plik

Polski K o n g res Pedagogiczny, bardziej niż jakikolw iek

inny, rozpoczynać powinien swe obrad y z poczuciem w iel
kiej odpowiedzialności, ciążącej na nim wobec przeszłości

i przyszłości narodu. W obec przeszłości — gdyż ma on za

sobą wspaniały dorobek Komisyi Edukacyjnej, przekazany

nam jako testam ent odradzającej się P olsk i, któremu nietyiko
sprostać należy, ale i rozwijać go trz e b a równie konsekw en

tnie  jak  samodzielnie;  wobec  przyszłości —gdyż  ciąży  na  nim
część  olbrzymiego  zadania,  które  p o leg a  nietyiko  na  w y ch o
wywaniu  ludzi,  nietyiko  na  wychowywaniu  obywateli  kraju,
chcących  i  umiejąc3^ch  służyć  sprawie  publicznej,  lecz  —   co

najważniejsza— na wychowywaniu narodu samego, jak o je d
nolitego, potężnego organizmu, pow ołanego do spełnienia

wielkich zadań dziejowych, które go czek; ją.

W ychow anie człowieka, wychowanie obywatela, w y ch o

wanie  narodu— oto  trójjedyne  zadanie,  które  staje  przed  każ-
dem  pokoleniem  wychowawców,  bez  względu  na  to,  na  j a
kiem  polu  działać  im  przychodzi.  ■

Przeu kongresem pedagogicznym zadanie to nie s ta je

w całej rozciągłości i w całym swym ogromie. W udziale

przypada mu przedewszj^stkiem tech niczn a jego strona, ro z
legła dziedzina zagadnień specyałnych, stanowiących w ogniu

doświadczenia wypalone cegły, z k tóry ch się wznosi ginach

wychowania  narodow ego,  zagadnień,  dostępnych  tylko  siłom
fachowym,  uzbrojonym   w  należytą  po  temu  kompetencyę.
A le  praca  ta,  ja k   i  praca  wychowania  samego,  powinna  by ć

przeniknięta jed ny m duchem—duchem narodowej myśli, uczu

cia i woli, ożyw iającym każde poczynanie, każdy krok i czyn,
aczkolwiek w sw em ciągłem w cielaniu się duch ten nie da

się  może  ująć  w   suche  przepisy  postępow ania,  ani  w  form u
ły,  ani  w  rezolucye.  Temu  duchowi  wychowania  narodow e
go  powinno  być  poświęcone  słowo  w stępne  przy  otw arciu
każdego  kongresu  pedagogicznego  polskiego.

W ychow anie człowieka, w ychow anie obywatela, w ycbo- *

wanie  narodu  całego!  To  znaczy  —   w   porządku  doniosłości
zadań;  wychowanie  rodzime]  duszy  narodu  w  każdem  w stę-
pującem  w  ży cie  pokoleniu,  w ychow anie  jego  instynktów

społecznych, w reszcie wychowanie ch arakteru w jednostkach.

—

O kreślenia ogólne, ja k wychowanie w duchu narodo

wym, wychowanie patryotyczne, wystarczać m ogą tylko wte-

dy, gdy się przeciwstawiają pojęciom i stanom przeciwnym

w ychow ania wynaradawiącemu lub beznarodowemu. W dzia
łalności budującej — a ta k ą w samem swem założeniu musi

być każda zdrowa działalność wychowawcza — określenia te

s ta ją się ogólnikami, w k tó re dopiero należytą treść wcielić

należy.

"Można wychować m łod e pokolenie w egzaltacyi dla oder

w anego pojęcia Polski, a nie dać mu podstaw patryotyzmu;

m ożna wszczepić mu jak najobszerniejsze w iadom ości zdz Si

dziny  języka,  historyi  i  literatu ry   polskiej,  a  n ie  dać  mu wy
chow ania  narodowego;  w  tych  bowiem  p o jęciach   mieści  się
cały  św iat  duszy,  leżący  poza  umiejętnością  i  wiedzą,  świat
rów nie  niedostępny  dla  beznarodowo,  choć  popolsku,  wy

chow anego  młodzieńca,  ja k   je st  nim  dla  cudzoziemca,  cho
ciażby  posiadał  całą  dla  P o lsk i  sympatyę,  znał  dokładnie  jej
ży cie  przeszłe  i  teraźniejsze  i  przejęty  był  współczuciem  dla

iej losów .

Wychowanie narodow e wymaga od jed nostki innego

stosunku do Ojczyzny, niż jak o do czegoś, co na zewnątrz du
szy naszej istnieje, przy c a h m pragnieniu d o b ra tej Oiczyzny

i potępianiu wszystkiego, co w nią godzi

D u sza polska nie-

tylko  nosi  Ojczyznę  w ew nątrz  siebie,  ale  czu je  się  również
w ew nątrz  niej,  wszystkimi  swymi  splotami  z  nią  zespoloną
i  zlew a  całkowicie  swą  osobow ość  z  iej  jaźnią,—-a  taki  zwią
zek  tylko  wówczas  utrw alić  się  może,  gdy  pokłady  instynktu
narodow ego  sięgają  do  g łęb in   przeszłości  o jczy stej.

„Od chwili—mowi A . Comte — gdy się poznaje, że si$

ma wspólnych przodków, gdy się wie o tych zmarłych, któ

rzy nami rządzą, od tej chwili ma się O jcz y z n ę”! <Dzieje

narodu powinny być wietcowem wykonywaniem testamentu,,
pozostaw ionego przez ty ch , którzy nadali narodow i swemu

osobow ość między innymi narodami w postaci państwa i na
kreślili drogi jego przyszłości

Woła zm arłych przodków

oży^wia  i  zapładnia  w olę  żyjących:  trzeba,  żeb y   się  ona  speł
niła,  a  wtedy  spełnią  się  dziejowe  zadania  narodu.  Żywe
obcow anie  ze  zmarłem)  pokoleniam i—oto  czem   powinna  być

h isto ry a ojczysta dla m łodzieży, jeżeli ma by ć rzeczywistą

pudstaw ą je j patryotyzmu, zadatkiem ścisłego zespolenia je j

z tą Ojczyzną, która była, je st i będzie.

„Historya narodu zapisana jest żywemi głoskam ' w du

szach obywateli—mówi je d e n z myślicieli m łodszego pokole
nia, Ludwik P osadzy1).

