Patron_Mieczysław Karłowicz

 Mieczysław Karłowicz, kompozytor i dyrygent; ur. 11 grudnia 

1876, Wiszniewo; zm. 8 lutego 1909, Tatry. Dzieciństwo, do szóstego roku życia, spędził 
w rodzinnym majątku w Wiszniewie na Litwie. Po sprzedaży majątku w 1882 rodzina Karłowiczów
osiedliła się w Heidelbergu, następnie w 1885 przeniosła się do Pragi, w 1886 – do Drezna, a w 
1887 zamieszkała na stałe w Warszawie.

W Heidelbergu i Dreźnie Mieczysław Karłowicz uczęszczał do szkół ogólnokształcących, od 1888 
uczył się w szkole realnej W. Górskiego w Warszawie. Wychowany od najmłodszych lat 
w atmosferze miłości do muzyki, podczas pobytu za granicą poznał muzykę operową 
i symfoniczną, m.in. dzieła Bizeta, Webera, Brahmsa, Smetany. Od siódmego roku życia uczył się 
prywatnie gry na skrzypcach, w Dreźnie i Pradze, a następnie w Warszawie u Jana Jakowskiego. 
W latach 1889-95 był uczniem 

Stanisława Barcewicza

, równocześnie uczył się harmonii 

u Zygmunta Noskowskiego i Piotra Maszyńskiego, następnie zaś kontrapunktu i form muzycznych 
u Gustawa Roguskiego. W tych latach zaczął także komponować. Z 1983/84 pochodzi pierwszy 
zachowany utwór Chant de mai na fortepian.

W latach 1893-94 uczęszczał na wykłady na Wydziale Przyrodniczym Uniwersytetu 
Warszawskiego. W 1895 wyjechał do Berlina z zamiarem studiowania gry na skrzypcach 

Object 1

pod kierunkiem Józsefa Joachima. Nie dostawszy się do jego klasy w Hochschule für Musik, uczył 
się prywatnie u Floriana Zajica. Postanowił jednak poświęcić się kompozycji i podjął studia 
u Heinricha Urbana. Równocześnie uczęszczał na wykłady z historii muzyki, historii filozofii, 
psychologii i fizyki na wydziale filozoficznym Uniwersytetu w Berlinie. Od końca 1895 do końca 
1896 powstała większość spośród 22 zachowanych jego pieśni solowych. Z Berlina pisał 
korespondencje muzyczne do EMTA. Obok drobniejszych kompozycji w latach studiów u Urbana 
powstała muzyka do dramatu Józefata Nowińskiego Biała gołąbka. Pod koniec lat 90-tych 
Karłowicz podjął pracę nad Symfonią „Odrodzenie”, którą skończył już samodzielnie po powrocie 
do kraju.

W 1901 ukończył studia i wrócił do Warszawy. W 1903 działał w Zarządzie 

Warszawskiego 

Towarzystwa Muzycznego

, przy którym założył i prowadził orkiestrę smyczkową. Mieczysław 

Karłowicz poświęcił się całkowicie twórczości w dziedzinie jednego gatunku: poematu 
symfonicznego. W latach 1904-09 powstało 6 poematów symfonicznych op. 9-14. W 1906 
kompozytor osiedlił się w Zakopanem. Z Tatrami łączyła go od lat szczególna więź. Działał 
w Towarzystwie Tatrzańskim, publikował artykuły z wędrówek górskich, pasjonował się 
wspinaczką, jazdą na nartach, fotografiką. Stał się jednym z pionierów polskiego taternictwa. 
Zginął tragicznie w Tatrach, zasypany lawiną śnieżną podczas samotnej wycieczki górskiej 
w drodze z Hali Gąsienicowej do Czarnego Stawu, u stóp Małego Kościelca. Pochowany został 
na Cmentarzu Powązkowskim w Warszawie.

