Balzac Honoriusz - Komedia ludzka 24

 HONORIUSZ BALZAC
 KOMEDIA LUDZKA
 XXIV
 Studia filozoficzne (IV)
 1967
 SPÓŁDZIELNIA WYDAWNICZA CZYTELNIK
 Skanował, opracował i błędy poprawił Roman Walisiak.
 HONORIUSZ BALZAC
 MISTRZ KORNELIUSZ
 ELIKSIR śYCIA
 WYGNAŃCY
 LUDWIK LAMBERT
 SERAFITA
 PrzełoŜyli TADEUSZ śELEŃSKI-BOY, JULIAN ROGOZIŃSKI
 Tytuły oryginałów francuskich:
 MAlTRE CORNELIUS
 LELIXIR DE LONGUE VIE
 LES PROSCRITS
 LOUIS LAMBERT
 SERAPHITA

 MISTRZ KORNELIUSZ
 PrzełoŜył JULIAN ROGOZIŃSKI

 
 HRABIEMU JERZEMU MNISZCHOWI
 * Hrabia Jerzy Mniszech poślubił w roku 1846 córkę pani Hańskiej, Annę. Balzac 
darzył go wielką przyjaźnią. Mniszech umarł bezdzietnie w 1881 licząc lat 
pięćdziesiąt osiem. Pochowany jest w ParyŜu na cmentarzu Pere-Lachaise, w 
grobowcu, gdzie spoczywa   Balzac.

 
 Ktoś ZAWISTNY, ujrzawszy, jak na tej stronicy jaśnieje jedno z najsławniejszych
i najstarszych nazwisk sarmackich, gotów byłby pomyśleć, Ŝe niby złotnik 
podnoszę blask nowej pracy lśnieniami pradawnego klejnotu: iluzja to dziś modna;
ale Pan, mój drogi Hrabio, obok kilku innych osób, będzie wiedział, Ŝe staram 
się tylko spłacić dług zaległy - Talentowi, Wspomnieniom i Przyjaźni.

 
 W roku 1479, w dzień Wszystkich Świętych - kiedy to rozpoczyna się nasza 
opowieść - nieszpory w katedrze w Tours dobiegały końca.
 Arcybiskup Eliasz de Bourdelles podnosił się właśnie z tronu, aŜeby 
pobłogosławić wiernych.
 Kazanie było długie, podczas naboŜeństwa zapadła noc, jak najgęstsze ciemności 
spowiły częściowo ów piękny kościół o dwóch głównych wieŜach nie wykończonych 
jeszcze.
 A przecieŜ sporo świec płonęło ku czci świętych w trójkątnych świecznikach 
słuŜących ofiarom, których skuteczności ani sensu jak dotąd nie wytłumaczono 
dokładnie.
 Paliły się światła na wszystkich ołtarzach i we wszystkich kandelabrach 
prezbiterium.
 Nierównomiernie rozsiane wśród lasu filarów i arkad wspierających trzy nawy 
katedralne, owe masy światła rozjaśniały z ledwością ogromną budowlę - a 
przeplatając się z intensywnymi cieniami, które padały od kolumn poprzez 
kruŜganki, tworzyły mnóstwo fantastycznych efektów, podkreślanych jeszcze 
ciemnością, jaka spowijała łuki, sklepienia i boczne kaplice, pełne mroku nawet 
za dnia.
 Tłum przedstawiał się nie mniej malowniczo.
 Niektóre postaci słabo majaczące w półmroku mógłbyś wziąć za widma; inne, wśród
rozproszonych blasków, przyciągały uwagę jak centralne figury w obrazie.
 Posągi wydawały się oŜywione, a ludzie - skamieniali.
 Tu i ówdzie pod filarami rozbłysło czyjeś oko, kamień spoglądał, marmur 
przemawiał, strop wzdychał, cała budowla tchnęła Ŝyciem.
 W istnieniu narodów nie masz scen bardziej uroczystych ani bardziej dostojnych 
momentów.
 Człowiekowi, masie ludzkiej trzeba zawsze ruchu, aby powstał twór poezji; ale w
tych godzinach naboŜnej zadumy, kiedy bogactwa ludzkie kojarzą się z wielkością 

Strona 1

Balzac Honoriusz - Komedia ludzka 24

niebiańską, wzniosłość niewiarygodną napotykamy w milczeniu; ugięte kolana 
wyraŜają trwogę, złoŜone ręce-nadzieję.
 Koncert uczuć, w którym wszystkie dusze wzbijają się do nieba, staje się wtedy 
źródłem zrozumiałego zjawiska duchowości.
 Mistyczna egzaltacja skupiska wiernych oddziałuje na kaŜdego z osobna, i 
najsłabszych zapewne unoszą fale tego oceanu miłości i wiary.
 Modlitwa, potęga czysto elektryczna, wyrywa w ten sposób naszą naturę jej 
samej.
 Ta niewłasnowolna unia poszczególnych woli w równej mierze leŜących krzyŜem, w 
równej mierze wzlatujących w niebo, stanowi chyba sekret, dla którego tak 
magiczny wpływ wywiera śpiew księŜy, muzyka organów, dymy kadzidła, uroczystości
przy ołtarzu, pienia tłumu i jego milcząca adoracja.
 Nie dziwmy się zatem, Ŝe w średniowieczu większość amorów zaczynała się w 
kościele - po tylu długotrwałych ekstazach; amory te kończyły się częstokroć nie
najzboŜniej, ale w końcu kobiety jak zawsze płaciły za nie pokutą.
 Uczucie religijne miało z pewnością naówczas jakieś powinowactwa z miłością 
zmysłową, było jej istotą lub celem.
 Miłość stanowiła jeszcze wtedy religię, odznaczała się jeszcze pięknym, 
właściwym sobie fanatyzmem, naiwnymi przesądami, wspaniałą ofiarnością bliską 
ofiarności chrześcijańskiej.
 Obyczaje epoki tłumaczą skądinąd nieźle ów alians religii z amorami.
 Przede wszystkim towarzystwo zbierało się li tylko przed ołtarzem.
 Panowie i wasale, kobiety i męŜczyźni tam jedynie byli równi.
 Tam jedynie kochankowie mogli widywać się i porozumiewać.
 Na koniec, święta kościelne były wtedy spektaklami, dusza kobieca silniejszych 
emocyj doznawała podówczas w katedrze niŜ dziś na balu albo w paryskiej Operze.
 A czy wzruszenia nie wiodą wszystkich kobiet do miłości?
 Religia, mieszając się z Ŝyciem i ogarniając je we wszystkich jego czynach, 
jęła współdziałać zarówno z cnotą, jak występkiem.
 Religia przeniknęła do nauki, polityki, krasomówstwa, zniŜyła się do zbrodni i 
wstąpiła na trony, wśliznęła się w ciała ubogich i chorych; była wszystkim.
 Te na pół uczone uwagi uzasadnią moŜe prawdziwość naszego Studium, w którym 
pewne szczegóły potrafiłyby urazić wydoskonaloną moralność dzisiejszej doby, 
moralność, jak wiadomo kaŜdemu, nieco sztywną.
 Kiedy księŜa wyśpiewywać przestali, ostatnie zaś tony organów zmieszały się z 
wibrującymi amen, które dobyły się z potęŜnej piersi chóru, kiedy pod wysokimi 
stropami drŜał jeszcze leciutki szmer, a ciŜba wiernych czekała na dobroczynne 
słowa arcybiskupa - jakiś mieszczanin spieszący się snadź do domu albo 
niespokojny oswoją sakiewkę, która mogłaby mu zginąć w zatłoczonej kruchcie, 
wymknął się ukradkiem, nie zwaŜając, Ŝe za czyn taki groziła reputacja złego 
katolika.
 Miejsce po roztropnym Tureńczyku zajął skwapliwie jakiś szlachcic, wynurzywszy 
się z cienia olbrzymich filarów okalających prezbiterium.
 Idąc tam ukrywał starannie twarz w piórach zdobiących wysoki popielaty kołpak, 
po czym ukląkł na kościelnym krześle z miną tak skruszoną, Ŝe zwiodłaby samego 
inkwizytora.
 Sąsiedzi, przyjrzawszy się młodzieńcowi dość uwaŜnie, poznali go chyba, drgnęli
jak gdyby tknięci jedną myślą - kostyczną i drwiącą, w której taiła się milcząca
kalumnia - i znów pogrąŜyli się w modłach.
 Dwie staruszki pokiwały głowami i wymieniły spojrzenia zagłębiające się w 
przyszłość.
 Krzesło, na którym ukląkł młody szlachcic, stało u wejścia do kapliczki 
urządzonej między dwoma filarami, zamkniętej Ŝelazną kratą.
 Kapituła odstępowała podówczas za sumy dość znaczne niektórym rodom 
szlacheckim, a nawet bogatym mieszczanom, prawo wysłuchiwania naboŜeństw - prawo
wyłączne, obejmujące zresztą i czeladź najemcy - w kaplicach bocznych, 
porozmieszczanych w dwóch wąskich nawach okalających katedrę.
 Symonię tę praktykuje się i dziś jeszcze.
 Dama wynajmowała sobie kaplicę, jak dziś wynajmuje się loŜę w teatrze Włoskim.
 Na dzierŜawcy owych uprzywilejowanych miejsc ciąŜył obowiązek przystrajania 
stojących tam ołtarzy.
 KaŜdy z najemców poczytywał sobie za punkt honoru, by ołtarz jego wyglądał 
najwspanialej, owa zaś próŜność przynosiła kościołowi profit niezgorszy.
 W rzeczonej kaplicy, tuŜ za kratą, na pięknej aksamitnej poduszce, czerwonej ze
złotymi chwastami, klęczała młoda kobieta - obok miejsca, które przed chwilą 
opuścił mieszczanin.
 Pozłacana lampa, zawieszona u stropu kaplicy przed wspaniale ozdobionym 
ołtarzem, rzucała mdłe światło na modlitewnik damy.

Strona 2

Balzac Honoriusz - Komedia ludzka 24

 Modlitewnik zadrŜał gwałtownie w jej dłoniach, kiedy pojawił się młodzieniec.
 - Amen!
 Ów respons zaśpiewany głosem łagodnym, lecz pełnym okrutnej emocji, zagłuszony 
szczęśliwie przez ogólne pienia, uzupełniła Ŝywo szeptem: - Gubisz mnie.
 Wyrzekła te słowa z niewinnością, wobec której byłby winien cofnąć się kaŜdy 
subtelny męŜczyzna; niewinność ta trafiała bowiem do serca, przenikając je na 
wskroś; lecz nieznajomy, poniesiony zapewne paroksyzmem namiętnej miłości, która
zagłusza głos sumienia, nie ruszył się z krzesła i tylko uniósł nieco głowę, by 
zajrzeć do kaplicy.
 - Śpi - ozwał się głosem ściszonym tak umiejętnie, Ŝe do młodej damy dotarło 
jakby tylko echo.
 Dama pobladła i oderwała na moment oczy od welinu modlitewnika, kierując je ku 
starcowi, na którego spojrzał był młodzieniec.
 IleŜ okrutnego porozumienia było w tym zerknięciu!
 Przypatrzywszy się staremu, odetchnęła z ulgą i piękne czoło przyozdobione 
klejnotem wzniosła ku obrazowi Najświętszej Panny; ów ruch pełen prostoty, poza,
zwilgotniałe oko mówiły z nierozwaŜną naiwnością o całym jej Ŝyciu; gdyby była 
zepsuta, potrafiłaby się maskować.
 Osobistością tak oboje kochanków trwoŜącą był staruch niski, garbaty, łysy, 
arcyniemiłego wejrzenia, z długą brudnosiwą brodą przystrzyŜoną w szeroki 
wachlarz; na piersi błyszczał mu krzyŜ Świętego Michała; dłonie ordynarne a 
mocne, gęsto porośnięte szarawą szczecią, przed chwilą splecione, rozplótł teraz
nieco we śnie, któremu tak nieroztropnie dał sobą owładnąć.
 Prawa dłoń sięgała jakby po sztylet ze stalową rękojeścią wyrobioną w kształt 
muszli; Ŝelazo to ułoŜył sobie w taki sposób, aby mieć je w pogotowiu; gdyby 
nieszczęściem dłoń dotknęła broni, zbudziłby się natychmiast i spojrzał na Ŝonę.
 Z warg sardonicznych, dolnej szczęki spiczastej i kapryśnie wysuniętej do 
przodu, mogłeś wyczytać charakter jadowity, rozum przebiegły a zimny, który 
domyślał się trafnie wszystkiego, poniewaŜ wszystko przypuścić umiał.
 Czoło było Ŝółtawe, pofałdowane jak u ludzi nawykłych do tego, by w nic nie 
wierzyć i wszystko rozwaŜać - ludzi, co, podobni skąpcom kładącym na szali 
złoto, starają się czyny bliźniego przeliczać na wartość pieniądza.
 Grubokościsty, mocnej budowy, zdawał się muskularny, więc i krewki; słowem, 
rzekłbyś, niedoszły ludoŜerca.
 Gdyby zbudził się ów pan groźny, dama nie uniknęłaby strasznego 
niebezpieczeństwa.
 Zazdrosny mąŜ dostrzegłby ani chybi róŜnicę między sędziwym mieszczuchem, który
nie wadził mu wcale, a nowoprzybyłym - młodzieńcem dwornym, smukłym i 
wykwintnym.
 - Libera nos a malo - rzekła dając znać o swoich obawach nieustępliwemu 
młodzieńcowi.
 * Libera  nos   a  malo (łacińskie) - Zbaw nas od złego.
 Młodzieniec podniósł głowę i spojrzał na nią.
 W oczach miał łzy - łzy miłości i rozpaczy.
 Na ten widok kobieta zadrŜała, zmieszała się do cna.
 Oboje opierali się zapewne od dawna - a teraz opierać się juŜ nie mogli - 
miłości, którą podsycały z dniem kaŜdym nieprzezwycięŜone przeszkody, miłości 
pielęgnowanej wśród lęku, a umacnianej młodością.
 Była to kobieta urody miernej, lecz bladość oblicza świadcząca o utajonych 
cierpieniach czyniła ją powabną.
 Figurę miała pełną gracji, a włosy najpiękniejsze pod słońcem.
 StrzeŜona przez tygrysa, kto wie czy nie ryzykowała Ŝyciem wypowiadając jedno 
słowo, pozwalając na uścisk ręki, odwzajemniając spojrzenie.
 Jeśli nigdy jeszcze miłość nie była utajona głębiej w dwóch sercach i z większą
smakowana rozkoszą, nigdy teŜ nie groziła okrutniejszym niebezpieczeństwem.
 Łatwo odgadnąć, Ŝe dla tych dwojga aura, dźwięki, odgłos kroków na posadzce - 
rzeczy dla innych znikomej wagi - nabierały wartości rzeczywistych, znaczeń 
szczególnych, im jedynie wiadomych.
 MoŜe miłość zesłała im wiernych pośredników nawet w lodowatych palcach starego 
księdza - ich spowiednika, dłoniach, które podawały im hostię, kiedy 
przystępowali do stołu Pańskiego.
 Miłość głęboka, miłość wrośnięta w duszę, jak na ciele póki Ŝycia trwa ślad po 
głębokiej ranie.
 Kiedy spojrzeli po sobie, kobieta powiedziała jakby: "Umrzyjmy, ale się 
kochajmy".
 A młody szlachcic odpowiadał jakby: "Będziemy się kochać i nie umrzemy".
 A wtedy melancholijnym ruchem głowy wskazała starą ochmistrzynię i dwóch 
paziów.

Strona 3

Balzac Honoriusz - Komedia ludzka 24

 Ochmistrzyni spała.
 Młodzi pazie nie zdawali się troskać o sprawy swojego pana.
 - Nie zlęknij się przy wejściu i nie opieraj.
 Ledwie szlachcic wyszeptał te słowa, dłoń starego pana osunęła się na sztylet.
 Uczuwszy chłód Ŝelaza ocknął się nagle; Ŝółte oczy wlepił w Ŝonę.
 Przywilejem dość rzadkim, nawet u ludzi genialnych, odzyskiwał natychmiast 
jasność umysłu taką, jakby nie zdrzemnął się wcale.
 Był to mąŜ zazdrosny.
 Ale młody szlachcic zerknął jednym okiem na kochankę, a drugim na jej męŜa; 
porwał się zwinnie z klęczek i uskoczył za filar w momencie, kiedy drgnęła dłoń 
starego pana, po czym zniknął z lekkością ptaka.
 Dama utkwiła oczy w modlitewniku i siliła się na spokój; nie mogła jednak 
zaradzić ani na rumieniec, który wykwitł na jej licu, ani na bicie serca nad 
wyraz mocne.
 Stary pan usłyszał ową palpitację, która odbiła się echem w kaplicy, i 
dostrzegł niezwyczajny szkarłat na policzkach, czole i powiekach Ŝony; 
podejrzliwie rozejrzał się wokół, ale nie dostrzegłszy nikogo, kto budziłby w 
nim nieufność, zagadnął: - O czymŜe to tak dumasz, moja miła?
 - W głowie mi się kręci od kadzidła - odparła.
 - Widać dzisiaj w złym ono gatunku - powiedział stary.
 Szczwany starzec nie uwierzył jednak w ten wybieg; węsząc utajoną zdradę, 
postanowił z jeszcze większą bacznością czuwać nad skarbem.
 Arcybiskup udzielił błogosławieństwa.
 Nie czekając, aŜ padną słowa saecula saeculorum, tłum niczym wezbrany potok 
runął ku drzwiom kościoła.
 Swoim zwyczajem stary pan odczekał roztropnie, aŜ ludzie przestaną się tłoczyć,
po czym wyszedł puściwszy przodem ochmistrzynię i młodszego z paziów, który 
niósł latarnię; podał ramię Ŝonie - starszy paź zamykał pochód.
 Kiedy stary pan docierał do drzwi w ścianie wschodniej, którymi zwykł był 
wychodzić, od tłumu odłączyło się kilkudziesięciu męŜczyzn zawracając ku bocznej
nawie - a Ŝe masa ludzka zatarasowała wrota główne, starzec ze swoją kompanią 
cofnąć się nie mógł.
 Sędziwego pana i jego Ŝonę jął wtedy wypychać z kościoła silny napór ciŜby.
 Starał się przejść pierwszy, ciągnąc za sobą damę, ale w tejŜe chwili z energią
wypchnięto go na ulicę, a ktoś obcy wydarł mu Ŝonę.
 Groźny garbus pojął, Ŝe wpadł w obmyśloną z dawna juŜ pułapkę.
 śałując, Ŝe spał za długo, zebrał wszystkie siły; jedną dłonią chwycił Ŝonę za 
rękaw, drugą próbował wczepić się w drzwi.
 Ale zapał miłosny zatriumfował nad rozwścieczoną zazdrością.
 Młody szlachcic, objąwszy kochankę wpół, uniósł ją błyskawicznie, z siłą tak 
desperacką, Ŝe złotogłów, brokat i fiszbiny pękły z trzaskiem.
 W dłoni męŜa pozostał rękaw.
 Nad wrzaskami ciŜby rozległ się ryk lwa, straszliwy głos zagrzmiał: - Do mnie, 
Poitiers!
 Do kruchty, ludzie hrabiego de Saint-Vallier!
 Na pomoc!
 Tutaj!
 I hrabia Aymar de Poitiers, pan na Saint-Vallier, juŜ dobywał szpady, aby 
utorować sobie drogę; lecz otoczyło go i jęło nań napierać ze czterdziestu 
szlachty, których ranić byłoby niebezpiecznie; kilku z nich, z rodów 
najwyŜszych, odpowiedziało hrabiemu Ŝartami ciągnąc go w uliczkę wiodącą do 
klasztoru.
 W oka mgnieniu młody szlachcic zaprowadził kochankę do otwartej kaplicy i 
posadził za konfesjonałem, na drewnianej ławie.
 W blasku świec płonących przed patronem kaplicy spoglądali chwilę po sobie w 
milczeniu, złączywszy ręce w uścisku i dziwiąc się własnemu zuchwalstwu.
 Hrabina nie miała okrutnej odwagi czynić młodzieńcowi wyrzutów, Ŝe tę pierwszą 
chwilę szczęścia zawdzięczali czynowi tak śmiałemu i ryzykownemu.
 - A nie uciekłabyś ze mną za granicę ?
 - zagadnął Ŝywo młodzieniec.
 - Niedaleko stąd czeka para angielskich koni, zdolnych przebiec trzydzieści mil
bez odpoczynku.
 - Och - westchnęła cicho - a gdzieŜ znajdziesz na świecie takie miejsce, gdzie 
mógłbyś ukryć córkę króla Ludwika XI?
 - To prawda - zgodził się szlachcic zaskoczony, Ŝe nie przewidział tej 
trudności.
 - CzemuŜ więc wydarłeś mnie mojemu męŜowi?
 - spytała nie bez grozy.

Strona 4

Balzac Honoriusz - Komedia ludzka 24

 - Niestety, nie wyobraŜałem sobie nawet, Ŝe kiedy znajdę się przy tobie i 
usłyszę, jak mówisz do mnie, wpadnę w konfuzję aŜ tak wielką.
 UłoŜyłem ze trzy plany, a teraz, kiedy na ciebie patrzę, wydaje mi się, Ŝem 
dokonał juŜ wszystkiego.
 - AleŜ ja jestem zgubiona.
 - Jesteśmy ocaleni - odparł szlachcic w ślepym porywie miłości - posłuchaj.
 - Przypłacę to Ŝyciem - rzekła płacząc rzewnie.
 - MoŜe dziś jeszcze mąŜ mnie zabije!
 Ale pojedź do króla, opowiedz mu, jakie katusze jego córka cierpi od lat 
pięciu.
 Kochał mnie bardzo, kiedy byłam mała, nazywał mnie Ŝartobliwie Marią łaski 
pełną, poniewaŜ byłam brzydulą.
 Ach, gdyby wiedział, jakiemu oddał mnie człowiekowi, uniósłby się straszliwym 
gniewem.
 Nie śmiałam się skarŜyć przez litość dla mojego męŜa.
 A zresztą jakŜe mój głos dotarłby do króla?
 Nawet mój spowiednik to szpieg mojego męŜa.
 Zgodziłam się więc na to grzeszne porwanie w nadziei, Ŝe zyskam obrońcę.
 Ale czyŜ mogę zaufać komuś...
 O - przerwała blednąc - paź nadchodzi.
 Biedna hrabina zasłoniła twarz dłońmi.
 - Nic się nie lękaj - odparł młody szlachcic - kupiłem go.
 MoŜesz się nim posługiwać z całkowitym zaufaniem, naleŜy do mnie.
 Uprzedzi nas, gdyby hrabia się tu zbliŜał.
 W konfesjonale - dodał szeptem - siedzi pewien kanonik, mój przyjaciel, który 
wybawi cię z kłopotów, a w tej kaplicy da ci azyl.
 Wszystko więc przewidziane, Ŝeby oszukać twojego męŜa.
 Na te słowa obeschły łzy hrabinie, ale smutek zasępił jej czoło.
 - Nikt go nie oszuka!
 - odrzekła.
 - Dziś jeszcze będzie wiedział wszystko, jeśli więc chcesz odeprzeć jego ciosy,
pojedź do Plessis, dostań się do króla i powiedz mu, Ŝe...
 - tu zawahała się, ale snadź ośmielona jakimś wspomnieniem zdradziła sekret 
swojego małŜeństwa: - A więc powiedz mu, Ŝe hrabia, aby mną władać, puszcza mi 
krew z ramion, bo to mnie wycieńcza.
 Powiedz mu, Ŝe mnie szarpie za włosy, powiedz, Ŝe jestem uwięziona, powiedz, 
Ŝe...
 Serce nabrzmiało jej Ŝałością, szlochanie uwięzło w gardle, uroniła kilka łez; 
a wśród tego poruszenia dozwalała młodzieńcowi całować jej ręce.
 Młody szlachcic gadał gorączkowo: - Nikt nie moŜe dostać się do króla, moja 
biedna mała!
 ChociaŜ jestem synowcem dowódcy kuszników, nie wpuszczą mnie dziś do Plessis.
 Pani mojego serca, piękna moja władczyni!
 Wielki BoŜe, ileŜ ona wycierpiała!
 Mario, pozwól mi powiedzieć dwa słowa albo będziemy zgubieni.
 - I cóŜ począć ?
 - zagadnęła.
 Hrabina dostrzegłszy na czarnej ścianie obraz Najświętszej Panny, na którą 
padało światło lampki, zawołała: - Doradź nam, Święta BoŜa Rodzicielko!
 - Dziś wieczór - podjął młodzieniec - będę u ciebie.
 - A to jak?
 - spytała naiwnie.
 Byli w niebezpieczeństwie tak wielkim, Ŝe najsłodsze słowa wydawały im się 
obojętne.
 - Dziś jeszcze - oznajmił młodzieniec - pójdę do mistrza Korneliusza, bankiera 
królewskiego, z prośbą, Ŝeby mnie przyjął na ucznia.
 Wystarałem się o listy polecające, a więc mnie przyjmie.
 Jego dom przytyka do twojego.
 A kiedy znajdę się pod dachem tego starego sknery, po drabinie z jedwabnego 
sznura potrafię dostać się na twoje komnaty.
 - Och!
 - zdrętwiała z przeraŜenia - jeśli mnie kochasz, nie chodź do mistrza 
Korneliusza.
 - Ach!
 - zawołał tuląc ją do serca z siłą właściwą tylko wiekowi tak młodemu - a więc 
mnie kochasz!
 - Kocham.
 CzyŜ nie jesteś moją nadzieją?

Strona 5

Balzac Honoriusz - Komedia ludzka 24

 Jesteś szlachcicem, zawierzyłam ci swój honor.
 A zresztą - dodała spoglądając nań z godnością - jestem nazbyt nieszczęśliwa, 
abyś mógł zawieść moje zaufanie.
 Ale po co to wszystko?
 Daj pokój, wolałabym umrzeć, aniŜeli widzieć cię u mistrza Korneliusza!
 Bo jak ci wiadomo, wszyscy jego uczniowie...
 - Zginęli od stryczka - roześmiał się szlachcic.
 - Czy myślisz, Ŝe nęcą mnie jego skarby?
 - Och, nie chodź tam!
 Opętają cię czarami.
 - Nie ma takich skarbów na ziemi, których nie oddałbym za szczęście słuŜenia 
tobie!
 - odrzekł ogarniając ją płomiennym spojrzeniem.
 Spuściła oczy.
 - A mój mąŜ?
 - zagadnęła.
 - Tym go uśpimy - odparł dobywając flakonik z zanadrza.
 - Ale chyba nie na zawsze?
 - zaniepokoiła się mocno.
 Młodzieniec wzdrygnął się ze zgrozą.
 - Gdyby nie był taki stary, dawno juŜ wyzwałbym go na pojedynek - odparł.
 - Zachowaj Bóg, abym kiedykolwiek miał uwolnić cię od niego trucizną.
 - Przebacz mi - odrzekła hrabina oblewając się rumieńcem - ale ponoszę okrutną 
karę za moje grzechy.
 Nieraz juŜ w momentach desperacji chciałam zabić męŜa, zlękłam się więc, aby i 
tobie coś podobnego nie przyszło do głowy.
 Wielka jest moja zgryzota, a nie mam sposobu wyspowiadać się ze swoich 
grzesznych myśli; ale teŜ trwoŜę się, by nie odgadł ich i nie zemścił się na 
mnie.
 Wstyd ci za mnie teraz - dodała uraŜona milczeniem szlachcica.
 - ZasłuŜyłam sobie na wzgardę.
 Potłukła flakon cisnąwszy nim z całych sił o posadzkę.
 - Nie przychodź"!
 - zawołała.
 - Mój mąŜ ma sen lekki.
 Obowiązkiem moim jest czekać pomocy z nieba.
 I tak uczynię!
 Chciała juŜ odejść.
 - O, rozkaŜ tylko, pani, a zabiję go!
 - wykrzyknął młodzieniec.
 - Zjawię się dziś jeszcze.
 - Mądrzem uczyniła rozlawszy ten dekokt - odparła głosem stłumionym rozkoszą, o
jaką przyprawił ją afekt szlachcica aŜ tak płomienny.
 - Trwoga, Ŝe mój mąŜ mógłby się zbudzić, będzie nam ratunkiem.
 - Ofiarowuję ci moje Ŝycie, jako oblubienicy - ozwał się młodzieniec ściskając 
jej rękę.
 - Jeśli król zechce, papieŜ znajdzie sposób, aby uniewaŜnić moje małŜeństwo, a 
wtedy się połączymy - rzekła ogarniając go spojrzeniem pełnym słodkiej nadziei.
 - Pan idzie!
 - zawołał paź nadbiegając.
 Szlachcic, zaskoczony tak rychłym nadejściem rywala, nie mógł ochłonąć ze 
zdumienia, Ŝe chwilę tylko rozmawiał z kochanką - skradł jej więc całusa, przed 
czym nie wzbraniała się raczej.
 - Zobaczymy się dziś jeszcze!
 - powiedział wybiegając z kaplicy.
 Pod osłoną mroków jął przemykać się od filaru do filaru wśród ich cieni 
kładących się długimi smugami na posadzce i tak dotarł do wrót katedry.
 Z konfesjonału wynurzył się stary kanonik i stanąwszy obok hrabiny zamknął 
cicho kratę, przed którą paź przechadzał się powaŜnie i z czelnością mordercy.
 Rozbłysły światła zapowiadając nadejście hrabiego.
 W asyście przyjaciół i czeladzi niosącej pochodnie zbliŜał się z obnaŜoną 
szpadą w dłoni.
 Posępnym okiem przenikał, rzekłbyś, gęstą ciemność katedry i przepatrywał 
najmroczniejsze jej zakątki.
 - Wasza miłość, pani hrabina jest tutaj - oznajmił paź wyszedłszy naprzeciw 
pana.
 Pan na Saint-Vallier zastał Ŝonę klęczącą przed ołtarzem; obok niej stał 
sędziwy kanonik odmawiając brewiarz.

Strona 6

Balzac Honoriusz - Komedia ludzka 24

 Hrabia szarpnął gwałtownie kratą, jak gdyby na niej chciał wyładować 
wściekłość.
 - Czego Ŝądasz?
 Z obnaŜonym Ŝelazem wszedłeś do kościoła!
 - ozwał się kanonik.
 - Mój ojcze, ten pan to mój mąŜ - powiedziała hrabina.
 Ksiądz dobył klucz z rękawa i otworzył kratę.
 Hrabia mimo woli prawie ogarnął okiem konfesjonał i wszedł do kaplicy; po czym 
jął wsłuchiwać się w ciszę katedry.
 - Winieneś, mój męŜu, podziękować czcigodnemu księdzu kanonikowi, który ukrył 
mnie tutaj - rzekła hrabina.
 Pan na Saint-Vallier pobladł ze złości.
 Nie ośmielił się spojrzeć na przyjaciół, którzy towarzyszyli mu bardziej po to,
Ŝeby go wyśmiać, aniŜeli wspomóc - i odparł tylko lakonicznie: - Jeśli Bóg 
dopuści, znajdę ja, mój ojcze, sposób, Ŝeby ci się wypłacić!
 Hrabina nie zdąŜyła, nawet złoŜyć kanonikowi reweransu, mąŜ chwycił ją bowiem 
za rękę, skinął na czeladź i opuścił katedrę nie wyrzekłszy do przyjaciół ani 
słowa.
 W milczeniu jego była jakaś dzikość.
 Spieszył się do domu, medytował nad sposobem wykrycia prawdy - podąŜył więc 
szybko krętymi ulicami, które dzieliły podówczas katedrę od bramy Kanclerstwa: 
wznosił się tu piękny pałac wybudowany przez kanclerza Juwenala des Ursins na 
dawnym miejscu warowni, którą Karol VII podarował temu wiernemu słudze w nagrodę
za chwalebne jego trudy.
 Rozpoczynała się tutaj ulica zwana Pieczętarnią, na pamiątkę urzędu pieczęci, 
który długo mieścił się przy niej.
 Łączyła się ze starym Tours na gruntach wsi Chateauneuf, słynącej opactwem 
Świętego Marcina, w którym tylu naszych królów piastowało godność kanoników.
 Przed stu laty, po długich debatach, wieś tę wcielono w tereny grodu.
 Istniało juŜ wtedy wiele ulic otaczających Pieczętarnię, a stanowiących dziś 
centrum miasta; najpiękniejsze jednak pałace, a wśród nich najokazalszy - pałac 
skarbnika Xancoings, stojący do dziś przy ulicy du Commerce, wznosiły się w 
obrębie gminy Chateauneuf.
 Tędy więc czeladź zbrojna w pochodnie wiodła pana na Saint-Vallier ku dzielnicy
połoŜonej nad Loarą; machinalnie kroczył za słuŜbą, od czasu do czasu popatrując
ponuro to na Ŝonę, to na pazia, aby przyłapać ich na porozumiewawczych 
spojrzeniach, które wyświetliłyby mu nieco tę fatalną przygodę.
 Tak dotarł na ulicę du Murier, gdzie miał dom.
 Kiedy orszak zniknął za cięŜkimi podwojami, które zamknęły się za nim, cisza 
zaległa w wąskiej ulicy, gdzie rezydowało podówczas kilku magnatów - nowa ta 
dzielnica sąsiadowała bowiem z Plessis, stałą siedzibą królewską.
 Dworzanie mieli więc stąd kilka kroków do króla.
 Ostatni dom na tej ulicy był równieŜ ostatnim w mieście, a naleŜał do mistrza 
Korneliusza Hoogworsta, starego brabanckiego kupca, cieszącego się zaufaniem 
Ludwika XI w transakcjach finansowych, jakie król ten, polityk szczwany, 
przeprowadzał poza granicami kraju.
 Z przyczyn dogodnych dla tyranii, którą gnębił Ŝonę, hrabia de Saint-Vallier 
zajął pałac sąsiadujący z domem mistrza Korneliusza.
 Topografia wytłumaczy tu profit, który połoŜenie to dawało zazdrosnemu męŜowi.
 Za posesją hrabiego, tak zwanym pałacem Poitiers, rozciągał się ogród chroniony
od północy murem i fosą; wzdłuŜ tego dawnego szańca wsi Chateauneuf Ludwik XI 
rozkazał niedawno usypać groblę - między Tours a Plessis.
 Od tej strony psy strzegły dostępu do posesji hrabiego; od wschodu dzielił ją 
od sąsiednich domów rozległy dziedziniec, od zachodu zaś pałac był przybudowany 
do kamienicy mistrza Korneliusza.
 Fasada, widoczna z ulicy, miała wystawę południową.
 Do pałacu nieufnego a przebiegłego pana, do tej twierdzy z trzech stron 
odizolowanej, mogliby więc tylko wedrzeć się mieszkańcy domu brabanckiego, który
z pałacem Poitiers miał wspólne poddasza i wspólne kamienne rynny.
 Od ulicy okna wąskie, obramowane kamieniem, były zakratowane; brama niska, 
sklepiona niby furta w najstarszych naszych więzieniach, odznaczała się 
niezawodną solidnością.
 Obok bramy stała kamienna ława słuŜąca za stopień jeźdźcom dosiadającym koni.
 Patrząc na zarys domów mistrza Korneliusza i hrabiego de Poitiers, mogłeś 
odgadnąć łatwo, Ŝe jeden i ten sam architekt wybudował je dla tyranów.
 Oba były posępne, oba przypominały forteczkę i oba potrafiłyby długi czas 
opierać się atakom rozjuszonej tłuszczy.
 NaroŜników strzegły wieŜyczki takie same, jakie miłośnik dawności dostrzeŜe w 

Strona 7

Balzac Honoriusz - Komedia ludzka 24

tych miasteczkach, do których nie dotarł jeszcze młot przedsiębiorcy - 
burzyciela.
 Wąskość okien przydawała niezwykłych zalet obronnych okutym okiennicom.
 Te środki ostroŜności tłumaczyły się same przez się rozruchami i wojnami 
domowymi, tak częstymi w owym okresie niezgody.
 Kiedy zegar na dzwonnicy opactwa Świętego Marcina wydzwaniał szóstą, kochanek 
hrabiny mijając pałac Poitiers przystanął na chwilę - w parterowej sali 
wieczerzała hałaśliwie czeladź hrabiego.
 Spojrzawszy w okno komnaty, gdzie, jak sądził, mieszkała jego dama, skierował 
się ku drzwiom sąsiedniego domu.
 Po drodze dolatywały go zewsząd śmiechy i radosny gwar ludzi siedzących przy 
świątecznej kolacji.
 Szparami w okiennicach sączyło się światło, kominy dymiły, a wyborny zapach 
pieczonych mięs rozweselał ulice.
 Po naboŜeństwie baraszkowało całe miasto, szumiało wrzawą, którą imaginacja 
łatwiej sobie wyobrazi, niŜ odmalują słowa.
 Ale w tym miejscu zalegała głęboka cisza, w obu bowiem domach czaiły się 
namiętności, które nie weselą się nigdy.
 Dalej - milczały pola; w cieniu wieŜ opactwa Świętego Marcina dwa te domy, 
jednako nieme, odgrodzone od innych, połoŜone u krętego wylotu ulicy, 
przypominały leprozorium.
 Dom naprzeciwko był opieczętowany, jako własność przestępcy politycznego - 
nagły kontrast wstrząsnął oczywiście młodzieńcem.
 WaŜąc się w tej chwili na czyn nader ryzykowny, szlachcic nasz dumał przed 
domem lichwiarza, wspominając legendy, których źródłem był Ŝywot mistrza 
Korneliusza, legendy tak osobliwie trwoŜące hrabinę.
 Rycerz czy kochanek - kaŜdy drŜał podówczas na samo słowo: czary.
 Rzadko spotykałeś wtedy umysły odnoszące się trzeźwo do faktów nadzwyczajnych 
lub obojętne na baśnie.
 Kochanek hrabiny de Saint-Vallier, jednej z córek Ludwika XI i pani de 
Sassenage, spłodzonych w Delfinacie, mógł być śmiałkiem nad śmiałki, musiał 
jednak zastanowić się dobrze, zanim wszedł do zaklętego domostwa.
 Dzieje mistrza Korneliusza Hoogworsta wytłumaczą nam zaufanie, jakie lichwiarz 
budził w hrabim de Saint-Vallier, lęk, o który przyprawiał hrabinę, i bojaźń 
powstrzymującą jej kochanka.
 Aby jednak czytelnik urodzony w dziewiętnastym stuleciu zrozumiał naleŜycie, 
dlaczego wypadki z pozoru dość zwykłe stały się wypadkami cudownymi, i aby 
przejął się grozą czasów dawnych, musimy przerwać naszą opowieść i szybko 
ogarnąć okiem przygody mistrza Korneliusza.
 Korneliusz Hoogworst, jeden z najbogatszych kupców gandawskich, ściągnąwszy na 
siebie niełaskę Karola diuka Burgundii, znalazł przytułek i opiekę u dworu 
Ludwika XI.
 Król, rozumiejąc korzyść, jaką mógł przynieść mu człowiek utrzymujący ścisłe 
stosunki z głównymi domami handlowymi Flandrii, Wenecji i Lewantu, nadał 
mistrzowi Korneliuszowi szlachectwo i obywatelstwo oraz otoczył go szczególnymi 
względami - co Ludwikowi XI zdarzało się rzadko.
 Monarcha przypadł zresztą do serca Flamandowi nie mniej, niŜ Flamand monarsze.
 Obaj szczwani, nieufni i skąpi, poUtykowali w podobny sposób i odebrali podobną
edukację, górowali obaj nad swoją epoką, dogadywali się zatem znakomicie; z 
podobną łatwością zapominali, a potem przypominali sobie - jeden o swoim 
sumieniu, drugi o swoich naboŜnych praktykach; miłowali jedną i tę samą Dziewicę
- jeden z przekonania, drugi dla pochlebstwa; na koniec, jeśli wierzyć zawistnym
słowom Oliviera le Daim i Tristana, król zaŜywał swoich ulubionych uciech w domu
lichwiarza.
 * Olivier Necker zwany le Daim - cyrulik i powiernik Ludwika XI, zginął na 
szubienicy w roku 1484.
 Historia nie zaniedbała przechować wiadomości o rozwiązłych gustach owego 
monarchy, który od obłapek nie stronił raczej.
 Stary Brabantczyk znajdował zapewne i przyjemność, i profit w dogadzaniu 
wymyślnym kaprysom koronowanego klienta.
 Korneliusz mieszkał w Tours od lat dziewięciu.
 W okresie tym dom jego był sceną niezwykłych wypadków, które ściągnęły na 
bankiera ogólną wzgardę.
 Osiadłszy tu, nie szczędził grosza, aby dom swój uczynić bezpiecznym skarbcem.
 Miejscowi ślusarze sporządzili w tajemnicy specjalne zamki pomysłu mistrza 
Korneliusza, a Ŝe wpuszczał rzemieślników do domu stosując nader szczególne 
środki ostroŜności i w sposób nie mniej osobliwy wymuszał na nich dyskrecję - o 
metodach tych długo krąŜyły baśnie, którym dziwował się lud w zimowe tureńskie 

