pięciu bogów: Mokoszy, Łady, 
Peruna, Dadźboga i Wełesa. Ten czworoboczny i trójpoziomowy posąg dzieli się na 12 sfer. 

Poziom górny (niebiański) to cztery oblicza bogów pod jedną czapą. Mokosza trzyma w 
rękach rytualny róg, Łada obrączkę, pod Perunem wyobraŜenie konia i zbroi (miecza czy 
szabli), Dadźbóg ma solarny znak w kształcie koła z sześcioma szprychami. Poziom drugi to 
ś

wiat ludzi; tu widzimy swego rodzaju korowód, moŜna go zauwaŜyć tylko obchodząc 

naokoło całą statuę (po jednej z czterech postaci z rozkładaniem rąk w róŜną stronę na 
kaŜdym z czterech boków). To rytuał poświęcony bogom, jaki odprawiają ziemskie istoty. Na 
dolnym poziomie trójlicowy Wełes (na trzech bokach statui) klęczy, trzymając inne światy. 
Ostatnia, dwunasta sfera jest pusta - nie ma w niej Ŝadnych wyobraŜeń (plecy Wełesa?). 
Wszystkie trzy oblicza Wełesa są wąsate.  
O tradycji ukraińskiego naboŜeństwa wiemy jeszcze mniej niŜ o narodowych chromach. Gdy 
ziemia zachowała dla nas pozostałości poburzonych świątyń, to na próŜno szukać dziś 
zapisów dawnych naboŜeństw. Jedna rzecz nie budzi wątpliwości: ludowe pieśni obrzędowe, 
przekazane nam drogą ustnej tradycji ludu, stanowiły niegdyś ofiarne modlitwy, kierowane do 
najwyŜszych bóstw przyrody: zimowe (narodzeniowe) karnawały to dawne czynności 
sakralne. Zaś wiosenne korowody, wielkodzienne korowaje, Rusalia, kupalne ogniska - 
wszystko to elementy tradycyjnej ukraińskiej bogosłuŜby, jaką dziś uwaŜa się za zwykłą 
zabawę ludu. Stare teksty przedstawiają naboŜeństwa dawnych Ukraińców w sposób bardzo 
uproszczony: wystarczy drogimi darami udobruchać bogów, a wtedy moŜna ich prosić o 
wszystko, czego dusza zapragnie. Tak na przykład Ahmad Ibn Fadlan opisuje ofiarę ruskiego 
kupca i jego równoczesną prośbę o sprowadzenie mu dobrego klienta. W rzeczywistości 
dawna wiara posiadała znacznie wyŜej rozwinięty system filozoficzny. Celem naboŜeństwa 
było przede wszystkim oczyścić, napełnić światłem duszę człowieka, zjednać ją z bóstwem, 
przynieść radość, odnowić równowagę ducha, napełnić pozytywną energią.  
Osiągało się to przez złoŜenie ofiary bogu, spoŜywanie rytualnego jadła i napojów w gronie 
rodziców i bliskich, wykonanie obrzędowych pieśni i ogólne weselenie się, a to wszystko 
rodzi pozytywne uczucia, wzbogaca duchowo, czyli daje radość i natchnienie.  
Chrześcijańscy teologowie na wszelki sposób straszyli ludzi tym, Ŝe poganie rzekomo 
składają bogom ofiary z ludzi, dokonując krwawych zabójstw wprost na miejscu ofiarnym. O 
tym znajdujemy niemało przekazów w Biblii. Swych pierworodnych składali w ofierze 
Sabaothowi dawni śydzi, ich sąsiedzi Moabici (teŜ plemię semickie), jak równieŜ niektóre 
narody Europy i Azji28.  
U słowiańskich plemion takich ofiar nie stwierdzono, chociaŜ u Scytów zabicie wroga na polu 
bitwy było dobrym zwyczajem i zapewniało junakowi przejście do kategorii męŜa-
wojownika, czyli osiągnięcie dojrzałości. Natomiast opisany przez kronikarza w Powieści 
dorocznej wypadek złoŜenia bogom na ofiarę cudzoziemca, wikinga Tura, stanowi 
wyolbrzymienie rzeczy. OtóŜ po prostu zabito go za wyszydzanie dawnych zwyczajów 
Rusiczów: kutii, pisanek, uzwaru29. Ten wiking był chrześcijaninem i kronikarzowi, który 
potępił "pogaństwo", taki epizod wydał się na tyle pouczający i przekonywający, Ŝe wniósł go 
do swojego latopisu.  
Zwyczaj składania Ŝertw ze zwierząt: wieprza, białego albo czerwonego koguta istniał na 
Ukrainie od dawna i był elementem świątecznego obrządku przygotowywania wspólnej 
biesiady na cześć bogów. Ludzie spoŜywają mięso zwierząt i dzisiaj, lecz nie składają z tego 
ofiary bogu, przez co wyrządzają szkodę samym sobie, jako Ŝe pozostaje poczucie grzechu. 
Dzięki modlitwie i przestrzeganiu prawideł rytuału jakakolwiek strawa zostaje oczyszczona i 
nie szkodzi człowiekowi.  
Rytualne napoje to najbardziej charakterystyczny element bogosłuŜby, jaki powstał jeszcze za 
czasów indoeuropejskich, był znany Kimmerom i Scytom, pozostały po nim materialne 
pamiątki w postaci dzieł sztuki, jak na przykład złota płaskorzeźba przedstawiająca scytyjskie 
naboŜeństwo na cześć kobiecego bóstwa. Tu w rękach uczestników obrzędu widzimy rogi 
tura słuŜące do picia, takie same jak w opisach słowiańskich świątyń i na zbruckim posągu. W 

kurhanie Czarna Mogiła (Czernihów) znaleziono same rogi rytualne. Jeden z nich ma 60 cm 
długości. Zdobi go złota rytownicza plastyka szerokości 12 cm, a jej treścią jest dawny mit o 
odrodzeniu wiosennego słońca (mit o Kościeju Nieśmiertelnym). Prawdopodobnie taki wielki 
róg, napełniony rytualnym napojem, krąŜył wśród uczestników naboŜeństwa. Pierwsze krople 
ofiarnego napoju wylewało się na ofiarnik, potem pił Ŝerzec i następnie podawał innym 
bogomolcom. W opisie Saksona Gramatyka róg Światowida napełniany był liturgicznym 
napojem raz w roku. Według tego, ile wina zostawało po roku, wróŜono, jaki będzie urodzaj. 
Potem wołchw wylewał resztki napoju na ofiarnik i nalewał nowego na następny rok.  
Przygotowanie liturgicznego napoju było procesem czasochłonnym, odbywało się według 
specjalnych rytuałów i z odśpiewaniem poboŜnych hymnów. Teksty Awesty i Rigwedy 
doniosły do nas najdawniejsze recepty napojów soma i sura. Somę nazywa się napojem 
bogów, a sura to zwykły, "świecki" chmielny napój. Dawni Ariowie mniemali, Ŝe tylko soma 
dawała bogom i ludziom niezwykłą siłę i moc - bogom zapewniała nieśmiertelność, a ludziom 
długi Ŝywot. "Myśmy wypili somę, staliśmy się bezśmiertnymi, sięgnęliśmy światła, 
znaleźliśmy bogów" - śpiewa się w jednym z hymnów. Upojenie się somą doprowadzało 
Ŝ

erców i modlących się do ekstazy, który to stan pobudzenia ducha miał słuŜyć odkrywaniu 

tajemnic boskiej mądrości. Po ukończeniu rytuału Ŝerzec kładł się pod świętym drzewem i 
słuchał szumu jego korony, z czego przepowiadał przyszłość i dawał porady proszącym o nie.  
Uczeni badający recepty somy nie zdołali dojść do zgody co do tego, jaka roślina była jej 
głównym składnikiem. Wymieniano wrzos, rutę górską, grzyby, mleczaj, konopie itp. O 
uŜywaniu konopi przez Scytów pisał Herodot. SłuŜyły do przygotowywania napojów u 
Traków i Irańczyków (Persów). Zebrane rośliny moczono w wodzie, ubijano w stępie albo 
tłoczono z nich sok. Po odcedzeniu mieszano go z wodą, świeŜym i kwaśnym mlekiem i 
dodawano do tego ziaren jęczmienia. Tę mieszankę wystawiano na słońce w celu 
sfermentowania, aŜeby napój nabrał osobliwego smaku i chmielnych właściwości.  
Ukraińcy swoje rytualne napoje przygotowywali na miodzie i nazywali miodem jeszcze za 
scytyjskich czasów. Ale wiadomo teŜ o Ŝertwach ze specjalnie przygotowanych napojów 
mlecznych. Mleko było płynem sakralnym, którym dozwalano nawet gasić gniew Peruna, gdy 
piorun uderzał w chatę (gaszenia poŜaru wodą zabraniano, gdyŜ wybuchał z woli Boga). Do 
rytualnych potraw naleŜały równieŜ korowaje upieczone na miodzie, następnie pieczywo - 
"miodowniki", kasze jęczmienne z ziarna nie łuskanego, z Ŝyta, pszenicy. Nie łuskane ziarno 
słuŜyło do kutii, na zasiewy, do obsypywania młodej pary na ich weselu itp.  
Składanie ofiar bogom przyrody tak dalece było rzeczą codzienną, Ŝe do dziś zachował się 
zwyczaj kładzenia pod drzewem albo na trawie kawałka chleba lub monet podczas zbierania 
ziół leczniczych. Ma to być znakiem wdzięczności człowieka dla świata roślin. Do wody 
wrzucamy miedziaki dla bogini Dany. Ukraińcy mieli powiedzenie: kto składa ofiarę Słońcu, 
ten składa ofiarę swojej duszy.  
 
WARSTWA POGASKIEGO DUCHOWIESTWA  
U wszystkich dawnych wspólnot istniał ostro zarysowany podział kastowy. Duchowieństwo 
ukraińskie posiadało w dawnych czasach takiŜ status jak w Indiach bramini, Ŝercy, 
przedstawiciele wyŜszej kasty. Na Ukrainie wiadomo o kilku nazwach tych ludzi: 
wołchwowie, kudesnyki, Ŝercy, a takŜe czarownicy, widuny, wieszczuny, potworniki, 
znachorzy, a nawet i skomorochy; ci wszyscy pozostawali w związku z religijną 
obrzędowością. Według zwyczaju nazwy te odpowiadały funkcjom pełnionym przy 
czynnościach religijnych. U Ukraińców-Rusiczów, jak i u wszystkich Słowian, istniała swego 
rodzaju hierarchia Ŝerców: kaŜde plemię, kaŜda osada miały swego wołchwa. Naczelnym był 
główny wołchw czy Ŝerzec państwa, który znajdował się przy księciu. Przypuścić moŜna, Ŝe o 
wszystkich waŜnych sprawach księstwa decydowano na radach ksiąŜęcych, w których 
uczestniczyli najbardziej powaŜani wołchwowie.  

Były teŜ i kobiety wołchwynie: w folklorze spotyka się czasem nazwę wołchwa (rodzaj 
Ŝ

eński od wołchw). Kobiety, które umiały leczyć, czarować, przewidywać przyszłość (czyli 

"dokonywać" cudów), zwano potworami, potwornica-mi. Ujemnego znaczenia nabrało to 
słowo dopiero po chrystianizacji kraju, by z czasem w ogóle oznaczać istotę brzydką.  
O nadzwyczajnych zdolnościach i o pewnej znajomości astronomii tych wołchwyń moŜemy 
jedynie snuć domysły. W Kijowie niedaleko samego soboru Sofii znaleziono przęślik z 
napisem: "Potworń praslień", który datuje się na XII-XIII wiek. Fakt, Ŝe ten przęślik 
znaleziono w skarbie wraz ze złotymi i srebrnymi kosztownościami, świadczy, Ŝe był wielce 
ceniony przez swą właścicielkę. Według danych archeologicznych przęśliki zjawiają się na 
Ukrainie juŜ w późnym paleolicie. Znajdywane przęśliki naocznie świadczą o swym 
sakralnym charakterze; nie tylko słuŜyły jako narzędzia pracy, miały równieŜ zastosowanie 
przy obserwacji ciał niebieskich. Niektóre przęśliki noszą na sobie astralne znaki (słońca, 
księŜyca, gwiazdozbiorów) albo kalendarze, a takŜe imienne napisy czy monogramy imienia 
właścicielki, prawdopodobnie jakiejś znacznej osoby30. Obok takich imiennie oznakowanych 
przedmiotów znajduje się takŜe zwykłe przęśliki nie zdobione, uŜywane, jak naleŜy sądzić, 
zgodnie z ich właściwym przeznaczeniem.  
Na potwierdzenie tego, Ŝe przęślik był swego rodzaju "okiem", którym patrzono na słońce i 
księŜyc, Mykoła Czmychow przywołuje ludowe porzekadła: "Z okna w okno - wrzeciono", 
albo "Łysy źrebak przez przęślik patrzy"31. Takie sakralne i lecznicze właściwości widziano 
nie tylko w przęśliku, ale i w innych rzeczach: kamyczkach przedziurawionych w środku 
uderzeniem pioruna, w przedmiotach z metalu, toporkach itp.  
Tak tedy i przęśliki moŜemy uwaŜać za atrybuty wołchwyń czy Ŝercyń tradycyjnych kultów. 
Atrybutami wołchwów były teŜ przedmioty z krzemienia (strzały), amulety w postaci znaków 
solarnych, róŜne symbole, Ŝezły (kije zakończone nasadką). Znana jest nasadka scytyjskiego 
wołchwa - z kilkoma dzwoneczkami zwisającymi na łańcuszkach. Przez uderzenie kijem o 
ziemię lub przy innych ruchach dzwoneczki wydawały melodyjne dźwięki. Prawdopodobnie 
słuŜyły do wzywania dobrych duchów i odstraszania złych sił lub teŜ do jakichś magicznych 
celów.  
WyobraŜeń wołchwów zachowało się do naszych czasów niewiele. Znany jest opisany wyŜej 
portret Miroboga z chromu Busziwśkiego, są teŜ pewne wyobraŜenia w latopisach. Tak na 
przykład w Kronice radziwiłłowskiej pod rokiem 1071 znajduje się miniatura przedstawiająca 
wołchwa w białej długiej szacie z szerokimi rękawami, wyszywanej z przodu wzdłuŜ całej 
zapinki, z szerokim kołnierzem (prawdopodobnie kapiszonem). Jak zwała się ta szata, 
powiedzieć dzisiaj trudno, chociaŜ moŜna przypuszczać, Ŝe starosłowiańskie słowo kob' 
(wróŜenie z lotu ptaka) wiąŜe się z dawną nazwą kapiszona koba, a moŜe teŜ z ukraińską 
nazwą odzieŜy kobeniak, co oznaczało w czasach juŜ późniejszych odzieŜ wierzchnią z 
kołnierzem, ale bez rękawów.  
W latopisach znajdujemy fragmenty wyśmiewające wiarę tradycyjną i zwyczaje, które 
nazywają się "sromnymi" albo "biesowskimi". Dotąd słowo "bies" objaśnia się przez pryzmat 
chrześcijańskiego myślenia: "czart", "siła nieczysta" itp. Starsze znaczenie (indoeuropejskie) - 
"błyszczeć", "świecić". MoŜliwe, Ŝe dawnymi czasy biesami nazywano wołchwów, którzy 
zaświecali (zapalali) rytualne ognisko na ofiarniku. Pokrewne słowa biesić się, biesnować się 
pierwotnie mogły oznaczać stan Ŝerca pod działaniem narkotycznego napoju rytualnego, 
czemu towarzyszyło wróŜenie czy jakieś magiczne zaklinanie (por. nazwy narkotycznych 
roślin: bisyna, bisdrzewo i in.). Z czasem biesami poczęto nazywać wszystkich innowierców 
(muzułmanów, śydów i in.): busurman, basurman, bisurmanin.  
Negatywne znaczenie chrześcijanie nadali teŜ słowu Ŝreć, co pierwotnie znaczyło "składać 
dary bogom" (staroindyjskie ger przeszło w Ŝer i oznacza "gorzeć"), czyli spalać dar na 
ognisku. MoŜliwe teŜ, Ŝe i dŜerło (Ŝereło) oznaczało ofiarnik - miejsce, gdzie przebywa 
bóstwo i gdzie składa się ofiary. Etnografowie bardzo często notują zwyczaj składania Ŝertw 

wprost do wody, zwłaszcza źródlanej.  
Funkcje duchowieństwa były nad wyraz róŜne, jako Ŝe w kaŜdej dziedzinie Ŝycia narodu 
korzystano z porad i pomocy wołchwów, znachorów, czarowników i in. śercy, którzy 
odprawiali naboŜeństwa, kierowali obrzędem i osobiście składali ofiary, baczyli pilnie, by 
ustalone w ciągu wieków rytuały dokładnie wykonywano. Sprawowali kierownictwo 
wszystkich takich uroczystości, jak obrzędowe igry, bogosłuŜby, składanie Ŝertw, tryzny itp. 
Wołchwowie-astronomowie ustalali według oświecenia zorzą nieba teksty modlitw, pory 
orki, siejby i Ŝniw. Bywali wśród nich i tacy, co rozporządzali ogromną siłą magiczną, dzięki 
której mogli wpływać na pogodę. Wołchwowie posiadający taką nadprzyrodzoną moc 
cieszyli się wielkim powaŜaniem u ludu. Gdzieniegdzie zwano ich obłokogonicielami, czyli 
tymi, co umieli za pomocą pewnych magicznych czynności i zaklinań sprowadzać deszcz lub 
wstrzymywać burzę. Do warstwy duchowieństwa naleŜeli teŜ tak zwani chranylnyki (termin 
Izmaiła Sriezniewskiego), wyrabiający talizmany-amulety. WyróŜniało ich znawstwo 
symboli, umieli odczytywać i układać róŜne kosmologiczne kompozycje znaków solarnych, 
lunarnych i totemicznych.  
Szeroko znane na Rusi Kijowskiej fibule (zapinki ze sprzączkami) były nie tylko ozdobą, ale 
takŜe amuletami, talizmanami. Archeolodzy znajdują niemało róŜnych amuletów, 
medalionów, rozmaitych jubilerskich ozdóbek mających tradycyjną symbolikę, którą uczeni 
uznają za "pogańską". Dzisiaj niepodobna odczytać, jaki sens wkładał w swoje symbole autor, 
staroruski mistrz. Wiedza utracona. Niemniej ukraińska sztuka równieŜ po przyjęciu 
chrześcijaństwa długo jeszcze Ŝywi się z niewyczerpanych źródeł ojczystej wiary, której 
symbolikę rozumieli jeszcze pierwsi chrześcijanie. Następne pokolenia uŜywały jej kierując 
się tylko upodobaniami estetycznymi, jako Ŝe przyciągała swą tajemniczością, głęboką 
rodzimością.  
Właśnie w środowisku wołchwów zapisywano starodawne przekazy, mity, tak zwane 
koszcziuny. Jak pisze Izmaił Sriezniewski, koszcziuny bliskie są "baśniom": "Jedni grają, inni 
bają mu i koszcziunią"32. Hudity znaczyło grać na instrumentach muzycznych: fujarkach, 
gęślach. OtóŜ koszcziuny wykonywano z towarzyszeniem muzyki, być moŜe śpiewano je 
albo recytowano, podobnie jak kobziarskie dumy. Koszcziunyk - to był wykonawca tych 
utworów, jakie duchowieństwo chrześcijańskie uwaŜało za bluźniercze, zabronione. Stąd 
poszło dzisiejsze, negatywne znaczenie słowa "koszcziunić", mianowicie "oczerniać 
ś