twórczość

 Mieczysław Karłowicz napisał wprawdzie tylko jedną 

symfonię, i to w czasach szkolnych, ale sześć poematów symfonicznych zapewniło mu miano 
najwybitniejszego polskiego symfonika. Ponad to napisał niewiele: wdzięczną Serenadę op. 2 
na orkiestrę smyczkową, wspaniały, wirtuozowski Koncert skrzypcowy A-dur op. 8 i pełne uroku, 
młodzieńcze pieśni. Jak wyglądałyby jego dokonania twórcze, gdyby nie zginął zasypany lawiną 
w wieku trzydziestu trzech lat? Byłyby zapewne bogatsze, ale w dziedzinie muzyki symfonicznej 
pozostają i tak niezrównane. Wcześniejszy dorobek naszych kompozytorów – twórczość Jakuba 
Gołąbka, Antoniego Milwida i Wojciecha Dankowskiego w wieku XVIII, Józefa Elsnera i Karola 
Kurpińskiego w I połowie XIX wieku, wreszcie Władysława Żeleńskiego i Zygmunta 
Noskowskiego w jego drugiej połowie – był co najwyżej drugoplanowym zjawiskiem w historii 
muzyki europejskiej. Karłowicz dzięki swojej muzyce symfonicznej zajął w jej neoromantycznym 
nurcie z początków XX wieku jedno z najważniejszych miejsc.

W tamtych czasach jednak neoromantyzm Karłowicza wywoływał w Polsce zdecydowany 
sprzeciw. Według wybitnego historyka muzyki Aleksandra Polińskiego młodzi kompozytorzy, 
którzy chcieli „zmyć z siebie pamiątkę po Noskowskim” – jak pisał Karłowicz, „znajdują się 
obecnie w sferze jakiegoś złego ducha, który ich twórczość deprawuje, stara się wyzuć 
z oryginalności indywidualnej i narodowej, i przemienić w papugi, naśladujące niezdarnie głosy 
Wagnera i Straussa”. W twórczości Karłowicza widziano „modernistyczny chaos”. Podkreślano 
awangardowy charakter jego utworów, który miał być przyczyną małej ich popularności wśród 
polskiej publiczności.

Dla kompozytora szukającego nowej drogi twórczej prorokiem awangardy był Ryszard Strauss, 
w jego twórczości widział Karłowicz „proroczy rzut oka w przyszłość”. Z dzisiejszej perspektywy 
widać, że przyszłość należała do Debussy’ego, Schönberga i Strawińskiego, którzy wkraczali 
na główną scenę muzyki europejskiej, kiedy Karłowicz zachwycał się Wagnerem i Straussem. 
Za granicą ganiono więc Karłowicza za eklektyzm. Po koncercie kompozytorskim w Wiedniu 
w 1904 roku, na którym wykonana została Bianka z Moleny, Koncert skrzypcowy i Symfonia 
„Odrodzenie”, recenzent napisał: „Szkoda było trudzić się podróżą z Warszawy do Wiednia, aby 
pokazać, że uczyło się od Wagnera i Czajkowskiego.” Wpływy Czajkowskiego, Wagnera i Straussa 
wytykano Karłowiczowi również po następnym koncercie w Wiedniu cztery lata później. 
W programie znalazły się wówczas dojrzałe dzieła, poematy Powracające fale, Odwieczne pieśni, 
Stanisław i Anna Oświecimowie oraz Smutna opowieść. Zauważono jednak z uznaniem „dobrą 
technikę orkiestrową”. Doceniono ją również w Polsce. Krytycy i publiczność przyzwyczajali się 
do nowego stylu. Po koncercie 27 kwietnia 1908 roku w 

Filharmonii Warszawskiej

, na którym 

odbyło się prawykonanie poematu Stanisław i Anna Oświecimowie pisano: „Poemat jest 
współczesny ze względu na bogactwo pomysłów instrumentacji, świeżość i oryginalność harmonii, 
nie ustępujących, a jednak wolnych od niewolniczego przedrzeźniania Straussa”, a także: 
„Karłowicz rozwija po swojemu zasady nowoczesnej kolorystyki orkiestrowej Ryszarda Straussa 
i dochodzi do wyników imponujących.”