Strona 8

Balzac Honoriusz - Komedia ludzka 24

wieczory.
 Starca stosującego fortele tak niezwyczajne pomówiono o posiadanie skarbów 
Golkondy.
 JakoŜ miejscowi bajarze - a Turenia jest ojczyzną bajki francuskiej - budowali 
u Flamanda komnaty ze złota i drogich kamieni, dopatrując się oczywiście źródła 
tych bogactw olbrzymich w paktach magicznych.
 Mistrz Korneliusz zjechał z dwoma pachołkami flamandzkimi, jakąś starą kobietą 
i uczniem o twarzy łagodnej i ujmującej; młodzieniec ów słuŜył mu za sekretarza,
kasjera, totumfackiego i gońca.
 Tego roku, kiedy imć Hoogworst osiadł w Tours, popełniono u niego powaŜną 
kradzieŜ.
 Śledztwo wykazało, Ŝe winowajcą był któryś z domowników.
 Stary skąpiec kazał wtrącić do lochu obydwu pachołków i ucznia.
 Słabowity młodzieniec zmarł na torturach przesłuchiwania, zapewniając o swojej 
niewinności.
 Pachołkowie przyznali się do winy, aby uniknąć tortur; ale kiedy sędzia 
zapytał, gdzie ukryli skradzione złoto - milczeli; wzięto więc ich ponownie na 
tortury, osądzono, skazano i powieszono.
 Idąc na szubienicę, głosili uparcie o swojej niewinności - zwyczajem wszystkich
skazańców.
 W Tours długo jeszcze debatowano nad tą dziwną sprawą, ale Ŝe przestępcy byli 
Flamandami, współczucie dla nieszczęsnych pachołków i młodego sekretarza 
rozwiało się wprędce.
 Wojny i rebelie dostarczały podówczas ustawicznych emocyj, toteŜ tragedia dnia 
poprzedniego bladła wobec tragedii dnia następnego.
 Bardziej strapiony ogromną stratą aniŜeli śmiercią trzech sług, mistrz 
Korneliusz przemieszkiwał od tej pory sam z ową starą Flamandką; była to jego 
siostra.
 Król nadał mu przywilej posługiwania się w prywatnych sprawach kurierami 
rządowymi; skąpiec umieścił więc swoje muły u mulnika-sąsiada i od tej chwili 
Ŝył w jak najgłębszej samotności, widując jedynie króla, prowadząc jego interesa
przez pośredników Ŝydowskich- śydzi rachować umieją doskonale, słuŜyli mu zatem 
wiernie, co gwarantowało im wszechmocną opiekę lichwiarza.
 W jakiś czas po tej historii król sprokurował osobiście swojemu staremu 
dusigroszowi pewnego młodzieniaszka, sierotę, którego los leŜał mu na sercu.
 Ludwik XI zwał familiarnie Flamanda dusigroszem; przezwisko to od czasów 
Ludwika Świętego nadawano lichwiarzom, poborcom, ludziom za pomocą brutalnych 
środków wyduszającym grosz ostatni.
 Biedny dzieciak pracował pilnie u lichwiarza, potrafił mu się przypodobać, 
zyskać jego względy.
 W pewną noc zimową diamenty, które król angielski zdeponował u mistrza 
Korneliusza pod zastaw poŜyczki wynoszącej sto tysięcy dukatów, zostały 
skradzione, a podejrzenie padło na sierotę; Ludwik XI okazał chłopcu tym większą
surowość, Ŝe za uczciwość jego zaręczył.
 Po dość pobieŜnym śledztwie, które przeprowadził wielki prowot, nieboraka 
powieszono.
 Od tej pory długo nikt nie ośmielił się iść do mistrza Korneliusza na naukę 
sztuki bankowej i wekslarskiej.
 Minął jednak czas pewien i zgłosiło się kolejno dwóch młodzieńców z Tours, 
rodowitych Tureńczyków, honorowych i Ŝądnych zdobycia fortuny.
 Kiedy lichwiarz przyjął ich do terminu, w domu jego popełniono znów dwie 
znaczne kradzieŜe; okoliczności, w jakich zaszły owe przestępstwa, sposób, w 
jaki je popełniono, świadczył, Ŝe istnieje tajny układ między złodziejami a kimś
z domowników: musiano więc oskarŜyć nowych uczni.
 Brabantczyk, coraz bardziej podejrzliwy i rozjuszony, przedstawił natychmiast 
rzecz Ludwikowi XI, który podobnymi sprawami obarczał wielkiego prowota.
 Oba procesy wytoczono szybko, a zakończono jeszcze szybciej.
 Patriotyzm tureński potępiał w sekrecie skwapliwość Tristana.
 Winni czy niewinni, obaj młodzieńcy uchodzili za ofiary, a mistrz Korneliusz za
kata.
 Obie rodziny okryte Ŝałobą otoczyła estyma, słuchano ich Ŝalów; zdąŜając od 
przesłanki do przesłanki, obie rodziny utwierdziły Tureńczyków w przekonaniu o 
niewinności tych wszystkich, których bankier nadworny posłał na szubienicę.
 Jedni utrzymywali, Ŝe dusigrosz usiłuje wzorem króla odseparować się od ludzi 
grozą i szubienicami; nigdy nie został okradziony; smutne te egzekucje stanowiły
wynik zimnego rachunku - okrutnik chce być spokojny o swoje skarby.
 Wskutek tych pogłosek wokół Korneliusza wytworzyła się pustka; Tureńczycy jęli 
traktować go jak zapowietrzonego i nazywać katem, a siedzibę jego - Domem 

Strona 9

Balzac Honoriusz - Komedia ludzka 24

Diabła.
 Gdyby nawet lichwiarz znalazł kogoś z obcych stron, dość odwaŜnego, by wstąpić 
doń na naukę, mieszkańcy Tours powstrzymaliby śmiałka samym swoim gadaniem.
 Najprzychylniejszą opinię o mistrzu Korneliuszu wydawali ci, którzy widzieli w 
nim człowieka ściągającego na innych nieszczęście.
 W jednych budził lęk instynktowny, w drugich - głęboki respekt, jakim darzymy 
bezgraniczną władzę albo pieniądz; innych fascynował swoją tajemniczością.
 Jego tryb Ŝycia, fizjonomia i fawor królewski były uzasadnieniem dla wszystkich
baśni, których temat stanowił.
 Po śmierci swojego prześladowcy, diuka Burgundii, Korneliusz wyprawiał się dość
często za granicę; owoŜ pod niebytność bankiera król otaczał dom jego straŜą ze 
swojej kompanii szkockiej.
 Z pieczołowitości królewskiej dworzanie wnieśli, Ŝe starzec zapisał Ludwikowi 
XI swoją fortunę.
 Dusigrosz wychodził nader rzadko, za to szlachta dworska składała mu często 
wizyty; nie szczędził jej poŜyczek, lecz bywał kapryśny; zdarzało się, Ŝe nie 
popuścił ani szeląga, a następnego dnia oferował sumy ogromne, oczywista na 
dobry procent i za solidną gwarancją.
 Gorliwy skądinąd katolik, bywał regularnie na mszy u Świętego Marcina - 
wczesnym rankiem; a Ŝe zakupił sobie kaplicę doŜywotnio, w kościele, jak i gdzie
indziej, był odseparowany od ludzi.
 Na koniec powstało takie oto porzekadło, które długo przetrwało w Tours: 
"Przeszedłeś pod domem lichwiarza, spotka cię nieszczęście".
 Pod owym nieszczęściem rozumiano nagłą chorobę, niezawinione troski lub 
niekorzystną odmianę losu.
 Nawet u dworu przypisywano Korneliuszowi fatalny wpływ, zwany przez zabobon 
włoski, hiszpański i azjatycki urocznym okiem.
 Gdyby nie straszliwa władza Ludwika XI, osłaniająca tę siedzibę niby płaszczem,
wystarczyłyby niewielkie rozruchy, Ŝeby lud zburzył Dom Diabła przy ulicy du 
Murier.
 A przecieŜ to u Korneliusza zasadzono w Tours pierwsze morwy; a tureńczycy 
traktowali go wtedy niby wysłannika niebios.
 I licz tu na względy ludu!
 Kilku szlachty spotkawszy mistrza Korneliusza za granicą, zdumiało się jego 
wybornym humorem.
 W Tours był zawsze posępny i zadumany; ale zawsze tam wracał.
 Niewytłumaczona moc gnała lichwiarza ku jego czarnemu domostwu.
 Podobny ślimakowi, którego Ŝycie jest nierozłączne ze skorupą, powiedział 
kiedyś szczerze do króla, Ŝe czuje się najlepiej wśród kamienia i tygli swojej 
forteczki - świadom, Ŝe po śmierci Ludwika XI miejsce to stanie się dlań 
najbardziej niebezpieczne pod słońcem.
 - Diabeł zabawia się kosztem naszego kuma dusigrosza - ozwał się Ludwik XI do 
swojego balwierza niedługo przed Wszystkimi Świętymi.
 - Znów mi się Ŝalił, Ŝe go okradli.
 Ale nie moŜe teraz powiesić juŜ nikogo, chyba Ŝe sam się powiesi.
 Czy ten stary łotr nie przyszedł zapytać, czym nie wyniósł wczoraj przez 
nieuwagę łańcucha wysadzanego rubinami, który chciał mi sprzedać ?
 Do licha!
 PrzecieŜ powiedziałem juŜ mu kiedyś, Ŝe nie kradnę tego, co i tak zabiorę.
 - A zląkł się?
 - zagadnął balwierz.
 - Skąpcy lękają się tylko jednego - odparł król.
 - Mój kum dusigrosz wie doskonale, Ŝe nigdy nie obdarłbym go bez racji, bo 
wtedy byłbym niesprawiedliwy, a ja czynię zawsze tylko to, co sprawiedliwe i 
konieczne.
 - A przecieŜ ten stary łajdak naciąga waszą królewską mość - podjął balwierz.
 - Chciałbyś, Ŝeby tak było naprawdę, co?
 - odparł król popatrując chytrze na golibrodę.
 - Dalibóg, sire, piękną miłościwy pan miałby z diabłem sukcesję do podziału.
 - Dość - uciął król.
 - Nie podsuwaj mi brzydkich myśli.
 Mój kum to człowiek wierniejszy od tych wszystkich, którzy zawdzięczają mi 
fortunę, moŜe właśnie dlatego, Ŝe nic mi nie zawdzięcza.
 Od dwóch lat mistrz Korneliusz mieszkał więc tylko z siostrą, staruszką, która 
uchodziła za czarownicę.
 Krawiec - sąsiad utrzymywał, Ŝe widywał ją często nocą na dachu, jak 
wyczekiwała godziny sabatu.
 Fakt ów zdawał się tym dziwniejszy, Ŝe stary skąpiec zamykał siostrę w alkierzu

Strona 10

Balzac Honoriusz - Komedia ludzka 24

o zakratowanych oknach.
 Na starość Korneliusz, wciąŜ okradany i wciąŜ w obawie, aby go ktoś nie okradł,
znienawidził wszystkich z wyjątkiem króla, którego szacował wysoko.
 Wpadł w krańcową mizantropie, lecz jak u większości skąpców namiętność do 
złota, jednoczenie owego metalu z własną istnością stawało się u Korneliusza 
sprawą coraz bardziej osobistą, a z wiekiem wzrastało na sile.
 Jął podejrzewać nawet siostrę, chociaŜ była chyba oszczędniejsza i skąpsza od 
brata: górowała nad nim pomysłowością w sknerstwie.
 W Ŝyciu więc rodzeństwa było coś problematycznego i tajemniczego.
 Stara panna kupowała chleb u piekarza tak rzadko i tak rzadko zjawiała się na 
rynku, iŜ obserwatorzy nawet najtrzeźwiejsi jęli w końcu przypisywać dwojgu tym 
dziwacznym stworom znajomość jakiegoś eliksiru Ŝycia.
 Ci, którzy zajmowali się po trosze alchemią, powiadali, Ŝe mistrz Korneliusz 
umie fabrykować złoto.
 Uczeni twierdzili, Ŝe wynalazł panaceum.
 Dla chłopów okolicznych, którym o Korneliuszu opowiadali ludzie z miasta, 
bankier był postacią baśniową.
 Ten i ów z wieśniaków przychodził pod jego dom z ciekawości i przyglądał się 
fasadzie.
 Siedząc na ławie przed domem naprzeciwko siedziby mistrza Korneliusza, 
szlachcic popatrywał to na pałac Poitiers, to na Dom Diabła; księŜyc obrzeŜał 
swoim blaskiem występy murów, barwił mieszaniną świateł i cieni wypukłości 
rzeźb.
 Igraszki tych białawych lśnień nadawały obu domostwom ponurą fizjonomię; 
rzekłbyś, Ŝe sama przyroda wspomaga zabobon unoszący się nad tą budową.
 Młodzieniec wspominał kolejno opowieści, które czyniły mistrza Korneliusza 
osobistością ciekawą i groźną zarazem.
 Aczkolwiek Ŝar miłości nakazał mu powziąć decyzję, by do domu tego wejść i 
pozostać tam tak długo, jak będzie tego wymagało urzeczywistnienie planów, wahał
się, czy podjąć ów krok ostateczny, świadom, Ŝe i tak go podejmie.
 Ale któŜ w decydujących momentach Ŝycia nie lubi dawać posłuchu przeczuciom, 
chwiać się nad otchłanią przyszłości?
 Jako amant godzien miłości, nasz młodzieniec lękał się, Ŝe mógłby umrzeć nie 
otrzymawszy od hrabiny za swój afekt nagrody.
 Utajone te rozwaŜania były tak okrutnie ciekawe, Ŝe nie czuł mroźnego wiatru, 
który świstał mu w uszach - i wśród występów domu.
 Wchodząc do Korneliusza będzie musiał zostawić za progiem swoje piękne 
nazwisko, podobnie jak zrzucił juŜ był wykwintny strój szlachecki.
 W razie nieszczęścia nie wolno mu będzie powołać się na przywilej urodzenia lub
wezwać pomocy przyjaciół, bo wtedy utraciłby hrabinę na zawsze.
 Gdyby stary pan domyślił się nocnej wizyty kochanka, byłby zdolny upiec Ŝonę na
wolnym ogniu w Ŝelaznej klatce albo morzyć głodem aŜ do skutku w lochach 
warowni.
 Spoglądając na nędzną odzieŜ, pod którą się ukrył, szlachcic wstydził się 
samego siebie.
 Mając na sobie skórzany czarny pas, grube buty, ordynarne pończochy, pludry z 
lichej wełenki i szary sukienny Spencer, przypominał skrybę zatrudnionego w 
najnędzniejszym z sądów.
 Dla szlachcica XV wieku odgrywać rolę mieszczucha bez grosza przy duszy, wyrzec
się przywilejów szlacheckiej kondycji była to właściwie śmierć.
 Ale wdrapać się na dach pałacu, w którym kochanka zalewa się łzami, spuścić się
w dół kominem albo biegnąc po kruŜgankach i przeskakując z rynny na rynnę 
dotrzeć aŜ do jej komnaty, naraŜać Ŝycie, aby znalazłszy się przy niej na 
jedwabnej poduszce, przy sutym ogniu, wsłuchiwać się w chrapanie posępnego męŜa 
i szydzić z zazdrośnika, rzucić rękawicę ziemi i niebu wymieniając najzuchwalszy
z pocałunków, nie wypowiedzieć ani jednego słowa, które nie groziłoby śmiercią, 
a przynajmniej krwawym pojedynkiem - oto rozkoszne obrazy i romansowe 
niebezpieczeństwa, które skłoniły młodzieńca do kroku tak ryzykownego.
 Mógł przecieŜ otrzymać za swoje zaloty nagrodę tak błahą, jak ów pocałunek i 
uścisk dłoni; tym szybciej postanowił porwać się na wszystko, dał mu bowiem 
bodźca rycerski i namiętny duch epoki.
 A ponadto nie przypuszczał nawet, Ŝeby hrabina wśród śmiertelnych 
niebezpieczeństw ośmieliła się odmówić najsłodszej z miłosnych rozkoszy.
 Była to przygoda nazbyt szaleńcza, nazbyt nieprawdopodobna, aby nie doprowadzić
jej do końca.
 Dzwony całego miasta dały znak, aby wygaszać ogień: prawo to, podówczas juŜ 
przestarzałe, zachowywano jeszcze na prowincji, gdzie wszystko niszczeje powoli.
 Aczkolwiek światła nie gasły, stróŜe nocni przeciągali łańcuchy w poprzek ulic.

Strona 11

Balzac Honoriusz - Komedia ludzka 24

 Zamykano drzwi, w oddali rozbrzmiewały kroki spóźnionych mieszczan, zdąŜających
grupami w asyście pachołków uzbrojonych po zęby i niosących latarnie; i niedługo
potem miasto, w pewnym sensie skute łańcuchami, zasnęło i kaŜdy juŜ tylko lękał 
się napaści łotrzyków, wałęsających się po dachach.
 Kalenice wytyczały bowiem trakt nocami rojny.
 Na prowincji, a nawet w ParyŜu ulice były tak wąskie, Ŝe złodzieje 
przeskakiwali nad nimi z dachu na dach.
 Niebezpieczne to rzemiosło z upodobaniem uprawiał za młodu dla zabawy Karol IX,
jeśli wierzyć ówczesnym pamiętnikom.
 W obawie, Ŝeby nie zjawić się u mistrza Korneliusza zbyt późno, młodzieniec 
podnosił się juŜ z miejsca, zamierzając zakołatać do drzwi Domu Diabła - kiedy, 
spojrzawszy na fasadę, uległ rodzajowi wizji, którą ówcześni pisarze nazwaliby 
chimerą.
 Przetarł oczy, aby widzieć wyraźniej, lecz to, co ujrzał, obudziło w jego duszy
tysiące róŜnorakich uczuć.
 Z obu stron drzwi ujrzał twarze wprawione między dwie pionowe sztaby okienek 
przypominających strzelnice.
 Wziął zrazu obie te twarze za groteskowe maski wyrzeźbione w kamieniu, tak były
pomarszczone, toporne, wykrzywione, wypukłe, nieruchome, a kolor miały brunatny,
ale pogodna noc i światło księŜyca pozwoliły mu dostrzec dwa białe obłoczki, 
dobywające się z dwóch fioletowych nosów; na koniec ujrzał w obu tych twarzach, 
zapadłych pod cieniami brwi, dwie pary oczu niebieskich jak fajans, oczu 
ziejących jasnym ogniem jak ślepie wilka przyczajonego w chaszczach, który 
nasłuchuje myśliwskich nawoływań.
 Niespokojny blask oczu kierował się ku młodzieńcowi tak uparcie, Ŝe 
zahipnotyzowany tym widokiem, poczuł się niby ptak dopadnięty przez psy, a duszę
jego przejęło gorączkowe drŜenie, które opanował zaraz.
 Dwie twarze, pełne napięcia i podejrzliwe, naleŜały zapewne do Korneliusza i 
jego siostry.
 Szlachcic jął wtedy udawać przybysza z dalekich stron, rozglądać się, szukać 
domu oznaczonego na kartce, którą wyciągnął z kieszeni, odczytywać coś z trudem 
w świetle księŜyca; następnie skierował się ku drzwiom dusigrosza, zastukał trzy
razy - a stukanie to rozbrzmiało w domu piwnicznym echem.
 Mdłe światło zabłysło w szparze pod drzwiami, a w judaszu opatrzonym kratą, 
grubą nad podziw, zalśniło czyjeś oko.
 - Kto tam?
 - Przyjaciel przysłany od Oosterlincka z Brugii.
 - Czego chcesz?
 - Wejść.
 - Jak się nazywasz?
 - Filip Goulenoire.
 - Masz listy polecające?
 - Mam.
 - Wrzuć do skrzynki.
 - A gdzie ona?
 - Na lewo.
 Filip Goulenoire wrzucił list do Ŝelaznej skrzynki, umieszczonej pod judaszem.
 "Do diabła!
 - pomyślał - król z pewnością tu bywa, skoro stosują te same środki 
ostroŜności, co w Plessis".
 Czekał z kwadrans na ulicy.
 Po kwadransie usłyszał, jak bankier rzekł do siostry: - Zamknij pułapki pod 
drzwiami.
 Zazgrzytały łańcuchy.
 Filip usłyszał, jak odsuwają się rygle i szczękają zamki; na koniec otworzyły 
się niskie, okute Ŝelazem drzwiczki, uchyliły się pod kątem ostrym na tyle, Ŝeby
zdołał przecisnąć się chudzielec.
 O mało nie podarłszy ubrania, Filip wśliznął się raczej, niŜ wszedł w Dom 
Diabła.
 Stara szczerbata panna o twarzy jak nóŜ wąskiej, brwiach podobnych do uch 
kotła, nosie haczykowatym, który zrastał się z brodą tak dokładnie, Ŝe nie 
wetknąłbyś orzeszka, blada, wymizerowana, o skroniach zapadłych, szkielet 
obciągnięty skórą i mięśniami - powiodła w milczeniu rzekomego cudzoziemca; 
Korneliusz, dbały o bezpieczeństwo, postępował za nimi.
 - Siadaj pan - rzekła wskazując Filipowi trójnogi zydel przy potęŜnym 
rzeźbionym kominku, w którego palenisku nie dostrzegłbyś śladów ognia.
 Z drugiej strony kominka, na stole o wygiętych nogach, Filip ujrzał talerz, a 
na nim jajko i ze dwanaście zucheleczków chleba, sczerstwiałego do twardości, 

Strona 12

Balzac Honoriusz - Komedia ludzka 24

pokrajanego ze skrupulatnym skąpstwem.
 Dwa zydle - na jednym z nich siadła starucha - świadczyły, Ŝe skąpcy 
wieczerzali właśnie.
 Korneliusz zasunąwszy Ŝelazne zasłony na dwóch okienkach, przez które tak długo
przepatrywali ulicę, wrócił na swoje miejsce.
 Mniemany Filip Goulenoire ujrzał wtedy, jak brat i siostra maczają na przemian 
z powagą chleb w owym jajku - a precyzją ruchów przypominali Ŝołnierza, który w 
równomiernych odstępach zanurza łyŜkę w menaŜce; kawałeczki chleba zabarwiali 
zaledwie, aby pogodzić zawartość jajka z ilością kęsów.
 Ów manewr odbywał się w milczeniu.
 Korneliusz jedząc obserwował rzekomego terminatora z taką bacznością i tak 
przenikliwie, jakby waŜył stare monety z epoki wypraw krzyŜowych.
 Filip czując, jak na ramiona opada mu lodowaty płaszcz, miał wielką ochotę 
rozejrzeć się wokół; ale Ŝe przedsięwzięcie miłosne uŜycza nam chytrości, 
strzegł się, by nawet ukradkiem nie zerknąć na ściany - pojmując, Ŝe gdyby 
Korneliusz przyłapał go na tym, ciekawski nie zagrzałby tu miejsca.
 Panując więc nad sobą, popatrywał skromnie to na jajko, to znów na starą pannę;
a chwilami spoglądał na przyszłego pryncypała.
 Bankier Ludwika XI przypominał swego monarchę; zapoŜyczył odeń niektóre ruchy, 
jak to dość często zdarza się ludziom złączonym rodzajem zaŜyłości.
 Gęste brwi zasłaniały Flamandowi oczy prawie całkiem; ale kiedy unosił powiekę,
spoglądał bystro, przenikliwie i z nadzwyczajną energią: spojrzenie to było 
milczka, człowieka nie obcego zjawisku koncentracji sił duchowych.
 Wąskie usta i pionowe zmarszczki nadawały jego twarzy wyraz niewiarygodnie 
szczwany.
 Dolna jej część przypominała nieco pysk lisa; ale czoło wysokie, wypukłe, 
sfałdowane wydawało się zdradzać przymioty wielkie i piękne - szlachetność 
duszy, której porywy miarkowało doświadczenie, porywy zepchnięte okrutnymi 
naukami Ŝycia w najtajniejsze zakątki tego szczególnego jestestwa.
 Nie był to z pewnością skąpiec zwyczajny, namiętność jego kryła zapewne 
sekretne radości i zatajoną ideę.
 - Jaki jest kurs cekinów weneckich?
 - zagadnął nagle przyszłego ucznia.
 - W Brugii trzy czwarte, w Gandawie jeden.
 - A koszta przewozu na Skaldzie?
 - Trzy soldy paryskie.
 - W Gandawie nic nowego nie zaszło?
 - Zbankrutował brat Lieven-dHerdea.
 - Aha!
 Starzec, westchnąwszy tak, otulił kolana połą dalmatyki; był to rodzaj 
aksamitnej czarnej sukni, rozchylonej na piersi, sukni bez kołnierza, o sutych 
rękawach.
 Owa szata z materii przepysznej a połyskliwej - teraz juŜ tylko łachman - była 
pozostałością po wspaniałym stroju, który mistrz Korneliusz nosił niegdyś, jako 
prezydent trybunału Parchons: funkcja ta ściągnęła nań nieŜyczliwość diuka 
Burgundii.
 Filipowi nie było zimno, pocił się w swoich twardych wełnach i drŜał przed 
dalszą indagacją.
 AŜ do tej chwili pobieŜne nauki, jakie w przeddzień pobrał od pewnego śyda, 
którego kiedyś ocalił od śmierci, wystarczyły dzięki znakomitej pamięci 
szlachcica i niezawodnej znajomości trybu Ŝycia i obyczajów Korneliusza, jaką 
posiadał ów informator.
 O ile jednak szlachcic, powziąwszy swój zamysł i zapaliwszy się do niego, nie 
wątpił bynajmniej o powodzeniu, o tyle teraz jął dostrzegać trudności.
 Dostojny spokój i zimna krew groźnego Flamanda oddziaływały na Filipa.
 Uczuł się w zamknięciu strzeŜonym ryglami, widział juŜ komplet stryczków 
wielkiego prowota, gotowych do dyspozycji mistrza Korneliusza.
 - Po kolacji jesteś?
 - zagadnął bankier tonem, który oznaczał: Nie waŜ się prosić o kolację.
 Mimo tonu, jakim wyrzekł te słowa, stara panna wzdrygnęła się i popatrzyła na 
młodzieńca mierząc jakby pojemność Ŝołądka, który by przyszło jej nasycić; po 
czym rzekła ze sztucznym uśmiechem: - Nie na darmo nazywasz się Goulenoire, bo 
masz oczy i wąsy czarniejsze, niŜ ogon diabła...
 - Jadłem juŜ - powiedział Filip.
 - A więc - ozwał się skąpiec - przyjdź jutro.
 Od dawna juŜ przywykłem obywać się bez terminatorów.
 A zresztą namyślę się jeszcze przez noc.
 - O, na świętego Bawona, mój panie, jestem Flamandem, nie znam tu nikogo, ulice

Strona 13

Balzac Honoriusz - Komedia ludzka 24

pozagradzane łańcuchami, wtrącą mnie do więzienia.
 No trudno - dodał zatrwoŜony Ŝywością swoich słów - odejdę, jeśli pan sobie tak
Ŝyczy.
 Święty Bawon podziałał mocno na starego Flamanda.
 - Zaraz, zaraz, ech, na świętego Bawona, zanocujesz tutaj.
 - AleŜ...
 - przeraziła się starucha.
 - Cicho bądź - burknął Korneliusz.
 - Oosterlinck ręczy mi za tego młodzieńca w swoim liście.
 CzyŜ nie mamy - szepnął siostrze na ucho - stu tysięcy dukatów Oosterlincka?
 To kaucja przecieŜ!
 - A jeśli skradnie klejnoty bawarskie?
 Słuchaj, bardziej mi on wygląda na złodzieja, niŜ na Flamanda.
 - Ćsiii...
 - szepnął stary natęŜając ucha.
 Para skąpców jęła nasłuchiwać.
 Niemal niedosłyszalnie, na moment po owym "ćsiii"..., kroki kilku męŜczyzn 
zabrzmiały w oddali, po drugiej stronie fos miejskich.
 - To ront z Plessis - ozwała się siostra.
 - No to dawaj klucz od izby uczniów - powiedział Korneliusz.
 Stara panna wyciągnęła rękę po lampę.
 - CóŜ to, chcesz zostawić nas po ciemku?
 - zagadnął znacząco Korneliusz.
 - Taka stara jesteś, a jeszcze nie nauczyłaś się widzieć w ciemności i Tak 
trudno znaleźć ten klucz?
 Starucha wyszła, pojąwszy ukryty sens tych słów.
 Spoglądając za tą przedziwną osobą zdąŜającą do drzwi, Filip mógł, nie 
wzbudziwszy podejrzeń skąpca, rozejrzeć się po sali.
 Ściany, u dołu wykładane dębową lamperią, zdobiła powyŜej Ŝółta skóra w czarne 
arabeski; najbardziej jednak zwracał uwagę długi pistolet skałkowy z 
odwiedzionymi kurkami.
 Tę broń nową i straszną mistrz Korneliusz miał pod ręką.
 - A jak zamierzasz zarobić na Ŝycie?
 - zapytał dusigrosz.
 - Pieniędzy mam niewiele - odparł Goulenoire - ale znam dobre sposoby.
 Daj mi pan tylko solda od kaŜdej miarki srebra, a nie będę się skarŜył.
 - Solda!
 Solda!
 - powtórzył skąpiec.
 - To duŜo!
 Tu wróciła stara sybilla.
 - Chodź - ozwał się Korneliusz do Filipa.
 Wyszli do sieni i jęli się wspinać po krętych kamiennych schodach, 
umieszczonych w wysokiej wieŜyczce.
 Na pierwszym piętrze młodzieniec przystanął.
 - O nie!
 - ozwał się Korneliusz.
 - Niech cię diabli!
 Na tym piętrze król baraszkuje z dziewkami.
 Izdebkę dla ucznia architekt wybudował pod spiczastym dachem wieŜy z krętymi 
schodami; była okrągła, o kamiennych ścianach, zimna i pozbawiona wszelkich 
ozdób; wieŜa ta dzieliła na pół fasadę wznoszącą się od podwórza, małego i 
ciemnego jak wszystkie podwórza w prowincjonalnych miastach.
 W głębi przez zakratowane arkady było widać nędzny ogródek, w którym rosło 
kilka morw, doglądanych zapewne przez mistrza Korneliusza.
 Szlachcic zauwaŜył to wszystko przez okrągłe okienka wieŜy, księŜyc bowiem 
zalewał na szczęście cały krajobraz jasną poświatą.
 Wyrko, zydel, dzban i rozchwierutana szafa słuŜyły za umeblowanie tej izdebki.
 Światło dostawało się tutaj przez czworokątne okienka, przebite w równych 
odstępach w rzeźbionym gzymsie, otaczającym wieŜę, jak nakazywała wdzięczna 
architektura podobnych domostw.
 - Oto twój pokój.
 Prosty, lecz i przyzwoity; znajdziesz tu wszystko, czego ci trzeba, Ŝeby się 
przespać.
 Dobranoc!
 Obyś nie wyszedł stąd tą drogą, co inni.
 Obrzuciwszy ucznia spojrzeniem nader znaczącym, Korneliusz wyszedł, zamknął 
drzwi na dwa spusty, zabrał klucz - a szlachcic stanął z rozdziawioną niemądrze 

Strona 14

Balzac Honoriusz - Komedia ludzka 24

gębą, niby ludwisarz, który nie znalazł w formie spodziewanego tam dzwonu.
 Siedział na zydlu samotny, w ciemnościach, znalazł się na poddaszu, skąd 
czterej jego poprzednicy wywędrowali prosto pod stryczek, czuł się jak dzikie 
zwierzę schwytane w potrzask.
 Wskoczywszy na zydel, wspiął się na palce, aby wyjrzeć przez okienko, skąd 
sączył się białawy blask; ujrzał Loarę, piękne pagórki Saint-Cyr, ujrzał teŜ 
posępny a cudowny zamek Plessis, gdzie w kilku oknach paliły się światła; w 
oddali rozpościerały się piękne pola Turenii, a wśród nich srebrzysta wstęga jej
rzeki.
 Śliczny ten pejzaŜ nasycony był w kaŜdym szczególe wdziękiem nie znanym dotąd 
szlachcicowi: szyby, woda, dachy domów, wszystko to iskrzyło się niby klejnoty w
drŜącym blasku księŜyca.
 Dusza młodzieńca nie obroniła się przed wzruszeniem, słodkim a smętnym: "A 
jeśli to poŜegnanie"!
 - westchnął.
 Pozostał tutaj smakując w okrutnych wzruszeniach, jakie obiecała mu jego 
przygoda miłosna, pozostał tu nurtowany lękiem więźnia, któremu wciąŜ jeszcze 
świta nadzieja.
 Im większe napotykał trudności, tym bardziej piękniała jego kochanka.
 Nie była juŜ dlań kobietą, lecz istotą nieziemską, która majaczyła mu wśród 
ogni poŜądania.
 Wydało mu się, Ŝe w pałacu Poitiers ktoś zawołał słabo, a wtedy uprzytomnił 
sobie swoją prawdziwą sytuację.
 Układając się na wyrku, aby zastanowić się nad całą sprawą, usłyszał w wieŜy 
jakiś lekki szmer, a wtedy natęŜył ucha z uwagą i dobiegły go słowa: "Kładzie 
się juŜ"!
; wypowiedziała je starucha.
 Przypadkiem nie dostrzeŜonym przez architekta najlŜejszy szelest docierał do 
izdebki uczniów, toteŜ mniemany Goulenoire nie uronił ani jednego szmeru: 
skąpiec i jego siostra szpiegowali go teraz, to pewne.
 Rozebrał się, połoŜył i udając, Ŝe śpi, odczekał, aŜ gospodarze opuszczą schody
słuŜące im za punkt obserwacyjny; wtedy dopiero jął szukać sposobów, Ŝeby z 
więzienia swojego przedostać się do pałacu Poitiers.
 Około dziesiątej rodzeństwo, przekonane, Ŝe uczeń zasnął, poszło do swoich 
komnat.
 Szlachcic nasłuchiwał pilnie głuchych i dalekich odgłosów: to krzątała się para
Flamandów - wydawało mu się, Ŝe zorientował się juŜ, gdzie przemieszkują; winni 
zajmować całe drugie piętro.
 Jak we wszystkich ówczesnych domach, piętro to było rodzajem mansardy: w dachu 
widniały okna wśród tympanonów zdobionych bogatymi rzeźbami.
 Całość była obrzeŜona balustradą, zasłaniającą rynny, którędy woda deszczowa 
spływała na ulicę, wytryskując z rur imitujących paszcze krokodyla.
 Szlachcic, przestudiowawszy topografię ze skrupulatnością kota, miał nadzieję, 
Ŝe znajdzie drogę z wieŜy na dach i Ŝe po rynnach przedostanie się do pani de 
Saint-Vallier; nie wiedział jednak, iŜ okienka wieŜy są tak ciasne, Ŝe 
przecisnąć się Ŝadnym z nich nie zdoła.
 Postanowił zatem wyleźć na dach przez okno wieŜy, oświetlające klatkę schodową 
drugiego piętra.
 Aby śmiały ten projekt wprowadzić w czyn, musiał wyjść z izdebki, a Korneliusz 
zamknął go na klucz.
 Przezorny szlachcic zaopatrzył się jednak w sztylet, jakim w pojedynkach 
śmiertelnych zadawano ongi cios miłosierdzia, kiedy adwersarz błagał, aby go 
dobić.
 Straszna ta broń była z jednej strony ostra jak brzytwa, a z drugiej zębata, 
lecz zęby piły były ustawione w kierunku odwrotnym niŜ ten, jaki ręka nadawała 
Ŝelazu wraŜającemu się w ciało.
 Szlachcic umyślił sobie, Ŝe mizerykordią przepiłuje drzwi wokół zamka.
 Na szczęście rygielek był umocowany po drugiej stronie czterema grubymi 
śrubami.
 Posługując się sztyletem zdołał nie bez wielkiego trudu odśrubować rygielek, 
który go więził, a śruby ułoŜył pieczołowicie na szafie.
 Około północy był wolny; zdjął buty i zszedł na dół, Ŝeby zbadać rozkład 
mieszkania.
 JakŜeŜ zdumiał się, widząc na rościeŜ otwarte drzwi korytarza, skąd wchodziło 
się do kilku pokojów - u jego zaś końca okno, skąd roztaczał się widok na rodzaj
doliny między dachami pałacu Poitiers i Domu Diabła, które stykały się tutaj.
 śadnymi słowy nie potrafimy odmalować jego radości; dość powiedzieć, Ŝe 
ślubował Najświętszej Pannie, iŜ w Tours ku jej czci zakupi mszę w słynnej 

Strona 15

Balzac Honoriusz - Komedia ludzka 24

parafii Escrignoles.
 Przyjrzawszy się dokładnie wysokim, a szerokim kominom pałacu Poitiers, wrócił 
po sztylet; w tej chwili zadrŜał zdjęty trwogą, na schodach bowiem rozbłysło 
światło, a mistrz Korneliusz w dalmatyce, z lampą w ręku, ukazał się niby widmo 
i bystro jął przepatrywać korytarz.
 "Jeśli otworzę okno i wyskoczę na dach, usłyszy"!
 - pomyślał szlachcic.
 A straszliwy Korneliusz zbliŜał się, nadchodził, jak dla skazańca nadchodzi 
godzina śmierci.
 W tych opałach Goulenoire, jak większość zakochanych, odzyskał przytomność 
umysłu; uskoczywszy we framugę drzwi, przycupnął i czekał, aŜ bankier go minie.
 Kiedy dusigrosz dzierŜąc lampkę w wysuniętej ręce znalazł się w takiej 
odległości od młodzieńca, Ŝe szlachcic mógł zdmuchnąć płomień, lampa zgasła.
 Korneliusz wymamrotał coś, krasząc te słowa holenderskim przekleństwem; ale 
zawrócił.
 Szlachcic pobiegł wtedy do izdebki, chwycił broń, powrócił do błogosławionego 
okna, otwarł je cicho i wyskoczył na dach.
 Znalazłszy się na swobodzie, pod gołym niebem o mało nie zemdlał ze szczęścia; 
o emocje tak gwałtowne przyprawiła go moŜe nadmierna niespokojność wywołana 
niebezpieczeństwem albo zuchwałe przedsięwzięcie.
 Oparł się o rynnę i, drŜąc z radości, powiadał sobie: "KtórymŜ teraz kominem 
wpadnę do niej"?
 Oglądał je po kolei.
 Wiedziony instynktem zakochanego dotykał ich, badając, gdzie moŜe być ogień.
 Powziąwszy decyzję, nasz śmiałek wbił sztylet między kamienie, uczepił na nim 
drabinkę, wpuścił ją w otwór komina i bez lęku, wierząc solidności ostrza, jął 
schodzić do kochanki.
 Nie wiedział, czy hrabia śpi, czy moŜe czuwa; postanowił wziąć hrabinę w 
ramiona, choćby za cenę Ŝycia dwóch męŜczyzn!
 Postawił cicho stopy na gorącym popiele; a nachyliwszy się jeszcze ciszej, 
ujrzał hrabinę w fotelu.
 W świetle lampy lękliwa kobieta, blada i drŜąca z uszczęśliwienia, wskazała mu 
palcem męŜa, który leŜał w pościeli o dziesięć kroków od niej.
 Wierzcie mi, Ŝe milczący i pełen Ŝaru pocałunek kochanków zadźwięczał echem 
jedynie w ich sercach.
 Następnego dnia około dziesiątej rano Ludwik XI, wysłuchawszy w swojej kaplicy 
mszy świętej, natknął się wychodząc na mistrza Korneliusza.
 - Szczęść BoŜe, mój kumie - ozwał się zdawkowo, dotykając czapki.
 - Sire, zapłaciłbym chętnie tysiąc dukatów za chwilkę posłuchania, bom odkrył 
złodzieja, który ukradł łańcuch rubinowy i wszystkie klejnoty...
 - No proszę, proszę - odparł Ludwik XI i wyszedł na dziedziniec zamku Plessis; 
za królem postępował jego bankier, Coyctier, lekarz nadworny, Olivier le Daim, i
kapitan gwardii szkockiej.
 - PrzedstawŜe mi swoją sprawę.
 Będziemy znów mieli wisielca, odpowiedniego do twoich gustów.
 Hej tam, Tristanie!
 Wielki prowot, przechadzający się akurat wzdłuŜ i wszerz dziedzińca, podszedł 
wolnym krokiem niby pies, pyszniący się swoją wiernością.
 Gromadka przystanęła pod drzewem.
 Król siadł na ławie, dworzanie otoczyli go kręgiem.
 - Sire, domniemany Flamand znakomicie wystrychnął mnie na dudka - oznajmił 
Korneliusz.
 - Szczwany to widać chłopak - odpowiedział Ludwik XI kiwając głową.
 - O tak, tak - zgodził się bankier - ale nie wiem, czy i ciebie nie potrafiłby 
omotać, sire.
 Bo i jakŜeŜ miałem nie zaufać jakiemuś biedaczynie, poleconemu przez 
Oosterlincka, człowieka, który dał mi w depozyt sto tysięcy talarów!
 ToteŜ załoŜyłbym się, Ŝe pieczęć tego śyda sfałszowano.
 Krótko mówiąc, sire, dziś rano zauwaŜyłem brak tych klejnotów, którymi tak 
zachwycałeś się, panie, bo i piękne one bardzo.
 Skradziono mi je, sire!
 Skraść klejnoty elektora bawarskiego!
 Te łotry niczego juŜ nie szanują, skradną ci, sire, twoje królestwo, jeśli 
pilnować się nie będziesz.
 Poszedłem zaraz do izdebki tego ucznia, który z pewnością wśród złodziejów jest
mistrzem nad mistrze!
 Tym razem nie zabraknie nam dowodów.
 Odśrubował zamek; ale kiedy wrócił, księŜyc juŜ zaszedł i nasz frant nie 