wiątynię". W dawnej literaturze istnieje kilka wskazówek co do tego, Ŝe koszcziuny 

wykonywano zarówno jako płacze na tryznach, jak i opowiadano niczym kosmogoniczne 
mity, a takŜe słuŜyły jako ruskie teksty religijne. Ciekawa rzecz, Ŝe ruscy ludzie pióra XI-XII 
wieku przekładali greckie słowo m~uJo (mit) na ruskie koszcziuna. OtóŜ mamy wszelkie 
podstawy do tego, by uwaŜać dawnych grajków za poprzedników ukraińskich lirników i 
kobziarzy, zaś ich "koszcziuny" i "baśnie" za wzory do tworzenia ukraińskich kobziarskich 
dum, pieśni, lamentów.  
Na pewno występowały i pisemne teksty religijne, jakie bezlitośnie wyniszczono. O ile nie 
zachowało się z nich prawie nic, to narzędzi pisarskich znaleziono juŜ niemało - są to pisaki z 
kości lub metalu (patyczki z zagiętym i zaostrzonym końcem, czasem z rączkami w postaci 
dziwacznych zwierząt czy zdobniczych przeplatanek). Dzisiaj pojawia się coraz to więcej 
faktów świadczących o tym, Ŝe piśmiennictwo istniało na Rusi Kijowskiej na długo przed 
misją Cyryla. Wobec tych faktów moŜemy z całą pewnością stwierdzać, Ŝe wołchwowie byli 
równieŜ pierwszymi latopiścami. Świadczą o tym równieŜ wyniki prac historyków i 
językoznawców, którzy w kronikach chrześcijańskich znajdują o wiele wcześniejsze zapisy 
przenoszone z dawniejszych notatek religijnych z czasów rodzimej wiary (na przykład 
hipoteza Mychajły Brajczewskiego o latopisie Askolda).  
ś

ercy, wołchwowie, pieśniarze naleŜeli do wyŜszej kasty duchownych, która korzystała z 

autorytetu księcia i cieszyła się szacunkiem całego narodu. Bywali wołchwowie-mędrcy, 

jakich czczono i ubóstwiano nawet po śmierci. Takim był znany ze Słowa o wyprawie Igora 
pieśniarz Wieszczy Bojan, który nawet przez kilka wieków był niedościgłym symbolem 
prawdziwego poety narodowego. Imię Bojan stało się znane w całym świecie słowiańskim: 
syn bułgarskiego cara Borysa I zwał się Bojan, istniała ulica Bojanowa w Nowogrodzie. 
Wiadomo teŜ o wodzu Awarów - Bojanie. W Kronice Liutpranda jest wzmianka o Bojanie, 
który otrzymał wykształcenie w Bizancjum i poświęcił się całkowicie naukom, literaturze i 
muzyce. Przypisywano mu moc zamieniania się bądź w orła, bądź w wilka czy innego 
zwierza. Podobnie postać Bojana rysuje się w Słowie, z czego wynika, Ŝe Ŝył on w XI lub w 
początkach XII wieku. O Bojanie jako o historycznej postaci dowiadujemy się z napisu na 
ś

cianie soboru Sofijskiego w Kijowie, odkrytego w latach sześćdziesiątych. To świadectwo 

jest kupiecką notatką datowaną między rokiem 1068 a 1111: "...kupiła księŜna całą ziemię 
Bojanową i dała za nią siedemdziesiąt grzywien sobolowych, a w tym jest część siedmiuset 
grzywien"33. Cena ta była zbliŜona do rocznego dochodu z siedmiu miejscowości, a ziemia, 
jak moŜemy sądzić, znajdowała się nie opodal Sofii, a więc - na Kijowszczyźnie.  
Jeśli jest to ten sam cieszący się powszechnie sławą pieśniarz Bojan, to moŜemy ujawnić jego 
wysoki cenzus majątkowy oraz wysoką pozycję w ówczesnym społeczeństwie. Cytowanie 
przez autora Słowa strofek Bojana równieŜ świadczy o tym, Ŝe jego utwory ("baśnie" czy 
"koszcziuny") nie tylko śpiewano, lecz i zapisywano. Ponadto wiadomo, Ŝe Anna Jarosławna 
jadąc do Francji w liczbie innych ksiąg zabrała z sobą takŜe Pieśń Bojana34.  
Obok wysokich przywódców duchownych zawsze istnieli funkcjonariusze niŜszego stopnia: 
ci, co podtrzymywali wieczny ogień, doglądali zwierząt ofiarnych, przechowywali dary 
ofiarne, ogłaszali ludowi o zbliŜających się świętach i uroczystościach religijnych, 
sporządzali maski, kostiumy, palice, gwiazdki i inne atrybuty niezbędne w świątecznych 
obrzędach.  
Główna rola w spełnianiu obrzędów przypadała doświadczonym sługom religijnych kultów, 
którzy znali dobrze dawne prawa i zwyczaje i umieli zorganizować zespół osób, aktorów 
ś

wiątecznej dziejby.  

Wyniki badań ukraińskich pisarzy i uczonych - Osypa-Jurija Fed'kowicza, Wasyla 
Szuchewicza, Wołodymyra Szajana - wskazują na to, Ŝe taką rolę odgrywa w ludowych 
obrzędach Huculszczyzny Bereza - przywódca gromadki kolędników w czasie święta 
Narodzenia. Oto jak opisuje rolę Berezy Wołodymyr Szajan: "To ten, co zna wszystkie 
kolędy, wszystkie związane z rytuałem kultowe obrzędy i zwyczaje. On przewodzi grupie 
muzykantów i tancerzy. Tańce nosiły obrzędowo-rytualny charakter i miały uświęcające 
znaczenie dla ziarna i urodzaju. Bereza jest naczelnym kultowym pieśniarzem, chór tylko 
powtarza za nim strofy czy przyśpiewy, podobnie jak za duchowym czy kultowym Ŝercem w 
religiach staroŜytnych. On i kolędnicy cieszą się szacunkiem gospodarzy i całej gminy jako 
nosiciele kultu i mamy teŜ wyraźne dowody, Ŝe on i jego druŜyna byli równocześnie 
kultowym uosobieniem staroŜytnych Bóstw czy kosmogonicznych mocy"35.  
 
CHRYSTIANIZACJA UKRAISKIEGO NARODU  
I PRÓBY DUCHOWEGO WYZWOLENIA  
Chrystianizacja ruskiego narodu, jaką najczęściej utoŜsamia się z Włodzimierzowym chrztem 
Rusi, rozpoczęła się na długo przed oficjalną datą 988 roku. JuŜ od IV wieku misjonarze 
chrześcijańscy przyjeŜdŜali do ruskiego kraju. Dla prestiŜu chrześcijańskiej wiary skorzy byli 
pisać o sukcesach w szerzeniu jej w wielu krajach.  
Bodaj najwcześniejszą wzmianką o chrystianizacji na naszej ziemi jest wiadomość podana 
przez Kwintusa Tertuliana (około 160-222), w której mówi się o ochrzczeniu Scytów i 
Sarmatów. Według wszelkiego prawdopodobieństwa mogło to dotyczyć jedynie 
pojedynczych przedstawicieli tych ludów, a nie ich całości. Spośród pierwszych chrześcijan 
Rusi moŜemy z całą pewnością wymienić Scytę Dionizego Małego, który, wzięty jeńcem do 

Bizancjum, po pewnym czasie został tam ihumenem klasztoru i wsławił się swą mądrością. 
Dionizego nazwano Małym dla uniknięcia pomyłek z mitycznym Dionizym Areopagitą. 
Dionizy Mały prowadził rejestr paschalnych cykli Cyryla Aleksandryjskiego, obejmujący 
okres od 437 po 531 rok. On teŜ zebrał zwód kanonów (kilkaset), dekretów papieskich i 
aktów soborowych znanych pod nazwą Dionisiana.  
Interesująca jest wiadomość podana przez Jana z Nikiu o chrzcie księcia Kija, w źródłach 
bizantyjskich zwanego Kuwratem: "Kuwrat, ksiąŜę Hunów i plemiennik Orchana, był 
ochrzczony i wychowywał się w Konstantynopolu w centrum chrześcijaństwa"36. Napisano 
to w VII wieku. Według Mychajły Brajczewskiego taki fakt był nie tylko moŜliwy, ale i 
prawidłowy.  
Prawdopodobnie wcześniej chrzcili się wychodźcy z naszej ziemi, którzy przebywali w 
Bizancjum, gdzie zmuszały ich do tego okoliczności. Natomiast misjonarze, którzy 
przybywali na Ruś, by głosić wiarę Chrystusa, z reguły spotykali się z niepowodzeniem. Tak 
np. święty Kolumban, misjonarz, w VI wieku odwiedził Scytię-Ruś i usiłował nawrócić 
tamtejszy lud na wiarę chrześcijańską. Spotkało go rozczarowanie i rozgniewał się widząc, Ŝe 
Scytowie nieźle orientują się w zasadach chrześcijaństwa i śmieją się zeń, szczególnie 
dotkliwie wyszydzając święto Osła, na jakim Jezus wjeŜdŜał do Jerozolimy (ustanowione w 
roku 590, ale nie przyjęło się i znikło). Kolumban po powrocie znad Borystenesu37 mówił, Ŝe 
łatwiej ten lud uśmiercić, niŜ przekonać, Ŝe ich rodzima ojcowska wiara jest nieprzyzwoita. 
Bardzo moŜliwe, Ŝe właśnie jako odpowiedź na takie usiłowania cudzoziemców powstało na 
Ukrainie powiedzenie: "CóŜ nam po cudzym bogu - swego mamy przy progu". Jednak o ile 
prosty lud mocno trzymał się swej rodzimej wiary, to góra społeczeństwa (ksiąŜęta, 
bojarstwo, druŜyna ksiąŜęca) często widziała się w trudnej sytuacji i doznawała poraŜki w 
dyplomatycznych negocjacjach z powodu nieprzyjmowania cudzej, chrześcijańskiej wiary, 
jako Ŝe prawie wszystkie międzynarodowe umowy wymagały przysięgi w cerkwi czy w 
pobliŜu świątyń. Dlatego kniaziowie zezwalali na budowanie na Rusi chrześcijańskich 
cerkwi, jakie odwiedzane były przewaŜnie przez cudzoziemskich posłów, kupców, 
ochrzczonych druŜynników - Waregów.  
JednakŜe nie tylko na Rusi budowano chrześcijańskie chromy, w Bizancjum stały świątynie 
ruskich bogów Wełesa i Peruna, gdzie modlili się nasi wojacy, posłowie i kupcy, 
przebywający na obczyźnie. OtóŜ takie było międzynarodowe prawo owych czasów. Dlatego 
ówczesnego istnienia chrześcijańskich cerkwi na ruskich ziemiach nie naleŜy uwaŜać za 
ś

wiadectwo chrystianizacji ruskiego narodu. O jednej z takich cerkwi dowiadujemy się z 

Powieści dorocznej, gdzie pod rokiem 945 umieszczono zapis o cerkwi Św. Ilii, "co jest nad 
ruczajem przy końcu Pasynczej Biesiady, bo to była cerkiew katedralna, a wielu Waregów i 
Chazarów było chrześcijanami"38. Kronikarz sam wyjaśnił, po co zbudowano tę cerkiew. 
JednakŜe nazwa "Pasyncza Biesiada" wywoływała liczne dyskusje w gronie historyków. 
Wysuwano przypuszczenia, Ŝe pasynkami zwano część druŜynników ksiąŜęcych i Ŝe to od 
nich poszła nazwa Biesiady. Ale interesujące byłoby odkrycie, co to takiego owa Biesiada. 
Przypuszcza się, Ŝe chodziło o posterunek straŜniczy na brzegu rzeki (wariant nazwy 
"Posterunkowa Biesiada"). Zapewne była to jakaś budowla w kształcie altanki (besidki), jaką 
raczej moŜna by uznać za tradycyjną budowlę kultową. Tym bardziej Ŝe jej nazwa 
współbrzmi z biesami, bisami (wołchwami czy kumirami). Konstrukcja dawnych chromów 
takŜe przypomina kształt altanki - kilka słupów pod dachem, ławy dla biesiadników.  
W roku 860, zdaniem Mychajły Brajczewskiego, został ochrzczony ksiąŜę Askold. 
Bizantyjskie źródła zawierają wzmiankę o tym, Ŝe imperator Bazyli I Macedończyk zawarł 
traktat z Rusią Kijowską, pod warunkiem wszak, Ŝe Rusy przyjmą chrzest.  
Chrzest księŜnej Olgi przez długi czas datowano na rok 954, chociaŜ istnieje dość 
argumentów przemawiających za datą o wiele wcześniejszą. Olga mogła być ochrzczona 
razem ze swoim męŜem księciem Igorem w roku 944, po jego wyprawie na Bizancjum, czyli 

przed tragicznymi wypadkami w ziemi Drewlan. Śmierć Igora mogła być sprowokowana jego 
chrztem, w czym druŜynnicy widzieli odstępstwo od wiary39. Fakt, Ŝe część Rusów została 
ochrzczona w 944 roku, zapisany został w traktacie Igora z Grekami: "My zaś, ilu z nas się 
ochrzciło, przysięgamy na cerkiew świętego Ilii"40.  
W roku 945 Igor wyrusza po daninę z ziemi Drewlan, a to pod naciskiem pogańskiej części 
swej druŜyny, jaka uskarŜa się, Ŝe "otrocy Sweneldowi" (czyli Waregowie z druŜyny, 
przewaŜnie chrześcijanie) są dobrze ubrani i bogaci, a oni (Rusy) - "goli". Wziąwszy daninę 
Igor zwalnia (?) druŜynę i zostawszy z niewielkim oddziałkiem Ŝąda nowej daniny. Drewlanie 
zabijają Igora i jego wojów. Teraz powstaje pytanie - po co Olga, będąc juŜ chrześcijanką, 
dokonuje krwawej zemsty - według pogańskiego zwyczaju? Co więcej, jak wynika z latopisu, 
sama zemsta, usypanie kurhanu i tryzna na nim były juŜ w tym czasie zjawiskiem 
archaicznym i wspaniałym, na miarę pogrzebów scytyjskich władców. Okrucieństwo księŜnej 
było jakby jakąś demonstracją: na mogile księcia (włodarza tych ziem) zabija się pięć tysięcy 
Drewlan (jego poddanych, sług). CóŜ to jest, jak nie chęć pokazania okrucieństwa pogańskich 
zwyczajów? Jak zwykle, liczba straconych mogła zostać zawyŜona przez latopiśca. Ale 
Drewlanie długo pamiętali tę tragedię, przez wieki całe wplatając w kosy Ŝałobne paski i 
wyszywając koszule nitkami przewaŜnie ciemnego koloru. Prawdopodobnie świątynię 
Szumśką w śytomierskiem zbudowano ku czci zabitych, co roku odprawiając tam 
pominkowe obrzędy. Kronikarz, uwaŜając Olgę za prekursorkę chrześcijaństwa na Rusi, nie 
potępia księŜny, prawdopodobnie zdawało mu się pouczające porównanie takich 
"pogańskich" zwyczajów z chrześcijańskimi. Opowieść o chrzcie Olgi z ręki samego 
Konstantyna Porfirogenety wydaje się niektórym badaczom nieprawdopodobna, gdyŜ udała 
się ona do Bizancjum w roku 955 juŜ w towarzystwie swego kapelana. Dyplomatyczne 
rozmowy Olgi z imperatorem nie dały poŜądanego rezultatu, ile Ŝe Rusi narzucono wasalne 
warunki. Olga wróciła do domu niezadowolona i przestraszona: "Moi ludzie poganie i syn 
mój - oby ustrzegł mię Bóg od wszelkiego zła"41.  
Jest pewna prawidłowość w tym, Ŝe jednymi z pierwszych w przyjmowaniu chrześcijaństwa 
na Ukrainie-Rusi byli właśnie ksiąŜęta: Kij, Askold, Igor, Olga, Jaropełk (?), Włodzimierz. 
Rachuby Bizancjum i Rzymu były jasne: na początek nakłonić do chrztu władców ziem 
sąsiednich, a potem - swobodnie szerzyć swą "międzynarodową" wiarę wśród wszystkich 
narodów. Tak widziała im się droga do panowania nad światem. Właśnie dlatego w 
większości międzynarodowych traktatów tych czasów stawia się warunek chrztu księcia i 
jego druŜyny albo całego kraju.  
Co zmusiło Olgę do przyjęcia chrześcijaństwa - nie wiemy. Być moŜe była pod naciskiem 
druŜyny, której znaczna część składała się z najemnych Waregów, juŜ chrześcijan. Sam 
wojewoda Sweneld, wychowawca jej syna, był chrześcijaninem, przy tym człowiekiem 
podstępnym i okrutnym.  
Ś

więtosław - ksiąŜę-wojownik, którego Mychajło Hruszewski nazwał "ZaporoŜcem na 

tronie", był oddany swej ziemi i rodzimej wierze. Olga usiłowała nakłonić syna do przyjęcia 
wiary Chrystusowej, ale on się wymawiał, odpowiadając: "DruŜyna moja śmiać się będzie". 
Tak tedy, jak pisze kronikarz, on "nie posłuchał matki i dotrzymywał pogańskich 
zwyczajów", a takŜe "oprócz tego gniewał się na matkę"42. Te skąpe kronikarskie 
wiadomości nie dają rzeczywistego obrazu ówczesnych stosunków w ksiąŜęcym środowisku.  
Czemu Świętosław gniewał się na matkę? W Pierwszym latopisie nowogrodzkim jest zapis o 
tym, Ŝe Olga nakazywała "nie urządzać tryzny po sobie - miała bowiem potajemnie swego 
prezbitera". Czemu tego prezbitera (chrześcijańskiego duchownego) Olga trzymała 
"potajemnie" i po co by ona zakazywała urządzania jej tryzny, gdyby wszystkim było 
wiadomo, Ŝe ona nie jest juŜ poganką i ma być pochowana jak chrześcijanka?  
W Latopisie joachimskim była wzmianka o jednym z bojów Świętosława z Bizancjum, 
zakończonym utratą druŜyny księcia - "wszystko wojsko zgubił". Prawdopodobnie jeden z 