Pełny sukces odniósł Karłowicz na kolejnym koncercie w 

Filharmonii

 22 stycznia 1909 roku. 

Grzegorz Fitelberg

, entuzjastyczny promotor nowej muzyki polskiej, prowadził wówczas 

wykonanie Odwiecznych pieśni. Aleksander Poliński, zaciekły przeciwnik wszystkiego co nowe, 
stały antagonista Karłowicza, nazwał je „cenną tęczowego blasku perłą muzyczną”! Dzisiaj nie 
musimy już denerwować się „modernistycznym chaosem”, ani ganić Karłowicza za „eklektyzm”. 

Jego muzyka symfoniczna pozostaje dla nas naprawdę „cenną tęczowego blasku perłą muzyczną”, 
dającą wiele estetycznych satysfakcji.

Kompozycje:

•

O, nie wierz, pieśń na głos i fortepian (1892) 

•

Z nową wiosną, pieśń na głos i fortepian (1895) 

•

Czasem, gdy długo na pół sennie marzę, pieśń na głos i fortepian (1895) 

•

Sześć pieśni op. 1 na głos i fortepian (1895-96) 

•

Rdzawe liście strząsa z drzew, pieśń na głos i fortepian (1896) 

•

10 pieśni op. 3 na głos i fortepian (1896) 

•

Serenada op. 2 na orkiestrę smyczkową * (1897) 

•

Najpiękniejsze piosenki op. 4 na głos i fortepian * (1898) 

•

Pod jaworem, pieśń na głos i fortepian * (1898) 

•

Bianca da Molena op. 6, muzyka do dramatu Biała gołąbka Józefata Nowińskiego * (1900) 

•

Symfonia „Odrodzenie” op. 7 (1902) 

•

Na Anioł Pański, melodeklamacja na głos recytujący i fortepian (1902) 

•

Koncert skrzypcowy A-dur op. 8

 * (1902) 

•

Powracające fale op. 9, poemat symfoniczny * (1904) 

•

Odwieczne pieśni op. 10, poemat symfoniczny * (1906) 

•

Rapsodia litewska op. 11, poemat symfoniczny * (1906) 

•

Stanisław i Anna Oświecimowie op. 12, poemat symfoniczny * (1906) 

•

Smutna opowieść op. 13, poemat symfoniczny * (1908) 

•

Epizod na maskaradzie op. 14, poemat symfoniczny * (1908-09) 

Literatura wybrana:

•

Chmara-Żaczkiewicz Barbara, Spóz Andrzej, Michałowski Kornel Mieczysław Karłowicz. 
Katalog tematyczny dzieł i bibliografia, PWM, Kraków 1986 

•

Chybiński Adolf Mieczysław Karłowicz (1876-1909). Kronika życia artysty i taternika, 

PWM, Kraków 1949 

•

Dziębowska Elżbieta (red.) Z życia i twórczości Mieczysława Karłowicza, PWM, Kraków 
1970 

•

Marek Tadeusz Poematy symfoniczne Mieczysława Karłowicza, PWM, Kraków 1959 

•

Polony Leszek Karłowicz Mieczysław. w: Encyklopedia Muzyczna PWM (część biograficzna