Strona 16

Balzac Honoriusz - Komedia ludzka 24

odnalazł wszystkich śrubek!
 Na szczęście wchodząc uczułem śrubkę pod stopą.
 Łotr spał, był zmęczony.
 Wyobraźcie sobie, panowie, Ŝe do mojego gabinetu wlazł kominem.
 Jutro, a moŜe dziś jeszcze kaŜę go upiec na wolnym ogniu.
 Zawsze się człowiek czegoś od złodzieja nauczy.
 Ma przy sobie jedwabną drabinkę, a na sukniach jego widnieją ślady drogi, którą
odbył po dachach i przez komin.
 Zamierzał zostać u mnie, zrujnować mnie, to mi zuch!
 Ale gdzie zakopał kosztowności?
 StraŜ widziała go, jak świtkiem wracał do mnie po dachach.
 Ma wspólników, oczekiwali go na grobli, którą kazałeś usypać, sire.
 Ach, sire, jesteś wspólnikiem złodziei, którzy przybywają tu na statkach; i 
szast-prast unoszą wszystko, nie pozostawiając śladów; ale złapaliśmy herszta, 
śmiałego łotra, draba, który przyniósłby zaszczyt matce szlachcica.
 A, piękny będzie to owoc szubieniczny, a jak go trochę przyprzemy do muru, 
dowiemy się wszystkiego!
 CzyŜ nie okryje to większą chwałą twojego panowania, sire?
 Za tak wielkiego króla nie powinno być złodziejów.
 Król nie słuchał juŜ od dawna.
 Zapadł w posępną zadumę, tak częstą w ostatnich dniach jego Ŝycia.
 Zaległo głębokie milczenie.
 - Ciebie to dotyczy, mój kumie - ozwał się wreszcie do Tristana.
 - Wyjaśnij sprawę.
 Podniósł się z ławy, postąpił kilka kroków naprzód, a dworzanie zostawili go 
samego.
 Przypomniał sobie o Korneliuszu.
 Bankier w kompanii wielkiego prowota odjeŜdŜał juŜ na swojej mulicy; zawołał 
więc za nim: - A tysiąc dukatów?
 - O, sire, jesteś nazbyt wielkim królem!
 Nie masz takiej sumy, która zdołałaby opłacić twoją sprawiedliwość...
 Ludwik XI uśmiechnął się na te słowa.
 Dworzanie pozazdrościli bankierowi obrotności języka i przywilejów; starzec 
zniknął szybko w alei morwowej, łączącej Tours i Plessis.
 ZnuŜony szlachcic zapadł był rzeczywiście w sen głęboki.
 Wróciwszy z miłosnej wyprawy nie czuł juŜ - aby bronić się przeciw 
niebezpieczeństwom odległym lub wyimaginowanym, w które przestał wierzyć moŜe - 
owej odwagi i zapału, jakie pchnęły go ku zgubnym rozkoszom.
 OdłoŜył więc na dzień następny troskę, by oczyścić zbrukane suknie i usunąć 
ślady szczęścia.
 Był to wielki błąd, lecz na ów błąd złoŜyły się pewne okoliczności.
 Bo i rzeczywiście, kiedy księŜyc zaszedł wśród jego miłosnych uciech, 
szlachcic, wróciwszy po ciemku, nie znalazł wszystkich śrub od przeklętego 
zamka, a na szukanie cierpliwości mu nie starczyło.
 Po czym uległszy rozleniwieniu człowieka nasyconego rozkoszą albo złaknionego 
spoczynku, zaufał swojej szczęśliwej gwieździe, która aŜ dotąd świadczyła mu tak
miłe przysługi.
 Zawarł sam z sobą rodzaj paktu, na którego mocy miał się zbudzić o świcie; lecz
wypadki dnia i nocne przygody sprawiły, Ŝe nie dotrzymał słowa sam sobie.
 Człowiek szczęśliwy łatwo zapomina.
 Kiedy więc młody szlachcic kładł się spać na twardym wyrku, z którego zaraz po 
zbudzeniu tylu nieszczęśliwych powędrowało prosto na tortury - mistrz Korneliusz
nie wydał mu się wcale tak groźny; i zgubiła go ta lekkomyślność.
 Kiedy nadworny bankier wracał z Plessis w asyście wielkiego prowota i 
straszliwych jego łuczników, domniemanego terminatora strzegła stara panna.
 Robiąc dla Korneliusza pończochę, siedziała na kręconych schodach nie dbając o 
zimno.
 Młody szlachcic, pogrąŜony wciąŜ jeszcze w tajemnych rozkoszach uroczej nocy, 
nie wiedział, Ŝe nieszczęście cwałuje doń wyciągniętym galopem.
 Śnił.
 Sny jego jak u kaŜdego młodzieńca były nasycone kolorami tak Ŝywymi, Ŝe nie 
wiedział juŜ, gdzie kończy się złuda i zaczyna rzeczywistość.
 Był na poduszce u stóp hrabiny; z głową na jej kolanach, ciepłych od miłości, 
słuchał opowiadania, jak zadręczał ją mąŜ i z jak okrutną gnębił tyranią; 
rozczulał się nad hrabiną, którą spośród swoich córek naturalnych Ludwik XI 
kochał najserdeczniej; obiecywał, Ŝe nazajutrz uda się do tego groźnego ojca i 
wyjawi mu wszystko; kierował juŜ królewską decyzją: Ludwik XI rozkaŜe uniewaŜnić
małŜeństwo, a hrabiego wtrącić do więzienia; a przecieŜ w tym momencie mogli 

Strona 17

Balzac Honoriusz - Komedia ludzka 24

paść od jego szpady, gdyby zbudził się za najlŜejszym szelestem.
 We śnie światło lampy, płomień ich oczu, barwy tkanin i tapiserii były Ŝywsze; 
zapach bardziej upajający ulatywał z nocnego dezabilu, w powietrzu unosiło się 
więcej miłości i więcej Ŝaru, aniŜeli unosiłoby się na jawie.
 ToteŜ Maria ze snu była znacznie mniej oporna, niŜ Maria prawdziwa, jego 
poŜądliwym spojrzeniom, łagodnym nastawaniom, magicznym zapytaniom, zręcznie 
obranym momentom milczenia, lubieŜnym namowom i rzekomym, szlachetnym 
rejteradom, które czynią pierwsze chwile miłości tak Ŝarliwymi i przy kaŜdym 
nowym postępie afektu rozlewają w duszy nowy balsam ukojenia.
 Według miłosnej jurysprudencji tych czasów Maria de Saint-Vallier przyznawała 
kochankowi błahe przywileje znane z gry w gąskę.
 Godziła się z ochotą, by całował jej stopy, suknię, ręce i szyję; wyznawała 
miłość, przyjmowała zaloty i Ŝycie kochanka, pozwalała mu umrzeć dla siebie, 
pogrąŜała się w upojeniu, które półdziewictwo to surowe, często okrutne, 
potrafiło rozniecić; ale nie chciała słyszeć o śmielszych pieszczotach, 
najwyŜszą bowiem nagrodę miłości rezerwowała w zamian za oswobodzenie.
 Podówczas, jeśli ktoś chciał rozwiązać małŜeństwo, musiał jechać do Rzymu, 
zyskać sobie protekcję kilku kardynałów, a przed ojcem świętym stanąć z listem 
polecającym od króla.
 Maria pragnęła zachować w miłości swobodę, aby swobodę tę miłości złoŜyć w 
dani.
 Prawie wszystkie kobiety miały podówczas moc tak wielką, Ŝe mogły do tego 
stopnia zawładnąć sercem męŜczyzny, iŜ jedna miłość stawała się dziejami całego 
Ŝycia, źródłem najszczytniejszych postanowień!
 Ale teŜ damy miały we Francji znaczenie ogromne: kaŜda z nich była władczynią, 
kaŜdą z nich cechowała piękna duma, kochankowie naleŜeli do nich, choć im się 
nie oddawały, a często w imię miłości przelewali strumienie krwi, Ŝeby zaś do 
dam swoich naleŜeć, naraŜali się na rozliczne niebezpieczeństwa.
 Ale Maria ze snu, łaskawsza i wzruszona oddaniem kochanka, nie broniła się 
zbytnio przed szturmem miłosnym, jaki przypuścił urodziwy szlachcic.
 Która z tych Marii była prawdziwa?
 Czy domniemany uczeń widział we śnie Marię prawdziwą?
 Czy w pałacu Poitiers napotkał damę w masce cnoty?
 Problem to delikatny, rozstrzygnąć go trudno, a honor dam wymaga, Ŝeby pozostał
kwestią sporną.
 W momencie, kiedy moŜe Maria wyśniona miała zapomnieć juŜ o swojej królewskiej 
godności, kochanek uczuł, jak uchwyciła go czyjaś Ŝelazna dłoń i rozległ się nad
nim słodko-kwaśny głos wielkiego prowota: - No, marku nocny, który szukasz Boga 
po omacku, obudźŜe się!
 Filip ujrzał czarniawą twarz Tristana i poznał jego sardoniczny uśmiech; potem 
na schodach dostrzegł mistrza Korneliusza i jego siostrę, a za nimi straŜników.
 Na widok wszystkich tych twarzy diabelskich, tchnących albo nienawiścią, albo 
ponurą ciekawością oprawców, Filip Goulenoire siadł na posłaniu i przetarł oczy.
 - Przebóg!
 - zawołał wyciągając sztylet spod poduszki.
 - Oto godzina rozprawy na noŜe!
 - Ho, ho - ozwał się Tristan - przecieŜ to słowa szlacheckie!
 Czy to nie Jerzy dEstouteville, siostrzeniec dowódcy królewskich łuczników?
 Kiedy z ust Tristana padło prawdziwe jego nazwisko, Jerzy pomyślał mniej o 
sobie, niŜ o niebezpieczeństwie, jakie zagroziłoby jego nieszczęsnej kochance, 
gdyby został poznany: aŜeby więc rozwiały się wszelkie podejrzenia, zawołał: - 
Do mnie, moi hultaje!
 Był to okrzyk straszny, okrzyk człowieka pogrąŜonego w szczerej desperacji.
 Młody dworak dał potęŜnego susa i dzierŜąc sztylet pomknął ku schodom.
 Lecz akolitom wielkiego prowota podobne spotkania nowiną nie były.
 Zręcznie pojmali Jerzego, nie dziwiąc się, Ŝe młodzieniec jednego z nich mocno 
sztyletem ugodził - Ŝelazo zresztą ześliznęło się szczęściem po kolczudze; 
rozbroiwszy go, związali mu ręce i cisnęli na łoŜe przed nieruchomego i 
zamyślonego prowota.
 Tristan spoglądał w milczeniu na ręce więźnia i, podrapawszy się w brodę, 
wskazał je Korneliuszowi mówiąc: - Nie są to ręce ani opryszka, ani terminatora.
 Ten człowiek to szlachcic.
 - Zbój nie szlachcic - westchnął boleśnie dusigrosz.
 - Mój poczciwy Tristanie, cham to czy szlachcic, zrujnował mnie ten łajdak!
 Rad bym juŜ widzieć, jak przypiekają mu nogi i ręce albo jak stroją go w wasze 
śliczne ciŜemki.
 Nie ma co wątpić, Ŝe to herszt owego legionu widzialnych czy niewidzialnych 
diabłów, którzy znają wszystkie moje tajemnice, otwierają moje rygle, okradają 

Strona 18

Balzac Honoriusz - Komedia ludzka 24

mnie i wpędzają do grobu.
 Bogacze to, mój kumie!
 Ale tym razem wpadną nam w ręce ich skarby, bo ten tutaj to właściciel min 
króla Egiptu.
 Odzyskam moje ukochane rubiny i spore sumy; a godny nasz monarcha będzie miał 
dukatów co niemiara...
 - O, moje skrytki pewniejsze są niŜ twoje - uśmiechnął się Jerzy.
 - Przyznaje się, łotr przeklęty!
 - zawołał skąpiec.
 Wielki prowot obejrzał z uwagą odzieŜ Jerzego dEstouteville, po czym jął badać 
zamek u drzwi.
 - Czyś to ty poodkręcał śrubki?
 Jerzy nie odpowiedział.
 - A milcz sobie, jeśli chcesz.
 Niebawem wyspowiadasz się świętej torturze - ozwał sie Tristan.
 - To mi słowa!
 - ucieszył się Korneliusz.
 - Zabrać go - rozkazał prowot.
 Jerzy poprosił, Ŝeby pozwolono mu się ubrać.
 Na znak dowódcy pachołkowie sprawiedliwości odziali więźnia czyniąc to z wprawą
niańki, która wykorzystuje moment uspokojenia, Ŝeby bębnowi włoŜyć czyste 
majtki.
 Nieprzebrany tłum zatarasował ulicę du Murier.
 Lud szemrał coraz głośniej, zapowiadały się rozruchy.
 Rankiem juŜ rozeszła się wieść o kradzieŜy.
 Terminator, jak powiadano, młody i urodziwy, budził powszechną sympatię, to zaś
podsycało nienawiść, która otaczała starego kutwę; nie znalazła się więc ani 
jedna zacna matka i ani jedna młoda kobieta, która, mając do pokazania zgrabne 
ciŜemki i rumiane liczko, nie zechciałaby obejrzeć ofiary.
 Kiedy Jerzy wyszedł, podniosła się groźna wrzawa: pachołkowie prowota jadąc 
bowiem konno prowadzili więźnia między sobą na grubym rzemieniu, którym mocno 
skrępowali mu ręce.
 Aby więc zobaczyć Filipa Goulenoire albo go wyswobodzić, tłum jął napierać na 
pikietę kawalerii strzegącą Domu Diabła.
 Napastujący byli ostatnimi, którzy zjawili się tutaj.
 W tejŜe chwili Korneliusz, wspomagany przez siostrę, zatrzasnął drzwi domu i 
pozamykał okiennice z energią, jakiej uŜycza lęk paniczny.
 Tristan nie znający moresu dla ówczesnych ludzi - lud nie władał wtedy jeszcze 
- nie kłopotał się bynajmniej tumultem.
 - Naprzód!
 Naprzód!
 - wołał.
 Na rozkaz dowódcy łucznicy spięli konie ostrogą, szarŜując ku wylotowi ulicy.
 Ten i ów z gapiów dostał się pod kopyta, inni podusili się przyparci gwałtownie
do murów - ciŜba powzięła więc rozumną decyzję, by się rozejść.
 - Miejsca dla sprawiedliwości królewskiej!
- wołał Tristan.
- Czego tu chcecie?
 Spieszno wam do stryczka?
 IdźcieŜ do swoich garnków, moi drodzy, pieczeń wam się przypali!
 Hej, kobieto, twój mąŜ ma dziurawe portki, bierz się do igły!
 Aczkolwiek słowa te świadczyły o dobrym humorze wielkiego prowota - 
rozpierzchli się nawet najzawziętsi, jakby Tristan zionął morową zarazą.
 Kiedy tłum przypuścił pierwszy atak, Jerzy skamieniał ujrzawszy w jednym z 
okien pałacu Poitiers swoją ukochaną Marię stojącą obok męŜa i jak on śmiejącą 
się do rozpuku.
 Szydziła z biednego oddanego kochanka, który dla niej szedł na śmierć.
 Ale moŜe teŜ śmieszyli ją ci, którym łucznicy strącali pałaszami czapki z głów.
 Tylko młodzieniec dwudziestoparoletni, bogaty w złudzenia, mający odwagę 
wierzyć w miłość kobiety, kochający wszystkimi siłami duszy, za rękojmię jednego
pocałunku ryzykujący z rozkoszą Ŝyciem, tylko zdradzony młokos pojmie, ile 
wściekłości, nienawiści i desperacji rozpętało się w sercu Jerzego, kiedy 
zaśmiewająca się kochanka rzuciła mu spojrzenie zimne i obojętne.
 Od dawna juŜ chyba tkwiła w tym oknie, łokciami bowiem wspierała się o 
poduszkę; dobrze tam było Marii, a i staruch jej wydawał się kontent.
 Przeklęty garbus śmiał się takŜe!
 Młodzieniec uronił kilka łez; lecz Maria na ich widok odskoczyła od okna.
 Łzy Jerzego obeschły, kiedy wśród ciŜby mignął czerwono-czarny pióropusz 

Strona 19

Balzac Honoriusz - Komedia ludzka 24

oddanego mu pazia.
 Hrabia nie zauwaŜył, jak ów dyskretny sługa podszedł na palcach do hrabiny.
 Hrabina znów ukazała się w oknie, kiedy paź szepnął jej coś na ucho.
 Odwróciwszy się od wiecznie szpiegującego ją tyrana, przesłała Jerzemu 
spojrzenie, w którym zabłysła chytrość kobiety zwodzącej swojego argusa, ogień 
miłości i radość nadziei.
 "Czuwam nad tobą".
 Gdyby głośno wyrzekła te słowa, powiedziałaby mniej, niŜ wyraziła jednym 
spojrzeniem brzemiennym w myśli - spojrzeniem, z którego aŜ nazbyt jasno 
przebijała trwoga, radość i świadomość niebezpieczeństwa wzajemnej ich sytuacji.
 ToteŜ młody szlachcic krokiem lekkim i rad z Ŝycia poszedł wesoło na tortury, 
uwaŜając, iŜ bolesne badania nie zdołają zagłuszyć rozkosznych uczuć, jakimi 
przejmowała go miłość.
 Kiedy Tristan opuszczał ulicę du Murier, łucznicy zatrzymali się nagle, 
przygalopował bowiem co koń wyskoczy oficer gwardii szkockiej.
 - A cóŜ tam nowego?
 - zagadnął prowot.
 - Nie wasza to rzecz - odrzekł impertynencko oficer.
 - Przysłał mnie tu król z zaproszeniem na obiad dla hrabiostwa de 
Saint-Vallier.
 Kiedy wielki prowot był juŜ na grobli Plessis, dogonili go państwo de Saint 
Vallier - on na koniu, ona na białej mulicy, a za nimi dwaj pazie - aby razem z 
nim i łucznikami wjechać do Plessis-les-Tours.
 Posuwali się dość wolno.
 Jerzy szedł pieszo między dwoma straŜnikami, z których jeden wiódł go na 
rzemieniu.
 Tristan i hrabiostwo jechali oczywiście przodem, więzień postępował za nimi.
 Paź, wmieszawszy się między łuczników, zasypywał ich pytaniami; zagadywał teŜ 
do Jerzego, aby w pewnym momencie, korzystając sprytnie z okazji, szepnąć: - 
Przesadziwszy mur ogrodu, pognałem do króla z listem od pani hrabiny.
 O mało nie umarła na wieść, Ŝe oskarŜyli pana o kradzieŜ.
 A więc odwagi!
 Hrabina przemówi za panem.
 Miłość uŜyczyła hrabinie sił i swoich forteli.
 Kiedy się śmiała, wesołość jej i zachowanie były owocem heroizmu, na jaki 
kobieta potrafi się zdobyć w decydujących chwilach Ŝycia.
 ChociaŜ poniesiony szczególniejszą fantazją autor "Quentina Durwarda" wybudował
królewski zamek Plessis-les-Tours na wzgórzu, musimy pogodzić się z faktem, Ŝe 
podówczas rezydencja ta wznosiła się w dolinie, broniona z dwóch stron rzekami 
Loarą i Cher, a z trzeciej - kanałem Świętej Anny, który Ludwik XI nazwał tak na
cześć ukochanej swojej córki, pani de Beaujeu.
 * Autorem powieści „Quentin Durward" jest Walter Scott; tematem jej są dzieje 
Ludwika XI, jego zatarg z księciem Burgundii.
 Łącząc obie te rzeki między miastami Tours i Plessis, ów kanał utrudniał dostęp
do twierdzy, a ułatwiał w sposób nieoszacowany stosunki handlowe.
 Od Ŝyznej i rozległej równiny Brehemont zamkowego parku broniła fosa 
niespotykanej szerokości i głębokości, o czym świadczą pozostałe do dziś po niej
ślady.
 W epoce, kiedy sztuka artyleryjska rodziła się dopiero, Ludwik XI zawczasu juŜ 
upatrzył sobie Plessis na schronienie, pozycja bowiem tego miasta mogła wtedy 
uchodzić za niezdobytą.
 Zamek, wybudowany z cegieł i kamienia, do najpiękniejszych nie naleŜał; lecz 
ocieniały go piękne drzewa; z okien, spoglądając w aleje parku (Plexitium), 
widziałeś w oddali prześliczne krajobrazy.
 A ponadto nie wznosił się w pobliŜu Ŝaden inny zamek, którego właściciele 
mogliby zagraŜać królowi, samotnia więc ta, umieszczona dokładnie pośrodku 
niewielkiej równiny oblanej z czterech stron głębokimi wodami, zapewniała 
monarsze bezpieczeństwo.
 Jeśli wierzyć podaniom, Ludwik XI zajmował skrzydło zachodnie, spoglądał więc 
ze swojej komnaty na wstęgę Loary, za którą po drugim brzegu rozpościera się 
wdzięczna dolinka zraszana rzeką Choisille, i na wzgórza Saint-Cyr; z okien 
wychodzących na podwórzec ogarniał okiem wejście do swojej twierdzy i groblę, 
którą połączył swoją ulubioną siedzibę z miastem Tours.
 Domniemania te są aŜ nadto prawdopodobne, jeśli zwaŜyć, jak nieufnym z natury 
był ów monarcha.
 Gdyby Ludwik XI wybudował swój zamek z takim samym przepychem 
architektonicznym, jakim później Franciszek I uświetnił swoją rezydencję w 
Chambord, królowie francuscy osiedliby raz na zawsze w Turenii.

Strona 20

Balzac Honoriusz - Komedia ludzka 24

 Kto raz ujrzy to zachwycające połoŜenie i te czarodziejskie widoki, przekona 
się, Ŝe Ŝadna dynastia nie mieszkała w okolicach wspanialszych.
 Ludwik XI osiągnął właśnie pięćdziesiąty siódmy rok Ŝycia, miał więc przeŜyć 
juŜ tylko trzy lata - a z ciosów zadawanych mu przez chorobę wyczuwał rychłą 
śmierć.
 Nie tylko pozbył się wrogów, lecz miał właśnie powiększyć terytorium Francji o 
wszystkie posiadłości diuków burgundzkich, a to dzięki mariaŜowi delfina z 
Małgorzatą, dziedziczką Burgundii, który przygotowywał starannie Desquerdes, 
dowódca wojsk francuskich stacjonujących we Flandrii; ustanowiwszy wszędzie 
swoją władzę, zamierzał wprowadzić jak najkorzystniejsze reformy, ale czas 
umykał mu teraz, dotykały go wciąŜ nieszczęścia właściwe jego wiekowi.
 A Ŝe zawiódł się na wszystkich, nawet na tych, którzy jemu tylko zawdzięczali 
swoje wyniesienie, wśród podobnych doświadczeń wzmagała się jego wrodzona 
nieufność.
 Pragnął Ŝyć i pragnienie to przerodziło się u niego w egoizm króla, co wcielił 
się w swój lud: pragnął przedłuŜyć sobie Ŝycie, aby urzeczywistnić szerokie 
swoje plany.
 Ludwik XI myślał juŜ o tych wszystkich zmianach, które w ustrój monarchiczny 
wprowadził później zdrowy rozsądek publicystów albo geniusz rewolucji.
 Podatki rozłoŜone równomiernie na wszystkich, równość poddanych wobec prawa 
(podówczas prawo uosabiał suweren) - oto cel śmiałych zamierzeń Ludwika XI.
 W wigilię Wszystkich Świętych zwołał naradę uczonych złotników, aby wprowadzić 
we Francji jedność miar i wag, jak przedtem wprowadził jedność władzy.
 Tak więc ten wspaniały umysł szybował niby orzeł nad całym krajem.
 Ale we władcy tym bystrym a przezornym napotykałeś równieŜ i dziwactwa: rzecz 
to skądinąd znakomitym umysłom przyrodzona.
 W Ŝadnej epoce wielka ta postać nie wydawałaby się ani bardziej poetyczna, ani 
piękniejsza.
 Niesłychane zestawienie kontrastów!
 Ogromna władza w słabowitym ciele; umysł - co się tyczy spraw ziemskich - 
sceptyczny, ale pełen zabobonnej wiary w praktyki religijne; człowiek zmagający 
się z dwiema silniejszymi niŜ jego władza potęgami: teraźniejszością i 
przyszłością; od przyszłości lękał się udręk i dlatego był tak ustępliwy wobec 
Kościoła; widząc teraźniejszość - czyli swoje Ŝycie - zagroŜoną, był posłuszny 
Coyctierowi.
 Owego króla, który gnębił wszystkich, gnębiło sumienie; lecz bardziej jeszcze 
gnębiła go choroba - wśród nimbu poezji, jaka osnuwa monarchów nieufnych, a w 
której streszcza się władza.
 Były to zapasy gigantyczne i zawsze wspaniałe - zapasy, jakie człowiek u 
szczytu sił stacza z naturą.
 Przed obiadem, do którego podówczas zasiadano w południe, między jedenastą a 
dwunastą, Ludwik XI wróciwszy z krótkiej przechadzki odpoczywał w swojej 
komnacie, przy kominku, w ogromnym fotelu wymoszczonym kobiercem.
 Olivier le Daim i lekarz Coyctier spoglądali po sobie w milczeniu, stojąc pod 
oknem: szanowali drzemkę władcy.
 Dolatywał tu jedynie stłumiony odgłos kroków: to w komnacie sąsiedniej 
spacerowali dwaj dyŜurni szambelani - pan na Montresor i Jan Dufou, pan na 
Montbazon.
 Obaj ci wielmoŜe tureńscy popatrywali na kapitana Szkotów, który swoim 
zwyczajem pochrapywał w fotelu.
 Król zdrzemnął się na dobre.
 Głowę zwiesił na pierś, a czapka, zsunąwszy się na czoło, prawie całkiem 
zakryła oczy.
 Na wysokim fotelu, z oparciem zdobnym koroną królewską, Ludwik XI przypominał 
skulonego mędrca, który zasnął wśród zadumy.
 W tymŜe momencie Tristan ze swoim orszakiem wjechał na most Świętej Anny, 
przerzucony przez kanał, o dwieście kroków od bram zamku Plessis.
 - Kto tam?
 - ozwał się król.
 Dworzanie spojrzeli po sobie ze zdziwieniem.
 - Śni mu się coś - szepnął Coyctier.
 - Do licha, czy wy za wariata mnie macie?
 - Ŝachnął się Ludwik XI.
 - Ktoś wjechał na most.
 Co prawda tu przy kominku słyszę lepiej niŜ wy, co się dzieje na dworze.
 Zjawisko naturalne, lecz warto by je wykorzystać.
 - Niezwykły człowiek!
 - powiedział le Daim.

Strona 21

Balzac Honoriusz - Komedia ludzka 24

 Podniósłszy się z fotela, król skierował się ku oknu, skąd było widać miasto; 
ujrzawszy wielkiego prowota, rzekł: - Ho, ho, zjawił się mój kum ze swoim 
złodziejem.
 A takŜe moja córka Marysieńka.
 Zapomniałem juŜ o tej całej historii.
 Olivierze - zwrócił się do balwierza - powiedz panu de Montbazon, Ŝeby kazał 
podać do stołu przednie wino z Bourgueil.
 I zobacz no, czy kucharz nie zapomniał aby o minogach, bo jedno i drugie 
hrabina bardzo lubi.
 - Czy pozwolisz mi zjeść kawałek minogi?
 - zagadnął po chwili Coyctiera spoglądając nań z niepokojem.
 Lekarz, miast odpowiedzieć, jął przypatrywać się bacznie królewskiej twarzy.
 Dwaj ci ludzie wystarczyliby za malowidło.
 Powieściopisarze i historycy uświęcili raz na zawsze strój Ludwika XI - 
brunatną sukienną kapotę i pludry z tejŜe materii.
 Nie mniej zasłynęła jego czapka ugarnirowana ołowianymi medalikami i łańcuch 
orderu Świętego Michała; Ŝaden jednak pisarz ani malarz nie przedstawił lic 
owego groźnego władcy, kiedy Ludwik XI zbliŜał się do kresu Ŝycia; była to twarz
człowieka schorowanego, twarz o policzkach zapadłych, czarniawa i poŜółkła, 
nacechowana zgorzkniałą przebiegłością i zimną ironią.
 Miała ta maska czoło wielkiego męŜa, poorane bruzdami i brzemienne wspaniałą 
myślą; ale na policzkach i wargach czaiło się coś wulgarnego, gminnego.
 Rozpatrując niektóre szczegóły rzeczonej fizjonomii, powiedzielibyście o tym 
królu: stary rozpustny właściciel winnic, albo - przekupień-sknera; ale król, 
władca i człowiek czynu, dominował nad owym dalekim podobieństwem i nad cechami 
zgrzybiałego starca stojącego nad grobem.
 JasnoŜółte oczy wydawały się przygasłe; ale tlił się w nich ogień odwagi i 
gniewu; wystarczył lekki wstrząs, Ŝeby trysnęły płomieniem spalającym wszystko 
po drodze.
 Lekarz był opasłym mieszczuchem, odzianym na czarno, mieszczuchem nadętym, z 
którego rumianej gęby przebijała chciwość i bezwzględność.
 Tło dla tych dwóch osobistości stanowiła komnata wykładana orzechem, obwieszona
flamandzkimi arrasami, komnata o rzeźbionym, belkowanym pułapie sczerniałym od 
dymu.
 Meble i łoŜe, inkrustowane cynowymi arabeskami, wydawałyby się dziś cenniejsze,
niŜ w owej epoce, kiedy rzemiosło artystyczne poczynało produkować arcydzieła.
 - Minoga nie pomoŜe ci, panie - oznajmił fizyk.
 Mianem tym, które zachowało się wśród lekarzy angielskich, zastąpiono niedawno 
inne - maitre myrrhe.
 Tak podówczas wszędzie tytułowano doktorów.
 - CóŜ mi więc zjeść pozwolisz?
 - zagadnął król pokornie.
 - Soloną makrelę.
 Inne jadło tak wzburzyłoby ci Ŝółć, panie, Ŝe gotów byłbyś zemrzeć w same 
Zaduszki.
 - To znaczy dziś jeszcze?
 - przeraził się król.
 - E, nie bój się, sire.
 Czuwam nad tobą - zapewnił Coyctier.
 - Nie turbuj się, panie, staraj się rozweselić.
 - Ach - westchnął król - moja córka umiała niegdyś dokazać tej trudnej sztuki.
 Imbert de Bastarnay, pan na Montresor i Bridore, zastukał delikatnie do drzwi 
królewskich.
 Król wejść mu zezwolił - oznajmił więc przybycie hrabiostwa de Saint-Vallier.
 Na znak Ludwika XI zjawiła się Maria, a za nią jej stary mąŜ, przepuściwszy ją 
przodem.
 - Jak się macie, moje dziatki - ozwał się król.
 - Sire - szepnęła Maria całując ojca - chciałabym pokonferować z tobą na 
osobności.
 Ludwik XI udał, Ŝe nie słyszy.
 Obróciwszy się ku drzwiom, zawołał basem: - Hej, Dufou!
 Nadbiegł z pośpiechem Dufou, pan na Montbazon, wielki podczaszy.
 - Leć do ochmistrza i powiedz, Ŝe będę jadł soloną makrelę.
 A potem wstąp do pani de Beaujeu i powiedz, Ŝe dziś do obiadu zasiądę sam.
 - A wiesz ty, moja pani - ozwał się król udając zagniewanego z lekka - Ŝe mnie 
zaniedbujesz?
 Nie widziałem cię ze trzy lata.
 Chodź no tu, moja pieszczotko - rzekł i siadając wyciągnął do niej ręce.

Strona 22

Balzac Honoriusz - Komedia ludzka 24

 - AleŜ ty schudłaś!
 śona chudnie przez ciebie, i czemuŜ to ?
 - zagadnął szorstko pana na Poitiers.
 Zazdrosny mąŜ przesłał Ŝonie spojrzenie tak wystraszone, Ŝe zlitowała się 
niemal nad nim.
 - To ze szczęścia, sire - odpowiedział.
 - Aha, za bardzo się kochacie - ozwał się król trzymając córkę między kolanami.
 - No, widzę, Ŝem się nie pomylił nazywając cię Marią-łaski-pełną.
 Coyctier, idź sobie stąd!
 CzegóŜ to chciałaś ode mnie?
 - zagadnął córkę, kiedy doktor zmierzał ku drzwiom.
 - Bo przysłałaś mi...
 W tej opresji Maria przytkała śmiało dłonią królewskie usta i szepnęła ojcu na 
ucho: - Myślałam zawsze, Ŝeś dyskretniejszy i bystrzejszy...
 - Saint-Vallier - roześmiał się król - słyszałem, Ŝe Bridore ma do ciebie jakiś
interes.
 Hrabia wyszedł, ale podrzucił ramieniem w sposób Marii dobrze znany: odgadłszy 
myśl okrutnego zazdrośnika, postanowiła pokrzyŜować jego złe zamiary.
 - Powiedz no mi, moje dziecko, jak wyglądam?
 Czym bardzo się zmienił?
 - Ale czy chcesz, sire, dowiedzieć się jak najprawdziwszej prawdy, czy teŜ 
wolisz, Ŝebym cię okłamała?
 - Nie - odpowiedział cicho - chciałbym wiedzieć, jak ze mną jest naprawdę.
 - No to ci powiem, Ŝe dziś jesteś bardzo mizerny.
 Oby tylko ta prawdomówność nie zaszkodziła mojej sprawie.
 - A cóŜ to za sprawa?
 - zagadnął król marszcząc brew i przesuwając dłońmi po czole.
 - OwóŜ, sire - odrzekła - młodzieniec, którego kazałeś pojmać u bankiera 
Korneliusza i który jest obecnie w rękach wielkiego prowota, nie ukradł 
klejnotów elektora bawarskiego.
 - A ty skąd wiesz?
 Maria spuściła głowę i spłonęła rumieńcem.
 - Nie mam juŜ co pytać, czy w tym wszystkim nie tai się miłość - powiedział 
Ludwik XI unosząc łagodnie głowę córki i głaszcząc ją pod brodą.
 - Jeśli, córeczko, nie będziesz spowiadać się co dzień, pójdziesz do piekła.
 - Czy nie mógłbyś mnie zobligować, nie pogwałcając moich utajonych myśli?
 - A cóŜ bym miał wtedy za przyjemność?
 - zawołał król przeczuwając, Ŝe ubawi się setnie tą historią.
 - A czy chcesz, Ŝebym za twoją przyjemność zapłaciła zgryzotą?
 - Ach, ty przechero!
 CóŜ to, nie ufasz ojcu?
 - A więc, ojcze, kaŜ wypuścić tego szlachcica na wolność.
 - Ach, więc to szlachcic?
 - zdziwił się król.
 - Nie Ŝaden czeladnik?
 - To człowiek z pewnością niewinny...
 - odrzekła.
 - Ja zapatruję się na rzecz inaczej - odparł zimno król.
 - Jako najwyŜszy w moim królestwie sędzia winienem karać złoczyńców...
 - E, przestań się burmuszyć i daj mi w podarku Ŝycie tego młodzieńca !
 - A czy nie zaszkodziłbym ci tym samym ?
 - Sire - odrzekła - stateczna jestem i cnotliwa!
 śartujesz tylko...
 - Skoro tak - odparł Ludwik XI - poniewaŜ nic nie rozumiem z tej całej sprawy, 
niechŜe wyświetli ją Tristan...
 Maria de Sassenage pobladła, ale szybko zapanowawszy nad sobą zawołała: - Sire,
zapewniam cię, Ŝe będziesz tego Ŝałował!
 Domniemany złodziej nic nie skradł!
 Jeśli ułaskawisz go na moją prośbę, wyjawię ci wszystko, choćbyś miał mnie 
ukarać.
 - Oho, sprawa staje się powaŜna!
 - mruknął Ludwik XI zdejmując czapkę.
 - Mów, moja córko.
 - A więc - szepnęła przytykając mu wargi do ucha - ten młodzieniec zabawił u 
mnie całą noc.
 - Ale przy tej okazji mógł okraść Korneliusza: przy jednym ogniu upiekł dwie 
pieczenie...
 - Sire, w moich Ŝyłach płynie twoja krew, nie jestem więc na to stworzona, Ŝeby

Strona 23

Balzac Honoriusz - Komedia ludzka 24

kochać hołysza.
 Ten szlachcic jest siostrzeńcem dowódcy twoich kuszników...
 - To ci dopiero!
 AleŜ trudno cię wyspowiadać, moja pani!...
 To rzekłszy, Ludwik XI odepchnął drŜącą córkę i bezszelestnie podbiegł na 
palcach do drzwi.
 Okno sąsiedniej sali oświetlało odźwiernie od dołu - i w blasku tym król 
dostrzegł cień nóg jakiegoś natręta, padający na posadzkę komnaty.
 Odsunąwszy raptem rygle, przyłapał hrabiego de Saint-Vallier na podsłuchiwaniu.
 - O do diaska!
 - wykrzyknął.
 - To zuchwalstwo zasługuje na topór.
 - Sire - odparł dumnie Saint-Vallier - wolę topór na karku niŜ rogi na głowie!
 - MoŜesz mieć jedno i drugie, mój hrabio - zapewnił Ludwik XI - KaŜdemu z was 
groŜą obie te szkaradne ozdoby, moi panowie.
 Przejdźcie do drugiej sali.
 A ty, Conyngham - zwrócił się do kapitana straŜy - spałeś, czy co ?
 A gdzieŜ to się zawieruszył pan de Bridore?
 I wy pozwalacie, Ŝeby ktoś podchodził tak do moich drzwi?
 Do diaska!
 Ostatni mieszczuch w Tours jest lepiej niŜ ja obsłuŜony.
 Zbesztawszy dworzan, król Ludwik wrócił do swojej komnaty; ale tym razem 
starannie zaciągnął zasłonę z tapiserii wiszącą na drzwiach: tłumiła ona nie 
świst wichury, ale słowa królewskie.
 - A więc, moja córko - podjął rozpocząwszy przyjemne igraszki kota ze schwytaną
myszą - Jerzy dEstouteville przespał się wczoraj z tobą.
 - Nie, sire!
 - Nie?
 O, na świętego Polikarpa!
 ZasłuŜył więc sobie na śmierć.
 Jak to?
 Błazen nie docenił powabów mojej córki?
 - AleŜ docenił, i to jak jeszcze!
 Przysięgam ci, Ŝe całował mi stopy i ręce z takim zapałem, Ŝe zmiękłaby 
najcnotliwsza z kobiet.
 Kocha mnie, lecz i szanuje.
 - Chyba ty mnie masz za świętego Ludwika, wyobraŜając sobie, Ŝe uwierzę w 
podobne brednie!
 Chłop na schwał ryzykowałby Ŝyciem, Ŝeby obcałowywać twoje ciŜemki i rękawy!
 Gadaj to komu innemu!
 - AleŜ to prawda, sire!
 I przyszedł jeszcze z innego względu.
 Wyrzekłszy te słowa Maria uczuła, Ŝe Ŝyciu jej męŜa zagroziło 
niebezpieczeństwo, Ludwik XI bowiem zagadnął natychmiast: - A z jakiegoŜ to?
 Bawił się znakomicie całą tą historią.
 Ani się by spodziewał wynurzeń tak osobliwych, jakie poczyniła mu córka 
wyjednawszy przebaczenie dla męŜa.
 - No, no, panie de Saint-Vallier, krew królewską przelewasz!
 - zawołał, a w oczach zapłonął mu gniew.
 Dzwon zamkowy obwieścił, Ŝe król zasiada do stołu.
 Wsparty na ramieniu córki, Ludwik XI marszcząc brwi ukazał się w progu, ale tym
razem dworzanom nic zarzucić nie mógł.
 Spojrzał z wahaniem na hrabiego de Saint-Vallier namyślając się jeszcze, jaki 
wydać nań wyrok.
 Głęboką ciszę przerwał krok Tristana, prowot wchodził po głównych schodach.
 Zjawiwszy się w sali, podąŜył ku królowi: - Sire, sprawa juŜ zbadana.
 - Jak to, juŜ po wszystkim?
 - spytał król.
 - Więźniem zaopiekowali się teraz mnisi, bo po krótkim przesłuchiwaniu przyznał
się do kradzieŜy.
 Hrabina westchnęła, zbladła, nie potrafiła wydobyć z siebie głosu i tylko 
spojrzała na króla.
 MąŜ, przyłapawszy ją na tym spojrzeniu, mruknął: - Zdradza mnie, zna tego 
złodzieja.
 - Ciszej tam!
 - zawołał król.
 - Jest tu ktoś, kto chciałby mnie zirytować.
 Leć i wstrzymaj egzekucję - zwrócił się do wielkiego prowota.