wołchwów, jacy zawsze towarzyszyli druŜynie w wyprawach wojennych, wskazał księciu 
przyczynę poraŜki: wielu z druŜyny było Waregami - chrześcijanami, i ruscy bogowie 
odwrócili się od wojska. Jak pisze Wasilij Tatiszczew, Świętosław rozkazał druŜynnikom-
chrześcijanom oddać pokłon ruskim bogom, ci jednak nie posłuchali. Latopisiec opisuje 
gniew Świętosława: "Tak się rozwścieczył, Ŝe nawet jedynego swego brata nie oszczędził", 
"strasznie na prezbitera się złościł", "posłał do Kijowa z rozkazem chromy chrześcijan 
zburzyć i spalić. I sam wkrótce poszedł, chcąc wszystkich chrześcijan wytracić"43.  
Całkiem naturalne byłoby przypuszczenie, Ŝe wróciwszy do Kijowa, Świętosław zabronił 
matce demonstrować otwarcie swą wiarę. To właśnie zmusiło ją do trzymania w tajemnicy 
chrześcijańskiego duchownego. Nie całkiem zrozumiałe jest zwrócenie się Olgi do 
niemieckiego króla Ottona I z prośbą o przysłanie na Ruś duchownego. Na tę prośbę 
przyjechał do Kijowa w 962 roku katolicki biskup Adalbert. Nie wiadomo, jaki cel miała ta 
misja i czy udało się go osiągnąć. Bowiem wszystkich towarzyszy biskupa zabito, a on sam 
ledwie się uratował od gniewu ruskich ludzi.  
Jak pisze kronikarz, w ostatnich latach swego Ŝycia Olga Ŝyła skromnie jako księŜna-wdowa, 
babka swych wnuków. Z pewnością nie była juŜ osobą czynną politycznie, trudno teŜ nazwać 
ją "poranną zorzą chrześcijaństwa" - tę aureolę otrzymała później. Być moŜe odczuwała w 
duszy głęboką tragedię i pragnienie, by przynajmniej wnuki jej przyjęły naukę chrześcijańską. 
Czy nie pokładała tych nadziei w biskupie Adalbercie? Ołeksandra Jefymenko, nie podając 
ź

ródeł, pisze, Ŝe Jaropełk (syn Świętosława) został ochrzczony przez jakiegoś katolickiego 

misjonarza44. MoŜliwe, Ŝe był nim Adalbert. Historycy współcześni godzą się z faktem 
chrztu Jaropełka, motywując to tym, Ŝe jego matka, księŜniczka węgierska, była jakoby 
chrześcijanką. RównieŜ Ŝona Jaropełka, Greczynka, swego czasu zakonnica, była 
chrześcijanką. Prawdopodobnie pragnieniem wszystkich trzech kobiet (w tym babuni Olgi) 
było ochrzczenie Jaropełka.  
Nieco dziwna wydaje się kronikarska wiadomość z 1044 roku: "Odkopano dwóch kniaziów, 
Jaropełka i Olega, syna Świętosława. I ochrzczono kości ich, i złoŜono je w cerkwi 
Bogurodzicy we Włodzimierzu"45. Ten zapis o świętokradzkim akcie potomków często 
budzi wątpliwość co do chrześcijaństwa Jaropełka. Mychajło Brajczewski pisze, Ŝe 
chrześcijańska praktyka nie znała obrzędu chrzczenia zmarłych: przystąpienie do Chrystusa 
uwarunkowane było świadomym wyraŜeniem woli. W omawianej sprawie, jak domyśla się 
historyk, odpowiedź moŜe być tylko jedna - "zniekształcenie tekstu"46.  
JednakŜe przywołamy jeszcze jeden fakt z późniejszej historii. W roku 1636 podobnego 
ś

więtokradztwa dopuściła się fanatyczna katoliczka Anna Alojza Ostrogska z kośćmi swego 

ojca księcia Aleksandra Ostrogskiego, który za Ŝycia był prawosławnym. W nocy z 
Wielkiego Piątku na Sobotę wtargnęła do cerkwi, w której stały sarkofagi rodu Ostrogskich, 
poleciła jezuitom otworzyć trumnę i przechrzcić prochy. W Latopisie ostrogskim zapisano o 
tym: "A księŜna kości przemyła, wonnymi ziołami przełoŜyła. Jezuici ochrzcili kości wedle 
swojej wiary i wodą pokropili i imię zmienili na Stanisława"47.  
Prawdopodobnie coś takiego mogło się stać i w XI wieku, kiedy rozłam między Kościołami 
rzymskim i greckim był oczywistością; Jaropełka ochrzcił katolicki duchowny, dlatego 
przenosząc kości do prawosławnego chromu, ochrzczono je ponownie. Przechowanie się 
kości moŜliwe było jedynie dzięki temu, Ŝe pogrzeb odbył się nie pogańskim zwyczajem 
przez spalenie, lecz po chrześcijańsku, jako pochówek w ziemi.  
Olga zmarła w roku 969, pochowana jak chrześcijanka. W 1007 roku jej grobowiec 
przeniesiono do cerkwi Dziesięcinnej, gdzie stał aŜ do nadejścia Mongołów, kiedy, jak się 
przypuszcza, uległ grabieŜy.  
Ś

więtosław, ten ostatni pogański ksiąŜę Rusi-Ukrainy, spędził swój krótki Ŝywot na ciągłych 

wyprawach i bojach, przestrzegając rodzonej wiary.  
Młodszy syn Świętosława Włodzimierz zagarnął tron Kijowa, wyszedłszy zwycięzcą w 

bratobójczej wojnie. Sprzeczności w jego poczynaniach, a takŜe fakty historyczne nie 
pozwalają na nazwanie go z całym przekonaniem ani ostatnim pogańskim, ani pierwszym 
chrześcijańskim księciem. W roku 980 zbudował on na Górze Perunowej panteon rodzimych 
bogów, który sam po ośmiu latach rozkazał zburzyć. Przejście Włodzimierza na 
chrześcijaństwo było nie tylko zdradą tradycyjnej wiary przodków, ale swego rodzaju 
kapitulacją przed Bizancjum, świadectwem ideowej poraŜki. Co popychało naszych kniaziów 
do szukania innej (cudzej) wiary - na to pytanie wielu historyków nie daje przekonywającej 
odpowiedzi. Zasadnicze rozwaŜania sprowadzają się przewaŜnie do tego, Ŝe jakoby stara 
wiara juŜ się przeŜyła, była prymitywna, nie czyniła zadość potrzebom klasowego 
społeczeństwa itp. Takie wyjaśnienia wydają się dzisiaj upraszczaniem zagadnienia. 
Wiadomo, Ŝe u zachodnich Słowian wiara tradycyjna przetrwała jeszcze przynajmniej dwa 
stulecia, póki przemoc nie zburzyła świątyń i nie usunęła wołchwów. Dziś znane są fakty, Ŝe 
narodów, które przechowały swoje tradycyjne wierzenia, w Ŝaden sposób nie moŜna zwać 
zacofanymi czy niekulturalnymi (część ludności Ameryki, Australii, Chin, Afryki, Japonii i 
in.).  
Mało znany jest fakt przyniesienia na Ruś islamu, o czym relacjonował arabski pisarz Al-
Marwazi:  
"W taki sposób wychowywali się aŜ do czasu, kiedy stali się chrześcijanami w jednym z 
miesięcy trzechsetnego roku. A kiedy przyjęli chrześcijaństwo, to religia stępiła ich miecze, a 
wiara zamknęła im dostęp do ich zwykłego zajęcia i powrócili do cięŜkiego Ŝycia i do biedy, i 
zmniejszały się ich środki utrzymania.  
Wtedy zechcieli stać się muzułmanami, aŜeby dozwolone im były najazdy i wojna święta i 
aby powróciło to, co było przedtem.  
Posłali wówczas posłów do władcy Chorezmu: czterech ludzi z najbliŜszego otoczenia ich 
króla, mają bowiem niezaleŜnego króla, który zwie się Władymir (Wla-d.mi -r), podobnie jak 
król Turków zwie się chakan, a król Bułgarów - bołtawar (b.l.tu-).  
I przybyli posłowie do Chorezmu i powiedzieli, po co ich przysłano. A chorezmszach 
ucieszył się słysząc, Ŝe postanowili przyjąć islam, i posłał im ludzi, aby nauczyli ich 
przepisów islamu. I przyjęli islam"48.  
Zdarzenie to historycy datują na połowę lat osiemdziesiątych X wieku. JednakŜe islamizacja 
nie pozostawiła na Ukrainie Ŝadnych śladów, prawdopodobnie po prostu nie przyjęła się jako 
całkiem obca ludowi i niezrozumiała. Być moŜe był to jeszcze jeden nieudany eksperyment 
Włodzimierza po utworzeniu przezeń panteonu bogów narodowych, a moŜe teŜ arabski pisarz 
miał na myśli jedynie poselstwo ruskiego księcia, który rozsyłał posłów na poszukiwanie 
wiary. Pisząc zaś o przyjęciu islamu Arab mógł wziąć Ŝyczenie za rzeczywistość.  
Legendy o ochrzczeniu Włodzimierza i całego narodu są w rozmaitych źródłach na tyle 
róŜnorodne, wykazują tak wiele niezgodności, Ŝe wywołały niedowierzanie juŜ historyków 
XVIII-XIX stulecia. Opisywano te zdarzenia przewaŜnie w 100-200 lat po Włodzimierzu. 
Cechuje te legendy naiwność i nieznajomość przedmiotu u kronikarza, który przypisuje 
księciu brak inicjatywy, niezdecydowanie, a nawet niedostatek wykształcenia. Niezrozumiały 
wydaje się powód jego wyrzeczenia się starej wiary i prymitywna przyczyna wyboru właśnie 
greckiej (jakoby dla przepychu jej obrzędów i wystroju cerkwi). Wiemy, Ŝe tradycyjne ruskie 
chromy zdobione były nie gorzej greckich, a i obrzędy miały oryginalne, z wyraźnie 
opracowanym liturgicznie naboŜeństwem. Mychajło Brajczewski jest zdania, Ŝe kronikarska 
opowieść o wyborze wiary, teologiczne rozwaŜania latopiśca oraz opis chrztu Rusi mają 
całkowicie "karykaturalny charakter".  
Jeszcze mniej wzmianek o tym epokowym dla naszej historii akcie znajdujemy w obcych 
ź

ródłach. W spisie diecezji ułoŜonym za Konstantyna Porfirogenety (około 944 roku) Ruś 

występuje pod numerem 60. To potwierdza hipotezę o chrzcie Igora i Olgi mniej więcej w 
granicach powyŜszej daty.  

W jednym z rękopisów Biblioteki Watykańskiej sporządzonym w roku 1350 widnieje 
malowany obrazek chrztu Rusi. WyobraŜa biskupa i cerkiewnego funkcjonariusza nad 
brzegiem rzeczki. Rusicze stoją czekając swej kolejki, jeden z nich - w wodzie. Miejscowość 
podobna do wzgórz Kijowa. Obrazek chrztu Rusi umieszczono po wiadomości o 
chrystianizacji Bułgarów i przed doniesieniem o wojnie 889 roku. Wszystkie obrazki w tym 
latopisie zamieszczono ściśle według chronologicznego następstwa. Tak więc kronikarz 
sytuuje chrzest Rusi w okresie 36 lat (między rokiem 853 i 889). Odpowiada to danym 
greckich chronografów, którzy stwierdzają, Ŝe rzecz odbyła się za panowania Michała49.  
W czasie od Askolda do Włodzimierza widzimy ciągłe zamieszki, powodowane zmianą 
wiary, oraz nagłe zwroty: od pogaństwa do chrześcijaństwa i na odwrót. Chrześcijanina 
Askolda zmienia poganin Oleg, a po jego śmierci przychodzą chrześcijanie Igor z Olgą, a po 
nich - poganin Świętosław, chrześcijanin Jaropełk, poganin Włodzimierz przyjmuje wiarę 
Chrystusa. Siedemkroć w ciągu stulecia zmienia się wskutek zmian religii polityka 
państwowa. Jak się tu nie pogubić, jak nie utracić godności ludzkiej, zachować równowagę 
ducha, odnaleźć słuszną drogę?  
Powiedzenie ludowe głosi: "Czyja siła, tego i prawda". KsiąŜę Włodzimierz utrzymywał 
chrześcijaństwo w Kijowie siłą miecza i ognia. Wierni mu wojewodowie Dobrynia i Putiata 
czynili to samo w Nowogrodzie. I chociaŜ po wiekach pisze kronikarz, Ŝe w dniu chrzczenia 
"widać było wielką radość na niebie i na ziemi", to i on nie zapomina zaznaczyć, Ŝe Peruna 
opłakiwali "ludzie niewierni", gdy rozkazał Włodzimierz "przywiązać go do końskiego ogona 
i włóczyć z Góry Boryczewym Zjazdem do rzeczki i dwunastu ludzi przystawił, by bili go 
kijami. I robili to nie jako drzewu, co odczuwa, lecz ku zniesławieniu biesa"50.  
RównieŜ sam nakaz chrzczenia ludzi wygląda u latopiśca bynajmniej nie demokratycznie: 
"Włodzimierz rozesłał po całym mieście swych posłańców z wezwaniem: ÁJeśli kto nie stawi 
się jutro u rzeki - bogaty czy ubogi, czy starzec, czy rab - ten moim nieprzyjacielem będzie7". 
Dalej czytamy raŜące swym cynizmem zdanie: "Usłyszawszy to, ludzie z radością szli, 
radując się, i mówili: ÁGdyby to nie było dobre, to ksiąŜę i bojarzy nie przyjęli by tego7".  
Bardziej dokładny obraz chrystianizacji, ale w Nowogrodzie, podał Latopis joachimski. 
Opowiada się w nim, Ŝe nowogrodzianie, dowiedziawszy się o zamiarze Dobryni ochrzczenia 
ich, sprzysięgli się na wiecu, Ŝe nie wpuszczą jego wojska do miasta i nie dadzą "obalić 
idoli". Przygotowali przy mostach dwie ogromne kupy kamieni, tak jakby na prawdziwego 
wroga. Na czele obrońców stanął wołchw "wyŜszy nad Ŝercami Słowian Bogomił złotousty, 
dlatego zwany Słowikiem". Nowogrodzki tysięcznik Ugoniaj jeździł po mieście krzycząc: 
"Lepiej nam umrzeć, niŜ dać naszych bogów na zbezczeszczenie". Ludność, uniesiona 
gniewem na Dobrynię, zburzyła jego dom, usunąwszy wpierw jego rodziców. Wtedy Putiata 
(tysięcznik Włodzimierza), nająwszy 500 ludzi u rostowców, nocą opłynął miasto od tyłu na 
łodziach i wdarł się do Nowogrodu. Poczęła się okrutna "rąbanina" nowogrodzian, których 
było pięć tysięcy, z wojskiem Putiaty. Nowogrodzianie poczęli burzyć cerkiew Przemienienia 
Pańskiego i rabować domy chrześcijan. Nad ranem przyszedł Putiacie na pomoc Dobrynia ze 
swoim wojskiem i polecił palić domy nowogrodzian. Wtedy ludzie pobiegli do swych domów 
i bój ustał.  
Dobrynia nakazał swej druŜynie "idole potłuc, drewniane popalić, a kamienne rozbijać i 
wrzucać do rzeki; i była u niewiernych rozpacz wielka. MęŜowie i kobiety, patrząc na to, ze 
łzami i szlochaniem wielkim błagali, by nie burzyć, bo to są ich prawdziwi bogowie"51. 
Poczęto ogłaszać, Ŝeby ludzie szli się chrzcić. Tych, którzy nie posłuchali, Ŝołnierze wlekli 
przemocą do rzeczki i tam ich chrzcili. Powstało wówczas powiedzenie: "Putiata chrzci 
mieczem, a Dobrynia ogniem"52.  
Przypuszcza się, Ŝe pod koniec swego Ŝycia Dobrynia miał wyrzuty sumienia z powodu 
swych bezeceństw. OtóŜ z punktu widzenia moralności taka wojskowa słuŜba u księcia traciła 
swój szlachetny charakter - walka z własnym narodem w Ŝadnej mierze nie była walką o 

sprawiedliwość. W folklorze zachowały się przekazy o tym, Ŝe Dobryni zdarzało się słyszeć 
płacz matek i dzieci, bezlitośnie przezeń osieroconych. Jedna z północnoruskich bylin 
rozpoczyna się lamentem Dobryni, który skarŜy się na rodzoną matkę: "Po coś ty mnie, 
nieszczęsnego Dobryniuszkę, porodziła?...", a dalej idą jego Ŝale:  
 
Ja Dobrynia nie jeździłbym po pustym polu,  
Ja Dobrynia nie zabijałbym niewinnych dusz,  
Nie przelewałbym krwi na próŜno,  
Nie łzawiłbym Dobrynia ojców-matek,  
Nie wdowiłbym Dobrynia młodych Ŝon,  
Nie skazywał na sieroctwo dzieciątek53.  
 