Sięgnąw szy w g łąb duszy, może

każdy obudzić w sobie te uczucia, które w strząsały dawne-
mi pokoleniami. A lbow iem każdy człowiek je s t stworzony

lia  cbraz  i  podobieństw o  społeczeństwa,  w  którem  żyje,  i  n o
si  w  sobie  jeg o   rysopis.  Kto  umie  genezę  tego  rysopisu
w  sobie  wyczytać,  posiada  rzadki  dar  intaicyi  historycznej”.
Rozwijać  w  m iodem   pokoleniu  tę  intuicyę  historyczną,  k azać
mu  przeżywać  w espó  z  narodem  je g o   dzieje,  na  pam iętni
kach  odtwarzać  ważni ajsze  ich  m om enty,  obrazować  z  całą

p'astyką życie, obyczaje i wierzenia, zawody i nadzieje p o

koleń minionych i na tem tle ryć w je g o duszy wiekowy t e

stament narodu;— to nietylko coś w ięcej, to zupełnie co in n e

go, niż uczyć chronologii i wyliczać wypadki dziejowe.

Związek ze zmarłymi obeimował niegdyś związek z z ie

mią, w której prochy ich spoczęły

A nalogiczne zespolenie

krajoznawstwa z historya łączyć winno w umysłach młodzieży
przyrodę rodzimą i ziemię ojczystą, g ro b y

Drzodków,

ślady

dawne]  kultury  i.z a b y tk i  przeszłości,  ludzi  żyjących  z  ich  c e
chami  dziedziczności  plemiennej,  ich  zabiegi  gospodarcze,  d o
robek  cywilizacyjny,  walki  i  troski  dzisieisze— w  jeden w y ra
zisty  obraz  P olski.

I znowu takie poznaw anie kraju—to zu

pełnie coś m nego, niż geografia form alna ziem polskich i su

che wiadomości o stanie kultury na ty ch z'emiach.

Łącznikiem pokuleń i żywem ogniw em , wiążącem sp ół-

czesnych w naród, jest mowa o jczy sta. Młodzież powinna
czuć i wiedzieć, że język, którym m ów i, służy nietylko

wyrażania myśli w najłatwieiszei dla P olaka formie, ale do
wyrażania duszy narodu, że w n:m, ja k w zwierciadle, od bi

ja ją się: jeg o dar spostrzegawczy, m etody myśli, charakter

uczuć i wogóle te szczególne cechy, które nadają sw oistą
postać duchowej je g o indywidualności.

W ścisłości jęz y k a

! mowy leżą zadatki prawdy, tkwiące w umysłowości narodu.

Słusznie też powiedziano, że „język narodow y jest tem do
skonalszy, im trudniej w nim kłam ać”.

Na mowie ojczystej

młodzież  uczyć  się  powinna  tej  p rostoty  i  prawości  orzeczeń,
która  nie  znosi  ani  dwuznaczności,  ani  rozciągliwości  p o jęć,
ani  umysłowego  szalbierstwa.  D osadn ość,  trafność i  jęd rność
wyrażeń  jest  n ajlep szą  ochroną  przed  wielomównością  w  s ło
wach,  tą  cechą  umysłów  małych,  która  tak łatwo  rodzi  w ielo-

mówność w czyn ach — cechę charakterów małych. Jedn a je s t

obu tych wad natura: nagromadzanie danych bez treści, nie

dających m ateryału do wniosków— te g c początku w szelkiego

celowego działania. Dlatego zw ięzłość mowy jest bezw ied-

nem ćwiczeniem zdolności do czynu. Zaprawiajmyż młodzież

') W sw ej książce: „O p o s ł a n n i c t w i e n a r o d ó w e u r o

p e j s k i c h . P o m y s ł y d o f i l o z o f i i d z i e j ó w F r a n c y i, N i e

m i e c i P o l s k i ”, In o w ro cław , 1909

—

na staropolszczyźnie do odzwierciedlania w jęz y k u cech zdro
w ego, potężniejącego narodu, a nadewszjrstko uczmy ją od

czuwać ducha języka, a n ietyłko znać zasady je g o form po

praw nych.

Je ż e li język jest środkiem do wyrażania duszy narodu,

to  literatura  ojczysta  jest  bezpośrednim  tej  duszy  wyrazem.
I  tu  właśnie  pole  do  w yrabiania  w  miodem  pokoleniu  tego
czucia  subtelnego,  tej  n aw et  in tu icji  bezpośredniej,  która  od-
razu  pozwala  rozpoznać,  co  w  piśmiennictwie  polskiem  jest
odbiciem   nieskażonej  niczem   duszy  narodu,  co  je s t  naleciało
ścią  o bcą  i  naśladownictwem,  a  co  jej  zboczeniem   i  zwyrod

nieniem .  W szystkie  w ielkie  dzieła  literatury  wszechświato
w e’  odbijały  w  sobie  ducha  tych  narodów,  k tó re  je   wydały,
i  n iem a  utworów  pomnikowych,  któreby  tego  piętna  nie  no
siły  na  sobie.  Jak   niema  pięknego  krajobrazu  w   malarstwie,
k tóry b y   nie  odtwarzał  sw oistej  przjTody  w  pewnym  czasie
i  m iejscu,  widzianej  przez  pryzmat  duszy  arty sty ,  tak  samo

m em a takiego piękna w literaturze, któreby nie było odbi
ciem sw oistej narodowej duszy jeg o twórcy.

W ielkie dzieła

piśm iennictwa  polskiego,  w  stopniu  wyższym  niż  jakiekolwiek
inne,  są  bezpośrednim  w yrazem   nietylko  ducha  narodu,  ale
i  m yśli  narodowej;  w  n ich   zawiera  się  wszechogarniająca
syn teza  wierzeń  polskich,  znacząca  blasKiem  poezyi  wyżyny,
do  których  wznosić  się  pow inna  myśl  tw órcza  każdego  z  na

stępujących po sobie pokoleń.

W piśmiennictwie, zarówno jak i we w szystkich dzie

łach ludzkich, umysł m łodzieży szukać powinien nie tego co

nowe, lecz tego co niepożj^te i wieczne, i wynaidować nie

to  co  zasługuje  na  kr\'tvkę  i  budzi  zwątpienie,  lecz  to  co  jest
godne  uwielbienia  i  budzi  zachwyt.  W tedy  um ysł  młodzień
czy  odkryje  prawdziwy  sk arb ,  w  piśmiennictwie  ojczystem

zaw arty: pozna to, co w życiu, w dziełach człow ieka w duszy
ludzkiej i w duszy narodu je st godne kochania.