Strona 24

Balzac Honoriusz - Komedia ludzka 24

 - Odpowiadasz mi za tego przestępcę, łeb za łeb, pamiętaj, mój kumie!
 Sprawę tę naleŜy przefiltrować dokładniej, sam się z nią zapoznam, zastrzegam 
to sobie.
 Na razie wypuść więźnia na wolność!
 Potrafię go odszukać; złodzieje mają swoje ulubione kryjówki, zaszywają się po 
róŜnych norach.
 Uwiadom Korneliusza, Ŝe pod wieczór będę u niego i sam poprowadzę śledztwo.
 Panie de Saint-Vallier - tu wlepił oczy w hrabiego - dowiedziałem się o tobie 
róŜności.
 Cała twoja krew nie zdoła być zapłatą za jedną kroplę krwi mojej, wiesz?
 Na Najświętszą Pannę z Clery!
 Dopuściłeś się zbrodni obrazy majestatu.
 Czy po to dałem ci taką miluchną Ŝonę, Ŝebyś z niej zrobił wychudzoną szkapę?
 A teraz wracaj do domu i szykuj się na długi wojaŜ.
 Tu król urwał na chwilę, powodowany zwykłym sobie okrucieństwem; po czym dodał:
- Wyjedziesz dziś wieczór, aby uładzić moje interesa z panami Wenecjanami.
 Bądź spokojny, Ŝonę twoją zabieram do Plessis dziś jeszcze; z pewnością będzie 
tu bezpieczna.
 Będę się nią opiekował teraz troskliwiej, bom zaniedbał się w obowiązkach ojca,
wydawszy ją za ciebie.
 Na te słowa Maria uścisnęła w milczeniu ojca za rękę, jak gdyby dziękując mu za
łaskawość i przychylność.
 A Ludwik XI śmiał się w kułak.
 Ludwik XI ogromnie lubił mieszać się w sprawy poddanych, chętnie wkraczając z 
królewskim majestatem w Ŝycie mieszczańskie.
 Upodobanie to, przez kilku historyków surowo potępione, było jedynie 
namiętnością do incognita, jedną z największych przyjemności, jakich mogą 
zaznawać władcy, rodzajem chwilowej abdykacji, która pozwala w egzystencję ich, 
mdłą od braku sprzeciwów, wpuścić trochę pospolitego Ŝycia; tylko Ŝe Ludwik XI 
zabawę w incognito uprawiał jawnie.
 W tym rodzaju spotkań okazywał zresztą poczciwość i starał się przypodobać 
ludziom ze stanu trzeciego, których uczynił swoimi sojusznikami w walce z 
feudalizmem.
 Od dawna juŜ nie miał sposobności, Ŝeby pobratać się trochę z ludem, przejąć 
się sprawami prywatnymi kogoś uwikłanego w jakiś proces - z radością więc 
obarczył się niepokojem mistrza Korneliusza i sekretnymi zgryzotami hrabiny de 
Saint-Vallier.
 Kilkakroć więc przy obiedzie zagadywał do córki: - Ale kto mógł okraść mojego 
kuma?
 Przez osiem lat oskubano go na z górą sto dwadzieścia tysięcy dukatów!
 Sto dwadzieścia tysięcy dukatów!
- powtórzył spoglądając na szlachtę, która podawała mu półmiski.
 - Najświętsza Panno!
 IleŜ odpustów moŜna by za to nakupować w Rzymie.
 Mógłbym za to, do diaska, uregulować Loarę albo raczej zdobyć Piemont, bo 
piękna to twierdza i jakby stworzona dla naszego królestwa.
 Po obiedzie Ludwik XI skinął na córkę, lekarza i wielkiego prowota - i pod 
eskortą zbrojnych udał się do pałacu Poitiers, gdzie, zgodnie ze swoimi 
przewidywaniami, zastał jeszcze hrabiego.
 Pan de Saint-Vallier czekał na Ŝonę, umyśliwszy zapewne ją zgładzić.
 - Nakazałem ci, mój panie, Ŝebyś co prędzej ruszał w drogę - ozwał się król.
 - PoŜegnaj się z Ŝoną i spiesz ku granicy pod honorową eskortą, którą ci dodam.
 Instrukcje i listy uwierzytelniające zastaniesz w Wenecji.
 Ludwik XI wydał rozkaz - nie bez kilku tajnych poruczeń - namiestnikowi gwardii
szkockiej, aby ze swoim szwadronem towarzyszył ambasadorowi aŜ do Wenecji.
 Saint-Vallier wyjechał w wielkim pośpiechu, obdarowawszy Ŝonę zimnym 
pocałunkiem, który rad byłby uczynić morderczym, Ludwik XI zaś poszedł do Domu 
Diabła, pilno mu było bowiem wyświetlić ponurą farsę, jaka rozgrywała się u jego
kuma dusigrosza; pochlebiał sobie, Ŝe jako król i człek przenikliwy zarazem 
odkryje tajemnicę złodziei.
 Korneliusz odniósł się nieco trwoŜliwie do towarzyszy swojego pana.
 - A czy tych wszystkich ludzi - szepnął - teŜ mam ugościć ?
 Ludwik XI uśmiechnął się mimo woli, widząc przeraŜenie skąpca i jego siostry.
 - Nie, nie, mój kumie, uspokój się - powiedział.
 - Zjedzą z nami kolację w moim domu, a potem sami przystąpimy do poszukiwań.
 Taki szczwany lis jak ja wykryje zbrodniarza; zakładam się z tobą o tysiąc 
dukatów.
 - Wykryjemy go, sire, ale się nie zakładajmy.

Strona 25

Balzac Honoriusz - Komedia ludzka 24

 I zaraz poszli do gabinetu, w którym lichwiarz trzymał swoje skarby.
 Tu Ludwik XI, obejrzawszy najpierw szufladkę, gdzie były schowane klejnoty 
elektora bawarskiego, a następnie przewód komina, którędy miałby się spuścić 
domniemany złoczyńca, wykazał łatwo Brabantczykowi mylność jego przypuszczeń: w 
palenisku, gdzie co prawda rzadko rozniecano ogień, nie było ani śladu sadzy - a
komin brał początek w części dachu niemal niedostępnej.
 Na koniec po dwóch godzinach poszukiwań, nacechowanych ową szczwaną mądrością, 
jaką odznaczał się nieufny geniusz Ludwika XI, nie ulegało wątpliwości, Ŝe nikt 
nie mógł się zakraść do skarbów królewskiego kuma.
 śadnego śladu włamania nie dostrzeŜono ani w zamkach, ani na Ŝelaznych 
skrzyniach, zawierających złoto, srebro i kosztowności dane w zastaw przez 
majętnych dłuŜników.
 - Jeśli złodziej otwarł tę szufladę - zagadnął Ludwik XI - czemuŜ miałby 
poprzestać jedynie na klejnotach bawarskich?
 Z jakiej racji miałby uszanować ten naszyjnik z pereł?
 Szczególny rabuś!
 Na tę słuszną uwagę dusigrosz pobladł; król i jego kum jęli popatrywać po sobie
dłuŜszą chwilę.
 - A więc, sire, co robił tutaj złodziej, którego chronisz?
 Wałęsał się przecieŜ w nocy po moim domu - powiedział Korneliusz.
 - Skoroś nie zgadł jeszcze, mój kumie, zakazuję ci dociekać tej sprawy; to 
jedna z moich tajemnic.
 - A więc diabeł u mnie harcuje - zmartwił się skąpiec.
 W innych okolicznościach król roześmiałby się moŜe na te słowa, lecz tym razem 
zapadł w zadumę i tylko rzucał na bankiera owe przeszywające na wskroś 
spojrzenia, tak zwykłe u ludzi talentu, którzy dzierŜą władzę; Brabantczyk 
trwoŜył się więc mocno, w obawie, czy nie obraził srogiego pana.
 - Diabeł czy anioł, złoczyńców juŜ mam!
 - zawołał nagle Ludwik XI.
 - Jeśli okradziono cię dziś w nocy, jutro będę wiedział, kto cię okradł.
 Zawołaj no tu tę starą małpę, którą nazywasz swoją siostrą.
 Korneliusz zawahał się niemal, czy zostawić króla samego w swoim skarbcu; ale 
wyszedł zwycięŜony potęgą gorzkiego uśmiechu, który błądził po zwiędłych wargach
króla.
 ChociaŜ ufał mu, wrócił co prędzej wiodąc za sobą staruchę.
 - Masz mąkę?
 - spytał Ludwik XI.
 - O tak, zrobiliśmy juŜ zapas na zimę - odrzekła.
 - No to przynieś - powiedział król.
 - A co chcesz zrobić z naszą mąką, sire ?
 - przeraziła się starucha; majestat królewski nie wywarł na niej Ŝadnego 
wraŜenia, a była w tym względzie podobna wszystkim osobom, które trawi gwałtowna
namiętność.
 - Spełniaj, stara wariatko, rozkaz najmiłościwszego pana!
 - huknął mistrz Korneliusz.
 - CóŜ to, myślisz, Ŝe król nie ma mąki?
 - i kupuj tu piękną mąkę!
 - zrzędziła na schodach.
 - O moja mączko!
 - Zawróciła i rzekła do króla: - Sire, czy to królowi naprawdę przystoi oglądać
moją mąkę?
 Zjawiła się wreszcie dźwigając płócienny worek.
 W workach takich jak świat światem w całej Turenii przynoszą na targ orzechy, 
owoce i zboŜe.
 Z takimiŜ workami wracają z targu nabywcy.
 Worek był w połowie napełniony mąką.
 Gosposia rozchyliła go i lękliwie pokazała mąkę królowi, bodąc go spojrzeniem 
błyskawicznym i dzikim, jakim stara panna rada by zapuścić jad.
 - Po sześć groszy funt - oznajmiła.
 - To nic nie szkodzi - odpowiedział król - posyp nią podłogę.
 Tylko syp starannie, równo, jakby śniegu napadało.
 Stara panna nie zrozumiała.
 Rozkaz ten zdumiewał ją bardziej, niŜby zdziwiła się końcem świata.
 - Moją mąkę, sire...
 rozsypywać...
 po podłodze...
 aleŜ...
 Mistrz Korneliusz pojmując juŜ, aczkolwiek niejasno, zamysł króla, chwycił 

Strona 26

Balzac Honoriusz - Komedia ludzka 24

worek i począł jego zawartością ostroŜnie posypywać podłogę; starucha zadrŜała i
wyciągnęła rękę, gotowa wyrwać mu worek; a kiedy brat oddał go wreszcie, znikła 
z boleściwym westchnieniem.
 Korneliusz wziął skrzydłak i od ściany jął rozmiatać mąkę, tworząc coś na 
kształt warstewki śniegu; cofał się miarowo, a król szedł za nim, bawiąc się 
setnie tą czynnością.
 Kiedy dotarli do drzwi, Ludwik XI zagadnął swojego kuma: - Masz dwa klucze od 
tego zamka?
 - Nie, sire.
 Król obejrzał mechanizm broniący drzwi, ich potęŜne okucia i sztaby Ŝelazne; 
sercem całego tego urządzenia był zamek otwierany i zamykany sekretnie, do 
którego klucz Korneliusz miał zawsze przy sobie.
 Obejrzawszy wszystko dokładnie, król zawołał Tristana i kazał rozstawić wokół 
domu zbrojną straŜ, ale tak, by nikt dostrzec jej nie mógł - bądź pod morwami, 
ocieniającymi groblę, bądź na dachach domów sąsiednich; rozkazał teŜ zebrać się 
całej eskorcie, która miała mu towarzyszyć do Plessis, aby wyglądało na to, Ŝe u
mistrza Korneliusza wieczerzać nie będzie; skąpcowi zalecił nade wszystko 
pozamykać szczelnie okiennice, Ŝeby na zewnątrz nie przedostał się ani jeden 
promień światła, i przygotować jaki taki posiłek, aby nikomu nie przyszło na 
myśl, Ŝe będzie tutaj nocował.
 Uroczyście odjechawszy groblą, wrócił ukradkiem samotrzeć przez bramę w wałach 
fortecznych do swojego kuma dusigrosza.
 Wszystko poszło tak składnie, Ŝe sąsiedzi, mieszczanie i dworacy myśleli, iŜ 
królowi przyszła fantazja wrócić do Plessis, a dopiero następnego wieczoru 
zjedzie na kolację do bankiera.
 Siostra Korneliusza utwierdziła wszystkich w tym domniemaniu: nabyła bowiem 
tylko pikantny sos u dobrego traktiera zamieszkałego nie opodal rynku 
Warzywnego; placyk ten nazwano później Carroir de Beaune dzięki wspaniałej 
fontannie z białego marmuru, którą nieszczęsny Semblancay (Jacques de Beaune) 
sprowadził z Włoch, aby przyozdobić stolicę swojego kraju.
 * Jacques de Beaune, baron de Semblancay (około 1457-1527) - finansista 
francuski, minister Ludwika XII i Franciszka I, oskarŜony o naduŜycia, zginął na
szubienicy.
 Około ósmej wieczór, kiedy król wieczerzał w kompanii swojego doktora, 
Korneliusza i kapitana straŜy szkockiej i Ŝartując zapomniał, Ŝe jest Ludwikiem 
XI, chorym i niemal umierającym, za oknami panowała jak najgłębsza cisza, a 
przechodnie, czy nawet ów złodziej, mogliby wziąć Dom Diabła za nie zamieszkały.
 - Mam nadzieję - Ŝartował król - Ŝe mojego kuma ktoś okradnie dziś w nocy, aby 
zaspokoić moją ciekawość.
 ToteŜ zapowiadam panom, Ŝeby nikt jutro rano nie opuścił swojego pokoju, dopóki
nie pozwolę.
 Nieposłusznych ukarzę surowo.
 Po czym wszyscy rozeszli się na spoczynek.
 Nazajutrz rano Ludwik XI opuścił pierwszy swoją komnatę i podąŜył do 
Korneliuszowego skarbca; zdziwił się niemało ujrzawszy na schodach i korytarzach
rozsiane ślady czyichś szerokich stóp.
 Bacząc, aby cennych tych śladów nie pozacierać, poszedł pod drzwi dukatowego 
gabinetu, ale zastał je zamknięte i nie noszące Ŝadnych śladów włamania.
 PodąŜył za śladami stóp, ale Ŝe zacierały się stopniowo, a potem nikły całkiem,
nie sposób było odgadnąć, którędy umknął złodziej.
 - He, mój kumie!
- zawołał król.
 - Znów cię ktoś oskubał gładko!
 Na te słowa ukazał się stary Brabantczyk, strwoŜony jak najwyraźniej.
 Ludwik XI pokazał mu ślady na podłodze i obaj poczęli je badać; w pewnej chwili
król, spojrzawszy na papucie skąpca, zauwaŜył, Ŝe forma ich podeszwy odpowiada 
dokładnie tajemniczym śladom.
 Nie wyrzekł jednak ani słowa, a do śmiechu odeszła mu ochota na myśl o 
niewinnych ludziach, których powieszono.
 Skąpiec pomknął do skarbca.
 Król kazał mu umączonym pantoflem zrobić nowy ślad obok śladów juŜ istniejących
i przekonał go, Ŝe złodziejem nie był nikt inny, tylko on sam.
 - Brak mi naszyjnika z pereł!
 - zawołał Korneliusz.
 - Są w tym wszystkim jakieś czary, nie ruszyłem się przecieŜ z pokoju!
 - ZbadajmyŜ to jak najprędzej - powiedział król, a zastanowiła go przy tym 
niewątpliwa prawdomówność Korneliusza.
 Wezwał więc do swojej komnaty straŜników i spytał: - No i cóŜeście tam widzieli

Strona 27

Balzac Honoriusz - Komedia ludzka 24

nocą?
 - Ach, sire, myśleliśmy, Ŝe to czary!
 - oznajmił namiestnik.
 - Bankier twój, panie, uwijał się po ścianach jak kot, spuszczając się na dół 
tak zwinnie, Ŝe wzięliśmy go zrazu za widmo.
 - Ja!
- wykrzyknął Korneliusz, po czym stanął jak wrośnięty w ziemię, milczący i, 
rzekłbyś, sparaliŜowany.
 - A wy - zwrócił się król do łuczników - idźcie do panów Conynghama, Coyctiera,
Bridorego, a takŜe do Tristana i powiedzcie im, Ŝe mogą juŜ powyłazić z łóŜek.
 Niech tu zaraz przyjdą.
 ZasłuŜyłeś na karę śmierci - rzekł zimno Ludwik XI do Brabantczyka, który 
szczęściem nie usłyszał tych słów.
 - Masz ich na sumieniu co najmniej dziesięciu!
 No tak!
 - Tu Ludwik XI zaśmiał się bezgłośnie i przerwał na chwilę.
 - Ale uspokój się - podjął zauwaŜywszy osobliwą bladość na twarzy skąpca - 
lepszyś do wykrwawienia, niŜ na ubój!
 Wpłacisz mi jakąś grubszą sumkę, Ŝeby powiększyć moje oszczędności, i dzięki 
temu wydostaniesz się z pazurów moich sędziów; ale jeśli nie zbudujesz 
przynajmniej jednej kaplicy na cześć Najświętszej Panny, będziesz przez całą 
wieczność smaŜył się w piekle.
 - Sto dwadzieścia tysięcy dukatów i czterdzieści siedem tysięcy dukatów to 
razem sto sześćdziesiąt siedem tysięcy dukatów - odrzekł machinalnie skąpiec 
pogrąŜywszy się w rachunkach.
 - Skradziono mi sto sześćdziesiąt siedem tysięcy dukatów!
 - Zakopał je pewnie w jakiejś jamie - powiedział król dostrzegając juŜ 
królewskie powaby tej sumy.
 - Oto magnes, który przyciągał go tutaj.
 Czuł swój skarb.
 Wszedł Coyctier.
 Widząc minę Korneliusza, jął obserwować go uczenie, a tymczasem król 
opowiedział, co zaszło.
 - Sire - ozwał się lekarz - w całej tej historii nie ma nic nadprzyrodzonego.
 Nasz dusigrosz ma to do siebie, Ŝe umie chodzić we śnie.
 To juŜ trzynasty przykład tej osobliwej choroby, jaki spotykam.
 Gdybyś, panie, zechciał dla przyjemności obejrzeć jej symptomy, zobaczyłbyś, 
jak ten staruch będzie całkiem bezpiecznie szedł po krawędzi dachu najbliŜszej 
nocy, kiedy chwyci go atak.
 U dwóch badanych przeze mnie ludzi, cierpiących na tę chorobę, zauwaŜyłem 
ciekawy związek między tym Ŝyciem nocnym a ich interesami, czyli tym, czym się 
trudnili na jawie.
 - Ho, ho, uczony jesteś, mistrzu Coyctier!
 - Nie darmo jestem twoim lekarzem, panie!
 - odparł bezczelnie doktor.
 Ludwik XI szybko zsunął czapkę z czoła: był to gest, który zwykł był czynić, 
kiedy przyszedł mu do głowy jakiś dobry pomysł.
 - W tej chorobie - podjął Coyctier po chwili - ludzie robią interesa śpiąc.
 A Ŝe nasz dusigrosz oszczędzać lubi, we śnie oddaje się chyba cichcem temu 
swojemu umiłowanemu nawykowi.
 Według mnie choroba nawiedza go wtedy, jeśli tylko za dnia zdejmie go lęk o 
skarby.
 - Do diaska!
 A cóŜ to za skarb!
 - zawołał król.
 - A gdzie on?
 - zagadnął Korneliusz.
 Osobliwym przywilejem natury ludzkiej słyszał słowa króla i lekarza, choć był 
niemal poraŜony nurtującą go myślą i nieszczęściem.
 - E - podjął Coyctier śmiejąc się rubasznie i z diabelska zarazem - po 
zbudzeniu Ŝaden noktambulik nie pamięta, co robił we śnie.
 - Zostawcie nas - powiedział król.
 Znalazłszy się sam na sam ze swoim kumem, Ludwik XI popatrzył nań szyderczo i 
zimno.
 - Imć panie Hoogworst - ozwał się, kłaniając mu się nisko - wszystkie skarby we
Francji zakopane naleŜą do króla.
 - Tak, sire, wszystko naleŜy do ciebie, jesteś absolutnym panem naszego Ŝycia i
mienia; ale aŜ dotąd w łaskawości swojej brałeś tylko tyle, ile ci było trzeba.

Strona 28

Balzac Honoriusz - Komedia ludzka 24

 - Posłuchaj no, mój kumie: gdybym pomógł ci odszukać twój skarb, mógłbyś ze 
szczerego serca i nie Ŝywiąc obaw podzielić się ze mną.
 - Nie, sire, dzielić się z tobą nie zamierzam, gdyŜ ofiaruję ci wszystko po 
mojej śmierci.
 Ale na jaki, panie, wpadłeś sposób?
 - Wystarczyłoby, Ŝebym cię śledził, kiedy wyruszysz na swoją nocną przechadzkę.
 Kogo innego musiałbyś się lękać.
 - Ach, sire - zawołał Korneliusz rzucając się Ludwikowi XI do kolan - tobie 
jedynie w królestwie mógłbym zaufać, gdybyś raczył wyświadczyć mi tę przysługę.
 A wywdzięczyć się potrafię za dobroć, którą okazałbyś swojemu słudze.
 Doprowadzę do mariaŜu pana delfina z dziedziczką Burgundii, choćbym miał stanąć
na głowie.
 Oto piękny skarb i nie tylko w dukatach, ale włościach, dzięki którym zaokrągli
się juŜ całkiem twoja korona.
 - Terę fere, Flamandzie, albo mnie zwodzisz, alboś dotąd był złym sługą - 
powiedział król marszcząc brew.
 - JakŜe moŜesz wątpić, sire, o moim oddaniu?
 Jesteś, panie, jedynym człowiekiem, którego kocham.
 - Puste frazesy - odparł król wpatrując się w Brabantczyka.
 - Nie powinieneś był czekać na tę okazję, Ŝeby mi być uŜytecznym.
 O, do diaska, on mi chce sprzedać swoją protekcję, mnie, królowi, Ludwikowi XI!
 To moŜe tyś tutaj panem, a ja sługą?
 - Ach, sire - odpowiedział stary dusigrosz - chciałem ci sprawić miłą 
niespodziankę donosząc, Ŝe wyrobiłem ci stosunki z finansistami gandawskimi; 
czekałem tylko na potwierdzenie, które przywiózł czeladnik Oosterlincka.
 Ale cóŜ się z nim stało?
 - Dość!
- powiedział król.
- Nowy błąd.
 Nie lubię, jak się ktoś bez pytania wtrąca do moich spraw.
 Dość!
 Muszę się zastanowić nad tym wszystkim.
 Mistrz Korneliusz, zwinny teraz jak młodzik, pobiegł do parterowej komnaty, 
gdzie siedziała jego siostra.
 - Ach, Joanno, duszko moja droga - zawołał.
 - Mamy tutaj skarb w postaci stu trzydziestu tysięcy dukatów!
 I to ja, ja sam byłem tym złodziejem!
 Joanna Hoogworst zerwała się na równe nogi, jakby siedziała nie na zydlu, lecz 
na rozŜarzonej blasze.
 Wstrząs ten był tak gwałtowny dla starej panny, która od wielu lat wycieńczała 
się dobrowolnymi postami, Ŝe zadrŜała na całym ciele i poczuła straszliwy ból w 
plecach.
 Bladła stopniowo, a twarz jej, gdzie wśród zmarszczek trudno byłoby dostrzec 
jakiekolwiek zmiany, rozpadła się, rzekłbyś, kiedy brat opowiadał o dręczącej go
chorobie i dziwacznej sytuacji, w której znaleźli się oboje.
 - Oszukaliśmy się z królem wzajemnie - zakończył - niby dwaj szarlatani.
 Rozumiesz sama, moje dziecko, Ŝe gdyby mnie śledził, on jeden posiadłby 
tajemnicę skarbu.
 A tylko król moŜe obserwować moje nocne wycieczki.
 Nie wiem, czy sumienie króla, choć mu juŜ trzy ćwierci do śmierci, zdołałoby 
się oprzeć stu trzydziestu tysiącom dukatów.
 Trzeba go wykwitować, wybrać ptaszęta z gniazdka, wysłać cały nasz skarb do 
Gandawy, a ty jedna...
 Korneliusz urwał nagle, waŜąc jakby serce owego władcy, który juŜ w dwudziestym
roku Ŝycia marzył o bratobójstwie.
 Osądziwszy tak Ludwika XI, podniósł się szybko z miejsca, jakby pilno mu było 
uciekać przed niebezpieczeństwem.
 Kiedy się poderwał, siostra jego, zbyt słaba, a moŜe zbyt silna wobec przeŜyć 
tak niespodzianych, padła trupem.
 Mistrz Korneliusz potrząsnął nią gwałtownie, powiadając: - Ani się waŜ teraz 
umierać.
 Będziesz miała na to czas później.
 Oho, to juŜ koniec.
 Stara małpa nie umiała nigdy nic zrobić w porę.
 Zamknął jej oczy i ułoŜył ją na podłodze; ale wtedy wróciły mu wszelkie 
szlachetne i zacne uczucia, utajone na dnie duszy.
 I zapominając niemal o swoim skarbie, wyrzekł z boleścią: - Moja biedna 
towarzyszko, utraciłem więc ciebie, która rozumiałaś mnie tak dobrze.

Strona 29

Balzac Honoriusz - Komedia ludzka 24

 To ty byłaś prawdziwym skarbem.
 Tak, skarbem.
 Z tobą odchodzi ze świata mój spokój i moje uczucia.
 Gdybyś wiedziała, jaki profit przyniosłyby ci jeszcze tylko dwie noce, nie 
umarłabyś na pewno, nie umarłabyś jedynie dlatego, Ŝeby mi sprawić przyjemność, 
moja biedna siostrzyczko!
 Oj, Joanno, sto trzydzieści tysięcy dukatów!
 No, jeśli to nawet cię nie zbudziło...
 to juŜ umarłaś na dobre!
 Usiadł i nie powiedział juŜ nic; ale dwie grube łzy stoczyły mu się po 
zapadłych policzkach; po czym, nawzdychawszy się na róŜne tony, zamknął komnatę 
i poszedł do króla.
 Ludwika XI zaskoczyła boleść, malująca się na mokrych od łez licach starego 
druha.
 - A cóŜ tam znowu ?
 - zagadnął.
 - O, sire, nieszczęścia zawsze chodzą parami.
 Moja siostra umarła.
 Wyprzedziła mnie - dodał wskazując podłogę ruchem mroŜącym krew w Ŝyłach.
 - Dość!
 - uciął Ludwik XI, nie znosił bowiem, jeśli ktoś mówił o śmierci.
 - Czynię cię, panie, moim spadkobiercą.
 Na niczym juŜ mi nie zaleŜy.
 Masz tu moje klucze.
 MoŜesz mnie powiesić, jeśli ci się spodoba, zabierz wszystko, przetrząśnij cały
dom, jest pełen złota.
 Daję ci wszystko...
 - EjŜe, mój kumie - odparł Ludwik XI rozczuliwszy się niemal tym osobliwym 
wyrazem boleści - w jakąś pogodną noc odnajdziemy skarb, a na sam widok tak 
wielkiego bogactwa odzyskasz ochotę do Ŝycia.
 Odwiedzę cię jeszcze w tym tygodniu.
 - Kiedy tylko zechcesz, sire.
 Na te słowa Ludwik XI, zmierzający juŜ ku drzwiom, odwrócił się nagle.
 A wtedy ci dwaj ludzie wymienili spojrzenia, których wyrazu nie odda ani 
pędzel, ani słowo.
 - śegnaj, mój kumie!
 - ozwał się wreszcie Ludwik XI tonem oschłym.
 To rzekłszy naprostował czapkę.
 - Niech Bóg i Najświętsza Panna mają cię, sire, w swojej opiece!
- odpowiedział z pokorą dusigrosz odprowadzając króla.
 Po długoletniej przyjaźni wyrosła między tymi ludźmi bariera pieniądza i 
nieufności, chociaŜ porozumiewali się zawsze przedtem w rzeczach pieniądza i 
nieufności; ale znali się wzajem tak dobrze i jeden drugiego nawykł był 
przenikać tak dalece, Ŝe król musiał odgadnąć z tonu, jakim Korneliusz wyrzekł 
owo nierozwaŜne: "Kiedy tylko zechcesz, sire", odrazę, którą owa wizyta 
przepoiłaby bankiera, podobnie jak w owym królewskim: "śegnaj, mój kumie", 
bankier poznał wypowiedzenie wojny.
 ToteŜ Ludwik XI i jego dusigrosz rozstali się nader zaambarasowani, nie 
wiedząc, jaką przyjdzie obrać im taktykę.
 Monarcha posiadł tajemnicę Brabantczyka, ale Brabantczyk mógł dzięki swoim 
stosunkom zapewnić najpiękniejszy podbój, jakiego kiedykolwiek zdołałby dokonać 
król Francji - podbój włości naleŜących do dynastii burgundzkiej, włości, na 
które mieli podówczas chrapkę wszyscy europejscy królowie i ksiąŜęta.
 MariaŜ sławnej Małgorzaty zaleŜał od jej otoczenia składającego się z 
Gandawczyków i Flamandów.
 Złoto i wpływy Korneliusza byłyby potęŜną podporą w rokowaniach, jakie wszczął 
Desquerdes, generał, któremu Ludwik XI powierzył dowództwo nad wojskami 
stacjonującymi na granicy belgijskiej.
 Dwóch tych lisów nad lisy przypominało więc dwóch pojedynkowiczów, których siły
mógłby zneutralizować tylko przypadek.
 JakoŜ czy od opisanego tu ranka pogorszyło się zdrowie Ludwika XI, czy teŜ 
mistrz Korneliusz przyczynił się, aby Małgorzata Burgundzka zjechała do Francji 
- a stanęła ona rzeczywiście w Amboise w lipcu 1438 roku - i poślubiła delfina, 
któremu wręczyła pierścień zaręczynowy w kaplicy zamkowej, dość, Ŝe król swojego
bankiera nie obłoŜył grzywną ani teŜ nie wszczął przeciw niemu dochodzeń 
sądowych; ale pozostawali wobec siebie na stopie zbrojnej przyjaźni.
 Szczęściem dla dusigrosza po Tours rozeszła się plotka, Ŝe złodziejką była jego
siostra i Ŝe to Tristan dyskretnie ją zgładził.

Strona 30

Balzac Honoriusz - Komedia ludzka 24

 W przeciwnym razie, gdyby poznano całą prawdę, w mieście rozpętałyby się 
rozruchy i zburzono by Dom Diabła, zanim król zdąŜyłby interweniować.
 O ile jednak wszystkie te domniemania historyczne posiadają pewien fundament, 
co się tyczy neutralności, jaką zachowywał Ludwik XI, inaczej rzecz się miała z 
mistrzem Korneliuszem Hoogworstem.
 Kilka dni, które nastąpiły po tym fatalnym poranku, dusigrosz spędził wśród 
ustawicznych zatrudnień.
 Podobny drapieŜnemu zwierzęciu zamkniętemu w klatce, kręcił się po domu, węszył
złoto we wszystkich kątach, badał kaŜdą szparę, ostukiwał mury, upominał się o 
swój skarb u drzew ogrodowych, u fundamentów domu, u dachów na wieŜyczkach, u 
ziemi i nieba.
 Często wystawał godzinami, ogarniając okiem wszystko jednocześnie i 
zapuszczając wzrok w próŜnię.
 Uciekając się do cudownych zjawisk ekstazy mistycznej i do potęgi 
czarnoksięŜników, usiłował przeniknąć przestrzeń albo ziemską powłokę, aby 
dojrzeć swoje skarby.
 Zaprzątała go wciąŜ myśl przygnębiająca, Ŝarła go Ŝądza, która pali trzewia - 
ale najbardziej Ŝarł go odradzający się wciąŜ niepokój zmagań z samym sobą, a 
trawił go od czasu, kiedy jego namiętność do złota obróciła się przeciw samej 
sobie; był to rodzaj nie dokończonego samobójstwa, które zawierało całą boleść 
Ŝycia i całą boleść śmierci.
 Nigdy jeszcze występek nie zwarł się z samym sobą w uścisku bardziej duszącym; 
albowiem skąpiec, który przez nieobaczność zamknie się w podziemnym lochu, gdzie
spoczywa jego złoto, moŜe jak Sardanapal dostąpić radości umierania w sercu 
swoich bogactw.
 Ale Korneliusz, złodziej i okradziony zarazem, nie znał sekretu ani złodzieja, 
ani okradzionego, posiadał swój skarb i nie posiadał go: tortura całkiem nowa, 
nader dziwaczna, lecz nieodmiennie potworna.
 Czasami, tracąc pamięć, pozostawiał otworem swoje drzwi, a wtedy przechodnie 
oglądali tego człowieka, chudego jak szkielet, który siedział w kucki pośrodku 
zapuszczonego ogrodu, siedział nieruchomo, rzucając gapiom spojrzenie szkliste, 
ale przesycone światłem nieznośnym i mroŜącym trwogą.
 Jeśli przypadkiem pokazał się na ulicach Tours, moglibyście go wziąć za 
cudzoziemca; nigdy nie wiedział, gdzie jest, i nigdy nie wiedział, czy świeci 
słońce, czy księŜyc.
 Często pytał przechodniów o drogę myśląc, Ŝe jest w Gandawie, i wciąŜ jakby 
szukał swojego utraconego skarbu.
 Idea najbardziej Ŝywotna i najbardziej skonkretyzowana spośród wszystkich 
ludzkich idei, idea, dzięki której człowiek wyobraŜa sobie samego siebie, 
tworząc na zewnątrz ową istotę czysto fikcyjną, którą nazywamy własnością, ów 
demon moralny wpijał mu co chwila ostre pazury w serce.
 Po czym wśród katuszy wyrastał Lęk ze wszystkimi uczuciami, które słuŜą mu za 
orszak.
 W istocie zaś dwóch ludzi znało jego sekret, ów sekret, którego on sam nie 
znał.
 Ludwik XI albo Coyctier mogli nasłać ludzi, którzy, śledząc jego wędrówki 
nocne, poznaliby ową tajemniczą dlań otchłań, w którą rzucał bogactwa, zalewając
je krwią niewinnych; gdyŜ obok lęków czuwały równieŜ wyrzuty.
 Aby nikt za Ŝycia nie wydarł mu nieznanego skarbu, Korneliusz przez kilka dni 
po katastrofie środkami jak najostrzejszymi usiłował walczyć ze snem; następnie,
dzięki stosunkom handlowym, sprokurował sobie jak najpotęŜniejsze antynarkotyki.
 Straszliwe musiały być jego czuwania; zmagał się samotnie z nocą, ciszą, 
wyrzutami, trwogą, z wszelkimi myślami, które człowiek upersonifikował 
najtrafniej, moŜe instynktownie posłuszny w tym prawdzie moralnej, na którą nie 
istnieją jeszcze dowody materialne.
 W końcu ten człowiek tak potęŜny, to serce zobojętniałe wśród Ŝycia 
politycznego i handlowego, ten geniusz nie znany historii musiał ulec 
potworności tortur, które stworzył sam sobie.
 Zabity kilkoma myślami zjadliwszymi od tych, jakim opierał się aŜ dotąd, 
poderŜnął sobie gardło brzytwą.
 Śmierć ta zbiegła się niemal ze śmiercią Ludwika XI, toteŜ lud zrabował Dom 
Diabła nic nie pozostawiwszy.
 Kilku starców z Turenii utrzymywało, Ŝe pewien restaurator nazwiskiem Bonier 
znalazł skarb dusigrosza i posłuŜył się nim, Ŝeby rozpocząć budowę Chenonceaux, 
zamku cudownego, który, chociaŜ królowie francuscy byli bardzo bogaci, a Diana 
de Poitiers, jak równieŜ jej rywalka, Katarzyna Medycejska, miały w budowlach 
wielkie upodobanie, do dziś pozostał nie wykończony.
 Szczęściem dla Marii de Sassenages, pan de Saint-Vallier umarł, jak wiadomo, na

Strona 31

Balzac Honoriusz - Komedia ludzka 24

swoim ambasadorstwie.
 Lecz nie wygasł ów ród.
 Hrabina po wyjeździe hrabiego powiła syna, który w historii francuskiej wsławił
się pod rządami Franciszka I.
 Został ocalony przez swoją córkę, słynną Dianę de Poitiers, z nielegalnego łoŜa
prawnuczkę Ludwika XI, która została nielegalną małŜonką, najukochańszą metresą 
Henryka II; bękarctwo bowiem i miłość były w tym szlachetnym rodzie dziedziczne!
 Na zamku Sache, listopad-grudzień 1831.
 
 
 ELIKSIR śYCIA.
 PrzełoŜył JULIAN ROGOZINSKI.
 
 
 DO CZYTELNIKA.