Według ludowych podań Dobrynia z rozpaczy przywiązał sobie kamień do szyi i utopił się w 
jeziorze Ilmeń. Nie wiemy, w jakim stopniu prawdziwe są takie wiadomości, jednakŜe ich 
wydźwięk moralny zyskał wśród ludu całkiem naturalne określenie.  
Być moŜe współcześni, naoczni świadkowie wypadków pozostawiliby nam dokładniejsze 
wiadomości o prawdziwych rozmiarach przemocy wobec tradycyjnej wiary, gdyby nie 
periodyczne przeredagowywanie naszych latopisów, z których usuwano niewygodne dla 
rządzących zapisy i wstawiano te, jakie były potrzebne tym czy innym politycznym 
przywódcom. Na początku XI wieku Ruś miała juŜ swoich państwowych działaczy 
wychowanych w duchu chrześcijańskim, dlatego teŜ zaistniała potrzeba stworzenia legend o 
triumfalnym pochodzie chrześcijańskiej wiary na Rusi. Badacze podkreślają wiele 
sprzeczności w kronikarskich zapisach o tych wypadkach.  
Jedną z takich sprzeczności jest pomieszanie imion: imiona patriarchy Focjusza i metropolity 
Michała, którzy jakoby ochrzcili synów Włodzimierza i całą Ruś Kijowską, wymieniane są 
pod rokiem 988. JednakŜe ci ludzie Ŝyli sto lat przed tą akcją. Prawdopodobnie kronikarze w 
myśl czyichś poleceń starannie zmieniali imiona ksiąŜąt (Włodzimierza zamiast Askolda), 
zapominając przy tym zmienić imiona patriarchy i metropolity, być moŜe z tej prostej 
przyczyny, Ŝe nie wiedzieli, jacy to święci ojcowie chrzcili Ruś za Włodzimierza.  
Któremuś z potomków Włodzimierza zachciało się przyznać pierwszeństwo w ochrzczeniu 
Rusi właśnie swemu przodkowi. Za zainteresowanego taką podróbką uwaŜa się Mścisława, 
syna Włodzimierza Monomacha, praprawnuka Włodzimierza Świętego. Mścisław, będący 
"waregofilem", wniósł do latopisu takie wareskie elementy, które później stały się powodem 
mnóstwa przykrych nieporozumień w kwestii wareskiego jakoby pochodzenia Rusi.  
Słowo o prawie danym przez MojŜesza, o łasce oraz o prawdzie... Iłariona przedstawia 
Włodzimierza jako tego, który oświecił Ruś, godnego kanonizacji. Była to kampania 
ideologiczna wszczęta jeszcze przez Jarosława Mądrego i mająca na celu wytworzenie kultu 
ś

więtych narodowych. Deformacja prawdziwych historycznych wiadomości o chrystianizacji 

Ukrainy-Rusi przekształciła tragiczne wypadki całego stulecia (albo nawet kilku stuleci) w 
jednorazowy triumfalny akt, dokonany przez jednego człowieka.  
W sposób bardzo niejasny przedstawione są w latopisach próby wołchwów przywrócenia 
tradycyjnej ruskiej wiary. Wielu badaczy charakteryzuje je z chrześcijańskiego punktu 
widzenia jako "przewrót", "pogańską reakcję", "antychrześcijański terror" itp.  
Jednym z pierwszych powstań zapisanych przez kronikarza było wystąpienie wołchwów w 
Suzdalu w roku 1024: "Kiedy się dowiedział Jarosław o tych wołchwach, przyszedł do 
Suzdala i pojmał tych wołchwów, i jednych wygnał, drugich stracił"54.  
Przyczyną powstania wołchwów w roku 1071 był szereg poraŜek ruskich wojsk w wojnie z 
Połowcami, najście Polaków na Ruś, powstanie ludu w Kijowskiem, Rostowskiem i innych 
miejscach: "I powstał zamęt w mieście, i wszyscy dawali jemu (wołchwowi) wiarę, i chcieli 
pobić biskupa. Biskup zaś, wziąwszy krzyŜ i oblókłszy się w szaty liturgiczne, stanął i rzekł: 

ÁJeśli kto chce dać wiarę wołchwowi - niech idzie za nim, a kto wierzy w Chrystusa - niechaj 
idzie za mną7. I rozdzielił się lud na dwoje: kniaź natomiast Gleb i jego druŜyna stanęli przy 
biskupie, a wszyscy inni ludzie przy wołchwie, i wszczął się bardzo wielki zamęt. Wówczas 
Gleb, wziąwszy topór pod połę, podszedł do wołchwa... wyjąwszy topór, rozpłatał go"55.  
Przyczynę powstania latopisiec tak dalece sprymityzował, Ŝe nie wydaje się wiarygodna: 
wołchw miał mówić, Ŝe wie on wszystko, lŜył wiarę chrześcijańską, a takŜe zamierzał przejść 
się po wodzie rzeczki Wołchow. Nie dopuścił się aŜ takiego przestępstwa, by zostać 
zarąbanym przez samego księcia. A poza tym ten fragment latopisu raz jeszcze unaocznia 
(moŜe nawet wbrew woli autora), jak ogromny był wpływ wołchwów na ludność. Po stronie 
biskupa stanął tylko ksiąŜę ze swoją druŜyną. Ten fakt świadczy dowodnie, jak dalece 
chrześcijaństwo w XI wieku pozostawało jeszcze wiarą tylko panującej góry społecznej.  
Największe z podobnych powstań objęły Nowogródczyznę, Rostowszczyznę i 
Kijowszczyznę. Wielkim powstaniem w Kijowie było takŜe to wszczęte przez wołchwów w 
roku 1068. Na wiecu ludności postanowiono wygnać z Kijowa kniaziów, jacy ponieśli 
poraŜkę w bitwie z Połowcami, i osadzić na ksiąŜęcym stolcu księcia Wsiewołoda, co teŜ 
uczyniono56. Najczęściej przyczyną powstań były poraŜki ksiąŜęcej druŜyny, która nie 
potrafiła obronić ludu przed napadami wrogów, lub rabunkowa polityka ekonomiczna ksiąŜąt, 
co prowadziło nieraz do głodu wśród najszerszych warstw ludności. Przyczynę tego 
upatrywano w cudzej wierze, jaką ksiąŜęta przyjęli i narzucili narodowi.  
NiezaleŜnie od bezlitosnych rozpraw z rodzimą wiarą funkcjonariusze cerkiewni nie 
zabraniali przynoszenia ofiar w postaci jadła, jakie nowo nawróceni chrześcijanie nieśli teraz 
do cerkwi, a i ksiąŜęta nie gardzili muzyką i weseleniem się na bankietach zabronionych 
przez Cerkiew. Czasem konflikty powstawały między cerkiewnikami a ludem i nawet 
ksiąŜętami, kiedy cerkiewne posty zbiegały się z tradycyjnymi świętami, które wymagały 
rytualnego, mięsnego jadła. W XII wieku wybuchały zawzięte spory o prawo zachowywania 
zwyczajów przodków. Koła ksiąŜęco-bojarskie nierzadko stawały po stronie ludu i 
sprzeciwiały się nadmiernej surowości chrześcijańskich biskupów. Tak pozbawieni zostali 
swych godności biskupi Nestor i Leontij, którzy zabraniali jedzenia mięsa w Narodzenie i 
Wełykdeń. W obronie zwyczajów pradziadów wystąpił biskup Fedir, jeden z nielicznych 
ukraińskich cerkiewników (większość z nich to byli Grecy). WyróŜniał się światłym 
rozumem, silną wolą i krasomówstwem. Fedir pokonał w dyskusji, zorganizowanej przez 
Andrzeja Bogolubskiego, biskupa z Rostowa Leontija i obronił tradycje rodzimej wiary. Los 
Fedira był smutny: cerkiewnicy nie mogli mu wybaczyć takiego zuchwalstwa i, rzuciwszy 
nań oszczerstwo, oskarŜyli o czarnoksięstwo. Biskup Fedir został stracony, a jego księgi 
spalone na oczach ludności na placu targowym.  
W rodach ksiąŜęcych zdarzały się pojedyncze osoby, które podtrzymywały wołchwów albo 
potajemnie oddawały cześć pradawnym bogom. Tak Sudysław, brat Jarosława Mądrego, 
przychylał się do wiary tradycyjnej, za co Jarosław groził mu straceniem. Potajemne stosunki 
z wołchwami utrzymywał teŜ syn Jarosława - Igor. Wiadomości o walce chrześcijańskiej 
Cerkwi z wiarą tradycyjną znajdujemy jeszcze w XV-XVI wieku. Zapisy te świadczą, Ŝe w 
leśnych głuszach i chaszczach czy w górach nadal istniały starodawne kapiszcza, molbiszcza, 
ś

więte drzewa, skały, idole. Tam modlili się Ukraińcy, którzy nie poniŜyli się duchowo, nie 

oddali się w niewolę cudzego boga.  
 
CHRZEŚCIJASKA TEOLOGIA NA UKRAINIE  
Ś

więtą księgą chrześcijan jest, jak wiadomo, Biblia. JednakŜe księga ta nie zawsze istniała w 

tej postaci, w jakiej znamy ją dzisiaj. Tworzyli ją w ciągu stuleci róŜni ludzie i nie zawsze 
miała jeden i ten sam tekst. Niektóre partie Biblii cerkiewnicy uwaŜali za niekanoniczne i 
usuwali je jako szkodliwe dla ludu (na przykład Księgi Nehemiasza i proroka Barucha, 
Objawienie św. Jana itp.). Do końca XVI wieku nie było jednolitego kanonicznego tekstu 

Biblii. Za taki poczęto dopiero uwaŜać Biblię wydaną w Ostrogu w roku 1581 przez Iwana 
Fiodorowa.  
Główna masa chrześcijan nigdy nie znała dokładnie i nie rozumiała istoty dogmatycznych 
zmian i dyskusji toczonych wśród cerkiewnych mędrców i pasterzy duchownych. Nie od 
rzeczy przeto będzie zrobić krótki ekskurs dotyczący historii powstania Biblii i tworzenia się 
chrześcijańskiej teologii tak w jej ojczyźnie, jak i w innych krajach. Pierwszą ukraińską próbę 
wyjaśnienia narodowi genezy chrześcijańskiego Pisma świętego podjął w roku 1905 Iwan 
Franko, wydając ksiąŜkę Stworzenie świata57. Pragnąc ukazać narodowi zdobycze nauk 
historycznych, pisał: "Do najgłębszych tajników nauki swobodny dostęp ma kaŜdy człowiek, 
w którego sercu goreje czyste i święte pragnienie - poznania prawdy - i którego rozum jest na 
tyle wyrobiony, by mógł ją zrozumieć i ocenić"58.  
Najdawniejsze teksty, jakie śydzi wzięli do swojej Biblii, były dziełem pokój miłujących 
rolników, rzetelnych i łagodnego usposobienia, zakochanych w przyrodzie i muzyce 
Sumerów. Gdy koczownicze plemiona semickie podbiły ich, rabini poczęli przepisywać epos 
Sumerów i ich mitologię z pokrytych klinowym pismem tabliczek, i w ten sposób stworzyli 
swoje "święte" Pismo. Na podstawie biografii wybitnych osób historycznych: Ur-Nammu, 
Hammurabiego, Sargona I stworzyli wydumaną postać proroka MojŜesza, który był rzekomo 
autorem Pięcioksięgu, jaki wszedł w skład Starego Zakonu. Dzisiaj wiadomo, kto był 
rzeczywistym autorem pierwszych biblijnych tekstów. To rabin Ezechiel, który wziął od 
Sumerów podstawowe bogoznawcze koncepcje, fundamenty prawa, opowieść o stworzeniu 
ś

wiata i o potopie, a takŜe arkę Noego (u Sumerów arkę Ziusudry) i przystosował to wszystko 

do potrzeb judejskich. On równieŜ skomponował "BoŜe Przykazania MojŜesza", które 
zapoŜyczył z sumeryjskich praw wyrytych w kamiennej ścianie pałacu władcy 
Hammurabiego.  
Drugim twórcą, kontynuatorem dzieła Ezechiela, był Ezdrasz z kasty rabinów-saduceuszy. 
Zbudował on judejską świątynię Jahwe w Jerozolimie, gdzie w roku 444 p.n.e. wygłosił 
mowę i odczytał swe pisma, nazwawszy je mojŜeszowymi. Ezdrasz umiał przekonać swą 
owczarnię, Ŝe to "Pismo święte" znalazł w ruinach jerozolimskiej świątyni króla Salomona. 
Dzisiaj sumerolodzy i egiptolodzy znajdują coraz więcej dawnych tekstów, które w 
zestawieniu ze starotestamentowymi świadczą wymownie o bezpośrednich zapoŜyczeniach. 
Na przykład przypowieści Salomona, wzięte z egipskiej księgi Pouczenia Amenhotepa 
(odkrył prof. Schoenfield). W Biblii równieŜ znajdują się oczywiste zapoŜyczenia z 
hetyckiego kodeksu rolniczych plemion Małej Azji. Nawet sami śydzi w Historii 
powszechnej Ŝydowskiego narodu przyznają, Ŝe: "My teraz wiemy, jak wiele nauczył się 
Izrael od Egiptu i Mezopotamii" (s. 347).  
Księgi Nowego Zakonu układane były w pierwszych wiekach naszej ery przez wyznawców 
Jezusa Chrystusa. Były to tak zwane Ewangelie. Słowo ewangelia pierwotnie znaczyło: 
"nagroda za dobrą wieść". Później poczęło oznaczać samą "dobrą wieść" o pojawieniu się 
wybitnej osoby. Tym terminem zaczęto określać równieŜ księgi, których treścią był Ŝyciorys 
Jezusa.  
Autorzy tych ksiąg zwani są ewangelistami, w Biblii jest ich czterech: Mateusz, Marek, 
Łukasz, Jan. W początkach naszej ery takich Ewangelii pisano setki i kaŜda z nich miała 
swoją wersję Ŝywota, męki i zmartwychwstania syna BoŜego. Istniało mnóstwo 
chrześcijańskich sekt. Pisarz z II wieku Celsus stwierdzał, Ŝe współcześni mu chrześcijanie 
nie mieli wcale wyrzutów sumienia, przepisując i poprawiając swoje Ewangelie po trzy, 
cztery razy, by oddalić róŜne zarzuty kierowane pod ich adresem.  
W imperium rzymskim panowała opinia, Ŝe wiara w Chrystusa to wiara niewolników, dlatego 
powaŜni Rzymianie trzymali się swej tradycyjnej religii. Cesarz Konstantyn (274-337), który 
w długiej walce z Maksencjuszem potrzebował pomocy, utrzymywał kontakty z 
niewolnikami-chrześcijanami. Ci dokonywali nagłych napadów na wroga z zasadzek, donosili 

imperatorowi o ruchach przeciwnika. Dlatego w 313 roku Konstantyn wydał "Edykt 
mediolański", jaki zapewniał chrześcijanom równouprawnienie z wyznawcami innych religii i 
stworzył dobre warunki do rozwoju chrześcijaństwa.  
JednakŜe wśród chrześcijan istniało tyle poglądów o Jezusie Chrystusie, ile było gmin jego 
wyznawców: jedni uwaŜali go za boga, drudzy za półboga, trzeci - za syna judejskiego boga 
Jahwe, inni znów wcale nie mieli go za boga, lecz jedynie za proroka itp. Wtedy imperator 
Konstantyn, sam poganin, postanowił zjednoczyć, w interesie państwa, te wszystkie gminy 
chrześcijańskie. W 325 roku zwołał on sobór biskupów do małej wioski Nicei, aŜeby ustalili 
główne kanony chrześcijaństwa. Wybuchła między świętymi ojcami kłótnia, doszło do bójki. 
Biskup Mikołaj wystąpił o wprowadzenie kultu Trójcy św. Przeciwnego zdania był archijerej 
Ariusz, twierdząc, Ŝe pojęcie kultu Trójcy św. jest "pogańskie". Na to Mikołaj cisnął w 
Ariusza cegłą, rozbił mu głowę, zdarł zeń szaty liturgiczne i wyrwał mu z rąk Ewangelie. 
Imperator podtrzymał Mikołaja, uznawszy, Ŝe ogłoszenie Jezusa bogiem będzie korzystne dla 
niego samego, bo wówczas on, cesarz, będzie mógł się uwaŜać za namiestnika boga na ziemi. 
Twórcy ikon poczęli malować obraz boga z obliczem imperatora.  
Po Soborze Nicejskim wszystkie Ewangelie prócz czterech, znajdujących się dzisiaj w Biblii, 
zostały zakazane i nazwano je apokryfami (niewiarygodnymi). Ale teologiczne spory, nie 
ustające przez kilka stuleci, wymagały od czasu do czasu przeglądu zasadniczych prawd 
wiary. Odbywały się następne sobory, które zresztą doprowadziły do ostatecznego podziału 
na Kościół Wschodni i Kościół Zachodni. W 1054 roku papieŜ Leon IX i patriarcha 
konstantynopolitański obrzucili się nawzajem klątwami. Odtąd datuje się samoistny byt 
dwóch Kościołów: Wschodniego (obejmuje ortodoksję albo "prawosławie" oraz 
grekokatolików) i Zachodniego (rzymsko-katolickiego).  
Współczesne odkrycia naukowe rzucają nieco światła na nie znane wcześniej strony Ŝycia 
Jezusa. Dziś juŜ nie zaprzecza się jego istnieniu, jako Ŝe uznano, Ŝe mógł być on osobą 
historyczną. W czterdziestych i pięćdziesiątych latach XX wieku na brzegach Morza 
Martwego w Izraelu prowadzono wykopaliska archeologiczne. W jaskini w Qumran 
znaleziono dawne rękopisy, w których stwierdzono szczegóły z Ŝycia króla Heroda, Jezusa, 
jego brata i jednego z apostołów. Król Herod zmarł w 4 roku p.n.e., tak więc Jezus nie mógł 
się urodzić po śmierci króla, jako Ŝe według Biblii Herod w poszukiwaniu Jezusa urządził 
"rzeź niewiniątek" w wieku prawie dwóch lat. Znaczy to, Ŝe Jezus urodził się przed BoŜym 
Narodzeniem? Badania niektórych uczonych zagranicznych dowodzą przekonywająco, Ŝe 
Jezusa uratowali od śmierci jego uczniowie, którzy w czasie zaćmienia słońca zdjęli go z 
krzyŜa. Jezus był oŜeniony z Marią Magdaleną i miał syna Warawę. W wieku prawie 
siedemdziesięciu lat Jezus zginął w czasie szturmowania przez Rzymian fortecy Masady59.  
Do stworzenia nowej religii ludziom Kościoła potrzebne były legendy o zmartwychwstaniu 
boga-człowieka, toteŜ stworzono je. Rzecz ciekawa, Ŝe w Ewangeliach opisów 
zmartwychwstania w istocie nie ma, powiadamia się jedynie, Ŝe on zmartwychwstał.  
Na Ukrainie w ciągu ostatniego tysiąclecia istniało kilka odmian chrześcijaństwa: 
prawosławie, Kościół greckokatolicki (unia), katolicyzm obrządku rzymskiego oraz róŜne 
sekty protestantów.  
Ukraińskie prawosławie60 bierze początek z pierwszych chrztów Rusi. I chociaŜ chrztów 
było kilka, a proces chrystianizacji długotrwały, za początek prawosławia naleŜy uwaŜać czas 
najpierwszych chrztów, a nie liczyć od rozłamu 1054 roku. Chrześcijaństwo przyjęte przez 
Ruś z Bizancjum, od samego początku miało charakter wyraźnie określonej ortodoksji.  
Przez długi czas, kiedy pasterze Cerkwi byli przewaŜnie cudzoziemcami, pozostawała ona 
oderwana od narodu i wroga mu. W okresie tatarsko-mongolskiego najazdu lud Ŝywiołowo 
wracał do rodzimej wiary, uwaŜając tę niewolę za karę za odstępstwo od wiary. W państwie 
litewskim Cerkiew ukraińska jeszcze strzegła swego ortodoksyjnego charakteru.  
Znacznie rozpowszechniły się na Ukrainie klasztory. Tradycję Ŝycia klasztornego 