Zżycie się z dziejami, z ziemią i ludźmi, z mową i lite

raturą ojczystą daje pilodemu pokoleniu podstaw y pozytyw
nego patryotyzmu. ^Miłość

Ojczyzny, jeżeli ma pozostać

w w ieku dojrzałym zdrową, czystą i wielką, nie może się ży

wić za młodu sokami, płynącym i 2 uczuć negatyw nych, z nie

naw iści  i  przeczenia  w  jak iejk olw iek   p o stać.  > A   nie  dlatego
bvnajm niej,  że  uczucia  te  są  „niehumanitarne”,  lecz  dla  tego,
że  z  dwóch  kierunków  duchowjrch,  składających  się  na  indy

widualność narodu: pozytyw nego i negatywnego, twórczego

i  zaprzecznego,  jednego  zw róconego  na  w ew nątrz,  drugiego
na  zewnątrz,  uczuć  łączących   i  uczuć  dzielących,  świadomej
siebie  woli  i  odruchow3rch  wstrętów,  myśli  organicznej  i  my

śli opozycyjnej, -pierw szy tylko je s t kierunkiem budującym.

Uczucia zaprzeczne mogą mieć o ty le tylko wartość sp o łecz

ną, o ile są negacyą negacyi, g ro żącej pozytywnym, św iado
mym siebie i celow ym usiłowaniom narodu, to też burzyć

cokolwiek ma praw o tylko ten, kto tworzy. Pokolenie, w y
chowane w atm osferze uczuć negatyw nych, przestaje być

zdolne do p racy twórczej, rodzi w iecznych opozycyonistów
i umieć żyć ju ż tylko negacyą. S a m o nie wiedząc kiedy prze

nosi ją na spraw y własnego kraju i na życie jego w ew nętrz

ne i staje się zaczynem rozkładu duszy swego narodu.

Oparty na przesłankach w yłącznie dodatnich, w rośnięty

korzeniami  w  rzeczywistą  przeszłość  i  złączony  m ocnym :
węzłami  z  rzeczyw istą  teraźniejszością,  patryotyzm  m łodego
pokolenia  będ zie  patryotyzmem  realnym .  iNie  przerodzi  się

on w jałow y pod względem czynu, oderwany kult P olsk i,

takiej  Polski,  która — jak   mówi  W y sp iański— „ma  być  m item
narodów,  państw em   ponad  państw a,  prześcigającem  w szy
stkie  jakie  są  republiki  i  rządy,  oczyw iście  niedościgłem,  wy-
marzonem:  ma  być  marzeniem,  ideałem ,  a  nigdy  nie  m a  się
stać,  nigdy  b y ć,  nigdy  się  urzeczyw istnić”,—lecz  dążyć  będzie
przedewszystkiem   do  osiągnięcia  „tego,  co  jest  w szęd zie”,
a  nie  tworząc  sobie  przesadnego,  więc  błędnego  p o jęcia

o wartości sw o je j ojczyzny, zapragnie przyczynić się do rze

czywistej jej w yższości pośród in n y ch narodów. W takim

patryotyzmie wychowany naród będ zie dopiero mógł z cza

sem powiedzieć o sobie: „Skrom nym się czuję, gdy w glą
dam w siebie; dumnym—gdy się porów nyw am ”.

Na tak pojętnym patryotyzmie kończy się w ychow anie

narodowe, w spólne dla mężczyzn i kobiet. Poza tem m ęż

czyźni mi,ją przed sobą wyższy je sz cz e szczebel tego w ych o
wania:—w yrabianie w sobie przymiotów, potrzebnych im, ja

ko przyszłym odpowiedzialnym kierow nikom na~odu; k o b iety
zaś mają przechow yw ać w sobie i przekazywać w p rzy szło

ści swym dzieciom w czystej, nie zmąconej mętami życia

postaci n ajgłębsze pokłady instynktu narodowego'. W ym aga

tego  inna  natura,  inna  duchowość  społeczna  mężczyzn  i  ko
biet,  a  więc  i  odmienny  zakres  ich  kom petency1’  w  życiu  pu-
blicznem.  D o  teg o  życia  publicznego  we  właściwej  sferze  i  k o
biety  wychowywane  być  muszą,  n ie  zapominajmy  bow iem ,
że  i  tak  połow ę  bodaj  naszych  wTad  narodowych  przypisać

należy brakom w wychowaniu i charakterze kobiet.

W szelkie wychowanie ani na chw ilę o różnicy roli dwu

płci w życiu narodu zapominać nie może. Jeżeli zAdaniem
pedagogii je s t rozw ijać w duszy dziecka właściwe mu zadat

ki uzdolnień, skłonności, słowem ca łą jego naturę duchową,
to stosowanie jed nego i tego sam ego szablonu do chłopców

— 7

—

I dziew cząt może te zadatki tylko zabić lub w ypaczyć. Gdzie
dusze są różne, tam i m etody wychowawcze różne być mu
szą.

D lategoto system t. zw. koedukacyi jest usprawiedliwio

ny jed y n ie do wieku, od k tó reg o poczyna się różniczkowanie
duszy m ęskiej i kobiecej w zakresie przez w ychow anie obję

tym.

K obieta, wychowana w t}Tm zakresie p o ję ć i sposobie

ich u jęcia, które odpow iadają umysłowości i przeznaczeniu
mężczyzny, zwichnie tylko typ swej duszy k o b iecej, a wła

ściw ości i zalet duszy m ęsk iej nie zdobędzie, zuboży więc

tylko dorobek ogólny, zam iast go wzbogacić.

Mężczyzna,

w ychow any w tym zakresie p o jęć i sposobie ich ujęcia, kio-
re odpowiadają duszy i zadaniom kobiety, nie rozwinie naj

cen n iejszych i najtęższych sw ych zalet i w łaściw ości. Tą
drogą dochodzi o.ę jedynie do tego, że społeczeństw o skła

dać się będzie z wynaturzonych kobiet i znjew ieściałych męż
czyzn.

C h cąc dobrze w ychow ać naród w jego m łodem poko

leniu, trzeba ¡męską jeg o p ołow ę wychowywać do tych zadań,
które na niej 'zaciążą w przyszłości: do walki, do obrony, do

kierow nictw a, odpowiedzialności i rządów k o b iecą zaś — do

tych  zadań,  które  są  je j  przyrodzoną  sferą  kom petencyi:  do
przechow ania  najgłębszych,  najelem entarniejszych,  ale  zara
zem  najbardziej  podstawowych  instynktów  i  zadatków  narodu,
do  utw orzenia  tej  ostoi  narodow ego  bytu,  do  k tó rej  nie  się
gają  ani  wpływy  obce,  ani  rozkładow e  działanie  powikłanych
i  pełnych  dotknięć  nieczystych  stosunków życiow ych.  Uczucia
narodow e  powinny  mieć  m ocn ą podstawę  w  duszy kobiety,  ale
wola  narodowa  tyłku  przez  dusze;  męską  przejaw iać  się  może.