pod red. Elżbiety Dziębowskiej), t. „klł”, PWM, Kraków 1997 

Mieczysław Karłowicz - Kalendarium życia

1876 -

1882 -
1887 - 
1888 -
1889 -

1895 -

1895 -

1902 -

1903 -

11 grudnia w Wiszniewie.na Litwie przychodzi na 
świat przyszły kompozytor Mieczysław Karłowicz z 
rodziców Jana Karłowicza, wybitnego etnologa i 
językoznawcy oraz Ireny z Sulistrowskich 
Karłowiczowej.
1887 częste zmiany miejsc zamieszkania: 
Heidelberg, Praga, Drezno.
rodzina Karłowiczów osiedla się na stałe w 
Warszawie.
rozpoczyna naukę w renomowanej, prywatnej szkole
Wojciecha Górskiego.
kształci się w grze skrzypcowej u sławnego wirtuoza
Stanisława Barcewicza.
we wrześniu rozpoczyna studia uniwersyteckie w 
Berlinie - muzykologia, filozofia oraz kompozycja u 
Heinricha Urbana.
Mieczysław Karłowicz zostaje członkiem 
Towarzystwa Tatrzańskiego.
1901 studiuje w Berlinie. Powstają pierwsze 

1904 -

1905 

1906 -

1907 -

1908 -

1909 - 
         

kompozycje m.in. pieśni, Serenada na orkiestrę 
smyczkową /1897/.
letni pobyt w Zakopanem w willi "Fortunka", 
wycieczki w Tatry.
Kompozycje: Koncert skrzypcowy A - dur, Symfonia
e - moll "Odrodzenie", muzyka do melodeklamacji 
wiersza K. Przerwy - Tetmajera "Na Anioł Pański"; 
wybór M. Karłowicza do zarządu Warszawskiego 
Towarzystwa Muzycznego.
koncerty kompozytorskie: 21 marca w Berlinie, 7 
kwietnia we Lwowie, 14 czerwca śmierć ojca, 13 
września śmierć siostry;
kolejne koncerty kompozytorskie: 8 lutego w 
Wiedniu, 28 listopada w wynajętej Filharmonii 
Warszawskiej, pobyt w Zakopanem, wycieczki w 
Tatry.
Wyjazd do Niemiec - Berlin, Lipsk, Drezno, 
Monachium, Norymberga.
Od maja do grudnia M. Karłowicz pełni obowiązki 
dyrektora Warszawskiego Towarzystwa 
Muzycznego.
Poemat symfoniczny "Odwieczne pieśni", czerwiec -
wrzesień pobyt w Zakopanem, wycieczki tatrzańskie
21 marca koncert "Młodej Polski" w Berlinie, 
prawykonanie "Odwiecznych pieśni" 
pod batutą Grzegorza Fitelberga, przyjazd do 
Zakopanego na stałe. 
M. Karłowicz zostaje wybrany wiceprezesem 
Zakopiańskiego Oddziału Narciarzy, organizującego 
wycieczki i kursy narciarskie.
27 kwietnia koncert Warszawskiego Towarzystwa 
Muzycznego w Filharmonii Warszawskiej, 
prawykonanie poematu symfonicznego "Stanisław i 
Anna Oświecimowie" pod dyr. kompozytora. 
Działalność społecznikowska Karłowicza związana 
w Zakopiańskim Oddziałem Narciarzy, prowadzenie 
kursów i wycieczek narciarskich, członkostwo w 
"Komitecie dla Turystyki Tatrzańskiej", utworzenie 
Tatrzańskiego Ochotniczego Pogotowia 
Ratunkowego, dofinansowanie przebudowy 
schroniska na Hali Gąsienicowej. 
Karłowicz interesuje się fotografią plenerową, ze 
szczególnym upodobaniem fotografuje widoki 
tatrzańskie, odbywa samotne, letnie i zimowe, 
wycieczki w góry. Jest również autorem publikacji 
na tematy muzyczne.
8 lutego M. Karłowicz ginie w Tatrach zasypany 
lawiną na stoku Małego Kościelca.
16 lutego zostaje pochowany na warszawskich 

Powązkach. 