zapoŜyczyła Ukraina z Bizancjum, chociaŜ pierwszy klasztor powstał nad brzegiem Nilu (w 
Tebaidzie) jeszcze w roku 322. Mnich Pachomiusz zgromadził stu uczniów, Ŝeby nauczyć ich 
wiary Chrystusowej. Słowo "mnich" pochodzi od greckiego mo'no - jeden, jedyny. Regułę 
klasztorną po raz pierwszy ułoŜył Bazyli z Cezarei. Jego Reguły stanowią pierwszą powaŜną 
próbę ustanowienia zasad zakonnego współŜycia. Na Ukrainie zakon bazylianów doszedł do 
największego znaczenia w wieku XVII, kiedy klasztory bazyliańskie były właścicielami 
wielkich obszarów ziemi i potrzebowały rąk do pracy, a siłę roboczą stanowili właśnie mnisi. 
Budowanie klasztorów poczęto uwaŜać za rzecz bogu miłą, przedstawiciele znaczniejszych 
rodów szlacheckich uznawali za swój obowiązek fundowanie klasztorów i wspomaganie ich 
na wszelkie sposoby.  
JednakowoŜ polsko-katolicka ekspansja na Ukrainie stała się przyczyną burzenia wielu 
prawosławnych cerkwi i klasztorów. Najznaczniejsze rody magnackie uznawały katolicyzm 
za religię państwową i zdradzały prawosławie.  
Po przyłączeniu Ukrainy do Moskowii Cerkiew ukraińska jeszcze przez 32 lata zachowała 
samodzielność, bo jej pasterze (na przykład metropolita Sylwester Kosiw) nie uznawali ugody 
Rady Perejasławskiej. Faktycznie Cerkiew ukraińska była autokefaliczna, czyli samorządna. 
Ludzie Cerkwi mówili: "Lepiej nam śmierć przyjąć, aniŜeli metropolitę z Moskwy". Moskwa 
drogą przekupstwa wymogła wyświęcenie metropolity Gedeona i uznanie tego aktu przez 
konstantynopolitańskiego patriarchę Dionizego, którego udobruchano bogatymi darami - 
"trzy soroki soboli i dwieście czerwońców" (Iwan Ohijenko). OtóŜ przekazanie w roku 1686 
ukraińskiej Cerkwi moskiewskiemu patriarsze było nielegalne, jako Ŝe dokonane bez zgody 
Ukrainy. W ten sposób Cerkiew ukraińska utraciła swą autokefalię, nastąpiła rusyfikacja 
ukraińskiego narodu przez Cerkiew moskiewską.  
Ukraińskich biskupów wywieziono do moskiewskich parafii, a moskiewskich osadzono w 
Kijowie i po całej Ukrainie. W 1677 roku patriarcha moskiewski Joachim nakazał 
powydzierać z ukraińskich ksiąŜek te stronice, które były "niezgodne z księgami 
moskiewskimi", a na przyszłość przykazał nadsyłać wszystkie ksiąŜki Moskwie dla cenzury. 
NaboŜeństwa w cerkwiach odbywały się w języku rosyjskim. W tekstach Biblii czyniono 
polityczne korekty. Na przykład ukraińskie zdanie "śeby kaŜdy mąŜ był panem w domu 
swoim i Ŝeby to było powiedziane kaŜdemu w jego ojczystym języku" przełoŜono na 
rosyjskie: "Da budiet strach im w Ŝiliszczach ich". Święty Synod polecił usunąć wszystkie 
ukraińskie elementarze i zastąpić je rosyjskimi. Tak trwało to prawie dwa i pół stulecia.  
Odnowienie autokefalii ukraińskiej Cerkwi prawosławnej wszczęło się dopiero w 1917 roku. 
Metropolita Wasyl Lipkiwski stanął na czele ruchu ukrainizacji Cerkwi, utworzono ponad 5 
tysięcy parafii UAPC (Ukraińskiej Autokefalicznej Prawosławnej Cerkwi). Jednak i tu 
Moskwa nie ścierpiała samodzielności - w 1938 roku wszystkich ukraińskich biskupów 
oskarŜono o ukraiński "burŜuazyjny nacjonalizm" i poginęli oni w więzieniach i na 
zesłaniach.  
Za Stalina zniszczono ukraińskie cerkwie, a chrześcijan znowu przyłączono do rosyjskiego 
prawosławia, które według stalinowskiej teorii "narodowych priorytetów" miało prawo do 
istnienia.  
Pierwsze próby zaprowadzenia w Ukrainie katolicyzmu znamy jeszcze z końca XIV wieku. 
Na Litwie Kościół katolicki powstał w 1387 roku, odtąd teŜ zaczęły się planowe zakusy na 
cerkiewne prawa Ukraińców i Białorusinów. Metropolita Cyprian razem z litewskim księciem 
Jagiełłą chciał zjednoczyć Kościoły katolicki i prawosławny, jednak ta próba się nie 
powiodła.  
W 1439 roku papieŜ Eugeniusz IV ogłosił unię florencką, a kijowski metropolita Izydor 
podpisał ów akt zjednoczenia ruskiej prawosławnej Cerkwi z Kościołem katolickim. Ta unia 
wywołała protesty ludu: Izydor został aresztowany, pozbawiony godności metropolity i 
wygnany z Ukrainy. W roku 1472 unia florencka uchwałą Cerkwi prawosławnej została 

zlikwidowana.  
W roku 1596 ogłoszona została unia brzeska - potajemnie zawarta ugoda między papieŜem a 
zwierzchnością ukraińskiego duchowieństwa, przeciw czemu zwołany sobór biskupów 
prawosławnych wezwał wiernych do walki z unią.  
Na Ukrainie lewobrzeŜnej unię zlikwidowano w 1654 roku, zaś na prawobrzeŜnej dopiero w 
1839. Jednak na Ukrainie Zachodniej parafie greckokatolickie (unickie) istniały długo, aŜ do 
zniesienia ich przez stalinowski sobór w 1946 roku. Ta wiara dla wielu rodzin stała się juŜ 
zwyczajową, toteŜ dzisiaj Ukraina ogląda odrodzenie Cerkwi greckokatolickiej.  
Na zachodzie Ukrainy istnieją takŜe parafie rzymskokatolickie.  
Protestantyzm w toku swej historii objął wpływani równieŜ Ukrainę. W wiekach XIV-XVI 
prawie całą Europę ogarnęła fala ruchów reformacyjnych. W wojnach husyckich brało udział 
wielu Ukraińców. KsiąŜę Fedko Ostrogski posłał swoje wojsko na pomoc powstańcom, 
którzy walczyli z reakcyjnym Kościołem katolickim. Reformatorskie ruchy protestanckie 
występowały nie tyle przeciw katolicyzmowi w ogóle, ile przeciwko feudalnemu, 
kościelnemu (zakonnemu) władaniu ziemią. Protestanci zwrócili się ponadto przeciwko 
niektórym dogmatom kościelnym. Na przykład - dogmatowi Trójcy św.: Jezus był dla nich 
zwykłym człowiekiem, a nie mesjaszem, dziewica Maria nie była zaś Matką Boską. Według 
protestantów judejska wiara pochodzi od boga, a chrześcijańska - jest dziełem człowieka. Nie 
uznawali świętych obrazów, relikwii, krzyŜy, świątyń, zakonów. Pierwotny protestantyzm 
wystąpił przeciwko pośrednictwu Kościoła między człowiekiem i bogiem. UwaŜał, Ŝe 
człowiek moŜe sam modlić się do Boga bez popów i kościelnych ceremonii. Protestanci 
wyrzekli się zwierzchnictwa papieŜa, przepychu kościelnego wystroju i bogatych szat księŜy. 
Z sakramentów uznają jedynie chrzest (rzadziej - komunię). Autorytetem jest dla nich Biblia.  
Od początku swego istnienia protestantyzm rozpadł się na mnóstwo róŜnych sekt: luteranizm 
(1517), kalwinizm (lata trzydzieste XVI wieku), anglikanizm (1534 - państwowa religia 
Anglii), Kościoły ewangelicko-reformowane - róŜne odmiany kalwinizmu itp. Echo 
protestantyzmu doszło do Ukrainy w kazaniach "herezji judaizantów". Nazwa wiąŜe się z 
ideami uczonego śyda Zachariasza Skary, nadwornego lekarza księcia kijowskiego Michała 
Olelkowicza. Jego zwolennikami byli w znacznej części mieszczanie, kupcy, a nawet 
przedstawiciele niŜszego i średniego duchowieństwa. Co przyciągało słuchaczy w kazaniach 
"judaizantów", to troska o prostego człowieka, demaskowanie cerkiewnych hierarchów i ich 
pozornej świątobliwości, racjonalizm itp. W sumie protestanckie ruchy były próbą uwolnienia 
się od ortodoksyjnych dogmatów cerkiewnych, które nie odpowiadały ideom Renesansu i 
Reformacji.  
Większość protestanckich wspólnot i gmin powstała na Ukrainie głównie w XIX wieku. Są to 
wspólnoty późnego protestantyzmu. Ich rozwiązania doktrynalne wykazują pewne odchylenia 
od podstawowych zasad i obrzędów chrześcijaństwa. Na przykład wspólnoty reformowane 
istnieją teŜ w obłasti Zakarpackiej, są to przewaŜnie Węgrzy. Jeden z głównych ich 
dogmatów mówi o predestynacji - jednych ludzi czeka z woli Boga zbawienie w raju, innych 
- piekło. Sam człowiek nie wie, jaki los przeznaczył mu Bóg. Baptyści (od greckiego 
bapti'zw- zanurzam w wodzie, chrzczę wodą) zjawili się na Ukrainie w drugiej połowie XIX 
wieku. Gminą baptystów kierują ludzie pochodzący z wyboru, a wszyscy członkowie są 
równi. Nie uznają oni świętych, relikwii, ikon, ukrzyŜowania. Obchodzą tylko te święta, które 
wiąŜą się z Ŝyciorysem Jezusa Chrystusa, a takŜe Dzień śniw i Dzień Jedności, te dwa święta 
ustanowili sobie sami. Adwentyści (z łacińskiego adventus - przyjście) wierzą w rychłe 
"drugie przyjście" Jezusa oraz "straszny sąd" nad grzesznikami. Wierzą w to, Ŝe do królestwa 
niebieskiego dostaną się tylko adwentyści, czyli sprawiedliwi. Gminy adwentystów są 
skupione przewaŜnie w obłastiach Czerniowieckiej, Czerkaskiej, Winnickiej i Zakarpackiej. 
Pięćdziesiątnicy pojawili się na Ukrainie w latach dwudziestych XX wieku. Nazwa wiąŜe się 
ze świętem Trójcy św., jakie przypada na pięćdziesiąty dzień po Wielkanocy i jest 

największym świętem wspólnoty. Świadkowie Jehowy uwaŜają, Ŝe po zwycięstwie Chrystusa 
nad Szatanem oni wszyscy wraz ze zmartwychwstałymi jehowitami wejdą do "tysiącletniego 
królestwa".  
Taka rozmaitość poglądów dogmatycznych w granicach jednej wiary chrześcijańskiej zawsze 
była przyczyną wielu międzywyznaniowych konfliktów, rozpalała namiętności i nienawiść 
wśród parafian i ich duchownych pasterzy. Nieraz podczas takich sporów dochodziło do 
bójek, połajanek, przekleństw i odbierania sobie świątyń i kościelnego majątku.  
Chrześcijaństwo nie przyniosło ani rzeczywistego złagodzenia obyczajów, ani podwyŜszenia 
poziomu moralności i duchowego Ŝycia u ludzi. Rozpiętość między przykazaniami boŜymi a 
realiami ludzkiego Ŝycia prowadziła do utraty drogowskazów duchowych, co powodowało 
wielkie wojskowe i socjalne wstrząsy, upadki państwowości i obcą niewolę. Dzisiaj nie kaŜdy 
Ukrainiec gotów jest uznać te rzeczy za przyczynę naszego upadku.  
Tysiąc lat temu ruscy wołchwowie, zebrani na Górze Olega, przestrzegali kijowian, 
prorokując cięŜkie czasy w następstwie tej duchowej zdrady. Ale ksiąŜęta nie chcieli słuchać 
ś

więtych starców i przemocą wiedli lud do tej zdrady. Wołchwowie przewidywali, Ŝe takie 

zamroczenie umysłów trwać będzie tysiąc lat. Te długie lata juŜ minęły - pora wrócić do 
swoich praźródeł, do harmonii z przyrodą, do prawdziwej narodowej duchowości na nowym 
zakręcie kosmicznej spirali.  
 
Dwuwiara i powrót do tradycji  
Po raz pierwszy terminu "dwuwiara" uŜył w XI wieku Teodozjusz Pieczerski dla określenia 
nowego wówczas zjawiska - pokojowego pojednania obydwu wiar (pogańskiej i 
chrześcijańskiej) w świadomości Rusiczów. Kronikarz pisał: "Nazywający się chrześcijanami, 
a po pogańsku Ŝyjący" i wyjaśniał dalej: "Bo czyŜ nie po pogańsku my Ŝyjemy, jeśli w 
spotkanie wierzymy? OtóŜ jeśli kto spotka mnicha albo wieprza-odyńca, albo świnię i 
zawraca z drogi, to czy nie po pogańsku to jest? ToŜ to z diabelskiego poduszczenia jedni 
trzymają się tej głupoty, a inni nawet w kichanie wierzą, które bywa zdrowe dla głowy. Ale 
tymi i drugimi róŜnymi sposobami diabeł nas oszukuje, chytrościami odwodzi nas od Boga: i 
trąbami, i skomorochami, i gęślami, i rusaliami. My widzimy igrzyska zatłoczone i mnóstwo 
ludzi na nich, jak się pchają jeden przez drugiego, by oglądnąć widowisko - to sprawa, którą 
bies wymyślił - a cerkwie stoją i kiedy przychodzi czas modlitwy, to mało ich w cerkwi"61.  
Takie zjawisko nazwano w nauce synkretyzmem prawosławno-pogańskim. Dwuwiara jako 
forma kompromisowego współistnienia dwóch przeciwstawnych koncepcji 
ś

wiatopoglądowych pojawiła się juŜ w pierwszych dziesięcioleciach po chrystianizacji. Jest to 

całkiem zrozumiałe, jako Ŝe wcześni chrześcijanie, odrzucając starą wiarę, nie byli jednak w 
stanie stworzyć dla swych teologicznych koncepcji Ŝadnego innego kategorialnego systemu 
prócz tego, który juŜ istniał w tradycyjnej wierze. Tak więc cały aparat pojęciowy został 
uŜyty i przeniesiony do chrześcijaństwa ze starej wiary, ile Ŝe nauka, filozofia i sztuka wciąŜ 
jeszcze pozostawały w dziedzinie starej wiary.  
Obrzędowa praktyka rodzimej wiary nie znikła z przyjęciem chrześcijaństwa ani spośród mas 
ludowych, ani z oświeconego środowiska ksiąŜęco-bojarskiego. Znamiona rodzimej 
bogosłuŜby oŜywały w liturgicznych aktach, w codzienności Ŝycia, w naboŜeństwach 
ofiarnych, w stosowaniu kadzidła, kropieniu wodą święconą, kładzeniu rąk duchownego na 
wyznawcy, w szanowaniu pewnych drzew i zwierząt, źródeł, zjawisk przyrody.  
Prawosławno-pogański synkretyzm kształtował się dzięki ciągłym ustępstwom 
chrześcijaństwa na rzecz tradycyjnych obrzędów i zwyczajów. Wielu historyków zwraca 
uwagę na ten fakt. Jeden z czołowych rosyjskich historyków, Władimir Sołowjow, tak z 
irytacją pisze o bizantyjskich imperatorach: "Zamiast tego, by odziedziczone przez nich 
państwo pogańskie podnieść na wyŜyny chrześcijańskiego królestwa, oni na odwrót, 
królestwo chrześcijańskie poniŜyli do poziomu pogańskiej, samowystarczalnej 

państwowości..."62 OtóŜ chrześcijaństwo, jakie do nas przyszło z Bizancjum, juŜ miało w 
sobie znaczny element dwuwiary bizantyjskiego (antycznego) pochodzenia.  
Włodzimierzowe poszukiwania nowej wiary są świadectwem kryzysu ideologicznego, 
potrzeby nowej ideologii. Przyjęcie chrześcijaństwa nie było jedynym z moŜliwych 
wariantów zmiany starej ideologii. Tym bardziej Ŝe tradycyjna ruska wiara, zdaniem wielu 
uczonych, nie była drogą bez wyjścia, jeśli chodzi o rozwój światopoglądu i kultury duchowej 
narodu. Przeciwnie - powszechnie uznaje się, Ŝe Ruś przed przyjęciem chrześcijaństwa była 
państwem o głębokiej tradycji kulturowej. Jedynie cerkiewni ideolodzy - jak za dawnych 
czasów, tak i współcześnie - piszą zupełnie bezpodstawnie i tendencyjnie, jakoby Rusini byli 
"dzikusami" bez kultury, a tylko "prawdziwa" wiara dała im oświecenie. Musimy dziś 
zrewidować nasz stosunek do zastarzałych i obłudnych teorii, jako Ŝe nawet z latopisów jest 
widoczne, Ŝe tradycyjna ruska wiara była dość powaŜnym przeciwnikiem chrześcijaństwa.  
Funkcjonariusze rodzimych kultów tworzyli wysoko oświeconą warstwę społeczną, byli 
nosicielami pozytywnych umiejętności - starodawną inteligencją. Duchowni chrześcijańscy 
zabraniali astronomii, filozofii, retoryki, obrzędów rolniczych, utoŜsamiając to wszystko z 
pogańskimi koszcziunami. Ale z czasem i oni nie zdołali się oprzeć tysiącletnim tradycjom. 
Ukraińskie prawosławie posiada samodzielny, niepowtarzalny charakter właśnie dzięki temu 
synkretyzmowi, jaki odróŜnia ukraińską kulturę religijną od kultur innych narodów. Co jest 
istotą naszej dwuwiary? PrzewaŜna większość kultów chrześcijańskich stanowi zapoŜyczenie 
z wiary tradycyjnej. Na przykład kult jasełek, jaki istniał na Rusi jeszcze w I wieku (Księga 
Wełesowa), wniesiono do chrześcijaństwa dopiero w XIII wieku. Kult drzewa, uprawiany 
przez Słowian od niepamiętnych czasów, zabraniany przez wczesne chrześcijaństwo, 
powrócił do nas z północnej Europy w postaci noworocznej choinki. Uczestnictwo w 
Ŝ

ertwach chrześcijanie przerobili na obrzęd komunii "ciała i krwi" Jezusa Chrystusa w postaci 

chleba i wina.  
Pozostałością tradycyjnej wiary w ukraińskiej prawosławnej obrzędowości jest "święcone", 
jakie znamy w postaci korowajów, wypiekanych obowiązkowo z ciasta droŜdŜowego, chociaŜ 
korowaje te nazywają się dzisiaj Ŝydowskim słowem pascha, które dosłownie znaczy 
"przeskoczenie". Geneza tego słowa opisana w Biblii. Bóg Jahwe chciał pozabijać "w 
egipskiej ziemi kaŜdego pierworodnego, od człowieka do zwierzęcia (oprócz śydów) i 
uczynić sąd nad wszystkimi bogami egipskimi. AŜeby wiedzieć, w których domach Ŝyją 
Ŝ

ydowskie rodziny, nakazał Bóg śydom pomazać swoje domostwa krwią ofiarnego 

jagnięcia". Miało to być znakiem, by te domy "przeskoczyć", czyli ominąć w tym zabijaniu. 
Stąd pochodzi nazwa święta Pascha, które Pan judejski nakazał obchodzić wszystkim 
ś

ydom63.  