W wychowaniu narodow em mężczyzn patryotyzm nie

w ystarcza. Muszą oni za młodu nawykać, w odpowiedn;m

w iekow i swemu zakresie, do systematycznego obejmowania

całośc; życia narodu, całokształtu jeg o zadań, spraw i celów,

do um iejętności rozwiązywania węzłów i sprzeczności życia
publicznego,^ muszą nadto m ieć tę głęboko

zakorzenioną

w duszy świadomość, że O c z y z n a — to gmach realny, który
nieustannie z planem budow ać i wznosić należy, że nie wol

no nic trwonić z dorobku przeszłości lecz itrzeba go w każ-

dem pokoleniu pomnażać.^ W ten sposób m łodzież ma za

wczasu rozwijać w swej duszy zarówno poczucie przyszłej

za  ca ło ść  dóbr  narodowych  odpowiedzialności,  ja k   i  uczucia
gospodarcze  względem  w łasnego  kraju.  Spadkobierca  pu
ścizny  ojczystej  i  późniejszy  odpowiedzialny  je j  gospodarz
innem  okiem   i  z  innem  uczuciem   patrzeć  musi  n a  czekające
go  w  przyszłości  dziedzictwo,  niż  widz  postronny,  dla  które

go je s t ono tylko przedmiotem postrzeżeń.

W yrabian ie się w m łodzieży tego poczucia gospodar-

-czego wzglądem ojcowizny narodow ej metylko me pociąga

za sobą, lecz w p rost wyklucza w szelkie mieszanie si-e czynne,
a choćby tylko zaprzątanie swego umysłu sprawami p olityki

bieżącej  i  praktycznej,  przed  dojściem   do  pelnoletności  o b y
watelskiej.  Przedw czesne  zwracanie  myśli  ku  sprawom  sz cz e
gółowym  i  przem ijającym ,  gdy  umysł  młodzieńczy  nie je s t  j e

szcze zdolny ogarnąć całokształtu zadań narodowych planem
syntetycznym i celowym, rozDudzanie w sobie nam iętności

politycznych, gdy me okrzepł jeszcze charakter i nie p o g łę

biły się należycie uczucia, oswajanie się z wymaganiami o p o r

tunizmu praktvcznego w wieku, w którym one muszą je s z c z e
b3'ć kompromisami sumienia i skazam i na charakterze, s ło

wem—branie się nieudolne do pełnienia zawodu, gdy się sz k o

ły odpowiedniej jeszcze nie przeszło, równa się zwichnięciu

charakterów obyw atelskich i uczynieniu ich niezdolnymi do

należytego p ełn ien ia swej roli w przyszłości, a me m ówim y

już o szkodach bezpośrednich, w ynikających stąd dla życia

publicznego.

Szkolą praktyczną uczuć gospodarczych względem n a

rodu, poczucia odpowiedzialności za całość życia zbiorow ego
i umiejętności rządzenia się i rządzenia— może być tylko w ła

sna sfera życia młodzieży, i to o ty le tylko, o ile nie w k ra
cza w dziedzinę polityki narodu i stronnictw . Instynkty sa

morządu we właściwym zakresie m ożna i należy rozw ijać ju ż

od lat wczesnych, aż do wieku dojrzałości,

W życiu m ło

dzieży uniw ersyteckiej stowarzyszenia, oparte na zasadach

nie zrzeszeń luźnych, lecz związków korporacyjnych, byle w y

pływających z charakteru narodowego i ściśle do niego p rzy
stosowanych, ) ;dynie są zdolne dać młodzieży zadatki, p o

trzebne do pełnienia najwyższych funkcyi w życiu narodu.
One również są, najlepszą szkołą wychowaw czą dla w y ro

bienia w m łodem pokoleniu zdrowych instynktów o by w atel

skich.

Błędem byłob}^ mniemanie, że na to, aby w ychow ać

z młodzieży d obrych obywateli, w ystarcza dać jej należyte pod-

dtawy patryotyzmu i przywiązania do rzeczy ojczystych w c a

łej  ich  rozciągło ści.  Najwznioślejszy  cel  może  być  zw ich
nięty,  jeśli  szw ankuje  technika  wykonania.  Niema  tra g icz
niejszych  w yników   systemu  w ychow aczego  niż  wtedy,  gdy
stawiając  przed  oczyma  młodego  pokolenia  wielkie  cele,
równocześnie  pozwolimy  zakorzenić  się  w  iego  charakterze
takim  wadom  i  narowom  obywatelskim,  że  cele  te  własnem i
burzyć  będzie  rękom a.

■’ierwszą

cnotą obywatelską,

dającą możność pracy

zbiorowej, je s t zdolność uwspółrzędniania swych działań i

czynów , oraz zdolność poddawania ich jednem u planowemu

kierow nictw u.  Uznawanie  prawowitej  władzy,  a  zwłaszcza
tak  rzadki  u  nas  przymiot— karne  uleganie  w ładzy  raz  uzna
nej,  czy   przez  siebie  w ybran ej,  wejść  powinno  w  instynkt
pokolenia,  które  ma  w  życiu  czegokolwiek  dokonać

. 1

Jeżeli

słuszne są słowa prof. M ilew skiego, że „społeczna cnota kar
ności mniej ma u nas wyznawców niż teo ry a i praktyka

osobniczej swawoli”, a słuszności odmówić im , niestety, nie

m ożna,  to  wszystkie  czynniki,  któremi  społeczeństw o  rozpo
rządza,  jak  oto:  rodzina,  nauczycielstwo,  szkoła,  wreszcie
wszelkia-  zrzeszenia  młodzieży  —  zgodnie  zm ierzać  powinny
w  kierunku  rozwinięcia  w  niej  przeświadczenia,  że  umieć  słu
chać  nie  słabością  jest,  le c z   siłą,  że  niekarność  nie  świa

dectw em je st mocnej indywidualności, lecz samowolnego in
dywidualizmu, że wreszcie człow iek samowolny nie jest wol

nym, bo jest niewolnikiem własnych słabości.