 Na początku kariery literackiej autora pewien przyjaciel, dziś juŜ od dawna 
nieŜyjący, podsunął mu temat niniejszego Studium, który to motyw autor odnalazł 
później w zbiorze wydanym na początku bieŜącego stulecia, i wedle jego 
przypuszczeń jest to fantazja, którą zawdzięczamy Hoffmannowi z Berlina, 
ogłoszona w jakimś niemieckim kalendarzu, a na skutek przeoczenia edytorów do 
zbiorowych dzieł owego pisarza nie włączona.
 * Ernst Theodor Amadeus Hoffmann (1776—1822) — przedstawiciel romantyzmu 
niemieckiego, pisarz, malarz i muzyk, autor m.in. „Opowieści fantastycznych".
W "Komedii ludzkiej" od tylu pomysłów się roi, Ŝe autor moŜe przyznać się do 
niewinnego zapoŜyczenia; naśladując zacnego pana La Fontaine, potraktował je 
zresztą na własny sposób, nie wiedząc, jaki powyŜszej historii kształt niegdyś 
nadano.
 * August Heinrich Lafontaine (1758—1831) — pisarz niemiecki, autor 
sentymentalnych powieści z Ŝycia mieszczańskiego.
Nie jest to jeden z owych fartów, modnych w 1830 roku, okresie, kiedy kaŜdy z 
autorów okropnościami straszył, aby sprawić przyjemność młodym pannom.
 Jeśli zastanowicie się nad problemem don Juana, eleganckiego ojcobójcy, 
spróbujcie odgadnąć, jak zachowaliby się w identycznych prawie okolicznościach 
uczciwi ludzie, którzy w dziewiętnastym wieku czerpią zasoby z doŜywotniej 
renty, ci, którzy opierają swą przyszłość na czyjejś chorobie albo wynajmują dom
starej kobiecie na resztę jej dni.
 Czy wskrzesiliby dobroczyńców, po których mają otrzymać spadek ?
 Chciałbym, aŜeby zaprzysięŜeni wagmistrze ludzkiego sumienia orzekli, jak 
daleko sięga podobieństwo między don Juanem a ojcami rodzin, którzy obmyślają 
małŜeństwa swoich dzieci, biorąc pod uwagę widoki na spadek.
 Azali społeczność ludzka, idąca, jeśli wierzyć kilku filozofom, drogą postępu, 
ocenia sztukę czekania na śmierć bliźniego jako jeden krok naprzód w kierunku 
dobra ?
 Umiejętność ta stworzyła róŜnorakie a szacowne fachy, dzięki którym Ŝyjemy z 
cudzej śmierci.
 Istnieją osoby stałe liczące na czyjś zgon, które wysiadują nieboszczyka niby 
kwoka kurczęta, kucają kaŜdego poranka nad trupem, a wieczorem czynią sobie zeń 
poduszkę; to zastępcy biskupów, kardynałowie, urzędnicy nadetatowi, ludzie 
ubezpieczeni systemem tontyny etc.
 Przydajcie do nich obywateli o wraŜliwej duszy, pragnących nabyć realność, a 
nie rozporządzających odpowiednimi środkami, ludzi zacnych raczej, którzy jednak
obliczają logicznie i na zimno, jak długo siedemdziesięcioletnia teściowa lub 
osiemdziesięcioletni ojciec wyŜyć jeszcze zdołają, ludzi, co mówią: "Zanim 
upłyną trzy lata, dostanę oczywiście spadek, a wtedy"...
 Bardziej brzydzimy się szpiegiem niŜli mordercą.
 Morderca uległ moŜe odruchowi szaleństwa, okazuje niekiedy skruchę, 
szlachetnieje.
 Ale szpieg jest zawsze szpiegiem ; jest szpiegiem w łóŜku, przy stole, na 
spacerze, w dzień i w nocy; jest obrzydliwy o kaŜdej porze dnia.
 KimŜe byłby morderca o szkaradnej naturze szpiega?
 A czyŜ nie dostrzegliście w łonie społeczeństwa tłumu ludzi przywiedzionych 
naszymi obyczajami i moralnością do ustawicznego myślenia o śmierci bliskich, do
poŜądania owej śmierci!
 Medytują nad ceną trumny, targując się o kaszmir dla swoich małŜonek, wchodząc 
na stopnie teatrów, wybierając się na spektakl do teatru Bouffons, marząc o 
kupnie powozu.
 Mordują w momencie, kiedy najdroŜsze stworzenia, urzekające niewinnością, 

Strona 32

Balzac Honoriusz - Komedia ludzka 24

nadstawiają im wieczorem dziecięcego czoła do pocałunku, mówiąc: "Dobranoc, 
papciu"!
 Widzą o kaŜdej godzinie oczy, które zamknąć by chcieli, a te oczy otwierają się
co rano do słońca, jak w niniejszym studium oczy Bekidera.
 Bóg jeden zna liczbę ojcobójstw, które oni w myśli popełniają!
 Wyobraźcie sobie człowieka, co zobowiązał się wypłacać tysiąc dukatów 
doŜywotniej renty jakiejś staruszce: oboje mieszkają na wsi, przedzieleni 
strumieniem, ale nawzajem dość sobie obcy, Ŝeby nienawidzić się serdecznie, nie 
uchybiając jednocześnie takim ludzkim konwenansom, jakie nakładają maskę na 
twarze dwóch braci, z których jeden wyŜmie majorat, a drugi legitymę.
 Cała cywilizacja europejska opiera się na SCHEDZIE, prawo spadkowe jest jej 
osią i szaleniec tylko usiłowałby je znieść; moŜna by jednak, tak samo jak w 
maszynach będących dumą naszego stulecia, udoskonalić to najwaŜniejsze koło!
 Autor zachował tę starą formułę "Do czytelnika" w dziele, któremu usiłuje nadać
wszelki kształt literacki, z tego tylko względu, aby móc umieścić komentarz 
tyczący kilku studiów, osobliwie zaś powyŜszego.
 KaŜdy z jego utworów opiera się na mniej lub więcej nowych pomysłach, których 
wyraz autorowi poŜytecznym się wydaje.
 Autor moŜe przyznać pierwszeństwo pewnym formom i myślom, które do dziedziny 
literackiej przeszedłszy stały sie pospolitymi.
 Daty pierwszego opublikowania kaŜdego studium nie powinny być obojętne 
czytelnikowi, który ową pracę sprawiedliwie ocenić zechce.
 Lektura zjednuje nam nieznanych przyjaciół, a czytelnik to przyjaciel nie lada!
 Mamy znajomych przyjaciół, którzy nie czytują nas wcale !
 Autor mniema, Ŝe spłacił swój dług dedykując ten utwór DIIS IGNOTIS.
 *  Diis  ignotis (łacińskie) — bogom nieznanym.

 
 Działo się to zimowego wieczoru w jednym z przepysznych pałaców Ferrary.
 Don Juan Belvidero podejmował lukullusową ucztą pewnego księcia z familii 
dEste.
 Biesiada taka naleŜała podówczas do cudownych spektakli, które tylko dzięki 
królewskim bogactwom albo potędze magnata urządzać było moŜna.
 Przy stole, jarzącym się od wonnych świec, siedem wesołych kobiet rozwodziło 
ucieszne i miłe dyskursa, a tłem w tym obrazie były arcydzieła sztuki, których 
biały marmur, odcinając się od ścian pokrytych czerwonym stiukiem, kontrastował 
z kosztownymi tureckimi dywanami.
 Odziane w atłas, lśniące od złota, obsypane klejnotami, których blask zanikał 
wobec ich oczu, rozprawiały o namiętnościach gwałtownych, ale i tak róŜnorakich,
jak rozmaite były typy urody owych dam.
 Natomiast myśli ich i słowa były podobne; wyraz twarzy, spojrzenie, gesty lub 
akcent słuŜyły tym rozmowom za komentarz - rozpustny, lubieŜny, melancholijny 
albo drwiący.
 Jedna zdawała się mówić: "Moja piękność umie zagrzewać wyziębłe serca starców".
 Druga: "Lubię, wylegując się na poduszkach, upajać się myślą o tych, którzy 
mnie wielbią".
 Trzecia, nowiejuszka będąca na takich zabawach, chciała się rumienić: - W głębi
mojego serca tają się wyrzuty!
- powiadała.
 - Jestem katoliczką, boję się piekła.
 Ale tak cię kocham, tak mocno i czule, Ŝe dla ciebie wieczności wyrzec się 
mogę.
 Czwarta, wychylając kielich wina z Chios, zawołała: - Wiwat uciechy!
 O kaŜdym świtaniu rozpoczynam nowe Ŝycie!
 Niepomna na przeszłość, pijana jeszcze wczorajszą rozpustą, co wieczór słodycz 
szczęścia do dna wypijam.
 Egzystencję moją miłość wypełnia.
 Kobieta siedząca obok Belvidera ogarniała go rozpłomienionym spojrzeniem.
 Milczała.
 "Bravi na prośbę zdradzonej kobiety zabijają niewiernego kochanka, ale ja bym 
się do nich nie zwróciła"!
 * Bravi (włoskie) — najemni mordercy.
 Potem roześmiała się; ale jej ręka nerwowa i nieopanowana gniotła złote 
puzderko, przecudnie rzeźbione.
 - A kiedyŜ to zostaniesz wielkim księciem?
 - ozwała się szósta do pana dEste; błysnęła zębami niby drapieŜne zwierzę, a 
oko jej zaszło mgłą bachicznego szału.
 - A kiedyŜ to umrze twój ojciec?

Strona 33

Balzac Honoriusz - Komedia ludzka 24

 - spytała siódma śmiejąc się w głos i ruchem pełnym upajającej swawoli rzuciła 
bukiet don Juanowi.
 Była niewinną dziewczyną, przywykłą Ŝartować z tego, co najświętsze.
 - Ach!
 nie mówcie mi o tym - zniecierpliwił się młody i piękny don Juan Belvidero.
 Jeden jest ojciec przedwieczny na świecie i nieszczęście chciało, Ŝe to mnie 
się on trafił.
 Wszyscy krzyknęli, grozą zdjęci: siedem kurtyzan z Ferrary, przyjaciele don 
Juana, a nawet ksiąŜę.
 W dwieście lat później, i to pod rządami Ludwika XV, taki koncept rozśmieszyłby
wykwintną kompanię.
 A moŜe na początku orgii umysły zbyt wiele jeszcze przytomności zachowały?
 Mimo ognia świec, krzyków namiętności, lśnienia złotej i srebrnej zastawy, 
oparów wina, mimo widoku najbardziej zachwycających kobiet, istniała moŜe 
jeszcze na dnie tych serc odrobina owego wstydu wobec boskich i ludzkich spraw, 
wstydu, który walczy, dopóki orgia nie zatopi go pod ostatnimi falami musującego
wina.
 Ale kwiaty były juŜ pogniecione, oczy zasnuwało ogłupienie, a pijaństwo 
sięgnęło, jak powiada Rabelais, aŜ do pięt.
 W owym momencie, kiedy zapanowała cisza, drzwi się otwarły, a Bóg, który dał 
znać o sobie na uczcie Baltazara, ukazał się teraz pod postacią starego sługi o 
siwych włosach, drŜącym ciele i zmarszczonych brwiach: wszedł zasmucony, potępił
spojrzeniem wieńce, puchary ze złoconego srebra, piramidy owoców, wspaniałość 
bankietu, twarze, szkarłatem zdziwienia oblane, i kolory poduszek wymiętych 
białymi ramionami kobiet; na koniec spowił tę rozpustną zabawę kirem, wymawiając
głucho ponure słowa: - Panie, twój ojciec kona.
 Don Juan powstał i uczynił gest, który moŜna by wyrazić zdaniem: "Wybaczcie, 
mili goście, ale to nie co dzień się zdarza".
 Śmierć ojca nieraz juŜ zaskoczyła młodych ludzi wśród splendorów Ŝycia i 
szaleństw orgii.
 Śmierć jest równie nieobliczalna w swoich kaprysach, jak kurtyzana w sympatiach
i antypatiach swoich; ale jest od kurtyzany wierniejsza, albowiem nie zawiodła 
jeszcze nikogo.
 Kiedy don Juan, zamknąwszy drzwi sali, kroczył równie długą, jak zimną i ciemną
galerią, usiłował przybrać teatralną pozę: pamiętając o roli syna, odrzucił 
wesołość razem z serwetką.
 Noc była czarna.
 Milczący sługa, który młodzieńca do komnaty umierającego prowadził, lichym 
kagankiem oświecał drogę, a dzięki temu Śmierć, wspomagana przez zimno, ciszę, 
ciemności, a moŜe i przez reakcję na oszołomienie winem, zdołała przemycić do 
duszy tego hulaki jakąś myśl powaŜniejszą: zastanowił się nad swoim Ŝyciem i jął
dumać, niczym ktoś udający się na proces do trybunału.
 Bartolommeo Behridero, ojciec don Juana, był dziewięćdziesięcioletnim starcem, 
który większą część Ŝycia strawił na spekulacjach handlowych.
 PodróŜując często po magicznych krainach Wschodu, zgromadził olbrzymie bogactwa
i wiadomości szacowniejsze, jak powiadał, niŜ diamenty i złoto, o które wtedy 
nie troszczył się wcale.
 "Wolę ząb od rubina, a władzę od wiedzy" - zwykł mawiać z uśmiechem.
 Ów dobry ojciec lubił, kiedy don Juan rozprawiał przy nim o wybrykach młodości,
i odzywał się drwiąco, dając synowi złoto: "Moje drogie dziecię, masz popełniać 
tylko takie głupstwa, które cię zabawią".
 Był jedynym starcem, który, patrząc na młodzieńca, doznawał ukontentowania: 
miłość ojcowska, w tak świetne zapatrzona Ŝycie, pozwalała Bartolommeowi 
zapominać o sędziwym wieku.
 Oszukiwał sam siebie.
 W sześćdziesiątym roku Ŝycia Belvidero zakochał się w aniele słodyczy i urody.
 Don Juan był jedynym owocem tej spóźnionej a krótkotrwałej miłości.
 Od piętnastu lat poczciwiec opłakiwał swoją najdroŜszą Juanę.
 W owej boleści liczni słudzy i syn dopatrywali się przyczyny osobliwych 
nawyków, którym hołdował starzec.
 Schroniwszy się w najbardziej niewygodnym skrzydle pałacu, Bartolommeo 
pokazywał się rzadko, a syn tylko za specjalnym zezwoleniem mógł wchodzić do 
apartamentów ojca.
 Kiedy ów dobrowolny pustelnik przechadzał się po swym pałacu albo po ulicach 
Ferrary, wydawał się szukać czegoś; kroczył pogrąŜony w zadumie, niezdecydowany,
obcy światu, jak człowiek zmagający się z myślą albo wspomnieniem.
 Młodzieniec urządzał wspaniałe zabawy, pałac rozbrzmiewał okrzykami jego 
radości, konie parskały na dziedzińcach, na schodach kłócili się paziowie grając

Strona 34

Balzac Honoriusz - Komedia ludzka 24

w kości, a Bartolommeo jadał co dzień siedem uncji chleba, który popijał wodą.
 Prosił czasem o trochę drobiu, ale tylko po to, Ŝeby raczyć kośćmi czarnego 
pudla, wiernego towarzysza.
 Nie skarŜył się nigdy na hałasy.
 Jeśli chorował, a dźwięk rogu i szczekanie psów sen mu przerwały, powiadał bez 
gniewu: "A, to wraca don Juan"!
 Nikt nie widział na tym świecie równie ustępliwego i wyrozumiałego ojca; toteŜ 
młody Belvidero przywykł obchodzić się ze starym bezceremonialnie i odznaczał 
się wszystkimi wadami rozpieszczonych dzieci; odnosił się do Bartolommea tak, 
jak kapryśna ladacznica traktuje starego galanta: za swe impertynencje wypłacał 
uśmiechem, sprzedawał dobry humor i pozwalał się kochać.
 Odtwarzając teraz w myśli obraz młodych lat, don Juan spostrzegł, Ŝe trudno 
byłoby znaleźć jakąkolwiek skazę na dobroci ojca.
 Sumienie odezwało się na dnie serca i, posłyszawszy ów zresztą słaby głos, 
młodzieniec, przechodzący w tym momencie przez galerię, uczuł, Ŝe gotów jest 
niemal wybaczyć rodzicowi tak długie Ŝycie.
 Powracał do sentymentów miłości synowskiej, niby złodziej, który staje się 
człowiekiem uczciwym, gdyŜ wkrótce pocznie korzystać z godziwie skradzionego 
miliona.
 Po chwili minął wysokie i zimne sale, z których składały się ojcowskie 
apartamenty.
 Wstrząsnął nim dreszcz, gdyŜ atmosfera była tu przesycona wilgocią, nabrał w 
płuca gęstego powietrza, zakrztusił się stęchlizną buchającą ze starych 
gobelinów i zakurzonych szaf, wszedł do staroświeckiej komnaty ojca i zatrzymał 
się obok prawie wygasłego kominka, przed cuchnącym szkaradnie łoŜem.
 Lampa, na gotyckim stole umieszczona, rzucała chybotliwe światło, rozlewające 
się to silniej, to słabiej po łoŜu, a wskutek tego co moment odmieniające wygląd
twarzy starca.
 Zimny wiatr gwizdał w szparach nie domkniętych okien; śnieg z suchym szelestem 
chłostał witraŜe.
 Ów obraz kontrastował tak przejmująco z obrazem uczty, Ŝe don Juan nie zdołał 
opanować drŜenia.
 A potem wstrząsnął nim lodowaty dreszcz, w tej bowiem chwili, kiedy zbliŜał się
do wezgłowia, dość gwałtowny strumień światła, podmuchem wiatru wywołany, 
ogarnął głowę ojca: rysy ulegały juŜ zmianom, skóra, przylepiona mocno do kości,
nabrała zielonawych odcieni, które biel poduszki jeszcze okropniejszymi czyniła;
z ust na pół otwartych, wykrzywionych bólem i bezzębnych, dobywały się jeszcze 
westchnienia, pełne ponurej energii, wzmacnianej wyciem śnieŜycy.
 A mimo tych objawów rozkładu głowa starca przytłaczała charakterem o 
niewiarygodnej potędze.
 Pod tą czaszką wielki duch zmagał się ze śmiercią.
 Oczy, zapadłe na skutek choroby, patrzyły w jeden punkt z osobliwym uporem.
 Zdawało się, Ŝe Bartolommeo starał się zabić owym gasnącym spojrzeniem 
nieprzyjaciela, który czyhał u stóp łoŜa.
 Uparte i zimne spojrzenie tym mocniej przeraŜało, Ŝe głowa zachowała 
nieruchomość na podobieństwo czaszki zdobiącej stół lekarza.
 Wygląd modelujących się pod prześcieradłem członków świadczył, Ŝe ciało starca 
juŜ w tę samą zapadło drętwotę.
 Wszystko umarło prócz oczu.
 GdyŜ i bełkot starca przypominał juŜ urywane dźwięki mechanicznej zabawki.
 Don Juana zdjęło uczucie mające w sobie coś ze wstydu: staje przed łoŜem 
konającego ojca ustrojony kwiatami od kurtyzany, przynosząc zapachy uczty i 
wonie wina.
 - Bawiłeś się!
 - zawołał starzec widząc Juana.
 W tymŜe momencie lekki i czysty głos śpiewaczki, który zachwycał biesiadników, 
wzmocniony akompaniamentem wioli, zapanował nad chrapliwym wyciem huraganu i 
rozbrzmiał w tej Ŝałobnej komnacie.
 Okrutne było to potwierdzenie i don Juan wolałby go nie usłyszeć.
 Bartolommeo powiedział: - Nie mam do ciebie Ŝalu, moje dziecko.
 Te jakŜe łagodne słowa dźgnęły don Juana w serce, nie wybaczył ojcu dotkliwej 
dobroci.
 - Okropny to dla mnie wyrzut, drogi ojcze!
 - rzekł obłudnie.
 - Biedny Juanino - podjął umierający, a głos jego dźwięczał głucho.
 - Byłem zawsze taki pobłaŜliwy dla ciebie, Ŝe chyba nie Ŝyczysz sobie mojej 
śmierci?
 - Och - zawołał don Juan - gdybyŜ to było moŜliwe przywrócić ci Ŝycie, ojcze, 

Strona 35

Balzac Honoriusz - Komedia ludzka 24

oddałbym część Ŝycia mojego!
 ("Takiego oświadczenia złoŜyć nie zaszkodzi - pomyślał hulaka - równie dobrze 
mógłbym ofiarować cały świat kochance")!
 - Ledwie dokończył tej myśli, kiedy stary pudel zaszczekał.
 Don Juan zadrŜał na głos mądrego zwierzęcia, w mniemaniu, Ŝe pies go zrozumiał.
 - Wiedziałem doskonale, mój synu, Ŝe mogę liczyć na ciebie - ozwał się 
umierający.
 - Będę Ŝył.
 Ukontentuję cię, Juanie.
 Będę Ŝył, nie odebrawszy ci ani jednego z owych dni, które naleŜą do ciebie.
 "Majaczy" - pomyślał don Juan.
 A potem rzekł głośno: - Oczywiście, drogi ojczulku, będziesz Ŝył tak samo jak 
ja, gdyŜ twój obraz na zawsze pozostanie w moim sercu.
 - Nie chodzi o takie Ŝycie - odparł starzec zbierając siły, aby unieść się na 
poduszkach: nurtowało w nim teraz jedno z owych podejrzeń, które tylko u 
wezgłowia konających się rodzą.
 - Słuchaj, mój synu - podjął głosem na skutek owego szamotania osłabłym - nie 
mam ochoty umierać, tak samo jak ty nie chciałbyś się wyrzec kochanek, wina, 
koni, sokołów, psów i złota.
 "No chyba"!
 - pomyślał znowu syn i klękając ucałował strupiałą juŜ dłoń Bartolommea.
 - Ale - oznajmił głośno - trzeba, mój ojcze, najdroŜszy ojcze, poddać się woli 
boŜej.
 - Bóg...
 to ja - odburknął starzec.
 - Nie bluźnij!
 - wykrzyknął młodzieniec widząc groźny wyraz, jaki przybrała twarz ojca.
- Wystrzegaj się bluźnierstw!
 Przyjąłeś Ostatnie Namaszczenie, a ja byłbym niepocieszony, gdybym cię zobaczył
umierającego w grzechu!
 - Chcesz mnie wysłuchać?
 - spytał Bartolommeo szczękając zębami.
 Don Juan umilkł.
 Zapanowała okropna cisza.
 Poprzez wycie wichury pomieszanej ze śniegiem przeniknęły znowu akordy wioli, 
słabe jak rodzący się dzień.
 Konający uśmiechnął się.
 - Dziękuję ci, Ŝeś sprosił śpiewaczki i przywołał muzykantów!
 Uczta, młode i piękne kobiety o mlecznej płci i czarnych włosach!
 Wszystkie uciechy Ŝycia!
 RozkaŜ im zostać - ja się odrodzę!
 - Majaczenia sięgnęły szczytu - rzekł don Juan.
 - Odkryłem lek, dzięki któremu zmartwychwstanę.
 Słuchaj!
 Znajdziesz go w szufladzie tego stołu.
 Otworzysz ją, nacisnąwszy spręŜynę ukrytą pod rzeźbionym gryfem.
 - JuŜ otwarłem, ojcze.
 - Dobrze.
 Weź teraz flakonik z górskiego kryształu.
 - Mam go.
 - Strawiłem dwadzieścia lat na...
 - W tym momencie starzec uczuł, Ŝe koniec się zbliŜa; zebrał przeto całą 
energię, by powiedzieć:- Jak tylko wydam ostatnie tchnienie, natrzesz mnie 
całego tą wodą, a zmartwychwstanę.
 - Mało tego likworu - zauwaŜył młodzieniec.
 Bartolommeo nie mógł juŜ mówić, ale widział i słyszał jeszcze; gdy padły te 
słowa, głowa starca obróciła się z przeraŜającą szybkością w stronę don Juana, 
szyja skręciła się jak u marmurowego posągu, któremu pomysł rzeźbiarza kazał 
spoglądać w bok, a oczy zastygły w ohydnym bezruchu.
 Umarł, umarł straciwszy swoją jedyną, ostatnią iluzję.
 Szukał schronienia w synowskim sercu, a znalazł grób ziejący okropniejszą 
pustką niźli groby, jakie ludzie kopią pospolicie dla swoich umarłych.
 Groza rozczochrała mu włosy, a wysadzone oczy mówiły jeszcze.
 Był to ojciec odwalający z wściekłością grobową płytę, aby domagać się zemsty u
Boga!
 - Ho!
 ho!
 Dziadyga przestał juŜ zipać!

Strona 36

Balzac Honoriusz - Komedia ludzka 24

 - stwierdził don Juan.
 Spieszno mu było obejrzeć tajemniczy flakonik w świetle lampy - podobnie 
zachowuje się pijak zaglądający na dno butelki pod koniec obiadu - nie dostrzegł
więc, Ŝe oczy ojca bielmem się osnuły.
 Pies rozdziawiwszy pysk wpatrywał się na przemian to w zmarłego pana, to w 
eliksir, tak samo jak i don Juan, który bądź na nieboszczyka, bądź na fiolkę 
spozierał.
 Płomień lampy chybotał.
 Panowała głęboka cisza, umilkła wiola.
 Belvidero zadygotał ze strachu, wydało mu się bowiem, Ŝe ciało ojca drgnęło.
 Onieśmielony zmartwiałym, ale oskarŜycielskim wyrazem oczu, zamknął te oczy 
tak, jakby w jesienną noc przymocował okiennicę szarpaną wiatrem.
 Stał nieruchomo, zagubiony w świecie myśli.
 Nagle w tę ciszę wdarł się ostry zgrzyt, skrzypienie zardzewiałej spręŜyny.
 PrzeraŜony don Juan o mało nie upuścił flakonu.
 Pot, zimniejszy niŜ ostrze sztyletu, zrosił mu ciało.
 Kogut z malowanego drzewa wyskoczył na daszek zegara i zapiał trzy razy.
 Był to jeden z owych dowcipnych mechanizmów, które budziły niegdyś uczonych o 
tej godzinie, kiedy rozpocząć naleŜało pracę.
 Świt zaróŜowił juŜ okna.
 Don Juan przetrwał w zadumie dziesięć godzin.
 Stary zegar wierniejszy był panu niŜ syn, który nie kwapił się ze spełnieniem 
obowiązków.
 Ów mechanizm składał się z drzewa, dźwigni, drutów i kółek, a on przecieŜ miał 
inny mechanizm, właściwy ludziom, zwany sercem.
 Bojąc się utraty cennego likworu, sceptyczny don Juan włoŜył flakonik na dawne 
miejsce, do szuflady gotyckiego stołu.
 W owym uroczystym momencie posłyszał z galerii przygłuszone hałasy i szmery: 
był to gwar pomieszanych rozmów, tłumione śmiechy, lekkie stąpanie, szelest 
jedwabiu - taką osobliwą "ciszę" zachowuje wesoła kompania, kiedy usiłuje się 
skupić.
 Drzwi się otwarły, ksiąŜę, przyjaciele don Juana, siedem kurtyzan i śpiewaczki,
wszyscy zjawili się razem, a w ich ubiorze i postawie panował ów dziwaczny 
nieład, jaki dostrzegamy wśród tancerek zaskoczonych światłem dnia, które walczy
z blednącymi ogniami świec.
 Przybyli, Ŝeby, jak obyczaj nakazuje, pocieszyć młodego spadkobiercę.
 - Ho, ho, zdaje się, Ŝe nasz biedny don Juan serio tę śmierć potraktował - 
szepnął ksiąŜę do ucha Brambilli.
 - Bo jego ojciec był wielce poczciwym człowiekiem - odpowiedziała.
 Nocne medytacje zostawiły tak głęboki ślad na obliczu don Juana, Ŝe rozbawiona 
czereda spowaŜniała i umilkła.
 MęŜczyźni zastygli w bezruchu.
 Kobiety, których wargi były wysuszone winem, a policzki nosiły ślady 
pocałunków, uklękły i jęły się modlić.
 Don Juan nie zdołał opanować drŜenia, widząc, jak ta wspaniałość, wesele, 
uśmiech, śpiewy, młodość, słowem: uosobione piękno Ŝycia - korzyło się w obliczu
śmierci.
 Ale w uroczych Włoszech rozpusta i religia tworzyły naonczas tak dobraną parę, 
Ŝe religia była rozpustą, a rozpusta religią!
 KsiąŜę uścisnął serdecznie dłoń don Juana; a potem wszystkie te twarze ustroiły
się w ten sam wyraz na pół smutny i na pół obojętny, zniknęły koszmary i sala 
opustoszała.
 Był to właśnie obraz Ŝycia!
 Na schodach ksiąŜę powiedział do Rivabarelli: - No i cóŜ!
 Kto by się tego spodziewał po don Juanie!
 Nic niby nie szanował, a było to fanfaronadą: kochał ojca!
 - Postrzegłeś, ksiąŜę, tego czarnego psa?
 - spytała Brambilla.
 - AleŜ on teraz jest bogaty!...
 - westchnęła Bianca Cavatolino.
 - Wielkie rzeczy!
 - zawołała dumna Varonese, ta, która zgniotła puzderko.
 - Co ty pleciesz!
 - obruszył się ksiąŜę.
 - Ze swoimi dukatami jest takim samym księciem jak ja.
 Kołysany wielką mnogością myśli, don Juan nie wiedział zrazu, co uczynić 
wypada.
 Obejrzawszy skarb - swoją schedę po rodzicu, wrócił wieczorem do komnaty 

Strona 37

Balzac Honoriusz - Komedia ludzka 24

nieboszczyka, z duszą potwornym egoizmem nabrzmiałą.
 Zastał w apartamentach zmarłego całą słuŜbę, przygotowującą i zdobiącą 
wspaniały katafalk, na którym miało być wystawione wśród świateł, kiru i kwiatów
ciało wielmoŜnego pana.
 Widowisko w Ferrarze ulubione, na które zbiega się całe miasto.
 Don Juan dał znak i słuŜba przerwała pracę, zdumiona i przeraŜona.
 - Zostawcie mnie tu samego - powiedział głosem, co raził sztucznością.
 - Wrócicie, kiedy ja wyjdę.
 Gdy kroki starego lokaja, który wyszedł ostatni, umilkły prawie na kamiennej 
posadzce, don Juan zatrzasnął drzwi i pewien samotności wykrzyknął: - 
Spróbujemy!
 Ciało Bartolommea leŜało na długim stole.
 Pragnąc zaoszczędzić oczom widoku ohydnego trupa, który zgrzybiałą a szkaradną 
chudością przypominał szkielet, cyrulicy zatrudnieni przy balsamowaniu spowili 
go prześcieradłem tak, Ŝe tylko głowa wystawała.
 Nieboszczyk, podobny do mumii, spoczywał pośrodku sali, a prześcieradło, 
miękkie z natury swojej, modelowało jego kształty, co prawda nie dokładnie, ale 
ukazując sztywność, ostrość i cienkość piszczeli.
 Twarz poznaczyły juŜ fioletowe cętki, świadczące, Ŝe balsamowanie jak 
najprędzej skończyć trzeba.
 Don Juan, lubo w sceptycyzm uzbrojony, zadrŜał otwierając kryształowy flakon.
 Kiedy pochylił się nad głową, zawahał się chwilę, taki okropny przejął go 
dreszcz.
 Ale naszego młodzieńca wcześnie juŜ i umiejętnie zepsuły obyczaje rozwiązłego 
dworu; myśl godna księcia Urbino dodała mu odwagi, którą podsyciło jeszcze 
gorące uczucie ciekawości, i zdawać by się mogło, Ŝe to demon podszepnął słowa, 
co w sercu Juana teraz rozbrzmiały: ZwilŜ oko!
 Wziął więc lniany płatek i kapnąwszy nań z nieopisanym skąpstwem cennego 
likworu, przeciągnął delikatnie po prawej powiece trupa.
 Oko się otworzyło.
 - Ach!
 Ach!
 -zdumiał się don Juan ściskając flakon w dłoni; człowiek śniący, Ŝe wisi nad 
przepaścią, podobnie czepia się jedynej gałęzi.
 Zobaczył oko pełne Ŝycia, oko dziecka w głowie trupa, światło migotało w 
odmłodzonej tęczówce; osłonięte pięknymi czarnymi rzęsami, błyszczało niby jedno
z owych przedziwnych świateł, które dostrzega podróŜny wędrujący pustymi polami 
w zimowy wieczór.
 To płonące oko chciało jakby rzucić się na don Juana, myślało, oskarŜało, 
skazywało, groziło, osądzało, mówiło, krzyczało, gryzło.
 WyraŜało najczulsze prośby, królewski gniew, miłość dziewczyny błagającej katów
o litość, a wreszcie pojawiło się wszechwiedzące spojrzenie, jakim obrzuca 
innych ludzi człowiek wstępujący na ostatni stopień szafotu.
 Z tej cząstki Ŝycia tyle Ŝycia buchało, Ŝe don Juan odskoczył przeraŜony i jął 
krąŜyć po pokoju, nie śmiejąc spojrzeć na to oko, a widział je wszędzie, na 
posadzce i gobelinach.
 Komnata była usiana punktami tryskającymi ogniem, Ŝyciem, inteligencją.
 Wszędzie błyszczały oczy, prześladowały go niby sfora psów gończych.
 - śyłby jeszcze drugie sto lat!
 - wykrzyknął mimo woli w momencie, kiedy, diabelskim wpływem do ojca 
przyciągnięty, zawisł wzrokiem na tej jarzącej się iskrze.
 Nagle ta rozumna powieka zamknęła się szybko i otwarła, niby powieka kobiety 
wyraŜającej zgodę.
 Don Juana zdjęłaby nie mniejsza trwoga, gdyby usłyszał głos wołający: "Tak"!
 "Co robić"?
 - pomyślał.
 Zebrawszy się na odwagę, spróbował zamknąć tę białą powiekę.
 Daremne to były usiłowania.
 "Wyłupić je?
 AleŜ moŜe byłoby to ojcobójstwem"?
 - zadał sobie pytanie.
 - Tak - odpowiedziało oko mrugnięciem pełnym zadziwiającej ironii.
 - Ha!
 - wykrzyknął don Juan.
 - Kryją się w tym jakieś czary.
 - ZbliŜył rękę do oka, aby je zmiaŜdŜyć.
 Wielka łza spłynęła po zapadniętych policzkach trupa i spadła na dłoń 
Belvidera.

Strona 38

Balzac Honoriusz - Komedia ludzka 24

 - Piekąca łza!...
 - zawołał siadając.
 Wyczerpała go ta walka, jakby nowy Jakub zmagał się z aniołem.
 * Jakub, patriarcha biblijny, syn Izaaka, stoczył nad rzeką Jabbok walkę z  
aniołem i otrzymał od Boga imię Izrael.
 Na koniec wstał powiadając sobie: "Byle tylko nie było krwi"!
 A potem zebrawszy tyle sił, ile trzeba tchórzowi, rozmiaŜdŜył to oko wgniatając
je szmatą, ale nie patrząc na nie.
 Rozległo się nieoczekiwane i jakŜe okropne skomlenie: stary pudel zdychał wyjąc
Ŝałośnie.
 "CzyŜby znał tajemnicę"?
 - pomyślał don Juan spoglądając na wierne zwierzę.
 Don Juan Belvidero zyskał opinię dobrego syna.
 Wzniósł na grobie ojca pomnik z białego marmuru, a rzeźby polecił wykonać 
najznakomitszym artystom epoki.
 Odetchnął pełną piersią dopiero tego dnia, kiedy posąg, wyobraŜający ojca na 
klęczkach przed uosobieniem Religii, przypieczętował olbrzymim cięŜarem ten dół,
gdzie nasz bohater pogrzebał jedyny wyrzut, który w momentach fizycznego 
znuŜenia mógłby jego serce zaniepokoić.
 Zliczywszy nieprzebrane bogactwa po starym orientaliście pozostałe, don Juan 
nauczył się skąpstwa: musiał przecieŜ wyposaŜyć pieniędzmi dwa ludzkie Ŝycia.
 Jego sondujący wzrok sięgnął aŜ do podstaw istnienia społeczeństw, a tym 
łacniej mógł ogarnąć świat, Ŝe widział go przez ciemności grobu.
 Zanalizował ludzi i rzeczy, aby raz na zawsze skończyć z przeszłością, którą 
reprezentuje historia; z teraźniejszością wyobraŜaną przez prawo; z 
przyszłością, którą religie odsłaniają.
 Wziął ducha i materię, rzucił je do wspólnego tygla, nie wytopił nic i wtedy 
stał się DON JUANEM.
 Zapanowawszy nad ułudami Ŝycia, pogrąŜył się, młody i piękny, w wirze owego 
Ŝycia, gardząc światem, ale biorąc go we władanie.
 Jego szczęśliwość nie miała nic wspólnego z owym mieszczańskim dosytem, który w
określonych porach kleikiem się raczy, cieszy się w zimie gorącą kamionką 
włoŜoną pod kołdrę, lampą zapalaną wieczorami i nowymi pantoflami, sprawianymi 
co kwartał.
 Zagarnął egzystencję, jak małpa chwyta orzech, i bez długich ceregieli zręcznie
odarł pospolite łupiny owocu, aby dobrać się do smacznego miąŜszu.
 Poezja i podniosłe wzloty ludzkiej namiętności obchodziły go tyle, co 
zeszłoroczny śnieg.
 Nie popełnił nigdy błędu potęŜnych umysłów, które imaginując sobie niekiedy, Ŝe
małe dusze w wielkie dusze wierzą, wymieniają, jakby robiły łaskę, znakomite 
myśli o przyszłości na grosze naszych doczesnych pojęć.
 Mógł doskonale jak oni stąpać po ziemi, a głową sięgać nieba i nie odwracać 
odeń wzroku, lecz wolał siedzieć i wysuszać pocałunkami wargi delikatnych, 
jędrnych i pachnących kobiet; gdyŜ, podobny śmierci, poŜerał bezwstydnie 
wszystko, gdziekolwiek się zjawił, Ŝądając miłości zaborczej, wschodniej, o 
długotrwałych i łatwych rozkoszach.
 Miłując w kobietach tylko kobietę, uczynił z ironii naturalny stan swojej 
duszy.
 Gdy łóŜko jego kochankom słuŜyło po to, aby mogły wzlecieć do nieba i zapomnieć
się tam w upajającej ekstazie, don Juan podąŜał za nimi, powaŜny, wylewny i 
szczery, ale w tym stopniu, w jakim student niemiecki na szczerość zdobyć się 
potrafi.
 Powiadał: JA, kiedy jego kochanka, szalona, nieprzytomna, mówiła: MY!
 Dawał porywać się kobietom i czynił to z zadziwiającą wprawą.
 Starczyło mu zawsze dowcipu, aby przekonać kobietę, Ŝe drŜy przed nią niby 
uczeń gimnazjum pytający swoją pierwszą tancerkę na balu: "Czy lubisz pani 
tańcować"?
 Ale umiał w stosownej chwili ryknąć jak lew, dobyć niezwycięŜonej szpady i 
kłaść trupem komandorów.
 W prostocie jego czaiła się zawsze drwina, a w łzach przebijał śmiech, gdyŜ 
umiał płakać niczym kobieta, kiedy powiada do męŜa: "Daj mi nowy ekwipaŜ albo 
umrę na suchoty".
 Dla kupców świat jest towarem albo ogromną sumą waluty obiegowej; dla 
większości młodych ludzi jest kobietą; dla kilku kobiet - męŜczyzną; dla pewnych
natur - salonem, kliką, dzielnicą, miastem; don Juan utoŜsamiał się z 
wszechświatem!
 Będąc wzorem wdzięku, szlachetnych manier i nieodpartych zalet umysłu, zawijał 
do wszystkich portów; lecz pozwalając swoją łódź prowadzić, zmierzał zawsze tam,