W prawosławnej Wielkanocy zachowało się echo święta Odrodzenia Słońca Wiosennego 
(Zmartwychwstania Dadźboga). Przetrwała równieŜ tradycja wypiekania świątecznych 
korowajów jako rytualnego wielkanocnego jadła, co u innych narodów się nie zachowało. 
Pod wpływem biblijnych przepisów katolicy obrządku rzymskiego przejęli recepty 
paschalnego ciasta od śydów: ciasto przaśne, które przygotowuje się bez zakwasu. To jeszcze 
bardziej przyczyniło się do róŜnic między Kościołami Wschodnim a Zachodnim.  
WyŜszość tradycyjnej etnicznej wiary nad chrześcijaństwem jest wyraźnie widoczna w 
doskonałości systemu kalendarzowego z jego cyklami dziewiętnastoletnim i 
dwudziestoośmioletnim. Nazwy ukraińskich miesięcy jakby odzwierciedlały zmiany w 
przyrodzie i związane z nimi obrzędy, gospodarskie prace. Biblijne przepisy w przedmiocie 
ś

więtowania i obrzędów, układane w całkiem innym, gorącym klimacie Izraela, Grecji i 

Rzymu, nie odpowiadały syste- mowi ukraińskiemu, od wieków uformowanemu. Dziś 
kalendarz prawosławnych świąt odbiega od pogańskiego i katolickiego, toteŜ wymaga 
pewnych uściśleń, zwłaszcza astronomicznych.  
Nie mając czym zastąpić kultu dawnych bogów, chrześcijaństwo tworzyło legendy o świętych 

męczennikach i przystosowywało ich do świąt wiary rodzimej. Święci stali się patronami 
róŜnych rzemiosł, obrońcami w obliczu klęsk Ŝywiołowych itp. Na przykład święta Barbara - 
patronka cieśli, murarzy, rzemieślników i obrończyni kobiet zamęŜnych. Święty Józef - 
patron biedoty, sierot i dziewcząt na wydaniu; święta Katarzyna - chroni dziewiczą czystość; 
ś

więty Walenty - pomaga zakochanym; święty Marcin - patron pijaków i ludzi otumanionych. 

Ś

więty Własij - jak Wełes, został patronem bydła, a Eliasz-prorok przejął funkcje Peruna.  

Ciekawe, jak przemieniał się na ruskiej ziemi kult Paraskiewy-Piątnicy, przyniesiony do nas 
w X-XI wieku. Z jej Ŝyciorysu wynika, Ŝe Paraskiewa urodziła się w rodzinie szczerych 
chrześcijan, którzy szczególnie czcili dzień Męki Pańskiej - piątek. Dlatego nazwali córkę 
Piątnicą, co po grecku brzmiało Paraskiewa. OtóŜ na Ukrainie Paraskiewa--Piątnica 
musiałaby wyglądać jak coś na podobieństwo "masła maślanego" albo "chleba chlebowego". 
Paraskiewa padła ofiarą prześladowań za Dioklecjana, który w sposób okrutny rozprawiał się 
z chrześcijanami. Paraskiewa, poddana torturom, nie wyrzekła się wiary Chrystusa. Na 
Ukrainie, gdzie było jeszcze niewielu chrześcijan, nikogo prawie nie obchodził los 
Paraskiewy. Dlatego Cerkiew, uwzględniając potrzeby wiernych, przydzieliła Paraskiewie 
funkcje nie mające nic wspólnego z grecką legendą. Stała się ona patronką handlu, 
gospodarstwa domowego, pomaga dziewczętom wyjść za mąŜ, a połoŜnicom - rodzić dzieci, 
bezpłodnym daje płodność. Paraskiewa opiekuje się takŜe kobiecym rękodziełem, jak dawniej 
boginie Dana i Mokosz.  
Na ziemiach Ukrainy moŜna znaleźć mnóstwo świadectw dwuwiary, zarówno w obrzędach 
cerkiewnych, jak i w sztuce cerkiewnej. To przede wszystkim zastosowanie dawnych 
magicznych znaków w architekturze cerkiewnej i w zdobnictwie świątyń. Tak na przykład 
liczni badacze wskazują na niekanoniczność soboru Sofijskiego w Kijowie, zwłaszcza 
wystroju wnętrz, który zwą "pogańskim tłem". Nie dziwi przeto, Ŝe wyznawcy rodzimej 
wiary w XI wieku przychodzili do tej świątyni jak do swego narodowego chromu. Wciela on 
indoeuropejską koncepcję rajskiego ogrodu, jaka materializuje się w słupach-kolumnach, 
które symbolizują pnie drzew. To przedstawienie drzew świata, w którym metaforycznie 
zakodowany jest model Wszechświata, znalazło swe odbicie w zmysłowo widocznym 
podziale chromu na trzy sfery: górną - boską, środkową - świat ludzi i dolną - podziemne 
królestwo tamtego świata. I chociaŜ ikony tu chrześcijańskie, to rozmieszczenie ich 
całkowicie odpowiada ruskim kanonom dawnego budownictwa sakralnego. Ornamentyka 
Sofii spełnia rolę semantycznych granic, obramowań dla ikonnych malowań. Symbolika tych 
wizerunków to oddanie znakami idei nieskończoności Wszechświata. Gałązki roślin z 
trójlistkowiem - chmiel, którego uŜywano do przyrządzania rytualnych napojów za czasów 
wiary tradycyjnej. Ten symbol sięga jeszcze indoaryjskich głębin.  
WyobraŜenie trójliści wiąŜe się w nauce z przygotowywaniem sakralnej somy (haomy). 
Rzecz ciekawa, Ŝe ornament pleciony jak w soborze Sofijskim oraz w innych dziełach sztuki 
wykazuje związek z technologią plecenia z nitek. KaŜdy węzeł spełniał jakąś magiczną rolę i 
miał swoją nazwę: "węzeł Ŝywota i śmierci", "węzeł Heraklesa". Chrześcijaństwo 
ortodoksyjne potępiało archaiczną magię węzła (nauzy - czakłuństwa), dlatego i Sofia 
kijowska widziała się mu pogańską, niekanoniczną. ChociaŜ później chrześcijaństwo 
zapoŜyczyło z wiary rodzimej amulety-plecionki, nadało im tylko kształt krzyŜa.  
Dzisiaj spełnia się proroctwo ruskich wołchwów i chociaŜ wyobraŜenie bytu zawsze róŜni się 
od samego bytu, to w umysłach i duszach myślących Ukraińców budzi się juŜ genetyczna 
pamięć wiary swych pradziadów. My dzisiaj zrzucamy kajdany swej tysiącletniej niewoli 
duchowej i oglądając się wstecz widzimy, ile męki i cierpień przyniosła cudza wiara naszemu 
narodowi. ChociaŜ nie kaŜdy jeszcze Ukrainiec moŜe to pojąć - jeszcze zbyt silne są przeŜytki 
obcej wiary w świadomości ogółu. Religia, której zabraniali bolszewicy, wydaje się teraz 
normalnym objawem kultury. To zresztą daje moŜność swobodnego zapoznania się z Biblią, 
która stała się dostępna dla szerokich mas. I, jak tego spodziewał się Iwan Franko, kto ma 

rozum, ten sam, bez cudzych słów i kazań zrozumie istotę chrześcijańskich dogmatów.  
Powrót do wiary tradycyjnej nie jest dziś sprawą łatwą. Trudno obecnie odnowić zniszczoną 
kulturę. NiemoŜliwa zresztą byłaby w historii restauracja czy retrospektywny powrót do tego, 
co minęło. Ale niewątpliwe jest jedno - dzisiaj wszystkie narody zwracają się ku zgodnemu z 
przyrodą bytowaniu na ziemi. Dostrzegając, jakie mogą być następstwa niczym nie 
hamowanej konsumpcyjnej postawy wobec bogactw przyrody, ludzkość poczyna rozumieć 
głęboką treść wierzeń swoich przodków, wierzeń ukierunkowanych ku harmonizowaniu 
duszy i ciała, człowieka i kosmosu.  
Dzisiaj odradza się rodzima ukraińska wiara pogańska. Uczniowie profesora Wołodymyra 
Szajana czczą wszystkich pradawnych bogów ukraińskich. Prace badawcze i pielęgnowanie 
najdawniejszych obrzędów, zwyczajów, rytuałów, pieśni, tańców, mitologii, mądrości ludu 
mają olbrzymie znaczenie dla ukraińskiej kultury.  
KaŜdy naród ma swoje własne pojęcie Boga, chociaŜ niezaprzeczona jest prawda, Ŝe Bóg dla 
wszystkich jest jeden. Dla was to Jezus Chrystus, dla waszego sąsiada - Dadźbóg, dla kogoś 
innego - Budda czy Allah albo coś w rodzaju Natury czy Absolutnego Rozumu. I to jest 
całkiem naturalne. Objawy boskiej siły, nieodgadniona tajemnica bytu zawsze poruszają 
ludzkość, pobudzają wyobraźnię i pragnienie poznania prawdy. Dlatego naleŜy być 
tolerancyjnym wobec religii innych ludzi, jako Ŝe kaŜda wiara ma na celu doskonalenie 
człowieka. Naturalność wiary, odpowiedniość między nią a geokulturą narodu posiada 
ogromne znaczenie dla jego mentalności, duchowej dojrzałości, nawet dla jego rozwoju 
historycznego. Odstępstwo od wiary, przyjęcie wiary cudzej zawsze było przez naród 
potępiane. Faktyczna dwuwiara Ukraińców, mająca tysiącletnią historię, świadczy 
przekonywająco o Ŝywotności narodowych tradycji, które mamy odrodzić i zachować.  
 

Koło SwaroŜe 1997-1998

  

Ukraiński kalendarz pogański  
 
I te święta -  
Pierwsze - Kolęda,  
I drugie - Jar,  
I Krasna Góra,  
I Owsiana  
Wielka i mała...  
A Bogów kupalcie  
I Dadia szanujcie.  
[Księga Wełesowa]  
 
Człowiek winien Ŝyć synchronicznie z wibracjami kosmosu, niczym rytmiczny organizm. 
Kolejno następują po sobie święta i okresy codziennej pracy. Chaotyczność, Ŝycie nie 
uporządkowane rujnuje ciało i duszę. Wszystkie święte Koła Swaroga mają na celu 
zharmonizowanie cielesnej i duchowej istoty człowieka z boskimi, kosmicznymi rytmami 
przyrody, Boga. Świąteczne obrzędy, odpowiadające rocznym fazom niebieskich ciał, 
rozwijają i wzmacniają dobre, korzystne siły przyrodzone, a neutralizują szkodliwe, wrogie 
energie. Dlatego w dawnych czasach kaŜdy obrzęd spełniano tylko we właściwym czasie 
Koła Swaroga (Zodiaku, kalendarza rocznego), ściśle wyznaczonym przez najstarszych, 
wołchwów czy Ŝerców.  
Przodkowie Ukraińców obchodzili osiem głównych świąt SwaroŜych. Są to: Narodzenie 
BoŜycza, Kołodziej, Wełykdeń, Zielnik (Trójca, Rusalia), Kupajło, Bogowie-Spasy, Święto 
Urodzaju (jesienne zrównanie dnia z nocą), Kalita. Między tymi wielkimi świętami były 
mniejsze, ale waŜne: Miesiąca, Dany, Gromnicy, Święto Ptasie, Wełesa, Wierzbicy, Jaryły, 

Radunicy, Rachmański Wełykdeń, Łady, Symargła, Peruna, Wesele Świeczki (Komina), 
Rodzanic, Mokoszy, Święto Pługa, Święto Roda i inne.  
 
Nasi przodkowie rozpoczynali rok na wiosnę. Dlatego, zgodnie z tradycją, budujemy Koło 
SwaroŜe (Krąg Zodiakalny) od wiosny 1997 do wiosny 1998:  
 
Data współczesna: Nazwa święta  
Znaczenie, opis świętowania obrzędu.  
1 marca 1997: Jaskółka  
Początek wezwań Wiosny (ptasie święta z 24 lutego ub.r.).  
9 marca: Wiosenny Nowy Rok, Szczodry Wieczór  
Wezwania Wiosny, modły o urodzaj. Przewidywania pogody na lato: ładna pogoda - ciepłe 
lato, śnieg - na urodzaj, wiatr ciepły - mokre lato, wiatr północny - chłodne lato. Obrzędy 
szczodrowania.  
9 marca: Święto Matki-Ziemi  
Uczczenie Matki-Ziemi ofiarą z chleba zwanego KryŜyk.  
9 marca: Soroczyny  
Rozdaje się dzieciom 40 obwarzanków, ptaszków (z pieczywa) zwanych skowronkami, 
busłami. Gotuje się kluski, kaŜdy ma ich zjeść 40.  
13-20 marca: Wiosenny Tydzień Jaryły  
Modły do Słońca-Jaryły, wieśnianki, korowody, taniec "śuczek", oprowadza się Jaryłę - 
chłopca w świątecznej białej odzieŜy, śpiewa się Jaryle pieśni pochwalne.  
16 marca: Wierzbica,Wierzbie  
Oświęcenie wierzby - pradrzewa Wszechświata, ochłostanie gałązką wierzby uwaŜa się za 
magiczny sposób Ŝyczenia zdrowia.  
16 marca: Pasieka I (Wiosenna)  
Oświęcenie pasieki, modły o pszczoły, ich rojenie się, wyniesienie uli ze stebnika.  
17-18 marca: Wiosenne zrównanie dnia z nocą, Święto Dadźboga  
Modlitwy do Dadźboga, dziewczęce korowody.  
20 marca: Nawski (od Naw) Wielki Dzień, Czysty Czwartek  
Czwartek przed Wielkim Dniem. Jest to dzień oczyszczenia. Zamawiania od wszelkiego zła. 
Dusze zmarłych przybywają na ziemię, im na noc zostawia się kąpiel. Ludzie kąpią się w 
rzece lub symbolicznie oblewają się wodą rzeczną przed wschodem słońca, co daje moc i 
zdrowie.  
23 marca: Wielkidzień (Wełykdeń) DadźboŜy  
Obchodzi się w pierwszą niedzielę po wiosennym zrównaniu dnia z nocą. Pradawne święto 
przebudzenia się przyrody i narodzin nowego cyklu Ŝycia. Wypieka się rytualne korowaje, 
ś

więci pisanki, jadło, zanosi się modły do Dadźboga i wszystkich bogów w Swargu (niebie).  

24 marca: Wołoczilne (to jakby chodzone? przyp. tłum.)  
W poniedziałek po Wielkimdniu DadźboŜym chłopcy chodzą po chatach i oblewają wodą 
dziewczęta, te zaś obdarowują ich pisankami. Woda musi być pobrana z rzeki o godz. 12 w 
nocy, wtedy ma ona właściwości lecznicze.  
25 marca: Bogini Wiosna  
Przebudzenie Ziemi z zimowego snu. Odnośne obrzędy: rozpala się ogniska na mostach i 
skacze przez ogień (oczyszczenie), do rzeki rzuca się Ŝertwy z chleba.  
26 marca: Perun I (Wiosenny)  
Z tym dniem moŜna rozpocząć siejbę. Oświęcenie ziarna. Pierwszy grzmot i błyskawica.  
30 marca: Radunica (Tryznica)  
Obiady na mogiłkach przodków. Modły za pomyślność rodu, wspominanie zmarłych 
rodziców, prośby do nich o opiekę.  

11 kwietnia: Wodnik (Wiosenny)  
W tym czasie wylewy rzek, powodzie, więc składanie Ŝertwy Wodnikowi, by nie zatopił 
chaty, ogrodu, budynków.  
15 kwietnia: Jarowit  
Ogólnosłowiański Bóg wojny i równocześnie Bóg przebudzenia przyrody, płodności.  
TakŜe ten, który świadczy niespodziewane dobrodziejstwa i dawca bogactwa. Ku czci jego: 
weselenie się, tańce, pieśni, zabawa "A my sialiśmy proso", huśtawki, rytualne tarzanie się po 
ziemi.  
16 kwietnia: Rachmański Wełykdeń  
Puszczanie na wodę skorupek z wielkodniowych pisanek i kraszanek dla "rachmanów".  
Istnieje legenda, Ŝe gdzieś daleko za morzem Ŝyją święci ludzie - rachmani, którzy cały czas 
modlą się i nie wiedzą, kiedy przypada Wełykdeń. Rucone 16 kwietnia do wody skorupki 
powinny dopłynąć do rachmanów na Kupajłę i zorientować ich w świątecznym kalendarzu 
(wyjaśnienie Autorki).  
22 kwietnia: Wielka Łada (Bogini Matka)  
Czci się boginię ślubów, wesel, patronkę deszczu, urodzaju. śertwa jej: biały kogut i modły o 
szczęśliwy ślub. Na cześć Łady dziewczęta urządzają korowody, śpiewają pieśni.  
23 kwietnia: Lelnik  
O Ładzie i jej córce Leli śpiewa się pieśni - "ładowice", a sam obrzęd nosi nazwę 
"ładuwanie". Znaczenie obrzędu: uporządkowanie chaosu, zaprowadzenie równowagi w 
przyrodzie i duszy ludzkiej. Jest to święto dziewcząt.  
23 kwietnia: Jaryło, Orij, Owseń  
Ś

więto męŜczyzn. śertwę z koguta spoŜywa się na polu. Kobiety nieobecne. Rytualnym 

piwem spryskuje się ognisko. Owseń - patron pszczół i koni. Orij otwiera niebo i daje zielone 
trawy. Przed wschodem słońca ludzie myją się leczniczą rosą, palą ogniska, obchodzą niwę z 
chlebem.  
Koniec kwietnia i początek maja: Wełes (Wiosenny)  
Wypęd bydła na pastwiska, składanie Ŝertw Wełesowi, patronowi bydła, bogactw i handlu.  
1 maja: Dzień Bogini Mai  
Maja - starosłowiańska bogini roślinności, która okrywa liściem drzewa, a ziemię trawą 
"zamaja".  
2 maja: Słowiczy Wełykdeń, Święto śywii  
Przylot słowików. Ludzie słuchają - ile lat im wykuka kukułka. Modły o zdrowie i długie 
Ŝ

ycie.  

8 maja: Wełykdeń Rusałek  
Obrzędy Rusalnego Tygodnia.  
9 maja: Mokosza I (Wiosenna)  
Obrzędy Rusalnego Tygodnia, cd.  
2-11 maja: Rusalia, Tydzień Rusalny  
Kobiety zawieszają na drzewach kawałki płótna dla rusałek (albo dla Mokoszy), dziewczęta 
wiją wianki dla nich i wrzucają do wody wraz z wonnym zielem. To najdawniejsza magia 
przed sezonem kąpielowym. Rusałkom polnym składa się na niwie chleb ofiarny.  
10 maja: Zielnik  
Zbiór ziół leczniczych. Rytualne obiady w lesie i na polach: jajecznica, pierogi, ryba. śertwa 
ziołom przez skropienie ich przed obiadem napojem chmielnym. Zbioru dokonują tylko 
kobiety.  
11 maja: Zielnik - Kleczalna Niedziela, Tury  
Zielony tydzień rozpoczyna się jeszcze w czasie Rusaliów. Wicie wieńców, majenie zielenią 
chat, wrót, wspominkowe obiady jak wyŜej.  
15 czerwca: Światowid I (Letni)  

Modły do Światowida i Dadźboga o dobre Ŝniwa i ochronę urodzaju. Okolicznościowe pieśni. 
ś

ertwy z białego koguta, pierogów i wina.  