Rzeczpospo

lita upadać poczęła od chw ili, gdy społeczeństw o wojowni
ków

zamieniało się stopniow o na społeczeństwo sejmikujące,

a słusznie mówi Nietzsche, że dobre u w ojow nikow i miłej
brzmi „musisz”, niźli „ ch cę”, mus t e Ł bowiem jest. dla niego

g ło sem sumienia narodow ego, wyrazem siły zbiorow ej i we

zwaniem do ©zynu

A le karność nie pow inna być mechaniczną.

Opierać się

ona musi a_£zynniki w ew nętrzne: o poczucie hierarchii — od

najprostszych organizacyi doraźnych aż do najw yższej stałej

organizacyi- społeczeństwa ja k również o poczucie szacunku
dla tych , którzy mają do niego prawo. Młodzieniec, który

nie  um ie  schylić  czoła  przed  powaga  \łieku,  człowiek  dc  -
rżały— przed  pŁóWagą  fcharakteru  i  rozumu,  obyw atel—przed
pow agą  zasługi,—nie  stw orzą  nigdy narodu  pow ażnego, bo  sa
mi,  nie  wiedząc  jak  i  kiedy,  rozszarpią  na  strzępy  płaszcz

jego m ajestatu.

B e z powag niemasz społeczeństw a, i rzecz to znamien

na, że ci, co najsilniej przeciw ko powagom p o w stają, co je
dyskredytują i podkopują szacunek dla nich w narodzie, ci

sami ulegają biernie a ch ętn ie różnym powagom koteryjnym,

które tylko w ich kole cieszą sie uznaniem.

Otóż narodu

niem a tam, gdzie niema czci w s p ó l n e j dla tych, co na
?wyeh barkach niSsą brzem ię je g c wielkości.

Młodzież nie

chybnie zbacza z drogi w ychow ania obyw atelskiego i wcho
dzi na manowce, jeżeli ma dla siebie inne, sw o je powagi,

powagi przygodne i partykularne, a nie te, k tó re świecą za

sługą i uznaniem w narodzie.

Jeżeli poczucie szacunku, powagi i hierarchii zapewnia

w szelkiej organizacyi społecznej siłę budowy, to cementem
spajający m je j cząstki je s t koleżeństwo i solidarność współ-

—

xlw

członków. P ierw iastek ów nierówności równoważy się tu w pol-

skiem  rozumieniu  ż\Tcia  obywatelskiego  pierwiastkiem  ró w
ności.  „Ramię  do  ramienia“,  J e d e n   za  wszystkich,  w szyscy
za  jednego“  —   oto  hasia,  zdolne  w ychow ać  młodzież  na  do

brych obywateli, umiejących iść ław ą do zamierzonego celu.

W szystkie rzeczy wielkie i płodne w społeczeństwie p o czy

nały się od związków blizkicb, prz3Tjacielskich, jako ogniw ,

łączącj^ch ich inicyatoiów , a wszelka akcya zbiorowa, zn a

cząca swój pochód głębokimi śladam i, była prowadzona przez

kadry, przeniknięte silnem poczuciem solidarności i k o leżeń

stwa. Dobrze to, gdy węzły, zadzierzgnięte na ławie szkol

n e j  przetrwać  m ogą  przez  całe  ż y cie  i  stać  się  jed^rm   w ię
cej  łącznikiem  w e  wszelkich  poczynaniach  zbiorowych;  fak t
to  bowiem  niezbity,  ze  zły  za  miodu  kolega  nie będzie  w  w ie
ku  dojrzałym  dobrym   obj^watelem.

Wpływ współtowarzyszy, o p arty na solidarności i k o

leżeństwie,  je s t   potężnjmi  współczynnikiem   nietylko  w  w y
chow aniu'obyw atela,  lecz  zarazem  i  w  wychowaniu  czło w ie
ka,  a  przełożeni,  którzy  do  tego  czynnika  odwołać  się  um ie

ją, trafią zawsze w strunę, w ydającą dźwięk czysty.

Przechodząc do zadań, mającj^ch bezpośrednio na w ido

ku  wychowanie  człowieka  jako  jed nostki,  stajemy  odrazu
wobec  zagadnienia  zasadniczego,  dotyczącego  ogólnej  m eto
dy  postępowania:  ^Czy  należy  w ytw arzać  w  życiu  m łodzieży

;

atmosferę dobra, prawdy, czystości piękna, chociażby sztucz^ si
ną, i usuwać z 'nięjjpierw iastki' zła i brzydoty* o które póź

niej,  w  ż}rciu  dojrzałem  każdemu  ocierać  się  przj^chodzi  czy
też  oswajać  młodzież  zawczasu  z  tem ,  co  ją   czeka  w  życiu,
uświadamiać  przed  nią  zle  i  brzydkie  jego  strony  i  tą  drogą
czynić  ją  odporną  na  ich  działanie,  słowem  -hygiena  m oralna
czyi hartowanie  przeciwko  złu?

Cała bodaj treść drugiej stron y zagadnienia zaw iera się

w zbyt rozciągiem i nieścislem p o jęciu „hartowania”.

Dusza

dziecka, podobnie ja k jego ciało, m usi być przedewszystkiem

mocna,  zdrowa  i  odporna  na  zew nętrzne  wpływy  u jem ne,  na
to  chyba  zgodzą  się  wszyscy.  G d y   jednak  hartujemy  ciało,
ab}"  je  uczynić  odpornem  na  zimno,  nie  dążymy  przecież  do
obniżenia  w ew nętrznej  ciepłoty  organizm u,  lecz  pobudzamy

go do w ytw arzania drogą reakcyi wzmożonego ciepła, które
chroni go od zaziębienia śród o taczająceg o chłodu.

Nikomu

przecie nie przyjdzie do głowy w ychow yw ać dziecko w bru

dzie, aby je tym sposobem zahartow ać na spotykanie się
z nim w życiu, ’ ani sprowadzać sztucznie wszelkie, m ogące

je nawiedzić w przjrszłości chorob}^ celem wzmocnienia od

porności organizmu.

—

1 1

—

12 —

P raw d a, istnieje skuteczna metoda szczepienia ochron

nego.