Strona 39

Balzac Honoriusz - Komedia ludzka 24

gdzie Ŝyczył sobie, aby go zaprowadzono.
 Im bardziej się wyŜywał, tym mocniej wątpił.
 Obserwując ludzi, demaskował często odwagę, odkrywając w niej tylko 
zuchwalstwo; w roztropności odsłonił tchórzostwo; w szczodrobliwości - 
przebiegłość; w sprawiedliwości - zbrodnię; w delikatności - głupotę; w 
uczciwości - naprzód powzięte zamysły.
 Dostrzegł, Ŝe wskutek osobliwej fatalności ludzie naprawdę uczciwi, delikatni, 
sprawiedliwi, szczodrobliwi, roztropni i odwaŜni nie cieszą się Ŝadnym mirem u 
bliźnich.
 "JakiŜ to bezlitosny Ŝart!
 - powiadał sobie.
 - Bóg nie jest jego autorem".
 Zrezygnowawszy tedy z lepszego świata, przestał zdejmować kapelusz, kiedy padło
BoŜe imię, a kamiennych świętych w kościele li tylko za dzieła sztuki 
poczytywał.
 Ale rozumiejąc takŜe mechanizm ludzkich społeczeństw, nigdy zbytnio przesądów 
nie obraŜał, nie dorównywał bowiem potęgą katowi; obchodził tylko prawa 
społeczne z ową gracją i dowcipem, tak wybornie oddanymi w scenie z panem 
Niedzielą.
 *  Scena z panem Niedzielą—z komedii Moliera „Don Juan", gdzie krawiec 
Niedziela daje się wywieść w pole uprzejmościom swego arystokratycznego 
dłuŜnika.
 Nie przesadzimy mówiąc, Ŝe na jego naturę złoŜył się Don Juan Moliera, Faust 
Goethego, Manfred Byrona i Melmoth Maturina.
 *  Charles-Robert Maturin (1782—1824) — urodzony w Dublinie z rodziny 
protestantów francuskich, przedstawiciel tzw. w literaturze szkoły frenetycznej,
autor fantastycznych powieści (m.in. „Melmoth wędrowiec"), wywarł wielki wpływ 
na twórczość Balzaka.
 Wielkie obrazy pióra największych geniuszów Europy, obrazy, którym tak akordy 
Mozarta, jak i lira Rossiniego pewno nie przyniosą ujmy!
 Obrazy straszliwe, uwieńczone pierwiastkiem zła istniejącym w człowieku, 
których kopie w kaŜdym odnajdujemy stuleciu: niekiedy ów typ paktuje z ludźmi 
wcielając się w Mirabeau; niekiedy zadowala się milczącym działaniem, jak 
Bonaparte; innym razem gnębi świat ironią, jak boski Rabelais; to znów natrząsa 
się z ludzi, zamiast obrzucać świat obelgami, jak marszałek Richelieu; a raczej 
moŜe szydzi ze świata i ludzi jednocześnie, jak najsławniejszy z naszych 
ambasadorów.
 Ale sięgający głęboko geniusz don Juana Belvidero streścił w sobie wszystkie te
geniusze.
 Natrząsał się ze wszystkiego.
 śycie jego było Ŝartem obejmującym ludzi, rzeczy, instytucje, idee.
 Jeśli idzie o wieczność, gawędził raz poufale przez pół godziny na ów temat z 
papieŜem Juliuszem II, a pod koniec rozmowy oznajmił śmiejąc się w głos: "Skoro 
muszę koniecznie wybierać, wolę wierzyć w Boga niŜ w diabła; potęga z dobrocią 
złączona rokuje lepsze nadzieje niźli Geniusz Zła".
 - Tak, ale Bóg domaga się, aby czyniono pokutę na tym świecie...
 - CzyŜbyś, ojcze święty, ustawicznie o swoich myślał odpustach ?
- rzekł Belvidero.
 - A no cóŜ, mam jeszcze całe istnienie w rezerwie i poświęcę je na Ŝal za 
grzechy pierwszego Ŝycia.
 - Jeśli tak rozumiesz starość, bacz, aby cię nie kanonizowano...
 - Wszystkiego się moŜna spodziewać, skoro ciebie, ojcze święty, na tron 
papieski wyniesiono.
 I poszli odwiedzić robotników zajętych przy budowie olbrzymiej bazyliki 
ofiarowanej świętemu Piotrowi.
 - Święty Piotr był genialnym człowiekiem, który ustanowił dla nas podwójną 
władzę - rzekł papieŜ do don Juana - zasłuŜył więc na ten pomnik.
 Ale czasami, nocą, myślę sobie, Ŝe potop przeciągnie po tym wszystkim jak gąbką
i trzeba będzie zaczynać od nowa...
 Don Juan i papieŜ parsknęli śmiechem: zrozumieli się.
 Głupiec udałby się nazajutrz z Juliuszem II na zabawę do Rafaela albo do 
rozkosznej Villa Madama; lecz Belvidero poszedł na mszę papieską, aby umocnić 
się ostatecznie w wątpliwościach.
 Mógłby przecieŜ Rovera w rozpuście otrzeźwieć i zabrać się do komentowania 
Apokalipsy.
 Aczkolwiek nie piszemy tej legendy, aby dostarczyć materiałów ludziom 
komponującym rozprawy o Ŝyciu don Juana, pragniemy dowieść naszym poczciwym 
bliźnim, Ŝe Belvidero nie zginął w pojedynku z kamieniem, jakby nas kilku 

Strona 40

Balzac Honoriusz - Komedia ludzka 24

litografów przekonać chciało.
 Ukończywszy sześćdziesiąty rok Ŝycia, don Juan Belvidero osiadł na stałe w 
Hiszpanii.
 Poślubił tam na stare lata młodą i zachwycającą Andaluzyjkę.
 Ale powodując się wyrachowaniem, nie był ani dobrym ojcem, ani dobrym 
małŜonkiem.
 Spostrzegł bowiem, Ŝe tylko od tych kobiet jesteśmy tkliwie kochani, o które 
nie dbamy wcale.
 Dona Elwira, chowana naboŜnie przez wiekową ciotkę w głębi Andaluzji, w starym,
leŜącym nie opodal Sanlucar zamku, była uosobieniem wdzięku i oddania.
 Przewidziawszy, iŜ ta dziewczyna długo będzie zwalczać namiętność, zanim jej 
ustąpi, don Juan poślubił Elwirę, licząc, Ŝe ją do śmierci swojej w cnocie 
utrzymać potrafi.
 Była to facecja serio traktowana, partia szachów, którą odłoŜył sobie na 
podeszłe lata.
 Znając dobrze wszystkie błędy, które popełnił ojciec jego Bartolommeo, don Juan
postanowił wykorzystywać rozsądnie wszystkie najbłahsze choćby czyny swojej 
starości: na jego śmiertelnym łoŜu rozegra się ten sam dramat, ale koniec będzie
pomyślny.
 Dlatego lwią część bogactw zakopał w piwnicach swego pałacu w Ferrarze, które 
to miasto rzadko teraz nawiedzał.
 Pozostałą część fortuny umieścił na doŜywocie, aby trwałością swojego Ŝycia 
małŜonkę i dziatki zainteresować: rodzaj fortelu, którego winien był się chwycić
stary Bartolommeo; ale ta spekulacja, trącąca makiawelizmem, nie była konieczna.
 Młody Filip Belvidero, syn jego, był równie naboŜnym Hiszpanem, jak ojciec 
bezboŜnikiem, zapewne w myśl przysłowia: "Skąpi rodzice marnotrawnych miewają 
synów".
 Don Juan wybrał opata z Sanlucar na spowiednika księŜnej de Belvidero i Filipa.
 Ów mąŜ boŜy był świątobliwym człowiekiem, pięknej i nad podziw zgrabnej 
postawy, miał prześliczne czarne oczy, oblicze podobne do twarzy cesarza 
Tyberiusza, zmęczone postami i wybladłe od umartwień, prócz tego znać było po 
zacnym księdzu, Ŝe - jak wszyscy samotnicy - ustawicznie z pokusami walczyć 
musi.
 Stary pan Ŝywił zapewne nadzieję, Ŝe nim dzierŜawę pierwszego Ŝycia ukończy, 
zabije jeszcze mnicha.
 Ale bądź z tej racji, Ŝe opat przebiegłością samemu don Juanowi dorównywał, 
bądź Ŝe dona Elwira większą roztropnością i cnotą się odznaczała, niŜ to 
hiszpańskim białogłowom pospolicie przypisujemy, don Juan musiał spędzać 
ostatnie dni swojego Ŝycia niczym wiejski proboszcz: Ŝaden skandal nie wybuchł w
jego domu.
 Czasami tylko przyłapywał z radością Ŝonę i syna na uchybianiu obowiązkom 
religijnym, a wtedy Ŝądał stanowczo, aby Ŝadnych praktyk nakazanych wiernym od 
Stolicy Apostolskiej nie omijali.
 A zresztą nic mu takiej przyjemności nie sprawiało, jak słuchanie dysput 
moralnych, które Filip, dona Elwira i wykwintny opat z Sanlucar prowadzili.
 Jakkolwiek nadzwyczajnymi staraniami otaczał osobę swoją, don Juan de Belvidero
zgrzybiał wreszcie; z owym bolesnym wiekiem nadeszły krzyki niemocy, tym 
bardziej rozdzierające, Ŝe niepomiernie bogate były wspomnienia szaleńczej 
młodości i rozkosznego wieku męskiego.
 Ten człowiek, co umiał wznosić się na szczyty drwiny, wpajając innym wiarę w 
prawa i zasady, z których szydził, zasypiał teraz wieczorami nad jakimś być 
moŜe!
 Ten wzór dobrego tonu, ten ksiąŜę niezmordowany w orgiach, wspaniały na 
wyścigach, pełen gracji wobec dam, których serca zginał podobnie, jak wieśniak 
zgina pręt wikliny, ten genialny człowiek cierpiał na chroniczny katar Ŝołądka, 
nieznośny ischias i brutalną podagrę.
 Wypadały mu zęby, jak pod koniec balu najbielsze i najpiękniej wystrojone damy 
umykają jedna po drugiej, zostawiając pusty i ogołocony salon.
 Na koniec jego śmiałe ręce drŜeć poczęły, jęły się chwiać smukłe nogi, a 
pewnego wieczoru apopleksja ścisnęła mu szyję zakrzywionymi i lodowatymi 
palcami.
 Od tego fatalnego dnia zrobił się posępny i twardy.
 OskarŜał syna i Ŝonę o brak serca, utrzymując niekiedy, Ŝe otaczają go 
wzruszającą i delikatną troskliwością, poniewaŜ całą swoją fortunę na doŜywocie 
umieścił, a inne powody owych tkliwych zabiegów jego zdaniem nie istniały.
 Elwira i Filip zalewali się wtedy gorzkimi łzami i tym gorliwiej karesowali 
zjadliwego starucha, którego skrzeczący głos nabrzmiewał uczuciem, Ŝeby im 
oznajmić: "Moi przyjaciele, ukochana moja Ŝono, przebaczacie mi, nieprawdaŜ?

Strona 41

Balzac Honoriusz - Komedia ludzka 24

 Dokuczam wam troszeczkę.
 Niestety!
 O wielki BoŜe!
 CzemuŜ się mną posługujesz, aby doświadczyć te dwa niebiańskie stworzenia ?
 Ja, który powinienem być ich radością, jestem ich biczem"!
 Takimi sposobami przykuł ich do swego wezgłowia, kaŜąc im całymi miesiącami 
znosić okrucieństwo i niecierpliwość, a wypłacał za nie godziną, kiedy roztaczał
przed Ŝoną i synem wciąŜ nowe skarby łaskawości i fałszywych uczuć - system 
ojcowski, co wydał bez porównania lepsze owoce niŜ metoda, którą stosował ojciec
don Juana.
 Wreszcie ksiąŜę tak okropnie zapadł na zdrowiu, Ŝe kiedy prześcielano łóŜko, 
musiano nim manewrować jak feluką u niebezpiecznego wejścia do kanału.
 Ów błyskotliwy sceptyk, którego rozum przeŜył to najokropniejsze ze zniszczeń, 
znalazł się między lekarzem a spowiednikiem, a tych fachów osobliwie 
nienawidził.
 Ale traktował ich jowialnie.
 PrzecieŜ błyszczało dlań światło za przyszłości zasłoną!
 Na owej kurtynie, ołowianej dla innych, a przezroczystej dla niego, lekkie, 
zachwycające uciechy młodości igrały jak cienie.
 W piękny wieczór letni don Juan uczuł, Ŝe śmierć się zbliŜa.
 Hiszpańskie niebo było cudownie czyste, gaje pomarańczowe nasycały wonią 
powietrze, gwiazdy sączyły chłodne i przyjemne światło, natura zdawała się 
ręczyć za zmartwychwstanie Belvidera, posłuszny i dobry syn wpatrywał się weń z 
miłością i szacunkiem.
 Około jedenastej zapragnął pozostać sam z tym naiwnym chłopcem.
 - Filipie - ozwał się głosem tak serdecznym i czułym, Ŝe młodzieniec drgnął i 
zapłakał ze szczęścia.
 Nigdy jeszcze ów nieugięty ojciec nie wymówił w ten sposób: Filipie!
 - Słuchaj, mój synu - podjął konający.
 - Jestem wielkim grzesznikiem.
 I dlatego przez całe Ŝycie myślałem o swojej śmierci.
 Miałem niegdyś przyjaciela w świętym papieŜu Juliuszu II.
 Ten najznakomitszy z kapłanów, lękając się, abym okropnej porywczości swej 
uległszy nie popełnił śmiertelnego grzechu między momentem konania a tym, kiedy 
namaszczą mnie olejami świętymi, podarował mi fiolkę z odrobiną owej 
przenajświętszej wody, co niegdyś ze skał na puszczy wytrysła.
 Utrzymywałem rzecz w tajemnicy, gdyŜ to trwonienie skarbów Kościoła, lecz 
dozwolono mi objawić ten sekret synowi in articulo mortis.
 * In  articulo  mortis (łacińskie) - w obliczu śmierci.
 Znajdziesz ten flakonik w szufladzie gotyckiego stołu, który zawsze przy łóŜku 
swoim umieszczać kazałem.
 Bezcenny ów kryształ będzie mógł i tobie kiedyś posłuŜyć, mój Filipie ukochany.
 Przysięgnij na wieczne zbawienie, Ŝe skrupulatnie wykonasz moje rozkazy!
 Filip spojrzał na ojca.
 Don Juan znał się zbyt dobrze na objawach ludzkich sentymentów, aby nie umrzeć 
spokojnie i z wiarą, uchwyciwszy takie spojrzenie - jak ojciec jego w rozpaczy 
umierał, na Juana popatrzywszy.
 - ZasłuŜyłeś na innego ojca - ciągnął don Juan.
 - Muszę ci wyznać, moje dziecię, Ŝe kiedy opat z Sanlucar wiatyk mi podawał, 
rozmyślałem o dwóch królestwach: diabelskim i boŜym.
 Ogromne to potęgi i nigdy nie dadzą się pogodzić...
 - O mój ojcze...
 - i powiadałem sobie: kiedy szatan zawrze pokój, będzie musiał wymówić sobie 
przebaczenie dla swoich adherentów, gdyŜ inaczej wielkim okazałby się łotrem.
 Prześladuje mnie ta myśl.
 Pójdę więc do piekła, mój synu, jeśli nie spełnisz mojej ostatniej woli.
 - MówcieŜ prędko, panie ojcze, co mam robić!
 - Jak tylko zamknę oczy, a moŜe stać się to i za kilka minut, weźmiesz moje 
ciało, jeszcze ciepłe, i połoŜysz je na stole, pośrodku tej komnaty.
 Potem zgasisz lampę; światło gwiazd musi ci wystarczyć.
 Zdejmiesz ze mnie suknie i odmawiając zdrowaśki i ojczenasze, wznosząc duszę ku
Bogu, zwilŜysz starannie tą świętą wodą moje oczy, wargi, całą głowę, a 
następnie członki i ciało; ale, mój synu, wszechmoc boska jest tak potęŜna, Ŝe 
nie trzeba niczemu się dziwić!
 Czując, Ŝe śmierć stanęła obok łoŜa, don Juan krzyknął straszliwym głosem: - 
Trzymaj mocno flakon!
 - A potem wyzionął spokojnie ducha w ramionach Filipa, którego obfite łzy 
zrosiły bladą i wykrzywioną ironicznie twarz ojca.

Strona 42

Balzac Honoriusz - Komedia ludzka 24

 Około północy don Filip de Belvidero umieścił zewłok ojca na stole.
 Ucałowawszy czoło i siwe włosy, zgasił lampę.
 Łagodna poświata księŜyca, której przedziwne lśnienie kładło się na okolicznych
polach, pozwoliła naboŜnemu Filipowi postrzegać niewyraźnie ciało ojca: biały 
kształt cieniem spowity.
 Młodzieniec zmoczył lniany płatek likworem i, pogrąŜywszy się w modłach, 
namaścił wiernie tę świętą głowę.
 Panowała głęboka cisza.
 Usłyszał po chwili niewytłumaczony szelest, ale przypisywał go igraszkom 
wietrzyka pośród wierzchołków drzew.
 Kiedy natarł prawe ramię, uczuł, Ŝe ramię krzepkie i młode ściska go za szyję, 
ramię ojca!
 Wrzasnął jak opętany, upuścił fiolkę i kryształ się rozprysnął.
 Likwor ulotnił się.
 SłuŜba zamkowa wpadła dzierŜąc pochodnie.
 Ów krzyk tak przeraził i zaskoczył lokajów, jakby trąba zwołująca na Sąd 
Ostateczny wstrząsnęła światem.
 W jednym momencie komnata napełniła się ludźmi.
 DrŜący tłum postrzegł zemdlonego Filipa, który nie osunął się na ziemię, 
albowiem trzymało go potęŜne ojcowskie ramię.
 A potem - zjawisko nadprzyrodzone - zgromadzeni ujrzeli głowę don Juana, młodą 
i piękną niczym głowa Antinousa; głowę o czarnych włosach, błyszczącym oku, 
szkarłatnych wargach, co szamotała się przeraźliwie, nie mogąc poruszyć korpusu,
do którego naleŜała.
 *  Antinous - młody i piękny Grek, ulubieniec cesarza Hadriana; gdy zginął w 
roku 130 poświęcając się dla cesarza, ten ogłosił go bogiem.
 Stary sługa zawołał: - Cud!
 - I wszyscy ci Hiszpanie powtórzyli: - Cud!
 - Nazbyt poboŜna, aby myśleć, Ŝe tu o tajemnice magii chodzi, dona Elwira 
posłała po opata z Sanlucar.
 Kiedy ów mąŜ boŜy zobaczył cud na własne oczy, postanowił zeń skorzystać, jako 
człowiek rozumny tudzieŜ ksiądz, który o powiększeniu swoich dochodów dniem i 
nocą marzy.
 Oświadczywszy natychmiast, Ŝe don Juan będzie niezawodnie kanonizowany, wskazał
swój klasztor jako najsposobniejsze miejsce uczczenia zwłok, a rzeczoną budowlę 
mianem San Juan de Lucar ochrzcił.
 Usłyszawszy to głowa wykrzywiła się dość krotochwilnie.
 Zamiłowanie Hiszpanów do uroczystości tego rodzaju jest tak dobrze znane, Ŝe 
nietrudno uwierzyć, jakimi to feeriami religijnymi klasztor w Sanlucar uczcił 
wprowadzenie zwłok błogosławionego don Juana Belvidero do swojego kościoła.
 W kilka dni po śmierci znakomitego pana wieść o jego częściowym 
zmartwychwstaniu takiego rozgłosu po okolicznych wsiach w promieniu 
pięćdziesięciu mil wokół Sanlucar nabrała, Ŝe sam widok ciekawych, ściągających 
róŜnymi drogami, był sceną z komedii; napływali ze wszystkich stron, nęciło ich 
Te Deum, które miano odśpiewać przy blasku pochodni.
 Starodawny meczet - dziś klasztor Sanlucar - cudowny budynek przez Maurów 
wzniesiony, którego sklepienia od trzech wieków imię Chrystusa zamiast imienia 
Allacha słyszały, nie mógł pomieścić tłumu, pragnącego oglądać tę ceremonię.
 Stłoczeni niby mrówki, hidalgowie w aksamitnych płaszczach, zbrojni w szpady 
znane z dobroci, stali wokół filarów, nie mając nawet miejsca, aby klęknąć, oni,
którzy tutaj tylko zginali kolana.
 Urocze wieśniaczki, pod których baskinami rysowały się kształty stworzone do 
miłości, prowadziły siwowłosych starców.
 Młodzieńcy o płomiennych oczach towarzyszyli wystrojonym staruchom.
 Były teŜ i pary drŜące z ukontentowania, ciekawe narzeczone wiedzione przez 
amantów, młode małŜeństwa, dzieci trzymające się lękliwie za ręce.
 CiŜba bogata w kolory, olśniewająca kontrastami barw, odświętnie ubrana, 
niosąca naręcza kwiatów, napełniała nocną ciszę przyjemnym gwarem.
 Otwarły się szerokie wrota kościoła.
 Ci, co się spóźnili i zostali na dworze, widzieli z daleka, poprzez trzy 
otwarte portale, spektakl, o którym zwiewne dekoracje naszych współczesnych oper
nie dałyby prawie Ŝadnego pojęcia.
 Dewotki i grzesznicy, pilnie o łaski nowego świętego zabiegający, zapalili na 
jego cześć w tej przestronnej świątyni tysiące świec, których przedziwne ognie 
nadawały owej budowli magiczny wygląd.
 Czarne arkady, kolumny i kapitele głębokie kaplice migocące od złota i srebra, 
galerie, saraceńskie łuki wycięte w koronkę, najdelikatniejsze linie tej 
delikatnej rzeźby rysowały się w owym nadmiarze światła, niby kapryśne wzory 

Strona 43

Balzac Honoriusz - Komedia ludzka 24

powstające w rozpalonych do czerwoności węglach.
 Nad tym oceanem ognia panowało w głębi kościoła złocone prezbiterium, gdzie 
wznosił się wielki ołtarz, którego blask mógłby ze wschodzącym słońcem 
rywalizować.
 Ale, co prawda, wspaniałość złotych lamp, srebrnych kandelabrów, chorągwi, 
błyszczących frędzli, figur świętych i wotów bladła przy relikwiarzu, w którym 
umieszczono don Juana.
 Ciało bezboŜnika, okryte kwiatami, mieniące się od klejnotów, kryształów, 
diamentów, złota, piór niźli skrzydła serafina bielszych, zastępowało na wielkim
ołtarzu wizerunek Chrystusa.
 Wokół don Juana płonęło mnóstwo świec, wysyłających w powietrze ognistą falę za
falą.
 Poczciwy opat z Sanlucar, strojny w kapłańskie szaty, w mitrze wysadzanej 
drogimi kamieniami, oparty na złotym pastorale, siedział niby król prezbiterium,
na fotelu, którego mógłby mu cesarz pozazdrościć, w otoczeniu całego swojego 
duchowieństwa składającego się z obojętnych dla świata, srebrnowłosych starców, 
odzianych w najcieńsze komŜe i podobnych do świętych wyznawców, jakich malarze 
grupują wokół Przedwiecznego.
 Celebrans i dygnitarze kapituły, strojni w błyszczące oznaki próŜności 
kościelnej, przechadzali się w chmurze kadzidlanych dymów, przypominając 
gwiazdy, które toczą się po firmamencie.
 Kiedy nadeszła godzina triumfu, rozbrzmiały dzwony, budząc echa w całej 
okolicy, i olbrzymia ciŜba rzuciła ku Bogu pierwszy odzew pochwalny, od którego 
zaczyna się Te Deum.
 Wzniosły to odzew!
 Były w nim lekkie i czyste głosy, głosy kobiet porwanych ekstazą, pomieszane z 
powaŜnymi i silnymi głosami męŜczyzn, tysiące głosów tak potęŜnych, Ŝe organy 
nie mogły zapanować nad nimi, lubo pełną ryczały piersią.
 I tylko przejmujące nuty młodego głosu ministrantów i donośne pienia kilku 
barytonów obudziły myśli pełne powabu, odmalowały dzieciństwo i siłę w tym 
zachwycającym koncercie ludzkich głosów złączonych uczuciem miłości.
 - Te Deum laudamus!
 Z łona tej katedry, czarnej od klęczących męŜczyzn i kobiet, wytrysnął ów śpiew
podobny do światła, co nagle zabłyśnie w nocy, i ciszę jakby uderzenie gromu 
przerwało.
 Głosy wzbiły się razem z dymami kadzidła, które na tych fantastycznych cudach 
architektury rozciągnęły niebieskawe i przejrzyste welony.
 Wszystko tu było bogactwem, wonią, światłem i melodią.
 W momencie kiedy ta muzyka miłości i wdzięcznych uczuć spłynęła na ołtarz, don 
Juan, nazbyt uprzejmy, Ŝeby nie podziękować, nazbyt dowcipny, Ŝeby nie zrozumieć
facecji, odpowiedział przeraźliwym śmiechem i rozparł się w relikwiarzu.
 Diabeł nie spał: podsunąwszy don Juanowi myśl, Ŝe wierni mogliby go wziąć za 
jakiegoś pospolitaka, świętego w guście Bonifacego albo Pantaleona, zmącił tę 
melodię miłości wyciem, do którego przyłączyły się tysiące głosów piekła.
 Ziemia błogosławiła, piekło lŜyło.
 Kościół zadrŜał w prastarych posadach.
 - Te Deum laudamus!
 - śpiewali wierni.
 - Idźcie do wszystkich diabłów!
 Głupie bydło!
 Bóg!
 Bóg!
 Carajos demonios, głupie bydlęta, z tym waszym Bogiem-ramolem!
 I potok bluźnierstw chlusnął niby strumień wrzącej lawy, kiedy wybuchnie 
Wezuwiusz.
 - Deus sabaoth, sabaoth!
 - wołali chrześcijanie.
 - ObraŜacie majestat piekła!
 - odpowiedział don Juan zgrzytając zębami.
 Po chwili Ŝyjące ramię wysunęło się poza ramy relikwiarza i jęło wygraŜać 
zebranym, a ruchy te pełne były ironii i rozpaczy.
 - Święty nas błogosławi - mówiły stare kobiety, dzieci i narzeczeni, ludzie 
naiwnej wiary.
 Oto jak często mylimy się w adoracjach naszych!
 Człowiek wyŜszego umysłu drwi sobie z tych, co prawią mu komplementy, a czasem 
prawi komplementy ludziom, z których drwi sobie w głębi serca.
 W tym momencie ksiądz, który leŜał krzyŜem u stóp ołtarza i wyśpiewywał Sancte 
Johannes, ora pro nobis - usłyszał dość wyraźnie: O coglione!

Strona 44

Balzac Honoriusz - Komedia ludzka 24

 * Sancte Johannes, ora pro nobis (łacińskie) - Święty Janie, módl się za nami.
 * O  coglione (włoskie) - Och, głupcze.
 - A cóŜ się tam dzieje na górze?
 - spytał biskup sufragan widząc, Ŝe relikwiarz się porusza.
 - Święty udaje diabła - odrzekł opat.
 Wtedy ta Ŝyjąca głowa oderwała się gwałtownie od martwego korpusu i wyrŜnęła 
celebransa w Ŝółtawą łysinę.
 - Przypomnij sobie donie Elwirę!
 - wrzasnęła głowa wgryzając się w głowę opata.
 Ów okropny wrzask zmącił porządek naboŜeństwa.
 Zbiegli się wszyscy księŜa, otaczając swojego władcę.
 - No i co, głupcze?
 Powiadasz jeszcze, Ŝe jest Bóg?
 - rozległ się nowy wrzask, a tymczasem opat, w mózg ugryziony, ducha oddawał.
 ParyŜ, październik 1830 .

 
 WYGNAŃCY.
 PrzełoŜył JULIAN ROGOZINSKI.
 

 ALMAE SORORI
 * Almae sorori (łacińskie) — dobroczynnej siostrze, to znaczy Laurze Surville, 
której Balzac zadedykował wcześniej „Pierwsze kroki".

 W roku 1308 niewiele domów stało na tak zwanym Terenie, uformowanym przez piach
i muł, które naniosła Sekwana - powyŜej Cite, za kościołem Notre-Dame.
 Pierwszym, który odwaŜył się zbudować dom na tym brzegu naraŜonym na częste 
powodzie, był sierŜant straŜy paryskiej, człek cieszący się względami kanoników 
kapituły Notre-Dame - za drobne przysługi, jakie im świadczył; w nagrodę biskup 
wydzierŜawił mu dwadzieścia pięć prętów ziemi, zwalniając go od wszelkich 
czynszów naleŜnych z tytułu wzniesienia budowli.
 Siedem lat wcześniej, licząc od dnia, kiedy rozpocznie się nasza opowieść, 
Józef Tirechair, jeden z najtwardszych straŜników ParyŜa, za procenty od 
grzywien, którymi karał złodziejaszków i prostytutki na ulicach Cite, zbudował 
sobie dom nad Sekwaną, dokładnie u wylotu ulicy du Port-Saint-Landry.
 AŜeby uchronić od wszelkich szkód towary deponowane w porcie, miasto wzniosło 
coś na kształt murowanej grobli, zaznaczanej na starych planach ParyŜa, która 
zabezpieczała fundament palowy portu, broniąc przyczółka Terenu przed naporem 
wód i spływającej kry; straŜnik wykorzystał groblę jako fundament - do jego 
siedziby wchodziło się więc po kilku stopniach.
 Podobną do wszystkich ówczesnych domów, harharę tę wieńczył dach spiczasty, 
który od frontu miał kształt przepołowionego po przekątnej rombu.
 Ku Ŝalowi historiografów kilka zaledwie dachów tej konstrukcji zachowało się w 
ParyŜu.
 Okrągłe okienko oświetlało strych, gdzie pani sierŜantowa suszyła bieliznę 
Kapituły, miała bowiem zaszczyt prać dla Notre-Dame, będącej na pewno klientką 
nielichą.
 Na pierwszym piętrze były dwa pokoje, wynajmowane rok w rok cudzoziemcom, po 
czterdzieści soldów paryskich kaŜdy, cena olbrzymia, uzasadniona skądinąd 
przepychem, z jakim umeblował je Tirechair.
 Ściany przyozdobił tapiserią flandryjską, łoŜa wstawił obszerne, podobne do 
chłopskich, osłonięte baldachimami z zielonej szarszy, wyposaŜone w miękkie 
materace i pościel solidną, z cienkiego płótna.
 W kaŜdej z izb był chauffedoux, rodzaj pieca, którego opis nie miałby tutaj 
celu.
 Podłoga, starannie pucowana przez czeladniczki sierŜantowej, lśniła jak oprawa 
relikwiarzy.
 Miast zydli lokatorzy rozporządzali wielkimi stolcami z rzeźbionego orzecha, 
pochodzącymi zapewne z grabieŜy jakiegoś zamku.
 Dwie skrzynie inkrustowane cyną, stół na kręconych nogach dopełniały 
umeblowania godnego najdumniejszych nawet magnatów przybyłych za interesami do 
ParyŜa.
 Okna obu komnatek wychodziły na rzekę.
 Z jednego ujrzałbyś tylko brzegi Sekwany i trzy pustawe wyspy, z których 
pierwsza i druga, połączone później, stworzyły dzisiejszą wyspę Świętego Ludwika
- a trzecia, to wyspa Louviers.

Strona 45

Balzac Honoriusz - Komedia ludzka 24

 Z drugiego, poprzez wyrwę portu Saint-Landry, roztaczał się widok na dzielnicę 
Greve, most Notre-Dame z jego domami oraz na wysokie wieŜe Luwru, niedawno 
wzniesione przez Filipa Augusta i górujące nad owym ParyŜem ubogim i mizernym, 
który sugeruje imaginacji nowoczesnego poety tyle mniemanych cudów.
 Parter Tirechairówki, jak pospolicie zwano podówczas naszą budowlę, składał się
z przestronnej izby, gdzie pracowała sierŜantowa i skąd lokatorzy musieli 
wdrapywać się do swoich komnatek po schodach wąskich i stromych, jak w młynie.
 Dalej mieściły się kuchnia i sypialnia, z widokiem na Sekwanę.
 Ogródeczek, wydarty wodom rzeki, rozkładał u stóp owej skromnej siedziby 
grządki zasadzone kapustą i cebulą, całość ogradzał rodzaj Ŝywopłotu z róŜ, 
umocnionego kołkami.
 W budzie skleconej z desek i błota przemieszkiwał duŜy pies, niezbędny stróŜ 
tego odosobnionego domu.
 Za budą było podwóreczko dla rozgdakanych kur, których jajka nabywali kanonicy.
 Tu i ówdzie na Terenie, bądź błotnistym, bądź suchym, zaleŜnie od kaprysów 
paryskiej aury, rosły rzadko cherlawe drzewka, bądź targane wichrem, bądź gięte 
i łamane rękami paryŜan zaŜywających przechadzki; Ŝywotne wierzby, sitowie, 
wybujałe zielsko...
 Teren, Sekwana, Port i Tirechairówka miały od zachodu olbrzymią bazylikę 
Notre-Dame, co w miarę jak przesuwało się słońce, rzucała na tę połać ziemi swój
cień zimny i coraz dłuŜszy.
 Podówczas, jak i dziś - nie było w ParyŜu miejsca bardziej odosobnionego, 
pejzaŜu dostojniejszego i bardziej melancholijnego.
 Wysoki szum fal, śpiew duchowieństwa albo świst wiatru zakłócały - one tylko - 
ciszę w tym swoistym gaju, dokąd czasami przybijały czółna przywoŜąc pary 
zakochanych, co zwierzały sobie tu wzajem swoje sekrety, kiedy naboŜeństwa 
zatrzymywały kler w kościele.
 W pewien kwietniowy wieczór 1308 roku Tirechair wrócił osobliwie czymś 
poirytowany.
 Od trzech dni na ulicach panował nienaganny porządek.
 A nasz stróŜ porządku zŜymał się najbardziej, widząc się zbytecznym.
 Cisnąwszy ze złością halabardę, mruczał coś pod nosem, zdejmując kaftan w 
połowie czerwony i w połowie błękitny, Ŝeby wdziać niechlujny, kamlotowy lejbik.
 Wziął ze skrzyni kawałek chleba, posmarował go masłem, rozsiadł się na ławie, 
obejrzał z uwagą cztery ściany pobielone wapnem, przeliczył deski w podłodze, 
sporządził inwentarz statków gospodarskich, rozwieszonych na gwoździach, 
przeklął porządek nienaganny i tutaj panujący, po czym jął popatrywać na Ŝonę, 
która nie odzywając się ani słowem prasowała komŜe i alby.
 - Przebóg - ozwał się, Ŝeby wszcząć rozmowę - nie wiem, śaklino, skąd ty 
wyławiasz sobie pomocnice.
 Ot ta choćby - przydał wskazując dziewczynę, która dość niezręcznie plisowała 
obrus na ołtarz.
 - Im baczniej na nią spoglądam, tym bardziej wydaje mi się zalotną dziwką niŜ 
poczciwym wiejskim tłumokiem.
 Ręce ma białe jak szlachcianka!
 Na miły Bóg, włosy jej pachną perfumami, a ciŜmy nosi cienkie niczym jaka 
królowa!
 Na rogi Belzebuba, coś mi się nie podoba w tym domu!
 Dziewczyna zaczerwieniła się i zerknęła na śaklinę z miną, w której lęk mieszał
się z dumą.
 Praczka, uśmiechnąwszy się na to spojrzenie, odłoŜyła robotę i zaskrzeczała 
zwracając się do męŜa: - A ty nie złość mnie!
 MoŜe chciałbyś mnie oskarŜyć o jakieś machinacje?
 Łaź po swoich brukach, ile ci się podoba, ale do spraw domowych wtrącaj się 
tylko tyle, Ŝeby się wyspać, napić się wina, siąść do stołu i zjeść to, co przed
tobą postawię; a jak nie, to przestanę utrzymywać cię w dobrym humorze i 
zdrowiu.
 Znajdźcie mi w całym mieście chłopa szczęśliwszego niŜ ta małpa!
 - wykrzyknęła krzywiąc się doń z dezaprobatą.
 - Ma pieniądze w sakiewce, dom z frontem od Sekwany, zacną halabardę u jednego 
boku, a u drugiego cnotliwą Ŝonę, izby czyste, wyszorowane, Ŝe świecą jaśniej 
słońca; a ten stęka jak pielgrzym z wilkiem w tyłku!
 - A tobie się zdaje, Ŝe chciałbym zobaczyć swój dom zrównany z ziemią, 
halabardę w innych rękach, a ciebie pod pręgierzem?
 - odpalił sierŜant.
 śaklina i jej delikatna pomocnica pobladły.
 - Powiedz jasno, w czym rzecz - odparła ostro praczka - pokaŜ, co masz w 
zanadrzu.

Strona 46

Balzac Honoriusz - Komedia ludzka 24

 UwaŜam juŜ od paru dni, mój chłopie, Ŝe w twojej biednej mózgownicy zalęgła ci 
się jakaś głupota.
 No gadaj, odmów przede mną swój róŜaniec.
 Musisz być tęgo tchórzem podszyty, skoro boisz się muchy, ty, co nosisz 
magistracką halabardę i Ŝyjesz pod opieką kapituły.
 Kanonicy obłoŜyliby klątwą całą diecezję, gdyby twoja śaklina poskarŜyła im 
się, Ŝe spotkał ją najmniejszy despekt.
 Mówiąc to podeszła do męŜa i wzięła go pod rękę.
 - Chodź no - dodała i, ściągnąwszy go z ławy, zawiodła na schodki.
 A kiedy znaleźli się nad wodą, w ogródku, spojrzała na męŜa i ozwa-ła się 
drwiąco: - Dowiedz się, dziadygo, Ŝe kiedy ta piękna wyprowadzi się od nas, 
złoty dukat wpadnie nam do kiesy.
 - Ho, ho!
 - burknął sierŜant, po czym zadumał się i zamilkł.
 śona zbiła go z pantałyku.
 Otrząsnął się jednak zaraz: - A więc jesteśmy zgubieni!
 Po co ta kobieta sprowadziła się do nas ?
 - śeby widywać się ze swoim ślicznym kleryczkiem, który mieszka na górze - tu 
wskazała pokój, skąd rozpościerał się szeroki widok na Sekwanę.
 - Biada nam!
 - zawołał sierŜant.
 - Zgubisz mnie za parę marnych dukatów.
 Czy to rzemiosło godne mądrej i cnotliwej sierŜantowej?
 Hrabina czy baronowa, dama ta nie potrafi wyciągnąć nas z matni, w którą się 
zaplączemy.
 Nie będziemyŜ mieć przeciw sobie męŜa wpływowego i cięŜko zniewaŜonego?
 Bo, do diaska, bardzo ona jest piękna!
 - Gadaj zdrów!
 To wdowa, fujaro głupi!
 Jak śmiesz posądzać swoją Ŝonę o łajdactwo i głupotę?
 Ta pani ani razu nie przemówiła do naszego miluchnego kleryczka, kontentuje się
patrząc na niego i myśląc o nim.
 Nieboraczek!
 Gdyby nie ona, dawno umarłby z głodu, bo ta pani zastępuje mu matkę.
 A tego cherubinka tak łatwo oszukać, jak ukołysać niemowlę.
 Myśli, Ŝe wciąŜ mu przysyłają gotowiznę, choć od pół roku przejadł juŜ ją dwa 
razy.
 - Moja Ŝono - odparł z powagą sierŜant wskazując plac Greve - nie pamiętasz, 
jak przyglądałaś się stąd, kiedy pieczono tę Dunkę?
 - I co dalej ?
 - zatrwoŜyła się śaklina.
 - A to - odrzekł Tirechair - Ŝe dwaj nasi cudzoziemscy lokatorzy zalatują 
spalenizną.
 Nie poradzi tu Ŝadna kapituła, hrabina ani protekcja.
 Nadchodzi Wielkanoc, rok się kończy, trzeba naszych lokatorów wyrzucić, i to 
zaraz, nie czekając.
 Czy ty będziesz uczyć sierŜanta, jak się poznaje kandydatów na szubienicę?
 Nasi lokatorzy znali dobrze Porrette, tę heretyczkę z Danii czy tam Norwegii, 
której ostatni krzyk słyszałaś.
 OdwaŜna diablica, ani mrugnęła na stosie, a to najlepszy dowód, Ŝe miała 
konszachty z diabłem: widziałem ją z bliska, jak teraz widzę ciebie, próbowała 
przekabacić całą asystencję, powiadając, Ŝe jest w niebie i ogląda Boga.
 Od tego dnia ani jednej nocy nie przespałem spokojnie na swoim wyrku.
 Szlachcic, który mieszka nad nami, to z pewnością czarownik, a nie Ŝaden 
chrześcijanin.
 Na honor sierŜanta!
 Dreszcz mną wstrząsa, kiedy ten staruch przechodzi koło mnie; nigdy nie sypia 
po nocach; ilekroć się zbudzę, głos jego huczy jak dzwon, słyszę zaklęcia, które
ten dziad rzuca w języku z piekła rodem; widziałaś kiedy, Ŝeby jadł uczciwą 
kromkę chleba, podpłomyk od katolickiego piekarza?
 Płeć ma czarniawą, wypieczoną i osmaloną w ogniu piekielnym.
 Na Boga, oczy jego są uroczne niby dwa węŜe!
 śaklino, nie chcę dłuŜej trzymać tych ludzi u siebie!
 Nazbyt blisko Ŝyję sprawiedliwości, Ŝeby nie wiedzieć, Ŝe nie trzeba mieć z nią
nigdy na pieńku.
 Wyrzucisz obu naszych lokatorów: starego, bo coś za bardzo jest mi podejrzany, 
a młodego, bo za miluśki.
 Obaj wyglądają mi na takich, co nigdy nie wdają się z chrześcijanami, z 

Strona 47

Balzac Honoriusz - Komedia ludzka 24

pewnością nie Ŝyją tak, jak my: młokos wpatruje się wciąŜ w księŜyc, gwiazdy i 
chmury, jak to czarodziej, który oczekuje godziny, Ŝeby wsiąść na miotłę; a ten 
stary chytrus posługuje się na pewno biednym dzieciakiem do jakichś czarów.
 Moja chałupa i tak stoi nad rzeką, dość nam od niej grozi niebezpieczeństw, 
Ŝebym jeszcze miał ściągać tutaj piorun albo miłość hrabiny.
 Rzekłem.
 Nie ruszaj się!
 śaklina, choć w domu sprawowała despotyczne rządy, słuchała w osłupieniu 
płomiennych oskarŜeń, jakie sierŜant rzucał na dwóch swoich lokatorów.
 Popatrzywszy teraz chcąc nie chcąc w okno pokoju starca, zadrŜała ze zgrozy na 
widok jego lic posępnych i melancholijnych, które ukazały się nagle - i 
przenikliwego spojrzenia, co takim lękiem napawało sierŜanta, chociaŜ oswojony 
był przecie ze zbrodniarzami.
 W owych czasach wielcy i mali, duchowni i świeccy, wszyscy słowem, drŜeli na 
samą myśl o mocach nadprzyrodzonych.
 Wyraz "magia" z nie mniejszą potęgą niŜ trąd niweczył uczucia, rozrywał więzi 
społeczne, mroził litość w sercach najmiłosierniejszych.
 SierŜantowa pomyślała raptem, Ŝe nie spostrzegła nigdy, by jej lokatorzy 
zachowywali się jak zwykli ludzie.
 Młodszy wprawdzie głos miał słodki i melodyjny niby dźwięk fletu, ale 
przemawiał do niej tak rzadko, iŜ była skłonna poczytywać to za skutek czarów.
 Przypominając sobie osobliwą urodę tej twarzy bladej, okraszonej delikatnym 
rumieńcem, widząc teraz oczyma wyobraźni te włosy złote i wilgotny ogień 
spojrzenia, jęła się dopatrywać w owej gładkości sztuczek diabelskich.
 Przypomniała sobie, Ŝe mijały dnie, a z obu wynajętych izb nie dolatywał i 
najlŜejszy szmer.
 Gdzie podziewali się przez te godziny?
 Raptem okoliczności jak najdziwaczniejsze jęły hurmem napastować jej pamięć.
 Ogarnięta trwogą aŜ do głębi, poczytała za dowód czarów miłość, jaką bogata 
dama pałała do młodego Godfryda, ubogiego sieroty rodem z Flandrii, który 
przebywał w ParyŜu na studiach uniwersyteckich.
 Wsunąwszy szybko rękę do kieszeni, wydobyła cztery srebrne talary bite w Tours 
i spojrzała na nie, a w oczach jej chciwość mieszała się z lękiem.
 - A przecieŜ chyba fałszywe nie są?
 - rzekła pokazując pieniądze męŜowi.
 - No i jakŜe ich wyrzucić, skoro zapłacili z góry komorne za rok przyszły?
 - zagadnęła.
 - Poradzisz się dziekana kapituły - odparł sierŜant.
 - CzyŜ nie on to winien cię uwiadomić, jak mamy postępować z tymi monstrami?
 - O, monstra to nadzwyczajne!
 - przyznała.
 - I jakie przechery!
 Osiąść tuŜ pod Notre-Dame!
 Ale - przydała - nim poradzę się dziekana, czemuŜ nie miałabym ostrzec tej 
godnej i szlachetnej pani o groŜącym jej niebezpieczeństwie?
 Kiedy śaklina wyrzekła te słowa, oboje wrócili do domu.
 Tirechair nie stracił rezonu.
 Jako człek wytrawny w fortelach swojego rzemiosła, udał, iŜ bierze nieznajomą 
za prawdziwą wyrobnicę; ale spod owej pozornej obojętności przebijał lęk 
dworzanina respektującego królewskie incognito.
 W tejŜe chwili godzina szósta wybiła na dzwonnicy Saint-Denis-du-Pas, kościółka
między Notre-Dame a portem Saint-Landry, będącego pierwszą katedrą, jaką 
wzniesiono w ParyŜu, na tym dokładnie miejscu, gdzie święty Dionizy poniósł 
śmierć na ruszcie - powiadają kronikarze.
 I zaraz w całym Cite godzina jęła przefruwać z dzwonnicy na dzwonnicę.
 Nagle na lewym brzegu Sekwany, za Notre-Dame, tam, gdzie roiło się od szkół 
uniwersyteckich, podniósł się tumult i wrzawa.
 Na ten znak stary lokator poruszył się w swoim pokoju.
 SierŜantostwo i nieznajoma usłyszeli trzaśnięcie drzwiami, cięŜki krok 
cudzoziemca zadudnił na schodach.
 Podejrzenia, jakie wyraził był sierŜant, przydały pojawieniu się owej 
osobistości sensacji tak wielkiej, iŜ małŜonkowie przybrali minę nader 
dziwaczną, która mocno zastanowiła damę.
 Kojarząc, jak wszystkie osoby zakochane, trwogę małŜonków ze sprawami swojego 
pupila, dama jęła oczekiwać z niepokojem ewenementu, który zapowiadał lęk 
domniemanych jej chlebodawców.
 Cudzoziemiec zatrzymał się na chwilę w progu drzwi, obserwując bacznie trzy 
osoby będące w tej sali - i szukając jakby swojego towarzysza.