20 czerwca aŜ do 3 lipca: Letnie Świętowania Jarylskie  
Obmywanie się wodą z trzech źródeł na zdrowie i urodę. Odbywają się "Jaryłowe Jarmarki" i 
"Jaryłowe Igrzyska".  
20-21 czerwca: Słońcakres, Sobotka, Kupajło  
Rytuały ślubne, szczęśliwy czas poczynania dzieci. Zabawy w lesie, nad rzekami, skakanie 
przez ognisko, palenie słomianego chochoła Kupajły, topienie drzewka Marzeny, zbieranie 
ziół, szukanie kwiatu paproci.  
21 czerwca: Święto Symargła (Perepłuta)  
Symargł - opiekun roślinności, strzeŜe pola. Podobizny są juŜ na naczyniach z doby 
trypolskiej, na ręcznikach, wyrobach jubilerskich, wzmianki w staroukraińskich latopisach. 
Kobiece ozdoby z Symargłem jako amulety płodności (kijowskie bransolety).  
29 czerwca: Święto Wodnika (Rybackie Święto)  
Rybacy składają mu Ŝertwy z tytoniu, piwa, pierwszej złowionej ryby. Kobiety splatają 
rybakom wieńce z cykorii.  
30 czerwca: Pogrzeb Jaryły (Kostruba)  
Zakończenie Jarylskich Obchodów. Jaryło - Bóg wiosennego i letniego słońca - wszystko juŜ 
posiał i zapłodnił. Słońce zwraca się juŜ ku jesieni, traci swą moc. Wśród wesołych Ŝartów i 
docinków spala się kukłę Jaryły. Udział w tym biorą tylko dorośli małŜonkowie, młodzieŜy 
nie ma z uwagi na jej tzw. wstydliwość.  
1 lipca: Swaróg I (Letni), Święto Kowalskie  
Czczenie Swaroga jako boga kowalstwa i zaślubin. Początek sianokosów.  
4-5 lipca: Letnie Święto Miesiąca  
Modły do Miesiąca. Obserwując księŜyc oznaczano pogodę na Ŝniwa: gdy księŜyc zmienia 
barwy, chowa się za chmury i znów wypływa - Ŝniwa będą dobre, urodzajne. Jadło 
obrzędowe - pierogi gotowane (wareniki).  
20-27 lipca: Perunowy Tydzień  
Czczono Peruna trzema głównymi świętami, jakie obchodzono w tym tygodniu. Modły przy 
starych dębach, poświęconych Perunowi. Rytualne braterstwa, Ŝertwy z wieprzowiny, 
wołowiny lub koguta. Oświęcenie wody "Perunowymi toporczykami".  
20 lipca: Letni Perun  
Jak wyŜej.  
22 lipca: Perunica Letnia (Błyskawica)  
Kobieca postać Peruna - Błyskawica. W ten dzień nie pracuje się w polu ani w ogrodzie, by 
nie ściągnąć na siebie gniewu Błyskawicy.  
27 lipca: Czur, Palikopa, Letnie Święto Dadźboga  
Bóg Palikopa był straŜnikiem świątkowych dni i karał swą błyskawicą tych, co nie czcili 
bogów naleŜycie. Modlono się doń, by chronił kopy od ognia. Czur - duch ognia na miedzy, 
pilnuje majątku i własności Rodu.  
1 sierpnia: Miodowo-makowy Spas  
Oświęcenie miodu i maku.  
1-16 sierpnia: Spasówka (Bogowie Spasy)  
Spasy - dawne pogańskie bóstwa. Spasówka składała się z trzech głównych świąt. Obrzędy 
odprawiano na wysokich górach, skałach albo u świętych źródeł. Pominki przodków, 
poległych wojów, modlitwy o zbawienie dusz, o ład w państwie. Zawierano braterstwa.  
6 sierpnia: Spas Jabłkowy  
Oświęcenie jabłek, gruszek, kwiatów i innych darów sadu.  
16 sierpnia: Spas Chlebowy  
Oświęcenie i spoŜywanie ofiarnego korowaja z nowego ziarna, wdzięczność bogom za dobry 

urodzaj.  
16 sierpnia: Święto Lasowika  
Na trzeciego Spasa czci się Lasowika, składa mu się Ŝertwę z chleba lub innego jadła na 
polance w lesie, by nie robił zła, nie "wodził" ludzi itp.  
19 sierpnia: Letni Poświst (Strzybóg)  
Czci się Strzyboga i baczy, jaki wiatr, jeśli ciepły - będzie dobry urodzaj owsa.  
1 września: Wesele Świeczki (Komina)  
Pierwsze jesienne zapalenie świeczki, ogniska, pieca. MłodzieŜ się bawi, urządza pogrzeb 
much i innych szkodników.  
4 września: Jesienna Perunica  
Ostatnie, czwarte święto na cześć Błyskawicy i Gromu, na zimę one zasypiają. W tym dniu 
pali się ognisko z gałązek tarniny (gatunek: dyptam), które dzięki swym właściwościom się 
nie spalają. Przed takim ogniskiem czyniono zamówienia od poŜaru.  
8-9 września: Rodzanice, początek babiego lata  
Ś

więtuje się dwa dni, bo Rodzanice to dziewice-bliźniaczki. Tym boginiom rodzinnej 

pomyślności ofiarowano modły kobiet o dobry połóg, o zdrowie niemowląt, całej rodziny, a 
nadto pominki zmarłych rodziców. Święto odprawia się w pobliŜu wody, robi się korowód 
wokół starej kobiety, która trzyma w ręku chleb owsiany. Po skończeniu obrzędu chleb 
rozdaje się po kawałku jako lek dla ludzi i zwierząt domowych.  
14 września: Święto Wyraju  
ś

egnanie ptaków odlatujących na zimę, modły do duchów przodków, którym ptaki zanoszą 

wiadomość od Ŝyjącej rodziny. Wieczornice.  
20 września: Jesienny Strzybóg (Poświst)  
Modły do boga wiatrów o dobrą pogodę. Tego dnia prognozuje się pogodę na jesień: wiatr 
północny - będzie chłodna, południowy - ciepła, zachodni - deszczowa, wschodni - będzie 
ładna.  
24 września: Święto Owinnego Domowika  
Zabawy w dzień; po północy zapala się ogień w owinie (stodole lub na toku) i zaczyna się 
omłot. Owinnemu ogniowi składano w Ŝertwie koguta, by Domowik strzegł ziarna.  
26 września: Wielkie Święto Światowida II (Jesienne)  
Ś

więto równe wiosennemu Wielkiemudniowi. Drugie wielkie święto urodzaju. Całonocne 

modły w chromie Światowida (patrona rolnictwa), składanie Ŝertw, wróŜenie z obrzędowego 
napoju o przyszłej zimie. śerzec chowa się za korowajem (o rozmiarach człowieka) i zapytuje 
obecnych, czy go widzą. Jeśli tak, to Ŝyczy im, by na przyszły rok urodzaj był jeszcze 
większy.  
27 września: Pasieka II (Jesienna)  
Ś

więto pszczelarzy. W tym dniu znosi się ule do stebnika.  

1 października: Jesienne Święto Macierzy-Ziemi  
Początek jesienno-zimowych robót, okres wyprawiania wesel. Wieczornice, dziewczęta 
modlą się o zamąŜpójście.  
25 października: Jesienne Dziady  
Dzień pominek. Dziady "przychodzą" w gości do swych rodzin. Obrzędowy obiad: jadło musi 
parować, by dziady mogły wdychać poŜywną parę. Kasza z makiem, naleśniki, grzyby, 
wódka - bez mięsa. Kładzie się na stół wiele łyŜek - dla przodków, kaŜdego wymienia się po 
imieniu.  
31 października: Jesienne Święto Miesiąca  
Według gry barw księŜyca przewiduje się zimowe pomyślności.  
31 października: Mokosz II  
Kobiety oddają cześć Mokoszy, patronce płci, połogów i niemowląt, a takŜe kobiecego 
rękodzieła. Ofiarują jej przędziwo, płótno, a następnego dnia rozpoczynają wielkie roboty 

(tkanie, szycie, wyszywanie itp.).  
1 listopada: Dzień Pługa (Swaroga Kowala)  
II święto Swaroga, który - jak legenda głosi - wykuł złoty pług Scytom. Jako Ŝertwa: kogut. 
Kowalskie Święto.  
8 listopada: Tury (Święto Myśliwych)  
Otwarcie sezonu polowań. Myśliwi składają Ŝertwy bogom-patronom.  
14 listopada przed Narodzeniem BoŜycza: Koroczun  
Krótkie dnie jesienne. Koroczun symbolizuje zamieranie słońca w zimie.  
24 listopada: Święto Doli  
Dziewczęta wróŜą sobie los, chłopcy - jaką kto dostanie Ŝonę, cięŜarne kobiety modlą się o 
lekki połóg.  
29 listopada: Kalita  
Najkrótsze dni przed zimowym solstitium. Odgryzanie kęsów z rytualnego chleba - Kality 
oznacza zmniejszanie się dnia. MłodzieŜowe wieczornice. Chłopcy na noc na pierwszego 
grudnia chodzą do rzek podsłuchiwać Wodę: cicha - będzie dobra zima, burzliwa - będzie 
ostra, wystąpią zawieruchy.  
6 grudnia: Zimowy Spas (Dziadek Mróz, Wełes)  
Według podań tego dnia przychodzi Zima, a z nią Dziad Mróz, który moŜe się obrazić, jeśli 
nie zaprosi się go na narodzeniową wieczerzę. Zimowy Spas - patron wszelkich zajęć 
zimowych. Według pierwszego mrozu wróŜono o przyszłym urodzaju: jeśli mróz przed 
szóstym grudnia, to owies będzie piękny, gdy w ten dzień pojawi się szron - urodzaj będzie 
dobry. Za chrześcijaństwa funkcje Zimowego Spasa przeszły na św. Mikołaja, o czym 
ś

wiadczy dawne powiedzenie: "poproś Mikołaja, on przekaŜe Spasowi".  

21-23 grudnia: Zimowe Staniesłońca, Narodzenie BoŜycza,Narodzenie Młodego Boga (u 
Słowian zach.), Kutia, Kolada, Owsiana, Narodzenie Kolady  
Przewidywanie pogody na 12 miesięcy roku. Czczenie Swaroga - Ojca wszystkich bogów. 
Ś

więta wieczerza (Bratczyna), rytualna Kutia, wzywania Owsenia - symbolu płodności. 

Oprowadza się Kozę - obraz Boga Płodności, dostatku. Zakończenie Koroczuna: korowaj 
boŜonarodzeniowy symbolizuje wzrastanie dnia. Uczczenie Diducha - Ducha pól, Ducha 
przodków.  
23 grudnia: Święto Roda  
Roda czci się jako prapoczątek Ŝycia, on daruje Ŝycie wszystkim ziemskim istotom. Wypieka 
się mu korowaj, warzy piwo i miód, wygłasza się zamówienia ku Jego i Rodzanic czci: "niech 
rodzi się wszystko dobre".  
2 stycznia 1998: Święto Dany, Wodoświęcenie  
W nocy rodzi się Święta Woda (Dana): ludzie biorą wodę z trzech źródeł dla oczyszczenia się 
i na lekarstwo. Oświęcanie wody za pomocą modlitwy i ofiarnego ognia, czasem - kąpiel w 
przeręblach lub tylko opryskanie się.  
2 lutego: Gromnica, Zimowa Perunica  
Zima spotyka się z Wiosną. Modły do słońca, pieśni-zamawiania ciepła. Z tym dniem 
początek uczenia się wiośnianek i robienie pisanek. Czczenie wszystkich pogańskich bogów, 
zapalanie smolistych łuczyw.  
9-15 lutego: Wełesowy Tydzień, "Czarci Tydzień"  
Czci się Wełesa, wywraca koŜuchy futrem na wierzch, nakłada maski. Grupy Wełesowych 
Ŝ

erców chodzą po wsi, zaglądają do domów, stajni, chlewów, wygłaszają magiczne zaklęcia 

dla zapewnienia zdrowia zwierząt domowych. Inna nazwa tego święta: "Czyrkiesowy 
Tydzień".  
16-22 lutego: Kołodij  
MęŜatki przywiązują "kołodkę" tym ojcom, którzy w bieŜącym sezonie zawierania małŜeństw 
nie poŜenili swych dorosłych dzieci. Kołodka - znak falliczny, symbol przedłuŜenia rodu. Ci, 

którym przywiązano kołodkę, mają odwdzięczyć się ugoszczeniem, darami itp. Obrzędowe 
strawy tego tygodnia - mleczno-maślane: pierogi, śmietana, młyńce i inne mączne wyroby. W 
tym tygodniu nie podejmuje się większych robót.  
21 lutego: Wiosenny Strzybóg  
Modły do boga wiatrów, przewidywanie pogody na wiosnę i lato.  
24 lutego: Łełeczyny (łełeka - bocian)  
Ś

więto ptasiego totemu Ukraińców. Od tego dnia zaczynają się dwutygodniowe ptasie święta: 

Łełeki, Jaskółki, Soroczyny (od soroki - sroki). Wzywa się ptaki do powrotu z Wyraju.  
26 lutego: Nowolecie 1998 (Wiosenny Nowy Rok)  
U naszych przodków kaŜdy rok miał róŜną liczbę dni (zaleŜało to od fazy miesiąca). Były lata 
dwunasto- i trzynastomiesięczne.  
 
Pomagaj DadźboŜe i Koło SwaroŜe!  
 

PRZYPISY

  

1 Ewangelia według św. Mateusza 5, 44 (wg tłumaczenia: Biblija święta, to jest wszystko 
pismo święte Starego i Nowego Testamentu. Z hebrajskiego..., Lipsk 1889).  
2 I. Neczuj-Łewyćkyj, Switogliad ukrajinśkoho narodu, Kyjiw 1992, s. 5.  
3 Koliadki ta szczedriwki. Zimowa obriadowa poezija trudowoho roku, Kyjiw 1965, s. 17.  
4 Kalendarno-obriadowa poezija, Kyjiw 1987, s. 26.  
5 Nowa radist' stała. Koliadki ta szczedriwki, Kyjiw 1991, s. 6. (Pieśń przez pomyłkę 
umieszczona wśród szczodrówek, według wszelkich znamion jest to pieśń weselna: "księciem 
na wiek" bywa pan młody na swym weselu).  
6 Kalita - obrzędowy chleb w kształcie słońca, z dziurką w środku dla zawieszenia pod 
powałą. MłodzieŜ skacze starając się odgryźć kąsek. Komu się nie uda, tego smaruje się sadzą 
z pieca. Kąsanie kality oznacza zmniejszanie się zimowego dnia - światła słońca. Święto 
nazywa się Kalita i jest obchodzone w grudniu (przyp. tłum. na podstawie objaśnień Autorki).  
7 W. Szajan w ksiąŜce Wira predkiw naszych, Hamilton 1987 pisał: "Chors jest bystrokonny i 
nasz bohater musiał mieć cudownie szybkie konie, by móc przebiec drogę Chorsowi. Chors 
jedzie ze Wschodu na Zachód, a nasz bohater bieŜy z Północy na Południe. Obraz całkiem 
jasny..." (t. I, s. 174).  
8 Litopys Ruśkyj, Kijyw 1989, s. 30.  
9 M. Tkacz, Czetwertyj wymir, abo koli cwite paprot'?, "Znannia ta pracja", 1990, nr 7.  
10 W archeologii - kultura trypolska, od wsi Trypole, V-III tysiąclecie przed naszą erą. 
Kultura potrypolska - II tysiąclecie przed naszą erą (przyp. tłum.).  
11 Neczuj-Łewyćkyj, op. cit., s. 33.  
12 TamŜe, s. 138.  
13 TamŜe, s. 7.  
14 Patrz: G. Bułaszew, Ukrajinśkyj narod u swojich legendach, religijnych pogliadach ta 
wiruwanniach, Kyjiw 1992.  
15 Wełykdeń = Wielkanoc u katolików (przyp. tłum.).  
16 N. Sumcow, Pisanki, Charkow 1892.  
17 Cyt. za: A. T. Olmstead, Dzieje imperium perskiego, przeł. K. Wolicki, Warszawa 1974, s. 
131.  
18 Etniczieskije probliemy istorii Cientralnoj Azii w driewnosti, Moskwa 1981.  
19 "Wseswit", 1988, nr 10.  
20 M. Dragomanow, Wybrane, Kyjiw 1991, s. 470.  
21 Metropolita Iłarion, Dochrystianśky wiruwannia ukrajinśkoho narodu, Winnipeg 1965, s. 
17.  
22 Etymołogicznyj słownik ukrajinśkoji mowy, t. II, s. 173 (dalej: ESUM).  

23 B. Rybakow, Jazycziestwo Driewniej Rusi, Moskwa 1988, s. 438.  
24 Szajan, op. cit., s. 41.  
25 Ł. Szulman, "Wełesowa kniga" - pam'jatka istoriji czy mistyfikacija?, "Słowo i czas", 
1991, nr 9, ss. 62-66.  
26 ESUM, t. III, s. 139.  
27 Było to w Szczecinie, w kraju Obodrytów (przyp. tłum.).  
28 Por. Biblia: Księga Sędziów, 11, 35-40; I Księga MojŜeszowa, 22, 2-10; II Księga 
Królewska, 3, 26-27, i in.  
29 Uzwar: rytualny napój z suszonych owoców (wyjaśnienie Autorki).  
30 N. Czmychow, Istoki jazycziestwa Rusi, Kijew 1990, ss. 297-300.  
31 TamŜe, s. 342.  
32 I. Sriezniewskij, Matieriały dlia słowarja driewnierusskogo jazyka, Sankt-Pietierburg 
1903.  
33 Jedno futro sobole kosztowało 10 grzywien. 70 futer - 700 futer monetą (przypuszczenie 
Autorki).  
34 M. Wizir, Jarosławowa biblioteka, "Socjalistyczna kultura", 1990, nr 2, 3.  
35 Szajan, op. cit., s. 391.  
36 M. Brajcziewskij (= Brajczewśkyj), UtwierŜdienije christianstwa na Rusi, Kijew 1989.  
37 Dniepru (przyp. tłum.).  
38 Litopys Ruśkyj, s. 30.  
39 Brajcziewskij, op. cit., ss. 108, 109.  
40 Litopys Ruśkyj, s. 29.  
41 TamŜe, s. 37.  
42 Jak wyŜej.  
43 W. Tatiszczew, Istorija Rossijskaja, Moskwa-Lieningrad 1962, t. I, ss. 110, 111.  
44 H. Połonśka-Wasyłenko, Istorija Ukrajiny, Kyjiw 1992, t. I, s. 107.  
45 Litopys Ruśkyj, s. 94.  
46 Brajcziewskij, op. cit., s. 124.  
47 O. Bewzo, Lwiwśkyj litopys i Ostroźkyj litopyseć, Kyjiw 1971, ss. 137, 138.  
48 S. Tołstow, Śladami cywilizacji staroŜytnego Chorezmu, przeł. I. Koral, Warszawa 1953, 
s. 304.  
49 A. Cziertkow, Opisanije wojny wielikogo kn. Swiatosława, Moskwa 1847, ss. 8-13.  
50 Litopys Ruśkyj, s. 66.  
51 Tatiszczew, op. cit., ss. 112, 113.  
52 TamŜe.  
53 Piesni, sobrannyje P. Rybnikowym (w trzech tomach), Moskwa 1909-1910, t. I, nr 26.  
54 Litopys Ruśkyj, s. 85.  
55 TamŜe, s. 111.  
56 TamŜe, ss. 104, 105.  
57 I. Franko, Stworinnia switu, Winnipeg, Man 1918 (ponownie wydał ją Sławyn Jaworśkyj, 
1984).  
58 TamŜe, s. 48.  
59 Patrz: A. Donini, I origini del cristianesimo (cyt. za przekładem ros.: U istokow 
christianstwa, Moskwa 1979).  
60 Cerkiew Wschodnia uŜywa pogańskiego słowa prawosław'ia zamiast przyjętego w świecie 
- ortodoksja. Prawosławia oznacza: praw - wszechświatowy zakon boŜy, który rządzi 
ś

wiatem, zaś sławlennia - to nazwa pogańskiej bogosłuŜby. Być moŜe tak właśnie nazywała 

się stara wiara ukraińska.  
61 Litopys Ruśkyj, s. 105.  
62 W. Sołowjow, Sobranije soczinienij, t. VII, s. 288.  

