27. Artykuły henrykowskie i pacta  conventa. 
 

Artykuły  henrykowskie  i  pacta  conventa  zostały  po 

raz pierwszy sformułowane w styczniu 1573r. na konfederacji 
warszawskiej.  Ich  celem  było  ograniczenie  władzy  króla  – 
elekta  oraz  zapewnienie  poszanowania  dla  polskich  zasad 
ustrojowych.  Zostały  one  sformułowane  pod  wrażeniem 
pogromu  hugenotów  (tzw.  noc  świętego  Bartłomieja)  i  stąd 
groźba  skierowana  do  Henryka  Walezego:  „Jeżeli  nie 
przysięgniesz, nie będziesz królem”. 
 

Artykuły henrykowskie (nazwa od imienia pierwszego 

króla obranego w wyniku wolnej elekcji – Henryka Walezego) 
to fundamentalne zasady ustrojowe państwa. Stanowiły one, 
że: 

 

w Polsce król będzie obierany w drodze wolnej elekcji 

 

król  nie  może  używać  tytułu  dziedzica,  Anie  uczynić 
nic, co mogłoby prowadzić do dziedziczności tronu 

 

w  Polsce  obowiązuje  wolność  religijna  –  nie  można 
nikogo  ograniczać  w  jego  prawach  ze  względu  na 
wyznanie (później zasada tolerancji religijnej w Polsce 
znacznie osłabła) 

 

król  nie  powinien  podejmować  decyzji  bez  udziału 
rady królewskiej 

 

król nie może bez zgody Sejmu Walnego wypowiadać 
wojny, ani zwoływać pospolitego ruszenia 

 

jeżeli wyprawa wojenna wyruszy na granicę, każdy z 
jej uczestników otrzyma żołd – 5 groszy za kwartał 

 

pospolite  ruszenie  nie  może  przebywać  w  jednym 
miejscu dłużej niż przez dwa tygodnie 

 

wojna jest prowadzona na koszt państwa 

 

starostowie  niegrodowi  powinni  odprowadzać  do 
Skarbu  Rawskiego  ¼  część  swojego  dochodu  –  tzw. 
podatek kwarciany 

 

król  obowiązany  jest  utrzymać  stałe  wojsko 
finansowanie  z  podatku  kwarcianego  –  tzw.  wojsko 
kwarciane 

 

król ma obowiązek wysłuchania wotów senatorskich, 
a  konkluzja  królewska  powinna  przychylać  się  do 
opinii większości 

 

co  2  lata  powoływani  będą  senatorowie  –  rezydenci 
w  liczbie  16  (później  28),  z  czego  co  4  ma  stale 
przebywać przy królu przez pół roku 

 

senatorowie  –  rezydenci  będą  służyć  królowi  radą 
oraz kontrolować jego działalność 

 

Sejm Walny powinien być zwoływany co najmniej raz 
na 2 lata i trwać przez sześć tygodni 

 

co trzeci sejm powinien odbywać się na Litwie 

 

przed  każdym  Sejmem  Walnym  powinny  się  odbyć 
sejmiki prowincjonalne (tzw. generały): 

  dla Małopolski w Kole 
  dla Wielkopolski w Korczynie 
  dla Litwy w Wołkowysku 

 

mogą 

być 

zwoływane 

sejmy 

nadzwyczajne 

(ekstraordynaryjne) – trwają one przez dwa tygodnie 

 

szlachta posiada pełnię praw na swoim terenie – król 
rezygnuje  z  regale  górniczego,  jeżeli  dotyczyło  ono 
ziemi szlacheckiej 

 

starostowie 

mają 

przysięgać 

królowi 

i 

Rzeczypospolitej 

 

król  w  sprawie  swego  małżeństwa  sam  nic  nie 
postanowi, a tylko z Radą Senatorską 

 

król nie będzie szukał przyczyny rozwodu 

 

przywileje stanowe szlachty są niepodważalne 

 

lenna Rzeczypospolitej będą obowiązywały 

 

król przysięgnie na pacta conventa 

 

jeżeli król dopuści się świadomie czynów przeciwnych 
prawu, 

szlachta 

może 

wypowiedzieć 

mu 

posłuszeństwo  –  przedtem  należało  trzykrotnie 
udzielić królowi upomnienia 

 

po  abdykacji  Jana  Kazimierza  postanowiona,  że  król 
nie może abdykować bez zgody szlachty 

 
Artykuły  henrykowskie  miały  charakter  przywileju 

potwierdzającego 

wszystkie 

dawniejsze 

prawa 

Rzeczypospolitej i przywileje szlacheckie. 

Pacta conventa były umową publicznoprawną zawieraną 
przez  szlachtę  Rzeczypospolitej  z  królem  –  elektem. 
Układane  były  na  sejmie  elekcyjnym.  Za  każdym  razem 
miały  inną  treść.  Dotyczyły  one  zobowiązań  elekta, 
zawierały 

wytyczne 

polityki 

zagranicznej, 

spraw 

wojskowych, zobowiązań finansowych, itp.