Ważniejsze

 

kompozycje:

-   Pieśni   na   głos   i   fortepian,

 

-   Serenada   na   orkiestrę   smyczkową

 

-   Koncert   skrzypcowy   A   -   dur
-   6   poematów   symfonicznych:   Powracające   fale,
Odwieczne   pieśni,   Rapsodia   litewska,   Stanisław   i
Anna Oświecimowie, Smutna opowieść, Epizod na
maskaradzie

Wybór

 

z

 

literatury:

1.   H.   P.  Anders:   Mieczysław   Karłowicz.   Życie   i
dokonania.

 

ABOS,

 

Poznań

 

1998.

2.   B.   Chmara-Żaczkiewicz,   A.   Spóz,   K.
Michałowski:   Mieczysław   Karłowicz.   Katalog
tematyczny dzieł i bibliografia. PWM, Kraków 1986.

3.   M.   Pinkwart:   Zakopiańskim   szlakiem
Mieczysława   Karłowicza.   Wydawnictwo   PTTK
"Kra",   Warszawa   -   Kraków   1985.
4.   L.   Polony:   Poetyka   muzyczna   Mieczysława
Karłowicza.

 

PWM,

 

Kraków1986.

5.   A.   Wightman:   Karłowicz.   Młoda   Polska   i
muzyczny fin de sjecle. PWM. Kraków 1996.

Ikona twórczych czasów Młodej Polski. Miłośnik Tatr, narciarstwa, wspinaczki; wybitny 
kompozytor i fotograf. Zmarł tragicznie, porwany przez lawinę na zboczach Małego Kościelca, 

mając zaledwie 33 lata.

Młodość Mieczysława Karłowicza

Na temat historii Karłowicza można napisać naprawdę wiele. Każdy z etapów życia wybitnego 
miłośnika gór i muzyki wnosi do niej ciekawe elementy, zacznijmy jednak od początku… 
Mieczysław Karłowicz przyszedł na świat 11 grudnia 1867 roku w Wiszniewie (historyczna Litwa),
gdzie spędził wraz z rodziną pierwsze 6 lat życia. Od najmłodszego wieku Karłowicz 
wychowywany był w atmosferze zamiłowania muzyki. Kiedy w 1882 roku rodzina Karłowiczów 
sprzedała swój majątek, życie młodego Mieczysława przeniosło się do Heidelbergu, następnie w 
1885 roku do Pragi, 1886 – Drezna, by w 1887 zawitać do Warszawy, gdzie rodzina Karłowiczów 
osiedliła się już na stałe. W Heidelbergu i Dreźnie Mieczysław Karłowicz chodził do szkół 
ogólnokształcących, od 1888 uczył się w szkole realnej Wojciecha Górskiego w Warszawie. Już od 
siódmego roku Karłowicz zaczął uczyć się gry na skrzypcach, zaś podczas pobytu za granicą poznał
muzykę operową i symfoniczną, m.in. dzieła Georgesa Bizeta, Carla Marii von Webera, Johannesa 
Brahmsa, Bedřicha Smetany. Pobierał nauki u Jana Jakowskiego, Stanisława Barcewicza, 
Zygmunta Noskowskiego i Gustawa Roguskiego. Rzecz jasna, już w młodości zaczął 
komponować (1883, znakomity utwór „Chant de mai”). W kolejnych latach (1893-94) Karłowicz 
studiował na Wydziale Przyrodniczym Uniwersytetu Warszawskiego. W !895 wyjechał do Berlina. 
Choć początkowo jego plany były inne, zaczął pobierać prywatne nauki u Floriana Zajica, potem u 
Heinricha Urbana. Jednocześnie uczęszczał na wykłady z historii muzyki, historii filozofii, 
psychologii i fizyki na wydziale filozoficznym Uniwersytetu w Berlinie. Całym sercem poświęcił 
się kompozycji. To właśnie z lat „berlińskich” pochodzi większość jego zachowanych pieśni 
solowych. W 1901 roku Mieczysław Karłowicz ukończył studia i postanowił wrócić do Warszawy. 
W 1903 działał w Zarządzie Warszawskiego Towarzystwa Muzycznego, przy którym założył i 
prowadził orkiestrę smyczkową.