63 Biblia: Exodus (II Księga MojŜeszowa), 12, 1-14.  
 

Indeks OSÓB

  

Numery stron odnoszą się do wydania ksiąŜkowego. 

 

Adalbert, bp 80  
Adam Bremeński, kron. 63  
Afanasjew Aleksandr 32, 33, 52  
Anabazis (Scyta) 59  
Anacharsis (Scyta) 59  
Andriejew 9  
Andrzej Bogolubski, ks. rus. 89  
Aniczkow E. W. 29  
Anna Jarosławna, ks. rus. 74  
Ariusz 92  
Askold, ks. rus. 30, 73, 77, 79, 84, 87  
 
Bazyli I Macedończyk, ces. biz. 77  
Bazyli z Cezarei 94  
Berynda Pamwo 40, 42  
Bogomił (zw. Słowikiem), Ŝerzec 85  
Bojan 33, 74  
Borys I, car bułg. 74  
Brajczewski Mychajło 73, 76, 77, 81, 83  
Brckner Aleksander 12  
Budda 104  
 
Celsus 91  
Cyprian, metropolita kij. i mosk. 95  
Cyryl (Konstantyn), ap. Słowian 73  
Cyryl Aleksandryjski 76  
Czmychow Mykoła 70  
Czokroborti DŜogonnath 54  
 
Danyłenko Walentyn 56, 65  
Danyło, opat 59  
Darajawausz (Dariusz) 53, 54  
Dioklecjan, ces. rzym. 102  
Dionizy, patriarcha konst. 94  
Dionizy Areopagita 76  
Dionizy Mały 75, 76  
Dobrynia, tysięcznik 84-86  
Dragomanow Mychajło 58  
Al-DŜajhani, kron. arab. 60  
 
Eliasz 30, 43, 102  
Eugeniusz IV, pap. 95  
Ezdrasz 91  
Ezechiel 90, 91  

 
Famincyn O. 40  
Fedir, bp 89  
Fed'kowicz Osyp-Jurij 75  
Fiodorow Iwan 90  
Focjusz, patr. 86  
Franko Iwan 31, 90, 104  
 
Gedeon, metropolita 94  
Gimbutas Marija 12  
Gleb, ks. 88  
 
Hammurabi 90, 91  
Herbord, kron. 62  
Herod 93  
Herodot 35, 59, 68  
Hitler Adolf 53  
Hnatiuk Wołodymyr 40, 51  
Hruszewski Mychajło 79  
Hystaspes, kr. 54  
 
Ibn Dast, kron. arab. 60  
Ibn Fadlan Ahmad, kron. arab. 60, 66  
Igor (Jarosławowicz), ks. rus. 89  
Igor (Rurykowicz), ks. rus. 30, 65, 77-79, 84  
Iłarion, metropolita 42, 58, 87  
Izydor, metropolita 95  
 
Jagiełło, ks. lit. 95  
Jaropełk, ks. rus. 79-81, 84  
Jarosław Mądry, ks. rus. 87, 89  
Jefymenko Ołeksandra 80  
Joachim, patriarcha mosk. 95  
Joannes (Jan) z Nikiu, kron. biz. 76  
 
Kij, ks. (= Kuwrat) 76, 79  
Kolumban, św. 76  
Konstantyn I Wielki, ces. rzym. 91, 92  
Konstantyn VII Porfirogeneta, ces. biz. 78, 84  
Kosiw Sylwester, metropolita 94  
Kulisz Pantełejmon 32  
Kuwrat patrz: Kij  
 
Leon IX, pap. 92  
Leontij, bp 89  
Lipkiwski Wasyl, metropolita kij. 95  
Liutprand, kron. 74  
 
Łesia Ukrainka 45  
 

Maksencjusz 91  
Malales Joannes (Jan) 26  
Marr Nikołaj 35  
Al-Marwazi, kron. arab. 82  
Al-Masudi, kron. arab. 60, 64  
Michał, metropolita 86  
Michał III, ces. biz. 84  
Michał Olelkowicz, ks. kij. 97  
Mikołaj, bp. 92  
Mirobóg, Ŝerzec 65, 71  
Mścisław, ks. rus. 87  
 
Neczuj-Łewycki Iwan 21, 36, 37, 48  
Nestor, bp 89  
Nestor, rocznikarz 40  
 
Ohijenko Iwan 94  
Oleg, ks. rus. 65, 84  
Oleg (Świętosławowicz), ks. rus. 81  
Olga, ks. rus. 77-81, 84  
Orchan 76  
Ostrogscy (rodz.) 81  
Ostrogska Anna Alojza 81  
Ostrogski Aleksander 81  
Ostrogski Fedir (Fiodor) 96  
Otto I 80  
Otto z Bambergu, św. 62  
 
Pachomiusz, mnich 94  
Peron Anquetille du 53  
Piłat 50  
Prokopiusz z Cezarei, kron. biz. 46, 60  
Puszkin Aleksandr 60  
Putiata, tysięcznik 84, 85  
 
Roerich Nikołaj 55  
Rybakow Boris 12, 29, 32, 59  
 
Sakson Gramatyk, kron. 62, 68  
Salomon 91  
Sargon I 90  
Schoenfield 91  
Skara Zachariasz 97  
Sołowjow Władimir 99  
Sriezniewski Izmaił 33, 72  
Stalin Josif 95  
Sudysław, ks. rus. 89  
Sweneld 79  
Szajan Wołodymyr 10, 11, 13, 52, 55, 60, 75, 104  
Szepping D. 32  

Szuchewicz Wasyl 75  
 
Ś

więtosław, ks. rus. 79-82, 84  

 
Tatiszczew Wasilij 80  
Teodozjusz Pieczerski 98  
Tertulian 75  
Thietmar, kron. 63  
Tilak Balgangadhar 55  
Toksaris (Scyta) 59  
Trajan, ces. rzym. 39  
Triewier Kamiłła 40  
Tur, wiking 67  
 
Ugoniaj, tysięcznik 85  
Ur-Nammu 90  
 
Włodzimierz, ks. rus. 29, 34, 35, 79, 82-85, 87  
Włodzimierz Monomach, ks. rus. 87  
Wsiewołod, ks. rus. 88  
 
Zełenin Dmytro 46  
Znojko Ołeksandr 34, 36  
 

Indeks  
POSTACI MITOLOGICZNYCH I ŚWIĘTYCH 

 

Numery stron odnoszą się do wydania ksiąŜkowego. 

 

Allah 104  
Apollo 29, 33  
 
Baba Jaga 50  
Bachus 39  
Barbara, św. 102  
BłaŜej, św. 33  
Błyskawica (Perunica) 111, 112  
Bogurodzica patrz: Maria (Matka Boska)  
 
Ceres 37  
Chmura 37, 49  
Chors 29, 30, 64  
Chrystus patrz: Jezus Chrystus  
Czuhajster 44  
Czur 111  
 
Dana 35, 36, 69, 102, 115  
Dadźbóg 9, 23, 26-29, 33, 39, 51, 65, 101, 104, 107, 111, 116  
Dad' 105  
Diana 36  

Diduch 28, 29, 115  
Dionizos 39  
Dojna 36  
Domania (Domasia, Domacha, Domcia) 43  
Domowik 25, 26, 43, 113  
Domowniczki 64  
Duna 36  
Dziady 64, 114  
 
Fortuna 46  
 
Grom 38, 112  
Gromowik 49  
 
Hefajstos 26  
Helios 26  
Hyperion 26  
 
Jahwe 13, 52, 91, 92, 101  
Jan Ewangelista 91  
Jarowit 39, 108  
Jaryło 38-39, 106, 109, 110  
Jeleń 34  
Jerzy Zwycięzca 30  
Jezus Chrystus 13, 17, 29, 50, 51, 76, 81, 84, 88, 91, 92, 93, 96-98, 101, 102, 104  
Józef, św. 102  
Jupiter 30  
 
Katarzyna, św. 102  
Klemens, św. 59  
Kostrub 38, 39, 110  
Kościej Nieśmiertelny 50, 67  
Kronos 32  
Kupajło 36-39, 106, 110  
Kupała 31, 37  
Kupidyn 37  
Kybele 37  
 
Lasowik 43, 44, 112  
Lato 38  
Lela 25, 108  
 
Łada 25, 65, 106, 108  
Łeszyj 44  
Łukasz Ewangelista 91  
 
Macierz-Przodkini 12  
Mać-Ptak 12  
Ma-Donna 36  
Maja 109  

Marcin, św. 102  
Marek Ewangelista 91  
Maria (Matka Boska) 29 (Bogurodzica), 51, 96  
Maria Magdalena 93  
Marzena 37, 38, 110  
Mateusz Ewangelista 91  
Matka Bogów patrz: Wielka Bogini  
Matka (Macierz) Sława 12  
Matka Ziemia 12, 106, 113  
Merkury 32, 33  
Miesiąc 29, 48, 49, 59, 106, 111, 114  
Mikołaj, tzw. św. 115  
MojŜesz 90  
Mokosza (Mokosz) 29, 34-36, 65, 102, 106, 109, 114  
 
Neptun 44  
Noe 90  
 
Odyn 30, 52  
Orij 109  
Owin 26  
Owseń 109, 115  
 
Palikopa 111  
Pan 44  
Paraskiewa-Piątnica 36, 59, 102  
Perun 10, 26, 30-33, 49, 64, 65, 69, 77, 84, 102, 106, 108, 111  
Posejdon 44  
Poświst 32, 112, 113  
Prometeusz 51  
Przeleśnik (WąŜ) 45  
Przodkowie 64  
 
Radogost 63  
Remus 52  
Rod 12 (Rod-Świętowit), 24, 25, 32, 33, 106, 115  
Rodzanice 24, 25, 34 (Dziewy śycia), 51, 106, 112, 115  
Romulus 52  
 
Sabaoth 29, 67  
Saturn 32  
Semiherakles 40  
Słońce 29, 37, 38, 48, 49, 59, 69  
Spas, Spasy 106, 111, 112, 115  
Strzybóg 23, 31, 32, 112, 113, 116  
SwaroŜyc 26, 63  
SwaroŜyce 11, 25  
Swaróg 11, 13, 23, 25-27, 29, 30, 32, 105, 111, 114, 115  
Symargł 40, 106, 110  
Szurala 44  

 
Ś

wiatowid 12 (Świętowit), 32, 62-65, 68, 110, 113  

 
Tana patrz: Dana  
Targitaos 27  
Trojan (Trygław) 39  
Tur (Cielec) 33, 34  
 
Uranos 32  
 
Walenty, św. 102  
Warawa, syn Jezusa 93  
Wełes 32-34, 49, 51, 65, 66, 77, 102, 106, 109, 115, 116  
Wielka Bogini (Wielka Macierz, Matka Bogów) 25, 35, 37, 56, 57  
Wiosna 106, 107, 116  
Własij, św. 102  
Wodnik 44, 108, 110  
Wolsi 33  
Wsiesław 29  
 
Zeus 30  
Zima 38, 116  
Zimowy Chłód 49  
Ziusudra 90  
Zorza 49  
 
ś

ar-ptak 49, 50  

ś

ywia 109  

 

Indeks NAZW ETNICZNYCH

  

Numery stron odnoszą się do wydania ksiąŜkowego. 

 

Antowie 46  
Arabowie 46, 83 (l. poj.)  
Ariowie 53, 54, 68  
Awarowie 74  
 
Białorusini 46, 95  
Bułgarzy 84  
 
Chazarowie 77  
Czesi 33  
 
Drewlanie 78  
 
Etruskowie 32, 37  
 
Grecy 30, 33, 37, 58, 78, 81 (Greczynka), 89  
 

Hellenowie patrz: Grecy  
Hindusi 40, 54 (l. poj.)  
Hunowie 76  
 
Indianie 46  
Indoeuropejczycy 10  
Irańczycy 46, 54 (Pers), 68 (Persowie)  
 
Kimmerowie 26, 61, 67  
 
Litwini 35  
Lutycy 60, 63  
 
Łemkowie 48  
 
Moabici 67  
Mołdawianie 34  
Mongołowie 81  
 
Niemcy 52  
 
Persowie patrz: Irańczycy  
Polacy 87  
Polanie 29  
Połowcy 87  
Prasłowianie 10  
 
Ranowie 62, 63  
Redarowie 63  
Roksolanie 29  
Rosjanie 46  
Rumuni 34  
Rusicze 9, 55, 60, 67, 69, 84, 98  
Rusini 100  
Rusowie 30, 77 (Rusy), 78 (Rusy)  
Rzymianie 32, 37, 39, 58, 91, 93  
 
Sarmaci 75  
Scytowie 26, 40, 50, 67, 68, 75, 76, 114  
Skandynawowie 33, 46  
Słowianie 9, 11-13, 18, 27 (pd.), 39, 46, 57, 60 (wendyjscy), 63, 64 (nadbałt.), 69, 82 (zach.), 
85, 100, 115 (zach.)  
Sumerowie 90  
 
Trakowie 68  
Turcy 83  
 
Ukraińcy 10, 15, 17, 21-24, 26 (l. poj.), 36, 41 (l. poj.), 42, 46, 48- 51, 53, 55-58, 66, 68, 69, 
89, 95, 96, 98 (l. poj.), 103, 104, 105, 116  
 

Waregowie 77-80  
Węgrzy 97  
 
ś

ydzi 17, 52, 67, 71, 90, 91, 97 (l. poj.), 101  

 

Autorka i Jej KsiąŜka

  

 
Halina Łozko znana jako Zoresława, pierwsza po wiekach przerwy wołchwyni odradzającej 
się rodzimej wiary ukraińskiej, godnie nawiązuje do tradycji dawnych wierzeń i obyczajów 
Ukrainy.  
Pochodzi z rodziny zachowującej pamięć o kulturowej odrębności tych ziem, podtrzymującej 
najlepsze osiągnięcia kultury ukraińskiej w całym ich bogactwie i róŜnorodności. Nie sposób 
sobie tego wyobrazić bez ciągłego kontaktu z przeszłością. Odwoływanie się do niej 
oznaczało równieŜ powrót do minionego, ale po części nadal Ŝywego światopoglądu 
religijnego. Ponadto polegało teŜ na odrzuceniu wszystkiego, co łączyło się z przymusem w 
sferze polityki, kultury czy obyczaju.  
Halina Łozko to bez wątpienia osoba szczególnie predysponowana do pełnienia roli 
współczesnej kapłanki pradawnego kultu. Składają się na to z jednej strony wspomniane juŜ 
tradycje rodzinne i zainteresowania, z drugiej zaś - tworząca ich podbudowę rzetelna wiedza 
naukowca. Formalne tego potwierdzenie stanowi praca na stopień kandydata nauk 
(odpowiednik naszej rozprawy doktorskiej), rozpatrująca dawną wiarę ukraińską jako Ŝródło 
codziennego religijnego synkretyzmu. Problematyka tej rozprawy znalazła rozwinięcie i 
dopełnienie w innych publikacjach Autorki. Wystarczy wymienić pracę poświęconą 
zagadnieniom ukraińskiego ludoznawstwa (po wielu perypetiach wydano ją w 1995 r.), 
zbiorek modlitw do dawnych bóstw, współautorstwo Słownika religioznawczego, Historii 
religii Ukrainy, liczne artykuły w prasie fachowej i w pracach zbiorowych. Prócz tego Halina 
Łozko wydaje czasopismo "Swaróg", którego łamy często goszczą interesujące artykuły o 
dziejach i wierze dawnych Ukraińców. Obecnie Autorka pracuje w Ukraińskim Instytucie 
Podnoszenia Kwalifikacji Kadry Kierowniczej Oświaty, jest takŜe związana z Narodową 
Akademią Nauk Ukrainy.  
Tak więc z całym przekonaniem da się powiedzieć, Ŝe Halina Łozko w pełni odpowiada 
takiemu obrazowi wołchwiyni, jaki potrafimy odtworzyć na podstawie źródeł. Siłą rzeczy 
musiała przeto podjąć próbę ogólnego, przy tym zarówno popularnego, jak i kompetentnego 
zaprezentowania wierzeń religijnych dawnej Ukrainy. Rezultat ma Czytelnik przed sobą. 
Udostępnienie tej ksiąŜeczki polskim odbiorcom wypada uznać za poŜyteczne z kilku 
powodów. Przedstawia ona w sposób interesujący problemy i fakty niezbyt dotąd 
spopularyzowane, właściwie nieobecne w świadomości przeciętnego Czytelnika. Opisuje 
zjawiska religijne wspólne wszystkim ludom słowiańskim, w tym i naszym przodkom. 
Pozwala poznać kształtujący się obecnie nowy model ukraińskiego patriotyzmu, świadomie 
sięgającego do swych pradawnych źródeł, umoŜliwia teŜ lepsze zrozumienie 
nieprzypadkowej aktywności kobiet na tym właśnie polu. NaleŜy wreszcie pamiętać o tym, Ŝe 
w rodzimej, ukraińskiej kulturze duchowej obecna jest świadomość wyrastania z przyrody, 
bardzo głębokiego w niej zakorzenienia, która to świadomość została zagubiona w kulturze 
polskiej.  
 
SPIS RZECZY  

Numery stron odnoszą się do wydania ksiąŜkowego. 

 

 

Przedmowa Autorki do wydania polskiego 7

  

Przedmowa 15

  

Etniczna wiara Ukraińców 17

  

I. Wierzenia, mitologia, demonologia Ukraińców 21

  

II. Kultura religijna Ukraińców 53

  

Koło SwaroŜe 105

  

Przypisy 117

  

Indeks osób 120

  

Indeks postaci mitologicznych i świętych 122

  

Indeks nazw etnicznych 124

  

 

Autorka i jej ksiąŜka 125

  

 
 
 
 
Tłumaczył  
Antoni Wacyk  
 
Opracowanie redakcyjne  
Zdzisław Słowiński  
 
Korekta  
Zbigniew Adamski  
 
 
�

 Copyright by Halina Łozko  

Kijów 1994  
 
�

 Copyright for Polish edition by Toporzeł  

Wrocław 1997  
 
ISBN 83-85559-26-4  
 
Wydawnictwo TOPORZEŁ  
50-950 Wrocław 2  
skr. poczt. 81  
 
Druk i oprawa  
Drukarnia CHiP PP