Strona 48

Balzac Honoriusz - Komedia ludzka 24

 Spojrzenie jego, choć beztroskie, posiało zamęt w sercach.
 Rzeczywiście, nikt - nawet najtrzeźwiejszy męŜczyzna - nie zdołałby zaprzeczyć,
Ŝe natura wyposaŜyła tę istotę, z pozoru nadprzyrodzoną, przemoŜnymi siłami.
 Oczy jego, głęboko osadzone pod wydatnymi łukami krzaczastych brwi, były jak u 
kani otoczone powieką mięsistą i tak śniadą, Ŝe jej nieomal czerń odcinała się 
ostro od policzków, wywołując wraŜenie szczególnej gałek ocznych wyłupiastości.
 W oku tym magicznym taił się jakiś despotyzm i przenikliwość zarazem, które 
niewoliły duszę spojrzeniem cięŜkim i brzemiennym w myśli, iskrzącym się i 
trzeźwym, jak u węŜa albo ptaka; lecz najbardziej wprawiało w osłupienie, 
przytłaczało to, Ŝe nieznajomy miał zdolność błyskawicznego komunikowania o 
jakimś ogromnym nieszczęściu lub o nadludzkiej potędze.
 Wszystko harmonizowało z tym spojrzeniem, w którym był i ołów, i ogień, 
nieruchomość i Ŝywość, surowość i spokój.
 O ile w tym wielkim oku burze ziemskie zdawały się do pewnego stopnia wygasłe, 
na licu chudym i suchym malował się świeŜy jeszcze ślad nieszczęśliwych uczuć i 
doniosłych, zakończonych juŜ wypadków.
 Nos opadał linią prostą, lecz budowę miał taką, iŜ nozdrza słuŜyły mu jakby za 
podporę.
 Kości policzkowe zarysowywały się wyraziście pod skórą, pobruŜdŜoną 
zmarszczkami długimi i prostymi, na zapadłych licach.
 KaŜda zaklęsłość na tej twarzy wydawała się cieniem.
 Porównałbyś te zmarszczki i zapadliny do łoŜyska potoku, gdzie o gwałtowności 
wód, co płynęły nim ongi, świadczy dziś głębokość bruzd, które zdradzają jakąś 
walkę straszliwą, wieczystą.
 Podobne śladom pozostawianym na falach przez wiosła, szerokie fałdy z obu stron
nosa podkreślały wyrazistość rysów, nadając ustom zaciętym i wąskim charakter 
goryczy i smutku.
 Ponad huraganem malującym się na tych licach czoło pogodne wznosiło się z czymś
na kształt zuchwalstwa i wieńczyło je niby marmurowa kopuła.
 Cudzoziemiec trwał w postawie nieustraszonej i powaŜnej, jakiej nabywają ludzie
przywykli do nieszczęść, stworzeni przez naturę do nieugiętego sprzeciwiania się
rozwścieczonej tłuszczy - i do spoglądania prosto w oczy wielkim 
niebezpieczeństwom.
 Zdawał się szybować wysoko w kręgach własnych, ponad ludzkością.
 ToteŜ jego spojrzenia i gesty cechowała przemoŜna potęga; wychudłe ręce były 
rękami wojownika; spuszczałeś oczy, kiedy zatopił w nich wzrok, drŜałeś, kiedy 
słowem albo gestem zwracał się do twojej duszy.
 Otaczał go milczący majestat, dzięki któremu ów cudzoziemiec wydawał się 
despotą bez eskorty, Bogiem bez aureoli.
 Ubiór jego pobudzał jeszcze imaginację, i tak juŜ rozbudzoną szczególnymi 
cechami zachowania i fizjonomii starca.
 Dusza, ciało i suknie harmonizowały ze sobą w sposób, który wywarłby wraŜenie 
na umysłach najchłodniejszych.
 Miał na sobie rodzaj opończy z czarnego sukna, bez rękawów, opadającej do 
połowy uda, spiętej z przodu, ale tak, by szyja pozostała odsłonięta i nie 
krępował jej rabat.
 Spencer i ciŜmy były czarne.
 Głowę nakrywał czarną aksamitną piuską, nieomal księŜą, która odcinała się 
kolistą linią nad czołem, nie przepuszczając ani jednego włosa.
 Była to Ŝałoba najsurowsza, odzienie najposępniejsze, jakie mógłby nosić 
męŜczyzna.
 Gdyby nie długa szpada, zawieszona u boku, na skórzanym pasie widoczna przez 
rozcięcie w czarnej opończy, duchowny powitałby w nim brata.
 Aczkolwiek wzrostu był średniego, wydawał się wysoki; ale, jeśli spojrzałeś na 
jego twarz, wydawał się olbrzymem.
 - Godzina wybiła, łódź czeka, czemu nie schodzisz?
 Na te słowa, wypowiedziane złą francuszczyzną, łatwo jednak dosłyszalne wśród 
ogólnej ciszy, coś zaszeleściło w drugim pokoju i młodzieniec zbiegł po schodach
lekko, jakby sfrunął ptak.
 Kiedy pojawił się Godfryd, dama oblała się purpurą, zadrŜała, zadygotała i 
przysłoniła twarz białymi dłońmi.
 KaŜda kobieta podzieliłaby z nią to wzruszenie, patrząc na chłopca lat mniej 
więcej dwudziestu, ale postaci tak szczupłej i delikatnej, Ŝe na pierwszy rzut 
oka wziąłbyś go za dziecko albo za przebraną dziewczynę.
 Czarny płaski toczek, podobny beretowi baskijskiemu, uwydatniał śnieŜną biel 
czoła, na którym jaśniał wdzięk i niewinność, wyraŜając boską słodycz, odbicie 
duszy wypełnionej wiarą.
 Imaginacja poetów rada byłaby doszukać się tam owej gwiazdy, którą na prośbę 

Strona 49

Balzac Honoriusz - Komedia ludzka 24

matki, nie pomnę juŜ w jakiej bajce, wróŜka i chrzestna zarazem naznaczyła czoło
dziecka powierzonego, niby MojŜesz, falom rzeki.
 Miłością promieniały złote kędziory spływające mu na ramiona.
 Szyja, iście łabędzia, zalecała się bielą i prześliczną krągłością.
 W oku bystrym, niebieskim i przezroczym przeglądało się jakby niebo.
 Rysy twarzy, foremność czoła odznaczały się subtelnym wykończeniem, którym 
zachwyciłby się malarz.
 Kwiat urody, co w twarzach kobiecych przyprawia nas o niewyczerpane wzruszenia,
owa doskonała czystość owalu, świetlista aureola emanująca z umiłowanych lic 
kojarzyły się tutaj z odcieniami męskości, z energią młodzieńczą jeszcze, 
tworząc urocze kontrasty.
 Twarz ta, słowem, przypominała melodię, która choć niema, przemawia do nas i 
nas pociąga; a jednak wpatrując się uwaŜniej w te lica, odkrylibyśmy moŜe rodzaj
trwałego znuŜenia, jakie wyciska wielka myśl lub namiętność - zmatowiała juŜ 
bowiem świeŜość, dzięki której Godfryd przypominał młody liść rozwijający się w 
promieniach słonecznych.
 ToteŜ kiedy spotkali się ci dwaj ludzie, nigdy jeszcze nie powstał kontrast 
gwałtowniejszy i ostrzejszy.
 Rzekłbyś, Ŝe krzak słaby i wdzięczny zrodził się w starej wierzbie, ogołoconej 
przez czas, rozoranej piorunem, zmurszałej - w jednej z owych dostojnych wierzb,
którymi zachwycają się malarze; nieśmiały krzaczek chroni się wśród nich przed 
burzami.
 Jeden był Bogiem, drugi - aniołem; jeden był poetą, który odczuwa, drugi był 
poetą, który interpretuje; prorok cierpiący i rozmodlony lewita.
 Obaj odeszli w milczeniu.
 - Słyszałaś, jak zagwizdał na niego?
 - zawołał sierŜant, kiedy krok cudzoziemców przestał skrzypieć na piasku.
 - Nie diabeł to ze swoim paziem?
 - Uff - stęknęła sierŜantowa - aŜ mnie w dołku ściskało!
 Po raz pierwszy przyjrzałam się naszym gościom z taką uwagą.
 Nieszczęście to dla nas, kobiet, Ŝe diabeł potrafi przyoblec twarz tak 
urodziwą!
 - A pokrop go tylko wodą święconą, to zobaczysz, jak zamieni się w ropuchę!
 - wrzasnął Tirechair.
 - Idę opowiedzieć o wszystkim oficjałom.
 Na te słowa dama ocknęła się z głębokiej zadumy; spojrzała na sierŜanta, który 
wkładał juŜ swój czerwono-niebieski kaftan.
 - Dokąd tak spieszno?
 - zapytała.
 - Poinformować sprawiedliwość, Ŝe gościmy u siebie czarowników i dalej gościć 
ich nie mamy ochoty.
 Nieznajoma uśmiechnęła się na to.
 - Jestem hrabina Mahaut - oznajmiła wstając z dumą, od której sierŜant 
zbaraniał.
 - Nie waŜ się czynić najmniejszej krzywdy swoim lokatorom.
 A szczególną czcią otaczać masz starca, spotkałam go u króla, twojego pana, i 
widziałam, jak grzeczne zgotował mu przyjęcie, popełniłbyś więc gruby błąd, 
szykanując go choć trochę.
 Co zaś do mojego u was pobytu, nikomu ani słowa, jeśli wam Ŝycie miłe.
 To rzekłszy, znów pogrąŜyła się w zadumie.
 Po chwili jednak uniosła głowę, skinęła na gospodynię i obie poszły do pokoju 
Godfryda.
 Piękna hrabina spojrzała na łóŜko, krzesła, skrzynię, tapiserię, stół - i w oku
jej zabłysło szczęście jak u wygnańca, który wróciwszy w rodzinne strony, siadł 
u stóp wzgórza i wpatruje się w stłoczone dachy swojego miasteczka.
 - Jeśli okaŜe się, Ŝe mnie nie oszukałaś - powiedziała do śakliny - obiecuję ci
sto złotych dukatów.
 - AleŜ, proszę pani - odparła gospodyni - biedny aniołeczek jest ufny jak 
dziecko.
 A to cały jego dobytek.
 To mówiąc wysunęła szufladę stołu i pokazała kilka zwitków pergaminu.
 - Dobry BoŜe!
 - zawołała hrabina, biorąc do ręki kontrakt, który przyciągnął nagle jej uwagę;
i przeczytała: - Gothofredus comes Gantiacus (Godfryd, hrabia Gandawy).
 Upuściła pergamin, przeciągnęła dłonią po czole, stwierdziwszy jednak zapewne, 
Ŝe skompromitowała się zdradzając się przed śakliną ze swoim wzruszeniem, 
odzyskała zimny kontenans.
 - Jestem kontenta!

Strona 50

Balzac Honoriusz - Komedia ludzka 24

 - oznajmiła.
 Po czym opuściła pokój i wyszła z domu.
 Gospodarze, stanąwszy w progu, widzieli, jak skierowała się drogą do portu.
 Nie opodal czekało przycumowane czółno.
 Na odgłos kroków hrabiny ukazał się nagle marynarz, pomógł pięknej wyrobnicy 
usadowić się na ławce i powiosłował z taką energią, Ŝe czółno niby jaskółka 
pomknęło w dół Sekwany.
 - Aleś ty głupi!
 - ozwała się śaklina klepiąc familiarnie męŜa po ramieniu.
 - Dziś rano zarobiliśmy sto złotych dukatów.
 - Nie lubię gościć wielkich panów, tak samo jak czarowników.
 Nie wiem, którzy prędzej zaprowadzą nas na szubienicę - odparł Tirechair biorąc
halabardę.
 - Idę - dodał - na ront w okolice Champfleuri.
 Niech Bóg nas ma w swojej opiece, a mnie napędzi jaką ladacznicę, która na 
wieczór włoŜy złote kolczyki, Ŝeby błyszczeć w ciemnościach jak robaczek 
świętojański!
 śaklina, sama teraz w domu, pobiegła do pokoju nieznajomego szlachcica, w 
nadziei, Ŝe myszkując tam znajdzie jakieś informacje o tajemniczej tej sprawie.
 Podobna uczonemu, który w pocie czoła komplikuje jasne i proste dane natury, 
wykoncypowała juŜ nieudolny romans, w którym starała się wyjaśnić gościnę trzech
tych osób pod jej ubogim dachem.
 Bobrowała w skrzyni, oglądała wszystko dokładnie, nie mogąc jednak wykryć nic 
nadzwyczajnego.
 Na stole zobaczyła ekrytuar i kilka kartek pergaminu; ale Ŝe nie umiała czytać,
odkrycie to było całkiem bezowocne.
 Wiedziona uczuciem kobiecym wróciła do pokoju młodzieńca - skąd ujrzała przez 
okno, jak obaj lokatorzy przeprawiali się najętą łodzią na drugi brzeg Sekwany.
 - Wyglądają jak dwie figury kamienne - pomyślała.
 - Aha, dobijają do ulicy du Fouarre.
 Leciutki jest nasz kochaneczek!
 Wyskoczył na ląd jak szczygieł.
 Przy nim ten stary wygląda jak kamienny święty z katedry.
 Idą do dawnej szkoły Czterech Narodów.
 Do diaska, straciłam ich z oczu!
 To tutaj Ŝyje sobie nasz biedny cherubinek!
 - dodała spoglądając na meble.
 - Galanty chłopak i przyjemny!
 Oj, ci wielcy panowie, z innej oni, niŜ my, gliny.
 Wygładziła kapę na łóŜku, starła kurz ze skrzyni,poczym zeszła na dół, po raz 
setny zadając sobie od sześciu miesięcy pytanie: - Na czym, u diabła, spędza 
swoje dni boŜe?
 Toć nie moŜe wciąŜ wpatrywać się w błękit nieba i w gwiazdy, które pan Bóg 
zawiesił u góry, niczym latarnie.
 Trapi się czymś kochany chłopczyna.
 Ale dlaczego nie rozmawia prawie nigdy ze swoim starym mistrzem?
 - I zagubiła się w rozmyślaniach, które w mózgu kobiecym poplątały się jak 
nici.
 Starzec i młodzieniec weszli do jednej ze szkół, którymi podówczas ulica du 
Fouarre słynęła w całej Europie.
 Znakomity Siger, najsłynniejszy na Uniwersytecie paryskim doktor Teologii 
mistycznej, wchodził na katedrę w tym akurat momencie, kiedy obaj cudzoziemcy 
dotarli do dawnej szkoły Czterech Narodów i znaleźli się w obszernej sali, dokąd
drzwi prowadziły wprost z ulicy.
 * Siger z Brabantu (około 1235-1282) - teolog i filozof, uwieczniony przez 
Dantego w „Boskiej komedii" (Raj, pieśń X), nauczał w ParyŜu i współpracował z 
Robertem Sorbon w organizowaniu Sorbony.
Zimną, kamienną posadzkę przyrzucono warstwą świeŜej słomy, aŜeby studenci 
mogli, przyklęknąwszy na jednym kolanie, oprzeć na drugim tabliczkę i 
stenografować improwizację mistrza, posługując się skrótami, których 
rozszyfrowanie wprawia w rozpacz dzisiejszych badaczy.
 Sala była pełna nie tylko Ŝaków, lecz i co znaczniejszych duchownych, dworzan i
jurystów.
 Byli teŜ i cudzoziemscy uczeni, wojskowi i bogaci mieszczanie.
 Napotykałeś tutaj owe twarze szerokie, wypukłe czoła, szacowne brody, które 
budzą w nas rodzaj kultu dla naszych przodków, kiedy oglądamy portrety 
średniowieczne.
 Twarze ascetyczne o błyszczących zapadłych oczach i czołach poŜółkłych wśród 

Strona 51

Balzac Honoriusz - Komedia ludzka 24

jałowych a nuŜących medytacyj nad problemami scholastyki, którymi pasjonowała 
się owa epoka, kontrastowały z licami młodych zapaleńców, ze statecznymi 
twarzami ludzi powaŜnych, marsowymi - wojskowych, pucołowatymi i krwistymi - 
bankierów.
 Wykłady te, dysertacje, tezy bronione przez najświetniejszych geniuszów 
trzynastego i czternastego wieku podniecały entuzjazm naszych pradziadów, były 
dla nich tym, czym dla nas są walki byków, teatr włoski, tragedie, wielki balet,
słowem - widowiska.
 Przedstawienia misteriów pojawiały się dopiero po tych zapasach duchowych, z 
których być moŜe zrodziła się scena francuska.
 Wymowna inspiracja łącząca w sobie powaby głosu ludzkiego umiejętnie 
wyszkolonego, subtelności krasomówcze i śmiałe badania tajemnic Boga - 
kontentowała podówczas wielką ciekawość, poruszała dusze i tworzyła modny 
spektakl.
 Teologia nie tylko streszczała nauki, była nauką sama w sobie, jak u Greków 
staroŜytnych - gramatyka, zapowiadając płodną przyszłość tym, którzy wyróŜniali 
się w owych pojedynkach, gdzie niczym Jakub, mówcy zmagali się z duchem BoŜym.
 Ambasady, arbitraŜe między monarchami, kanclerstwa, wysokie godności kościelne 
przypadały ludziom, których słowo wyostrzyło się w dysputach teologicznych.
 Katedra była trybuną ówczesną.
 Ów system przetrwał aŜ do dnia, w którym Rabelais okrutnymi drwinami unicestwił
manię scholastycznego rezonerstwa, podobnie jak Cervantes zabił rycerstwo 
komedią pisaną.
 AŜeby zrozumieć ową dziwaczną epokę, pojąć ducha, co dyktował podówczas 
arcydzieła dziś juŜ zapomniane, choć ogromnego rozmachu, aby, słowem, 
wytłumaczyć sobie w niej wszystko, nie wyłączając barbarzyństwa, wystarczy 
przestudiować statuty Uniwersytetu Paryskiego i zbadać nader osobliwy, 
obowiązujący wtedy program nauczania.
 Teologia dzieliła się na dwa Fakultety, jeden z nich obejmował teologię we 
właściwym sensie, drugi - naukę o dekretach kanonicznych.
 Fakultet Teologii miał trzy sekcje: scholastyczną, kanoniczną i mistyczną.
 Zanudzilibyśmy czytelnika wyszczególniając atrybucje owych trzech róŜnych 
działów nauki, a zresztą jeden z nich tylko, mistyka, stanowi przedmiot 
niniejszego studium.
 Teologia mistyczna obejmowała całość objawień boŜych oraz interpretację 
tajemnic.
 Kult dla tego odgałęzienia dawnej teologii przetrwał sekretnie pomiędzy nami.
 Jakub Boehme, Swedenborg, Martinez Pascraalis, Saint-Martin,Molinos, panie 
Guyon, Bourignon i Kriidener, sekta ekstatyków oraz iluministów - w rozmaitych 
okresach godnie przechowywali doktrynę owej nauki, której cel ma w sobie coś 
przeraŜającego i gigantycznego zarazem.
 Dziś, jak i za czasów doktora Sigera, rzecz w tym, aby obdarzyć człowieka 
skrzydłami, dzięki którym mógłby wzbić się do sanktuarium, gdzie ukrywa się Bóg.
 Dygresja to konieczna, by czytelnik zrozumiał scenę, w której mieli 
uczestniczyć starzec i młodzieniec, opuściwszy teren Notre-Dame; obroni ponadto 
przed wszelkimi zarzutami nasze Studium - zarzutami, jakie mogłyby wysunąć pewne
osoby zbyt pochopne w sądach, czyli skłonne podejrzewać autora o kłamstwo lub 
tendencję do hiperboli.
 Doktor Siger był męŜczyzną wysokim i w sile wieku.
 Roczniki uniwersyteckie ocaliły od zapomnienia jego wizerunek, wiadomo więc, Ŝe
z twarzy nasz doktor był zadziwiająco podobny do Mirabeau.
 Fizys nerwowa, sroga, naznaczona piętnem ognistej elokwencji.
 Czoło Sigera nosiło jednak znamiona religijnej wiary i Ŝarliwości, na których 
zbywało jego sobowtórowi.
 Głos miał pełen zniewalającej słodyczy, o brzmieniu donośnym i przymilnym.
 W opisanym momencie światło sączące się skąpo przez szybki oprawne w ołów 
barwiło zgromadzonych kolorami kapryśnymi, tworząc tu i ówdzie jaskrawe 
kontrasty, dzięki melanŜowi blasków i cieni.
 Tu w mrocznym kącie zaiskrzyły się czyjeś oczy; tam czarne włosy pieszczone 
promieniami przypominały świetlistą aureolę, która unosiła się nad twarzą 
spowitą w ciemności; gdzie indziej głowy łyse, z cienką opaską siwizny, 
sterczały nad ciŜbą niby wieŜyczki osrebrzone księŜycem.
 Wszystkie te głowy, zwrócone ku doktorowi, milczały w niecierpliwym 
oczekiwaniu.
 Monotonne głosy innych profesorów ze szkół sąsiednich szemrały w cichej ulicy, 
jak morskie fale.
 Kroki dwóch nieznajomych, nadchodzących właśnie, zwróciły ogólną uwagę.
 Doktor Siger, gotów juŜ rozpocząć wykład, widząc, iŜ majestatyczny starzec 

Strona 52

Balzac Honoriusz - Komedia ludzka 24

stoi, jął wzrokiem szukać dlań miejsca, a Ŝe nie znalazł go w gęstym tłumie, 
zszedł, przystąpił do cudzoziemca z miną pełną uszanowania i, ofiarowując mu 
swój zydel, posadził go na podium katedry.
 Zgromadzeni powitali ten fawor przeciągłym szmerem uznania, rozpoznawszy w 
starcu autora znakomitej tezy, której niedawno bronił na Sorbonie.
 Górując nad audytorium, nieznajomy obrzucił je spojrzeniem zapadającym na dno 
duszy, zawierającym długi poemat o nieszczęściach - i ci, których wzrok ów 
dosięgnął, zadrŜeli nie zdając sobie sprawy z powodu wzruszenia.
 Młokos podąŜający za starcem usiadł na stopniu, plecami wsparł się o katedrę, w
pozie, która urzekała wdziękiem i zasmuceniem.
 Zaległa głęboka cisza, drzwi, a nawet ulicę zatarasował po chwili tłum Ŝaków, 
którzy opuścili inne sale.
 W ostatnim tym wykładzie doktor Siger zamierzał streścić swoje teorie, które 
juŜ był wyłoŜył wcześniej, na temat zmartwychwstania, nieba i piekła.
 W ciekawej swojej doktrynie dawał wyraz upodobaniom epoki, zaspokajając przy 
tym ową niepomiarkowaną Ŝądzę cudowności, która dręczyła ludzi jak świat 
światem.
 Ów ludzki wysiłek, aby uchwycić nieskończoność wciąŜ umykającą nieporadnym 
rękom człowieka, owe ostatnie zmagania myśli ze sobą samą, stanowiły dzieło 
godne asystencji, którą uświetniali wszyscy ówcześni luminarze i w której 
iskrzyła się najbardziej dalekosięŜna wyobraźnia, jaka istniała kiedykolwiek.
 Doktor przypomniał najpierw po prostu, tonem łagodnym i bez emfazy, punkty 
uprzednio juŜ ustalone: "Nie masz dwóch równych sobie inteligencyj.
 Czy zatem człowiek ma prawo Ŝądać od stwórcy zdania rachunku z nierówności sił 
duchowych u poszczególnych jednostek?
 Nie zamierzając więc przenikać nagle zamysłów Boga, musimy przyznać de facto, 
Ŝe inteligencje dzielą się na rozległe kręgi, a to wskutek róŜnic ogólnych, 
istniejących między nimi.
 Czy nie istnieje rzeczywista gradacja duchowości między kręgiem najmniej 
rozjaśnionym inteligencją a kręgiem najbardziej klarownym, gdzie dusze 
postrzegają juŜ drogę do Boga?
 Czy duchy naleŜące do jednego i tego samego kręgu nie porozumiewają się 
bratersko pod względem duchowym, cielesnym, myślowym i uczuciowym"?
 Tu doktor jął rozwijać cudowne teorie na temat sympatyj.
 Tłumaczył w języku biblijnym zjawiska miłości, instynktowną antypatię, to znów 
namiętne sympatie nie znające przestrzeni, nagłe przymierza dusz, które zdają 
rozpoznawać się wzajem.
 Problem rozmaitych stopni nasilenia, któremu podlegają nasze uczucia, wyjaśnił 
miejscem bliŜszym czy dalszym od centrum, zajmowanym przez dusze w 
odpowiadających sobie kręgach.
 Wyjawiał matematycznie wielką myśl Boga w koordynacji odmiennych ludzkich 
kręgów.
 Poprzez człowieka - twierdził - kręgi te stworzyły świat pośredni między 
inteligencją zwierzęcia a inteligencją aniołów.
 Według Sigera Słowo boŜe karmi Słowo duchowe, Słowo duchowe karmi Słowo 
oŜywione, Słowo oŜywione karmi Słowo zwierzęce, Słowo zwierzęce karmi Słowo 
roślinne, a Słowo roślinne jest wyrazem Ŝycia słowa jałowego.
 Kolejne przepoczwarczenia, jakie Bóg tym samym nakazał naszym duszom, i ów 
rodzaj Ŝycia osmotycznego, które od kręgu do kręgu przenika coraz Ŝywsze, coraz 
bardziej duchowe, coraz inteligentniejsze, odmalowują ruch, w który NajwyŜszy 
wprawił Przyrodę: wykład był to niejasny, lecz dla niezbyt okrzesanych słuchaczy
zatrącał cudownością.
 Wspomagając się licznymi cytatami zapoŜyczonymi z ksiąg świętych - i posługując
się nimi dla komentowania samego siebie, zastępował malowniczymi obrazami 
argumentację abstrakcyjną, ilekroć mu nie dopisała, i w głębinach stworzenia 
potrząsał duchem BoŜym niby pochodnią, elokwentny zaś z natury, budził 
przekonywającymi akcentami wiarę w audytorium.
 Rozwijając ów systemat oraz wszelkie wynikłe zeń wnioski, dawał klucz do 
wszystkich symbolów, uzasadniał powołania, właściwości szczególne, jak talent 
czy geniusz.
 Stając się raptem, instynktownie, fizjologiem, opisywał znamiona w twarzach 
ludzkich upodobniające człowieka do zwierzęcia, fenomen zaś ów udowodnił 
analogiami pierwotnymi oraz ewolucją stworzenia.
 Sprawiał, Ŝe słuchacze byli świadkami urzeczywistniających się zamierzeń 
przyrody, wyznaczał misję, przyszłość minerałom, roślinom i zwierzętom.
 Dopuszczał moŜliwość przechodzenia z jednego kręgu do drugiego, uzasadniając 
ową hipotezę z Biblią w ręku - kiedy juŜ uduchowił Materię, umaterialnił Ducha, 
wprowadził we wszystko wolę BoŜą i zaszczepił szacunek do najskromniejszych 

Strona 53

Balzac Honoriusz - Komedia ludzka 24

nawet dzieł Boga.
 W tej pierwszej części dyskursu, stosując zręczne dygresje, pogodził swoją 
doktrynę z feudalizmem.
 Poezja religijna i świecka, dosadna elokwencja owej epoki nadawały się wybornie
do tych wszechstronnych teorii, gdzie połączyły się wszystkie systemy 
filozoficzne staroŜytności, ale teŜ gdzie nasz doktor ukazał je w kształcie 
nowym, klarowniejszym, odmiennym.
 Słowami swoimi obalił fałszywy dogmat o dwóch pierwiastkach i nie mniej 
fałszywe dogmaty panteizmu, głosząc jednię boską oraz pozostawiając Bogu i jego 
aniołom znajomość celów, do których wiodące środki z całą wspaniałością 
rozbłysły w oczach człowieka.
 Zbrojny w dowody, za których pomocą interpretował świat materialny, doktor 
Siger konstruował świat duchowy, składający się z kręgów wznoszących się 
stopniowo i dzielących nas od Boga, jak roślinę dzieli od nas nieskończoność 
kręgów koniecznych dla niej do przebycia.
 Zaludniał niebo, planety, gwiazdy, słońce.
 Powołując się na świętego Pawła obdarowywał ludzi nową potęgą: wolno im wznosić
się od kręgu do kręgu - i tak aŜ do źródeł Ŝycia wiecznego.
 Mistyczna drabina Jakuba stanowiła zarówno formułę religijną owej tajemnicy 
BoŜej, jak tradycją przekazany dowód rzeczywisty.
 WojaŜował w przestrzeniach porywając za sobą Ŝarliwe dusze na skrzydłach 
swojego słowa, uzmysłowił słuchaczom nieskończoność, zatapiając ich w 
niebiańskim oceanie.
 Przedstawił logiczny dowód na istnienie piekła, wyobraŜając kręgi ułoŜone w 
porządku odwrotnym niŜ kręgi świetliste, wznoszące się ku Bogu - kręgi, gdzie 
miast ducha i światła panowało cierpienie i ciemność.
 Udręki były równie zrozumiałe, jak rozkosze.
 Człony porównania istnieją w poszczególnych etapach Ŝycia ludzkiego, w 
róŜnorakich klimatach boleści oraz inteligencji.
 Tak więc jak najdziwaczniejsze legendy o piekle i czyśćcu znajdowały 
przyrodzone urzeczywistnienie.
 Wydedukował znakomicie racje fundamentalne cnót naszych.
 Człek naboŜny, nie zbaczający z dróg ubóstwa, dumny ze swojego sumienia, Ŝyjący
zawsze w zgodzie z samym sobą, wytrwały, by nie kłamać swojemu sercu, chociaŜ 
napotyka wszędzie przykłady grzechów zwycięskich, jest aniołem ukaranym, 
upadłym, który pamięta jednak o swoich początkach, przeczuwa nagrodę - i, 
posłuszny swojemu posłannictwu, robi, co do niego naleŜy.
 Podniosłość chrześcijańskich wyrzeczeń wystąpiła tedy w pełnej chwale.
 Rzucając męczenników na stosy, Siger pozbawiał ich niemal wszelkich zasług, 
zaprzeczając im cierpienia.
 Anioł wewnętrzny raduje się w niebiosach, gdy tymczasem człowieka zewnętrznego 
łamią katowskie Ŝelaza.
 Odmalowywał aniołów między ludźmi, wskazując znaki niebiańskie, po których 
poznać ich moŜna.
 Wydzierał zatem z trzewi rozumienia właściwy sens słowa "upadek", na które 
natykamy się we wszystkich językach.
 Wskrzeszał najpłodniejsze tradycje, aby wykazać prawdziwość naszego 
pochodzenia.
 Tłumaczył jasno, skąd u ludzi bierze się Ŝarliwy zapał ku doskonałości, widząc 
w nim ambicję instynktowną, wieczysty przejaw naszych losów.
 Sprawiał, Ŝe jednym spojrzeniem słuchacze ogarniali wszechświat, opisywał 
substancję Boga występującą z brzegów, jak rzeka bezmierna, płynącą od centrum 
ku ekstremom i od ekstremów ku centrum.
 Przyroda jest jedna i niepodzielna.
 W dziele na pozór najmizerniejszym, jak i najpotęŜniejszym, wszystko jest 
posłuszne owemu prawu.
 KaŜdy twór odzwierciedla w pomniejszeniu obraz jego dokładny: czy będzie to sok
roślin, czy krew ludzka, czy teŜ obroty ciał niebieskich.
 Piętrzył dowody, kształtując swoją myśl melodyjnym poetyckim obrazem.
 Uprzedzał śmiało zarzuty przeciwników.
 Tak więc retorycznymi pytaniami gromił pomniki naszych nauk oraz wszelką 
wybujałość - ku których tworzeniu społeczeństwa uŜywały elementów świata 
ziemskiego.
 Pytał, czy nasze wojny, nędza ludzka, deprawacja nie hamują wielkiego ruchu, w 
jaki Bóg wprawił wszystkie planety?
 Wyśmiewał niemoc ludzką, wykazując, jak wszędzie ślady naszych wysiłków ulegają
zatarciu.
 Wzywał cienie Tyru, Kartaginy, Babilonu; nakazywał wieŜy Babel i Jerozolimie, 

Strona 54

Balzac Honoriusz - Komedia ludzka 24

by dały temu świadectwo; szukał, nie znajdując ich, bruzd efemerycznych, jakie 
wyorał rzekomo pług cywilizacji.
 Ludzkość kołysała się na planecie niby okręt, który ciągnie za sobą ślad 
niknący pod Spokojną taflą Oceanu.
 Takie były podstawowe tezy wykładu doktora Sigera, tezy, które spowił w 
słownictwo mistyczne i dziwaczną ówczesną łacinę.
 Pismo Święte, które studiował był ze szczególnym staraniem, dostarczyło mu 
zbroi: w niej to pojawił się swojemu stuleciu, aŜeby przyspieszyć jego bieg.
 Śmiałość swoją, niby płaszczem, okrywał głęboką wiedzą, filozofię - 
świątobliwością obyczajów.
 W opisywanym momencie postawił swoich słuchaczów oko w oko z Bogiem, ujął świat
w jednej myśli i odsłonił niemal myśl świata - po czym wpatrując się w 
asystencję milczącą, pełną napięcia, spojrzał pytająco na nieznajomego.
 Obecność tej szczególnej postaci była snadź mu bodźcem, dorzucił bowiem te oto 
słowa, na ten raz wolne od zmanierowanej łaciny średniowiecznej: - Skąd, według 
was, człowiek mógłby czerpać te płodne prawdy, jeśli nie w łonie Boga samego?
 Czym jestem?
 Nieudolnym tłumaczem kilku słów, jakie przekazał nam z apostołów 
najpotęŜniejszy, kilku słów spomiędzy tysiąca innych, nie mniej światłością 
jaśniejących.
 Przed nami wszystkimi powiedział święty Paweł: In Deo vivimus, movemus et 
sumus.
 (śyjemy, poruszamy się i jesteśmy w Bogu).
 Czy dziś, mniej wierzący i bardziej uczeni albo mniej umiejący i bardziej 
niedowierzający, zapytalibyśmy apostoła, po co właściwie ów ruch wieczny?
 Dokąd zmierza to Ŝycie rozdzielone na strefy?
 Na co ta inteligencja, która rozpoczyna od niejasnych postrzeŜeń, do jakich 
zdolny jest marmur, i od kręgu do kręgu przechodzi aŜ do człowieka, aŜ do 
anioła, aŜ do Boga?
 Gdzie źródło jest, a gdzie morze - skoro Ŝycie dotarłszy do Boga poprzez 
planety i gwiazdy, poprzez materię i ducha, zawraca ku innemu celowi?
 Chcielibyście oglądać wszechświat z dwóch stron.
 Bylibyście radzi wielbić władcę, ale pod warunkiem, Ŝeby choć na moment zasiąść
na tronie.
 Głupcy z nas!
 Zaprzeczamy najinteligentniejszym zwierzętom daru rozumienia naszych myśli oraz
celu naszych działań, nie znamy litości dla stworzeń zamieszkujących kręgi 
niŜsze, wypędzamy je z naszego świata, negujemy ich zdolność odgadywania 
ludzkiej myśli, a pragnęlibyśmy poznać najwyŜszą ze wszystkich idei, ideę idei!
 No cóŜ, ruszajcie w drogę, na skrzydłach wiary wznoście się od globu do globu, 
fruwajcie w przestrzeniach!
 Miłość, myśl i wiara: oto sekretne od nich klucze.
 Przebądźcie kręgi, dotrzyjcie do tronu!
 Bóg pobłaŜliwszy jest od was, otwarł świątynię swoją wszelkiemu swojemu 
stworzeniu.
 Ale czy pamiętacie przykład MojŜesza?
 Rozzujcie się więc, zanim wejdziecie do sanktuarium, zmyjcie z siebie brud 
wszelaki, rozstańcie się kompletnie z waszym ciałem, abyście nie spłonęli, Bóg 
bowiem...
 Bóg to światłość!
 W chwili kiedy doktor Siger z licem rozpłomienionym i wzniesioną ręką 
wypowiadał to wielkie słowo, promień słońca przedostawszy się przez otwartą 
szybkę wyczarował, jakby sztuką magiczną, świetliste źródło, długą trójkątną 
strugę złota, która wstęgą opasała słuchaczów.
 Wszyscy klasnęli w dłonie, poczytawszy za cud ową grę świateł zachodzącego 
słońca.
 Zabrzmiał okrzyk chóralny: - Vivat!
 Vivat!
 Rzekłbyś, samo niebo dało aplauz mistrzowi.
 Godfryd przejęty szacunkiem spoglądał to na starca, to na doktora Sigera, 
którzy rozmawiali po cichu.
 - Chwała ci, mistrzu!
 - ozwał się cudzoziemiec.
 - CzymŜe jest chwała doczesna?
 - odparł Siger.
 - Rad byłbym uwiecznić swoją wdzięczność - starzec na to.
 - Hm, jedna linijka spod waszego pióra obdarzyłaby mnie ludzką 
nieśmiertelnością - powiedział Siger.