Karłowicz i Tatry

Choć muzyka była wielką pasją Mieczysława Karłowicza, zajmowała tylko połowę jego serca. 
Druga część należała do gór, do Tatr. Zakopane zachwyciło go już wtedy, gdy był tam po raz 
pierwszy – w lipcu 1889 roku, jako trzynastoletni chłopiec. Od tego czasu Karłowicz odwiedzał to 
miejsce, a w 1906 roku kompozytor osiedlił się tu na stałe. Z Tatrami łączyła go szczególna więź, 
aktywnie działał w Towarzystwie Tatrzańskim, publikował artykuły z wycieczek w góry, 
pasjonował się wspinaczką, fotografiką i jazdą na nartach. Jest jednym z pionierów polskiego 
taternictwa, a wraz z Mariuszem Zaruskim – inicjatorem idei TOPR-u. Wyznawał dość 
dyskusyjne poglądy na temat taternictwa. Nie był zwolennikiem wprowadzania sztucznych 
ułatwień, nie tolerował również czystej sportowej rywalizacji, promując raczej estetyczne podejście
do zdobywania szczytów. Góry traktował ze szczyptą mistycyzmu, szanował je i ich ciszę. 
Wyznawał klasyczny styl wspinaczki, który nie „narusza” samej góry. Stanowczo opowiadał się za 
ochroną przyrody i okazywaniem przez turystów szacunku dla miejsca, w którym się znajdują. 
Kochał Tatry, spędzał na górskim łonie mnóstwo czasu. Przebył w zimie i w lecie całe mnóstwo 
szlaków, opisując je i fotografując.

Śmierć Mieczysława Karłowicz

Nadszedł jednak feralny dzień, 8 lutego 1909 roku. Karłowicz wyszedł w góry wczesnym rankiem, 
zabierając ze sobą jedzenie, narty i nowy aparat fotograficzny, który chciał przetestować. Co 
prawda wcześniej miał inne plany, chciał przejść przez masyw Czerwonych Wierchów. Za radą 
Zaruskiego porzucił te chęci, celując w pozornie bezpieczny Czarny Staw Gąsienicowy. 
Nieszczęściem, na wschodnich stokach wschodniego Kościelca podciął wyglądające na trwałe 
zalegające masywy śniegu, wywołując lawinę pod którą zginął. Wokół tej tragicznej śmierci 
rozgorzało wiele dyskusji: niektórzy twierdzili, że Karłowicz sam prowokował śmierć, że umyślnie 
wtargnął na zagrożony teren. Jako przeciwwagę tym słowom można przytoczyć wypowiedź 
Zaruskiego: „dążąc bezpośrednio jego ostatnim śladem, który zadymka niezupełnie jeszcze zawiała,
podziwiałem ostrożność jego w wyborze drogi: nie tylko pod Małym Kościelcem ślad jego nart 
szedł kilkadziesiąt metrów powyżej letniej ścieżki, pod samymi niemal ściankami, lecz nawet z 
Karczmiska, zjeżdżając na Halę Gąsienicową, dalekim łukiem objechał stromy upłazek, którym 
letnia ścieżka idzie, ażeby nie spowodować na nim lawiny”. Ślady nart Karłowicza świadczą o tym,
że do ostatnich chwil chciał on uciec lawinie. Plotki o rzekomym samobójstwie ucichły, zwłaszcza 
że większość ludzi znała rozważne i zachowawcze poglądy Karłowicza. W miejscu tragicznej 
śmierci postawiono pamiątkowy Kamień Karłowicza oznaczony jego ulubionym symbolem, 
mającym przynosić szczęście krzyżykiem niespodzianym.