Nio polega ona je d n a k na wprowadzaniu do organiz

mu ch o ro b y samej, lecz ty lk o nieszkodliwej d la zdrowia

p o staci, zdolnej w yw ołać sam orzutną reakcyę ustroju. T a
kiego szczepienia ochronnego w dziedzinie m oralnej dostarcza

dość  o kazyi  własne  życie  d ziecka,  z  jego  cierpieniam i,  tro
skam i,  zawodami,  przeciwnościam i,  przykładam i  zła,  brzydoty
d uchow ej  i  drobnych  u p ad k ó w ,  pomimo  że  n iem a  w   niem —
a  raczej  właśnie  dlatego,  że   w   niem  niema  —   ani  duchowe

go  brudu,  ani  rozkradu  m oraln ego,  ani  zw yrodnienia,  ani  zbro-
dniczości,  gnieżdżących  się  z  regu ły  tylko  w   złożonem   życiu
ludzi  dojrzałych.  W  tym  odrębnym   światku  d u sz  dziecęcych
i  m łodocianych  otwiera  się  rozległe  dla  w y ch o w aw có w   pole
do  ro zw ijan ia  w  nich  hartu  moralnego,  do  w y w o ły w a n ia   sa
m orzutnej  reakcyi  przeciw ko  złemu we  w szelkiej  jego  formie,
reak cyi  tem  donioślejszej  p o d   względem  w ychow aw czym ,  że
to w a rz y sz y   jej  poczucie  skuteczności  i  celow ości  tych  wystą

pień.

A le roztaczać przed m łodym umysłem o b ra zy brudu,

cierpień i zbrodniczości o b c e g o mu jeszcze św iata, na który

żadnego  w pływ u  w yw ierać  nie  może,  znaczy  to  samo,  co
szczepić  rozwiniętą  już  ch oro b ę,  znieprawiać  duszę  i  podko
p yw ać  w   zarodku  w szelkie  p o d staw y  hygieny  m oralnej.

N iech młode pokolenie chow a się w czystej atmosferze

w łasn ego świata, niech nie zna nizin i przepaści życia, dopó-

k szczytó w jego poznać n ie może, niech o d d ych a czystem

pow ietrzem dusz prostych i serc niezużytych.

A tm o sfera ta niech b ęd zie nadewszystk^ atm osferą po

go d y i radości żyeia. „O d czasu gdy ludzie istn ie ją — mówi

N ie tz sc h e - - za małe w eselił się człowiek, to je d y n ie , bracia

moi. je s t naszym orzecheni_r-pierworodnym ” .

B e z promieni

słońca m łoda sadzonka zw ięd n ie i skarłow acieje, w yhodow a

na zaś fw ^ego 'św ietle i c ie p le —zniesie, jako p ień rozrośnię

ty, najzim niejsze pŚodmuchy w iatru. Ten sam m yśliciel twier

dzi,

ż e

„fałszyw ą każda p ra w d a , która choć je d n y m nie ob

darzyła uśm iechem ” , a c o k o lw ie k podajemy dziecku, zw ra

cajm y., do "riego stronę jasn ą, rodzącą wiarę i u fn ość w czło

w iek a— jeżeli nie w ludzi, w życie — jeżeli nie w je g o prze

ja w y   poszczególne.  Bo  ty lk o   w iara,  ufność,  n astrój  w ewnętrz
nego  optym izm u  są  godnym i  bodźcami  działan  o.  „Ż a l  i  smu
tek  —  sło w a  jednego  z  m łodszych  w ych ow aw ców ,  Zygmunta
Z a le s k ie g o 1)—niedołężni  to  o jc o w ie   czynu.  B ó l  m oże  go  zro
dzić,  ja k o   zabójcę  samego  sieb ie,  ale  smutek —  nigdy.  C zj’n

“) Artykuł „O twórczości poetyckiej Leopolda Staffa”. (P rzegi.

Naród., tom IIIiA

musi być ra d o sn y ” .

A. przecież czyn je st jedynym go d n ym

celem życia czło w ieka.

Kto potrafi zapewnić duszy m łodzieńca pogodę i rad ość

życia,  da  mu  na  cala  dalszą  drogę  n e rw y   niestargane,^rów
nowagę  um ysłu,  w reszcie  pokój  uczu ciow y  wewnętrzny,  k tó
ry   jest  pierw szym   wailinkiem  pokoju  na  zewnątrz  nas.  Je s t
to  kapitał,  zd o b y ty   zamłodu,  z  k tó reg o   się  czerpie  do  późnej
starości.

Śród zadań poszczególnych, sk ład ają cy ch się na o lb rz y

mią i rozległą dziedzinę wychowania człow ieka, na pierw szem

m.ejscu stoi je g o wychowanie religijn e, w pływ a ono b ow iem
silnie wielu sw e m i stronami na w ych o w an ie narodowe i o b y

watelskie.

Religia n ie sprowadza się b yn ajm n iej—jak chcą n ie k tó

rzy— do  p ew n ych   wierzeń  teologicznych  i  kosm ogonicznych,
zespolonych  z  przepisam i  etyki,  lecz  opiera  się  przed ew szy-
stkiem  na  u c z u c i u   religijnem.  „U czu cie  Boga—m ów i  B ro -

dz.ński—nie przeto dane jest czło w ieko w i, że m yśli i ro zu

muje,  ale  że  c z u je “ .  Ż ycie  ludzkie  będzie  zawsze  duchow o
ubogie,  b ezrad n e—nawet  w  swej  b u cie—i pozbawione  k rę g o
słupa  m oralnego,  jeżeli  mu  nie  p rz y św ie c a   absolut  u czu cio
wej  harmonii,  p o p arty  najwyższą  syn tezą  umysłową,  go d zącą
z  sobą  wsz3rstk ie  sprzeczności  ż y w o ta .  Religia  daje  nam  to
mocne  prześw iadczenie,  że  niema  s>ł  szkodliwych,  że  są  tylk o
siły  użyteczne,  chociaż  niekiedy  źle  zastosowane.  W iara  je st

jedna  i  m iłość  je s t  jedna  w  duszy  ludzkiej;  w szystkie  p o
stacie  i  odm iany  jednej  jak  drugiej,  od  najniższych  i  n a jp r o
stszych  do  n ajw y ższych   i  najbardziej  złożonych,  o  ile  nie  są
wypaczone)  m ają  jedną  istotę  i  treść   wspólną,  k tó ra  się
w   każdym  ich  przejaw ie  zaznaczać  powinna.  W iara  w   żad
nej  postaci  (ch o ćb y  naukowej),  n iech   się  nie  przeciw staw ia
wierze,  ani  m iło ść  miłości.  S iły   te,  rozbite  na  cząstki  bez
związku  ze  so b ą,  rodzić  muszą  szarpan in ę  wewnętrzną  i  roz-

dwajanie  się  osobow ości  przjr  k ażd ej  pozornej  m iędzy  niem i
kolizyi.  \R e ligia  daje  duszy  lu d zkiej,ya  tem  bardziej  duszy
młodzieńczej,  jed n o ść  i  harmo"ię  w ew nętrzną, .'odkrywa  n-g  i-
to  przed  nią  w y ż y n y   życia  d i   ic w e g o   i  chroni  ją   od  tego
rozkładowego  poczucia,  że  w szystk o   je st  względne,  w sz y stk o

znikome,  w sz y stk o   przemijające  i  skończone.  P e rsp e k ty w a
nieskończoności  nietylko  nie  um niejsza  doniosłości  n a jd ro b
niejszych  rz e c z y   i  czynów,  ale  n a d a je "  im  "'ag ę  czynników
wiecznych,  ro d zi  w iarę  w  to,  iż  żad n e  drgnienie  duszy  ludz
kiej  nie  p rzem ija  we  w szechśw iacie  bez  śladu^  A   na  takich
tylko  podstaw ach  może  okrzepnąć  i  stężeć  charakter  czło w ie
ka.  Pokolenie  wychow ane  bez  religii.  nie  może  zrodzić  ludzi

—

■jednolitych, nie może ró w n ież wydać entuzyastów , ani ludzi

intuicyi, ani ludzi, m ających zupełne poczucie odpow iedzialno
ści za sw oje czyny. W ych o w an ie religijne m łodzieży zasa

dzać należy przed w szystkiem innern na rozbudzeniu w niej

uczucia religijnego, a to n ietj^ko coś w ięcej, to zupełnie co

innego, niż sucha nauka katechizm u i przep isów Kościoła.

T u , jak i we w szy stk ich innych dziedzinach, w ychow a

nie 'ś ć powinno przed w ykształceniem . D o b rz e jest w tym

w zg lęd zie mieć w pam ięci uw agę O skara W id e'a: „W y

kształcen ie jest rzeczą śliczn ą, ale od czasu do czasu należy

so b ie przypominać, że co k o lw iek jest p raw d ziw ie godne wie

d zy— tego  nauczyć  się  n iep o d o b n a” ,  a  do  tej  u w ag i  dodać,  ty
tułem   dopełnienia,  sło w a  Ruskina:  „W y ch o w a ć  dziecko  nie
zn aczy  to  wcale  nauczyć  go  czegoś,  czego  przedtem  nie

w ied ziało , lecz zrobić z n ie g o kogoś, kim p ie rw e j nie było” .

B y ć kimś — sprow adza się w e w szystkich dziedzinach

ż y cja do jednego: mieć ch arakter. Charakter z a ś łatwiej nie
w ątp liw ie urabiać w dziecku drogą w ychow an ia, niż zmienić

je g o uczuciowość lub u m ysł, charakter bowiem nadaje kieru

nek uczuciowj-m i u m ysło w ym skłonnościom. G d y się go nie

um ocni zamłodu, człowiek zestarzeje się, ale n ie dojrzeje ni
gd y, będzie wszj^stkiego od życia oczekiw ał, ale się nie

p rzygo tu je w życiu do n iczego, nic też nie o siągn ie

M ieć charakter— to zn aczy dojść do takiej jedności i har

monii  wewnętrznej,  aby  trz y   zasadnicze  p ierw iastk i  ducho
w e:  u m ysł,  uczucie  i  w ola,  tak   zasadniczo  rozdzielan e  od sie
bie  w   psychologii  teo retyczn ej,  w ystępow ały  zaw sze  łącznie
w   należytem   ustosunkowaniu.  Nie  powinno  b yć  w   życiu
dziecka,  ja k   i  w  życiu  c zło w iek a  dorosłego,  p ra c y   myśli  bez

to w arzyszącego   mu  uczucia,  ani  gry  uczuć  n ie  regulowanych
rozum em ,  ani  tych  dwóch  czynnników   bez  p o p a rc ia   woli,  ani
w re sz c ie   woli  w  tej  p o staci,  która  jest  tylko  chceniem.  Przy
takiem   założeniu  istotna  tre ść   charakteru  da  się  ująć  w   okre
ślenie  ogólne,  w  którem  trz y   powyższe  p ierw iastk i  w ystę

pują w harmonijnem połączen iu: charakter p o le g a na właści

wej perspek tyw ie i należytem ustosunkowaniu pobudek po

stępow an ia,  tak,  ażeby  czło w iek   kierował  się  w   życiu  pobud
kami  i  czynnikami  najważniejszym i.  Dlategoto  nieodłączne  od
c h arak teru /jest  poczucie  obowiązku,“^ ko jarzące  v\  sobie:  po

jęcie roz.umowe, bodziec u czu cio w y i popęd w o li; sprzeczne

z as z tem poczuciem są pob ud ki interesowne jakiejkolw iek

n atu ry,  p rzy  nich  bowiem  je d e n   z  tych  czyn n ików ,  i  to  za
w sze  n ie  najwyższego  rzęd u ,  góruje  nad  innym i.  Stąd   Lacor-
daire  m ógł  słusznie  zaw ołać:  „W szystko  co  się  w ielkiego  do

k on ało w świecie, stało się po d hasłem obow iązku; wszystko,
co się dokonało nędznego, stało się., w imię in te re su r

—

O bowiązek tylko wtedy je st ła tw y do spełnienia, g d y

nie jest biernem pełnieniem nakazów , lecz czynnem p o d e j
mowaniem ciężaró w w celu rozszerzenia i wzbogacenia ż y

cia. Najlepszą w ię c metodą zap raw iania młodzieży do w y p e ł

niania obow iązków je st wyrabianie w niej ducha p rz e d

siębiorczości, w ym agającej w ysiłkó w i dobrowolnie p rz y ję te

go  przymusu  w ew nętrznego  dla  d o p ięcia  celiâ  Pytanie:  C o
stworzysz  w   ż y c iu ? — powinno  ciągle  przyśw iecać  m ło d zieży
zarówno  indyw idualnie  jak  zbiorowo,  obok  haseł:  W ładaj  s c -
bą,  licz  tylko  na  siebie!  A   my,  ja k   trafnie  zarzuca  n aszem u
wychowaniu  R o m an   Dmowski,  „u c z y m y   nasze  dzieci,  czego

nie należy robić, tylko ich nie uczymy', co robić trzeba“ . Im

silniej w m łodej duszy rozwiniemy n ak a zy wewnętrzne, tem

mniej potrzebow ać będzie zakazów zewnętrznych, a p rze cie
pierwsze są zadatkiem twórczości, d ru g ie — tylko p o p raw n o

ści. Na drobnych celach twórczych, przezwyciężonych i d o
konanych, za p ra w ia się charakter zaw cza su do osiągania c e

ló w wysokich i doniosłych,

k,,

„Czem je s t żyoie w ielk ie?--p yta A lfre d de V ign y.—Je s t

to myśl m łodości, urzeczyw istniona w wieku d o jrz a ły m “

A życie w ielk ie, w ielkie me przez pow odzenie ani sta n o w i

sko, lecz sw ą tr e ś d ą , wartością w ew n ętrzn ą i zasługą, jest

przecie n ajw yższym celen. w ychow ania.

Jednym z doniosłych w spółczynników w kształtow aniu

charakterów  je s t   wychowanie  fizyczn e  młodzieży.  T o   też
uszczuplilibyśm y  jeg o   znaczenie,  sp ro w ad zając  je  do  jedn ej
wyłącznie  stro n y   —  do  zabiegów  zdrow otnych.  W yłączn ie
zdrowotnym  zabiegiem   jest  np.  m ięsienie,  przy  którem   pa-
cyertow i  p rzy p ad a  rola  czysto  bierna.  A le   ćwiczenia  fiz y c z
ne  wszelkiego  rodzaju  są  n aw skro ś  czynne  i  dają  n ietylk o
zdrowie,  lecz  w y ra b iają  siłę,  spraw n ość,  stanowczość,  rzutko ść,
odwagę  i  p ew n o ść  ruchów  celo w ych ,  a  to  są  już  w y b itn e

i dodatnie c e ch y charakteru. A le n ie na tem ogranicza się

działanie  w ych o w aw cze  ćwiczeń  .fizycznych.  W   gim nastyce,
grach  i  zab aw ach   niemniej  doniosłe  ma  znaczenie  zesp ó ł,
zdolność  do  zgod n ych  zbiorow ych  poruszeń,  do  w s p ó łd z ia
łania  w  w y siłk ac h ,  do  organizacyi.

Dłategoto

g ry fizycz

ne, rozw ijające takie strony charakteru, które są n ajp o trzeb

niejsze w ż y ciu zbiorowem, mają n ajw ięk sze znaczenie w y

chowawcze.

Je d e n przykład w y starczy : palant, p o lsk a gra

w piłkę, na tem opiera się założeniu, że im kto silniej po d
bija i dalej p iłk ą dosięgnie, tem lep iej spełni sw e zadanie,

chociaż gra sam a niema cech jed n o stk o w ych zaw odów ; an

gielskie gryr tej kategoryi przeciw nie — posiadają cel ściśle

ogranie B^iâjSfcK ch o d aa z założenia, że nie o to idzie, aby

dosięgnąć ja k 'fraglalej,, jeno trafiać tam, gdzie położenie rze-

—

c z y   i  warunki  gry  w y m a g a ją .  W   różnicy  tej  nietylko  od
zw iercied la  się  różnica  charakterów   narodow ych,  lecz  nadto,,
p rzez  działanie  zwrotne  praw id eł  gry  na  g ra jąc yc h ,  zaznacza
się  rów nież  różnica  w p ły w u ,  w yw ieranego  p rzez  dwa  te  ty-

P y g>er na charakter zb iorow ości, pierw szy rozwijać będzie
w m łodzieży zap alczyw e i hazardowne dążenie do najdalej

sięgających postulatów życiow ych, drugi n au czy ją stosować
zam ierzenia do ściśle określo n ego przez w aru n ki celu. A sku

teczność wychowania zasad za się n adew szystko na całym

sz e re g u drobnych, bezw iednie niemal w siąk ających w charak

te r w pływ ów .

Na zakończenie s łó w jeszcze parę o stosunku w ychow aw

c ó w do wychowańców. A ż e b y być dobrym kierow nikiem mło
d zie ż y i wywierać n ależy ty i skuteczny w pły w na nią, trzeba so

b ie  w yrobić  u niej  szacunek,  powagę i posłuch.  I te trzy warunki
w   w ychow aniu  szkolnem  w ystarczają,  co  w ię c e j— wszystkie  in
ne,  dodatkow e  czynniki  o słab iają  tylko  d oniosłość  w ychow aw
czą  tam tych.  Tym czasem ,  w b rew   nailepszym  tradycyom   peda

go giczn ym  polskim, w  ostatnich  czasach  p o w sta ła  i zakorzeniła
się  w   niektórych  kolach nauczycielskich  m etoda  kaptowania  so
b ie  w zględów   młodych  w ychow ańców   i  szu k an ia  tego,  co  się
w   życiu   publicznem  n a z y w a   popularnością.  C e l  ten  osiąga  się
zazw yczaj  środkami  n a tu ry   uczuciowej:  form am i  przyjaźni,

sentymentalizmem, roztaczan ą czułością z p o w o d u lada dole
g liw o ści, wreszcie rozbudzaniem osobistej sym p atyi uczniów.

„ Z r ó b to dla mnie, ja k m nie kochasz” — o to now a demago

giczn a formuła, m ająca ro zkaz żołnierski zastąpić.

^.Społeczeństwo, w którem w dobie upadku musiano na

k ła n ia ć   obywateli  do  p ełn ien ia  obowiązków  względem   R ze
czypospolitej  i  w p ływ ać  n a  kierunek  sp raw y  publiczne;  przez
k apto w an ie  względów  i  g ło só w   braci  szlachty  społeczeństwo,
w   którem   popularność  zaw sze  górowała  nad  zasługą  i  zdol
n ością,  społeczeństwo  to  powinno  baczną  zw racać  uwagę  na
to,  ja k ie   bodźce  postępow an ia  roznieca  się  w   miodem  poko

len iu i jakie struny o b y w atelsk ie w niem porusza. Gonitwa

za popularnością rozbudza w w ychow ańcach skłonność do
ulegan ia demagogii, uderzanie w nutą o so b istą osłabia głęb

sze poczucie, ‘ ibow^zkti^śentym entalizm podkopuje prawdzi
w e i mocne uczucia, czułostkow ość zabija h art ducha.

Tu, jak i w całym .-.ystemie w ychow aw czym , przy na

k reślan iu jego kierunku, tw órcom przyśw iecać powinna jedna

m y śl przewodnia—dobro narodu, gdyż naród jest naszem naj-
w yższem dobrem na ziem i.'

—