Strona 55

Balzac Honoriusz - Komedia ludzka 24

 - Ale czyŜ podobna obdarować tym, czego się nie ma?
 - obruszył się nieznajomy.
 W asyście tłumu, co niczym dworzanie otaczający monarchów szedł za owymi trzema
osobistościami krok w krok, nie zbliŜając się zbytnio przez szacunek, Godfryd, 
starzec i Siger zdąŜali ku błotnistemu brzegowi, nie zabudowanemu podówczas 
jeszcze, a gdzie czekał przewoźnik.
 Doktor i cudzoziemiec nie gawędzili ani po łacinie, ani po galijsku, 
rozprawiali z powagą w jakimś nieznanym języku.
 Na przemian wskazywali rękami to niebo, to znów ziemię.
 Nie raz jeden Siger, będąc obznajmionym z krętą linią brzegu, nadzwyczaj 
troskliwie przeprowadzał starca po wąskich kładkach przerzuconych nad 
błotnistymi rowami; asystencja śledziła obu z ciekawością, ten i ów Ŝak 
zazdrościł młodzikowi przywileju towarzyszenia tym dwóm władcom słowa.
 Na koniec Siger skłonił się cudzoziemcowi, przewoźnik odepchnął czółno od 
brzegu.
 Kiedy łódź kołysała się na szeroko rozlanej Sekwanie, kołysząc dusze pasaŜerów,
słońce, podobne poŜarowi, co zapłonął na widnokręgu, przebiło chmury, zatopiło 
pola strumieniami światła, ubarwiło czerwonymi tony, brunatnym odblaskiem 
spiczaste dachy z łupku i słomiane strzechy, obrzeŜyło ogniem wieŜe Filipa 
Augusta, zawładnęło niebem, kolorami nasyciło wody, roziskrzyło się w trawach i 
zbudziło drzemiące owady.
 Była to jakby ostatnia strofa codziennego hymnu.
 WydłuŜony snop światła rozŜagwił się w obłokach.
 Serca zadrŜały przed tą wspaniałością natury.
 Cudzoziemcowi kontemplującemu ten obraz najcichsza z łez ludzkich zwilŜyła 
powieki.
 Godfryd zapłakał takŜe, ręka jego, dygocąc, napotkała rękę starca, który 
zwrócił twarz ku niemu, nie tając wzruszenia; ale zapewne, by ocalić swoją 
godność męską, którą uznał za nadweręŜoną, ozwał się posępnie: - Opłakuję mój 
kraj, jestem banitą!
 Młodzieńcze, o tej właśnie porze opuściłem ojczyznę.
 Ale tam o tej godzinie robaczki świętojańskie wyfruwają ze swoich kruchych 
siedzib i spoczywając na łodygach gladiolusów zdobią je niby diamenty.
 O tej godzinie wiatr łagodny jak najsłodsza poezja wzbija się z doliny 
nasyconej światłem, niosąc miłe aromaty.
 Na horyzoncie widziałem złote miasto podobne niebiańskiej Jeruzalem, miasto, 
którego imię nie powinno wyjść z ust moich.
 Tam rzeka równieŜ wije się węŜowo.
 Owo miasto, jego budowle, owa rzeka o zachwycających perspektywach, 
błękitnawych wodach, których nurt rozplata się, to znów łączy w harmonijnych 
zmaganiach, co stanowiły radość mojej duszy i budziły we mnie miłość, gdzieŜ są 
one?
 O tej godzinie fale nabierały pod niebem zachodu fantastycznych kolorów, 
układając się w kapryśne obrazy.
 Z gwiazd sączyło się pieszczotliwe światło, księŜyc zastawiał wszędzie swoje 
wdzięczne sidła, nadając inne Ŝycie drzewom, kolorom, kształtom i wprowadzając 
rozmaitość w migoczące wody, nieme pagórki, wymowne budowle.
 Miasto przemawiało, iskrzyło się: przypominało mi ją!
 Kolumny dymu wznosiły się obok kolumien antycznych, których marmur lśnił 
białością w łonie nocy; linie horyzontu majaczyły jeszcze wśród mgieł 
wieczornych, wszystko było harmonią i tajemnicą.
 Natura nie mówiła mi "Ŝegnaj", chciała mnie zachować.
 Ach, to było dla mnie wszystkim: moją matką i dzieckiem, małŜonką i sławą!
 Dzwony nawet płakały wtedy nad moją banicją.
 O ziemio cudowna!
 Piękna jest ona jak niebo!
 Od tej chwili miałem świat za loch.
 Droga moja ojczyzno, dlaczegoś mnie wygnała?
 Ale odniosę tam zwycięstwo!
 - zawołał z przekonaniem pełnym ognia, a głos jego zabrzmiał tak donośnie, Ŝe 
wzdrygnął się przewoźnik, jakby na dźwięk surmy.
 Starzec zastygł w postawie proroka i spoglądając na południe wskazywał swoją 
ojczyznę poprzez regiony nieba.
 Ascetyczna bladość jego lic zamieniła się w rumieniec tryumfu, rozjarzyło mu 
się oko, był wspaniały niby lew jeŜący grzywę.
 - A ty, mój biedny chłopcze - mówił dalej spoglądając na Godfryda, którego 
policzki okolił róŜaniec świetlistych kropel - czy studiowałeś, jak ja, księgę 
Ŝycia, ale na jej skrwawionych kartach?

Strona 56

Balzac Honoriusz - Komedia ludzka 24

 Czemu płakać?
 Nad czym boleć moŜesz w twoim wieku?
 - Niestety!
 - odrzekł Godfryd.
- Boleję nad ojczyzną aniŜeli wszystkie ojczyzny na ziemi piękniejszą, ojczyzną,
której nie widziałem nigdy, ale którą wspominam.
 Och, gdybym lotem strzały mógł pokonać przestrzenie, pofrunąłbym...
 - Dokąd?
 - zagadnął Banita.
 - W górę - odrzekł chłopiec.
 Na te słowa cudzoziemiec zadrŜał, cięŜkim swoim spojrzeniem zamknął młodzikowi 
usta.
 Obydwaj poczęli rozmawiać nie wytłumaczonymi emanacjami duszy, słuchając wzajem
swoich zwierzeń w głębi płodnego milczenia - i wojaŜowali bratersko, niby dwa 
gołębie, które zgodnym lotem przemierzają niebo; i działo się tak aŜ do chwili, 
kiedy łódź, szorując po piaskach Terenu, przerwała ich zadumę.
 Obaj, spowici w swoje myśli, zmierzali milcząc ku domowi sierŜanta.
 - Tak więc - rozmyślał wielki cudzoziemiec - ten biedny dzieciak poczytuje się 
za anioła wygnanego z niebios.
 I kto z nas miałby prawo wyprowadzić go z błędu?
 Czy ja moŜe?
 Ja, którego tak często magiczna siła porywa i unosi daleko od ziemi; ja, który 
naleŜę do Boga; ja, który dla samego siebie jestem tajemnicą.
 CzyŜ nie ujrzałem najpiękniejszego z aniołów Ŝyjących w tym błocie?
 Czy ten chłopak jest więc mniej czy bardziej, niŜ ja, szalony?
 Czy w wierze uczynił krok śmielszy?
 Wierzy, a wiara poprowadzi go zapewne na jakąś świetlistą drogę, podobną do 
mojej.
 Ale skoro jest piękny jak anioł, za słaby jest, aby wytrzymać tak cięŜkie 
walki!
 Onieśmielony obecnością towarzysza, którego głos, raŜący niby grom, wyjawił mu 
jego własne myśli, jak błyskawica wyraŜa wolę niebios, chłopak wpatrywał się w 
gwiazdy oczami kochanka, poprzestając na tym.
 Nadmiar uroczej wraŜliwości przytłaczał mu serce, słaby teraz był i zalękniony 
jak owad, którego słońce zatopiło swoim blaskiem.
 Głos Sigera niebiańsko wyłoŜył obydwom tajemnice świata duchowego; wielki 
starzec miał przyoblec je sławą; młodzik odczuwał je w swojej jaźni, nie umiejąc
wyrazić ich pod Ŝadnym kształtem; wszyscy trzej byli Ŝywymi symbolami Nauki, 
Poezji i Uczucia.
 Po powrocie, cudzoziemiec zamknął się w swoim pokoju, zapalił lampę pomocną mu 
w inspiracji, po czym zawierzył się straszliwemu demonowi pracy, Ŝądając słów od
ciszy, idej - od mroków nocnych.
 Godfryd usiadł w oknie, spoglądając to na blaski księŜyca w wodach, to 
zgłębiając tajemnice nieba.
 Porwany tak częstą u niego ekstazą, podróŜował od kręgu do kręgu, od wizji do 
wizji, nasłuchując,i mniemając, Ŝe je słyszy - głuchego szmeru głosów 
anielskich, widząc - albo mniemając, Ŝe je widzi - boskie światła, w których 
zatracał się łonie; i tak starał się osiągnąć punkt odległy, źródło wszelkiej 
światłości, pierwiastek wszelkiej harmonii.
 Głośny gwar ParyŜa niesiony wodami Sekwany zamilkł, wygasły powoli światła na 
wysokich piętrach domów, cisza zaległa w całej swojej rozciągłości -i wielkie 
miasto zasnęło jak znuŜony olbrzym.
 Wybiła północ.
 NajlŜejszy szelest - liścia spadającego albo skrzydeł puszczyka, co przefruwał 
między wieŜami Notre-Dame - byłby zdolny sprowadzić umysł starca na ziemię, a 
chłopca strącić z niebiańskich wyŜyn, na które wzniosła się jego dusza, porwana 
ekstazą.
 W tejŜe chwili cudzoziemiec usłyszał ze zgrozą, jak w sąsiednim pokoju ktoś 
jęknął, po czym cięŜko runął na ziemię; wprawne ucho wygnańca rozpoznało w tym 
łoskot ciała powalonego śmiercią.
 Wybiegł z pokoju, wszedł do Godfryda: młodzieniec leŜał na ziemi niczym 
bezkształtna masa, długi sznur zaciśnięty na jego szyi wił się jak wąŜ po 
płytach posadzki.
 Starzec rozluźnił sznur, chłopiec otworzył oczy.
 - Gdzie jestem?
 - zapytał, a w głosie jego brzmiało ukontentowanie.
 - U siebie - odparł starzec i spoglądał zdziwiony na szyję Godfryda i na gwóźdź
uwiązany przy końcu sznura.

Strona 57

Balzac Honoriusz - Komedia ludzka 24

 - W niebiosach - odrzekł z rozradowaniem chłopak.
 - Nie!
 Na ziemi - padła odpowiedź.
 Okno w pokoju było otwarte, Godfryd przeszedł przez krąg księŜycowej poświaty, 
ujrzał migoczącą Sekwanę, wierzby i zielska Terenu.
 Nasycone mgłą powietrze unosiło się nad rzeką niby baldachim z dymu.
 Na ten widok, dla niego tragiczny, skrzyŜował ręce na piersi i stanął w pozie 
desperata; starzec przystąpił doń, zdziwienie malowało się na jego twarzy.
 - Chciałeś się zabić?
 - spytał.
 - Tak - odparł Godfryd pozwalając cudzoziemcowi dotykać swojej szyi.
 Starzec badał, czy sznur nie wyrządził jej szkód nazbyt groźnych.
 Były to jednak tylko lekkie obraŜenia, chłopiec nie ucierpiał więc raczej.
 Starzec wniósł, Ŝe gwóźdź ustąpił szybko pod cięŜarem ciała i Ŝe ta fatalna 
próba skończyła się nieszkodliwym upadkiem.
 - i czemuŜ, moje dziecko, próbowałeś umrzeć?
 - Ach - oznajmił Godfryd nie powstrzymując juŜ łez, które płynęły mu z oczu - 
usłyszałem głos stamtąd!
 Wzywał mnie po imieniu.
 Nie wymówił go jeszcze; ale tym razem zapraszał mnie juŜ do nieba!
 Och, jakiŜ on był słodki!
 Nie mogąc wzbić się w niebo - przydał naiwnie - obrałem, Ŝeby pójść do Boga, 
jedyną dostępną nam drogę.
 - O, dziecię, dziecię szlachetne!
 - zawołał starzec i otaczając Godfryda ramionami z wylaniem przygarnął go do 
serca.
 - Jesteś poetą, umiesz nieustraszenie dosiadać huraganu!
 Poezja twoja własna nie pochodzi z twojego serca!
 Twoje Ŝywe, twoje Ŝarliwe myśli, twoje twory rodzą się i wzrastają w twojej 
duszy!
 Nie waŜ się wydać swoich idej profanom!
 Bądź ołtarzem, ofiarą i kapłanem w jednej osobie!
 Poznałeś niebiosa, nieprawdaŜ?
 Widziałeś miriady białopiórych aniołów, dzierŜących złote sistra, aniołów, co 
zgodnym lotem zmierzają do tronu, i nieraz podziwiałeś ich skrzydła, które na 
głos Boga falują harmonijnie niby lasy poruszane burzą.
 O, powiedz, jak piękna jest bezkresna przestrzeń?...
 Starzec ścisnął kurczowo dłoń Godfryda i obaj zapatrzyli się w nieboskłon, 
którego gwiazdy zdawały się przelewać im w uszy pieszczotliwą poezję.
 - Och, oglądać Boga - westchnął cicho Godfryd.
 - Chłopcze!
 - ozwał się nagle surowo starzec.
 - CzyŜbyś zapomniał o świętych naukach naszego zacnego mistrza, doktora Sigera?
 Skoro chcemy powrócić, ty, do swojej ojczyzny niebiańskiej, ja,do swojej 
ojczyzny ziemskiej, czy nie powinniśmy być posłuszni głosowi Boga?
 Kroczmy w pokorze po wyboistych drogach, które wskazał nam jego wszechmocny 
palec.
 Nie drŜysz przed niebezpieczeństwem, na jakie się naraziłeś?
 Jeśli zjawisz się zawczasu, nie wołany, powiadając: Oto jestem!
, czy nie stoczysz się znowu w świat niŜszy, ten, po którym trzepocze się dziś 
twoja dusza?
 Biedny, zbłąkany cherubinie, czyŜ nie powinieneś dziękować Bogu, Ŝe kazał ci 
Ŝyć w kręgu, gdzie słyszysz tylko niebiańskie akordy?
 CzyŜ nie jesteś czysty jak diament i piękny jak kwiat?
 Ach, gdybyś, podobnie jak ja, poznał tylko miasto boleści!
 Wędrując po nim, sterałem serce!
 Och, grzebać w grobach, aby wydzierać im straszliwe tajemnice; wycierać ręce 
zbrukane krwią, liczyć je po nocach, patrzeć, jak wznoszą się ku mnie, błagając 
o przebaczenie, którego udzielić nie mogę; studiować konwulsje mordercy i 
ostatni krzyk ofiary; słuchać przeraŜającej wrzawy i straszliwego milczenia; to 
milczy ojciec poŜerając swoich zmarłych synów; badać śmiech potępieńców; szukać 
ludzkiego kształtu wśród mas bezbarwnych, które skłębiła i poraziła zbrodnia; 
uczyć się słów, których Ŝywi nie mogą wypowiedzieć nie umierając od nich; wciąŜ 
przyzywać zmarłych, aby wciąŜ stawiać ich przed sądem i ferować wyroki: czy to 
Ŝycie?
 - Przestań!
 - krzyknął Godfryd.
 - Nie powinienem patrzeć na ciebie ani dłuŜej słów twoich słuchać!

Strona 58

Balzac Honoriusz - Komedia ludzka 24

 Umysł mi się mąci, wzrok mi się ćmi.
 Zapaliłeś we mnie ogień, który mnie poŜera.
 - Muszę jednak mówić dalej - odparł starzec wznosząc rękę do góry gestem 
niezwykłym, guślarskim, który podziałał na chłopca jak zaklęcie.
 DłuŜszą chwilę cudzoziemiec wpatrywał się w Godfryda swoim okiem wygasłym i 
pełnym przygnębienia; po czym wypręŜył palec ku ziemi: rzekłbyś, Ŝe na jego 
rozkaz przepaść otwarła się pod stopami.
 KsięŜyc oświetlił swoim blaskiem mdłym i niezdecydowanym jego czoło, skąd 
wydobyły się jakby promienie słoneczne.
 Wyraz, niemal wzgardliwy, rozpłynął się wśród posępnych fałd jego twarzy i 
wzrok nabrał zaraz owego skupienia, które zdaje się zdradzać obecność przedmiotu
niewidzialnego dla oczu zwykłych.
 Z pewnością wzrok ów kontemplował odległe obrazy, jakie rezerwuje nam śmierć.
 Nigdy jeszcze chyba postać nieznajomego nie była tak wspaniała.
 Walka straszliwa, wstrząsnąwszy jego duszą, odbiła się na kształcie 
zewnętrznym; i chociaŜ wydawał się potęŜny, zgiął się jak trawa pod wichrem 
zwiastującym burzę.
 Godfryd milczał - zastygły w bezruchu, urzeczony; niewytłumaczona moc 
przygwoździła go do podłogi; i jak w przypadkach, kiedy natęŜona uwaga odrywa 
nas od nas samych - kiedy obserwujemy poŜar albo bitwę - nie czuł juŜ istnienia 
własnego ciała.
 - Czy chcesz, abym wyjawił ci los, ku któremu zmierzałeś, biedny aniele 
miłości?
 Posłuchaj!
 Zostało mi dane oglądać przestrzenie bezmierne, przepaści bezkresne, w których 
tonie twór zwany człowiekiem, owo morze bezbrzeŜne, dokąd wpada nasza wielka 
rzeka ludzi i aniołów.
 Kiedy wędrowałem przez regiony wieczystych udręk, od śmierci chronił mnie 
płaszcz Nieśmiertelnego: ja, robak nędzny, miałem na sobie szatę sławy utkaną 
przez geniusz, a którą stulecia przekazują sobie wzajem!
 Kiedy szedłem polami światła, gdzie tłoczą się szczęśliwi, miłość kobiety, 
skrzydła anioła były mi podporą; goszcząc w jej sercu mogłem smakować owe 
niewysłowione rozkosze, spośród których uścisk niebezpieczniejszy jest dla nas, 
śmiertelnych, aniŜeli dławiące lęki świata złego.
 Pielgrzymując przez ciemne regiony dolne, szedłem od boleści do boleści, od 
zbrodni do zbrodni, od kary do kary, od okrutnego milczenia do rozdzierających 
krzyków - nad otchłań wyŜszą niŜ kręgi piekła.
 Dostrzegałem juŜ w oddali światłość Raju, która jaśniała na odległość ogromną, 
byłem w nocy, lecz na granicy dnia.
 Leciałem unoszony przez mojego przewodnika, porwany mocą podobną do tej, która 
w snach unosi nas w kręgi niewidzialne dla oczu ciała.
 Aureola opasująca nasze czoła rozpraszała na naszej drodze mroki niczym pył 
nieuchwytny.
 Z dala od nas słońca wszystkich światów prószyły blaskiem nie silniejszym chyba
niŜ latarenki robaczków świętojańskich w mojej ojczyźnie.
 Zmierzałem juŜ ku tym połaciom atmosfery, gdzie nie opodal raju pomnaŜają się 
masy światłości, gdzie łatwo Ŝeglujemy poprzez lazur i gdzie nieprzeliczone 
światy rozwijają się niby kwiaty na łące.
 Tam, na ostatnim punkcie kręgu, naleŜącego jeszcze do widm, które pozostawiłem 
za sobą podobne strapieniom, o jakich radzi bylibyśmy zapominać, ujrzałem 
ogromny cień.
 Stojąc w pozie ekstatycznej, dusza ta poŜerała wzrokiem przestrzenie, ale stopy
jej mocą BoŜą pozostawały przykute do najdalej wysuniętego punktu owej linii - 
skąd dusza próbowała ulecieć, napinając się wciąŜ boleśnie, jak my, kiedy 
gotujemy się do skoku, albo jak ptaki przed odfrunięciem.
 Poznałem w nim męŜczyznę, nie spojrzał na nas, nie usłyszał nas; dyszał, drŜały
wszystkie jego mięśnie; wydawało się, Ŝe w kaŜdej cząsteczce czasu doświadcza 
doznań takich, jak gdyby z największą łatwością, jednym susem, przebywał 
nieskończoność dzielącą go od raju, dokąd zaglądał bez ustanku i gdzie, jak 
mniemał, dostrzega obraz umiłowany.
 Na pierwszej jak i na ostatniej z bram Piekła rozeznałem symbol desperacji w 
nadziei.
 Nieszczęśnik był tak miaŜdŜony jakąś nie znaną mi siłą, Ŝe boleść jego zmroziła
mnie aŜ do szpiku.
 Schroniłem się pod skrzydła mojego przewodnika, którego opieka przywróciła mnie
spokojowi i ciszy.
 Podobny matce, której bystre oko dostrzega lub odgaduje kanię szybującą w 
przestworzach, cień wydał okrzyk radości.

Strona 59

Balzac Honoriusz - Komedia ludzka 24

 Spojrzeliśmy tam, gdzie i on spoglądał, i oczom naszym ukazał się szafir 
unoszący się nad naszymi głowami, w otchłaniach światła.
 Ta rozjarzona gwiazda zbliŜała się z szybkością promienia słonecznego - kiedy o
brzasku pojawia się na horyzoncie i kiedy pierwsze blaski ześlizgują się 
ukradkiem na naszą ziemię.
 Jasność stała się wyraźna, wzrosła; ujrzałem po chwili świetlisty obłok, w 
którym nadlatują aniołowie, rodzaj migoczącego dymu emanującego z ich istności, 
dymu, skąd wystrzelają ogniste języki.
 Szlachetne lico, którego blasku nie zniesiesz nie przywdziawszy płaszcza, 
wawrzyn, palma, atrybuty Potęg, wznosiły się nad tą chmurą jak śnieg białą i 
czystą.
 Była to światłość w światłości!
 Skrzydła jego drŜąc rozsiewały oślepiające wibracje w kręgach, które przecinał 
swym lotem, jak spojrzenie Boga przenika światy.
 Na koniec ujrzałem archanioła w jego glorii!
 Kwiat wieczystej urody, zdobiący aniołów Ducha, jarzył się w nim.
 W jednym ręku dzierŜył zieloną palmę, w drugim - miecz ognisty; palmę, aby 
uwieńczyć widmo, któremu przebaczono; miecz, aby jednym gestem odpędzić Piekło.
 Kiedy się zbliŜył, uczuliśmy niebiańskie wonie, które opadły jak rosa.
 W kręgu, gdzie zatrzymał się Anioł, aura nabrała barw opalu i ogarnęło ją 
falowanie, którego przyczyna była w nim.
 Przystąpił do widma, spojrzał na nie i rzekł: "Zobaczymy się jutro"!
 Po czym ruchem pełnym gracji zwrócił się ku niebu, rozwinął skrzydła, przebył 
kręgi, jak okręt, który mknie po falach tak rączo, Ŝe wygnańcy pozostawieni na 
bezludnej wyspie zdąŜą zaledwie postrzec jego białe Ŝagle.
 Widmo jęło krzyczeć przeraźliwie, na co odpowiedzieli potępieńcy poczynając od 
kręgu najgłębiej wciśniętego w bezmiar światów boleści, aŜ do kręgu 
spokojniejszego, na którego powierzchni przebywaliśmy obaj.
 Najdotkliwsze ze wszelkich cierpień odwołało się do wszystkich innych cierpień.
 Krzyk nabrzmiewał wyciem morza ognistego, które słuŜyło jakby za fundament 
monstrualnej symfonii nieprzeliczonych milionów dusz cierpiących.
 I raptem widmo poszybowało przez ów gród bolesny aŜ na samo dno Piekła; i zaraz
wypłynęło na powierzchnię, wróciło, znów dało nura między nieskończone kręgi i 
jęło latać we wszystkich kierunkach, podobne sępowi, co po raz pierwszy 
uwięziony w ptaszarni, szamocze się wśród wysiłków daremnych.
 Widmu przysługiwało prawo do tych błądzeń - mogło wojaŜować po strefach Piekła 
lodowatych, smrodliwych i parzących, nie uczestnicząc w męczarniach; 
prześlizgiwało się wśród owych bezmiarów, jak promień słońca przedziera się 
przez najgęstsze mroki.
 "Bóg nie wymierzył mu kary - powiedział mi mój mistrz - ale Ŝadna z tych dusz, 
których widziałeś juŜ męczarnie, nie chciałaby zamienić swoich tortur na 
nadzieję przygniatającą to widmo".
 W tejŜe chwili widmo wróciło do nas wiedzione przemoŜną siłą, która skazała je 
na palącą tęsknotę u granicy piekła.
 Mój boski przewodnik, odgadując moją ciekawość, dotknął gałązką nieszczęśnika, 
co medytował moŜe nad wiekiem kary, który dzielił ów moment od jutra wciąŜ 
umykającego.
 Widmo drgnęło, rzucając nam spojrzenie pełne wszystkich przelanych juŜ przez 
nie łez.
 "Chcecie poznać moje nieszczęście?
 - ozwało się ze smutkiem.
 - Och, lubię opowiadać o nim!
 Jestem tu, a Teresa w niebie!
 Ot i cała historia.
 Na ziemi byliśmy szczęśliwi, nie rozstawaliśmy się nigdy.
 Moja ukochana Teresa Donati miała lat dziesięć, kiedym ujrzał ją po raz 
pierwszy.
 Pokochaliśmy się wtedy, nieświadomi, co to miłość.
 Nasze Ŝycie było jednym i tym samym Ŝyciem: bladłem, kiedy ona bladła, 
radowałem się jej radością; oddawaliśmy się razem urokom rozmyślań, odczuć i 
jedno uczyło się miłości od drugiego.
 Pobraliśmy się w Cremonie, nasze wargi spotykały się zawsze strojne perłami 
uśmiechów, oczy nasze wciąŜ promieniały; włosy nasze nie rozplatały się nigdy - 
tak jak nasze przysięgi; kiedyśmy czytali, przytulały się do siebie nasze 
policzki, chodziliśmy zawsze zgodnym krokiem.
 śycie było nam długim pocałunkiem, nasz dom był łóŜkiem.
 Któregoś dnia Teresa pobladła i rzekła: - Jestem chora".
 A mnie nic nie było!

Strona 60

Balzac Honoriusz - Komedia ludzka 24

 Inie wstała juŜ więcej.
 Nie umierając patrzyłem, jak marnieją jej piękne rysy, jak matowieją jej złote 
włosy.
 Uśmiechała się, Ŝeby zataić przede mną swoje bóle; lecz ja wyczytywałem je w 
lazurze jej oczu, rozumiejąc od dawna najlŜejsze drgnięcie powiek Teresy.
 Powiadała: - Honorino, kocham cię!
 - i wargi jej bladły; tuliła jeszcze moją dłoń w swoich dłoniach, zmroŜonych 
juŜ śmiercią.
 I zaraz odebrałem sobie Ŝycie, Ŝeby nie spoczywała samotna w grobowym łoŜu, pod
marmurowym całunem.
 Teresa jest w niebie, a ja tutaj.
 Nie chciałem jej opuścić, Bóg nas rozłączył; czemuŜ więc połączył nas na ziemi?
 Jest zazdrosny.
 Raj stał się z pewnością znacznie piękniejszy w dniu, kiedy przybyła tam 
Teresa.
 Widzicie ją?
 Smuci się w swojej szczęśliwości, bo nie ma mnie przy niej!
 Raj musi wydawać jej się bardzo pusty".
- "Mistrzu - zagadnąłem ze łzami, na myśl nasunęły mi się bowiem moje uczucia 
miłosne - czy biedak ten nie będzie wyswobodzony w momencie, kiedy zapragnie 
raju dla Boga tylko"?
 Ojciec poezji skłonił lekko głowę na znak, Ŝe przyznaje mi rację.
 Oddaliliśmy się szybując w przestworzach bezszelestnie jak ptaki, co przelatują
nad naszymi głowami, kiedy czasem leŜymy w cieniu drzew.
 Daremnie próbowaliśmy odwieść nieboraka od jego bluźnierstw.
 Jednym z nieszczęść, jakie dotknęły aniołów ciemności, jest to, Ŝe nigdy nie 
widzą światła, nawet jeśli ich otoczy.
 Nieborak nie zrozumiałby słów naszych.
 W tejŜe chwili tętent galopujących koni rozbrzmiał wśród ciszy, pies 
zaszczekał, odpowiedziały mu gniewne pomruki sierŜanta; jeźdźcy zeskoczyli z 
wierzchowców, jęli stukać do drzwi, hałas rozległ się nagle z gwałtownością 
niespodzianej detonacji.
 Dwaj wygnańcy, dwaj poeci spadli na ziemię z całej wysokości, jaka dzieli nas 
od nieba.
 Bolesny wstrząs upadku rozszedł im się w Ŝyłach niby inna krew, krew 
świszcząca, parząca, pełna kolców.
 Ból ten był dla nich jak gdyby poraŜeniem elektrycznością.
 CięŜki, dudniący krok rycerza, którego miecz, pancerz i ostrogi szczękały 
Ŝelazem, rozległ się na schodach - i Ŝołnierz stanął przed zdumionym 
cudzoziemcem.
 - MoŜemy wracać do Florencji - ozwał się, a gruby jego głos wydał się 
melodyjny, padły bowiem słowa włoskie.
 - Coś ty powiedział?
 - zagadnął wielki starzec.
 - Biali zwycięŜyli!
 - Nie mylisz się aby?
 - spytał znów poeta.
 - Nie, drogi Dante!
 - zawołał Ŝołnierz, w którego wojowniczym głosie dźwięczał zgiełk bitew i 
radość tryumfu.
 - Do Florencji!
 Do Florencji!
 O moja Florencjo!
 - wykrzyknął z energią DANTE ALIGHIERI.
 Zerwał się na równe nogi, spojrzał w przestrzeń, wydało mu się, Ŝe widzi 
Italię, i stał się gigantem.
 - A ja, kiedy będę w niebie?
 - pytał Godfryd przyklęknąwszy przed nieśmiertelnym poetą, jak anioł klęka 
przed sanktuarium.
 - Przyjedź do Florencji - odparł Dante głosem pełnym współczucia.
 - Kiedy z wyŜyn Fiesole ujrzysz jej miłosne pejzaŜe, pomyślisz, Ŝe jesteś w 
raju!
 Rycerz uśmiechnął się.
 Po raz pierwszy - i chyba ostatni - posępna i groźna twarz Dantego tchnęła 
radością; w oku i na czole odmalowywało się szczęście, które tak szczodrobliwie 
rozdzielił w swoim Raju.
 Wydało mu się moŜe, Ŝe słyszy głos Beatryczy.
 Ciszę przerwał wtedy lekki krok kobiecy i szelest sukien.

Strona 61

Balzac Honoriusz - Komedia ludzka 24

 Jutrzenka rzucała pierwsze blaski.
 Weszła piękna hrabina Mahaut, podbiegła do Godfryda.
 - Pójdź, moje dziecię, mój synu!
 Teraz juŜ wolno mi to wyznać!
 Zostałeś uznany, król Francji będzie bronił twoich praw, a raj znajdziesz w 
sercu matki.
 Na te słowa ocknął się Dante i ujrzał chłopca w objęciach hrabiny; ogarnął 
oboje Ŝyczliwym spojrzeniem i pozostawił swojego towarzysza studiów na łonie 
matki.
 - Jedźmy!
 - zawołał grzmiącym głosem.
 - Śmierć welfom!
 ParyŜ, październik 1831 .
 
 
 LUDWIK LAMBERT.
 PrzełoŜył TADEUSZ śELEŃSKI-BOY.
 
 
 Et Nunc Et Semper Dilectae Dedicatum.
 * (łacińskie) — poświęcone ukochanej i teraz, i zawsze, to jest pani de Berny, 
pierwszej, głębokiej miłości Balzaka.

 
 -Ludwik Lambert urodził się w roku 1797 w Montoire, miasteczku w Vendómois, 
gdzie ojciec jego prowadził niewielką garbarnię i spodziewał się znaleźć w synu 
następcę; ale skłonność do nauk, jaką zawczasu chłopiec okazywał, zmieniła te 
zamiary.
 Zresztą garbarz i Ŝona jego kochali Ludwika, jak się kocha jedynego syna, i nie
sprzeciwiali mu się w niczym.
 Stary i Nowy Testament dostały się w ręce Ludwika, gdy miał pięć lat; i ksiąŜka
ta, w której mieści się tyle ksiąŜek, rozstrzygnęła o jego losie.
 Czy ta dziecięca wyobraźnia pojęła juŜ wtedy tajemniczą głębię Pisma?
 Czy była juŜ zdolna biec za Świętym Duchem w jego locie przez światy, czy tylko
zachwyciła się romantycznym urokiem, w który obfitują te na wskroś wschodnie 
rapsody?
 Lub moŜe, w pierwotnej niewinności, odczuła bezwiednie ową wzniosłą 
religijność, jaką Boskie ręce rozlały w tej ksiąŜce?
 Dla niektórych czytelników opowiadanie nasze rozwiąŜe te pytania.
 Jeden fakt wyniknął z tego pierwszego czytania Biblii: Ludwik zaczął obchodzić 
całe Montoire po kweście o ksiąŜki; jakoŜ dostawał je dzięki owemu urokowi, 
którego tajemnicę posiadają tylko dzieci i któremu nikt nie umie się oprzeć.
 Oddając się tym studiom, których biegiem nie kierował nikt, doszedł dziewiątego
roku.
 W tej epoce o zastępców do wojska było trudno; wiele bogatych rodzin godziło 
ich z góry, aby się nie znaleźć w kłopocie w chwili losowania.
 Ubóstwo biednych garbarzy nie pozwoliło im myśleć o kupieniu zastępcy dla syna;
widzieli tedy w stanie duchownym jedyny legalny sposób ocalenia go od branki i 
posłali go, w roku 1807, do wuja, proboszcza w Mer, równieŜ nad Loarą, niedaleko
Blois.
 Krok ten zadowalał i namiętność Ludwika do nauki, i chęć rodziców ochronienia 
go od okrutnych kolei wojny.
 Jego Ŝądza wiedzy oraz przedwczesna inteligencja dawały zresztą nadzieję, Ŝe 
znajdzie w stanie duchownym drogę do świetnej kariery.
 Przebywszy trzy lata u wuja, dość światłego starego oratorianina, Ludwik 
opuścił go z początkiem roku 1811, aby wstąpić do kolegium w Vendóme, gdzie 
znalazł pomieszczenie i utrzymanie na koszt pani de Stael.
 Poparcie tej słynnej kobiety zawdzięczał Lambert przypadkowi lub raczej 
Opatrzności, zawsze umiejącej torować drogi opuszczonemu geniuszowi.
 Ale dla nas, których wzrok zatrzymuje się na powierzchni spraw ludzkich, koleje
te, znajdujące tyle przykładów wŜywotach wielkich ludzi, zdają się jeno wynikiem
czysto fizycznego zjawiska: dla większości biografów głowa genialnego człowieka 
wyrasta ponad masę dziecinnych twarzyczek, jak piękna roślina, która swoim 
blaskiem ściąga w polu oczy botanika.
 Porównanie to mogłoby się nadać do przygody Ludwika.
 Czas, jakiego wuj uŜyczył mu na wakacje, spędzał zazwyczaj w domu rodzinnym; 
ale zamiast się oddawać, zwyczajem uczniaków, lubemu far niente, które nęci nas 
w kaŜdym wieku, zabierał się od rana z chlebem i ksiąŜkami, szedł czytać i 

Strona 62

Balzac Honoriusz - Komedia ludzka 24

rozmyślać w głębi lasów, aby się umknąć napomnieniom matki, którą niepokoiły 
wytęŜone studia dziecka.
 * Far  niente (włoskie) — próŜniactwo.
 Cudowny instynkt macierzyństwa!
 Od tego czasu czytanie stało się u Ludwika głodem, którego nic nie mogło 
nasycić; poŜerał wszelkie ksiąŜki, chłonął bez róŜnicy dzieła religijne, 
historię, filozofię, fizykę.
 Mówił mi nieraz, iŜ w braku innych ksiąŜek czytał z rozkoszą słowniki, i 
wierzyłem mu chętnie.
 KtóryŜ uczeń nie znalazł nieraz przyjemności w dociekaniu znaczeń nieznanego 
rzeczownika?
 Rozbiór jakiegoś słowa, jego wyraz, historia były dla Lamberta pobudką do 
długiej zadumy.
 Ale nie była to zaduma instynktowna, jaką dziecko oswaja się z przejawami Ŝycia
i ośmiela się do odbierania wraŜeń duchowych i fizycznych; bezwiedny rozwój, 
który później wydaje owoce zarówno w inteligencji, jak w charakterze; nie.
 Ludwik ogarniał fakty i tłumaczył je, dociekając z przenikliwością dzikiego ich
przyczyny i celu.
 JakoŜ, dzięki niepokojącej igraszce natury, będącej zarazem świadectwem jego 
wyjątkowości, mógł on, mając ledwie czternaście lat, wyraŜać bez trudu myśli, 
których głębię zrozumiałem dopiero znacznie później.
 - Często - powiadał mówiąc mi o przeczytanych ksiąŜkach - odbywałem rozkoszne 
podróŜe Ŝeglując na słowie przez otchłanie przeszłości, jak owad, który 
przysiadł na ździebełku trawy, płynącym z biegiem rzeki.
 Wyruszywszy z Grecji, dopływałem do Rzymu, przebywałem obrazy nowszych czasów.
 CóŜ za piękną ksiąŜkę moŜna by napisać, opowiadając Ŝycie i dzieje jednego 
słowa?
 Bez wątpienia zachowało ono odciski wypadków, którym słuŜyło; budziło, zaleŜnie
od miejsc, rozmaite myśli; ale czyŜ nie większe jest jeszcze, kiedy je zwaŜyć z 
potrójnej perspektywy, duszy, ciała i ruchu?
 Patrząc na nie, niezaleŜnie od jego funkcji, następstw i przejawów, czyŜ nie 
moŜna się pogrąŜyć w oceanie refleksji?
 CzyŜ większość słów nie barwi się pojęciem, którego są widomym znakiem?
 Jakiemu geniuszowi zawdzięczają istnienie?
 Jeśli trzeba wielkiej inteligencji, aby stworzyć jedno słowo, ileŜ wieków ma 
mowa ludzka?
 Skupienie liter, ich kształty, postać, jaką dają słowu, rysują wyraźnie, wedle 
charakteru kaŜdego narodu, nieznane istnienia, których pamięć jest w nas.
 Kto nam filozoficznie wytłumaczy przejście od wraŜenia do myśli, od myśli do 
słowa, od słowa do jego hieroglificznego wyrazu, od hieroglifów do alfabetu, od 
alfabetu do wymowy pisanej, której piękność spoczywa w szeregu obrazów 
sklasyfikowanych przez retorów i będących jak gdyby hieroglifami myśli?
 Dawne malowidło pojęć ludzkich, określonych formami zoologicznymi, czyŜ nie 
zrodziło pierwszych znaków, jakimi posłuŜył się Wschód, aby spisać swą mowę?
 CzyŜ nie zostawiło teŜ ono, drogą tradycji, niejakich śladów w naszych 
nowoŜytnych językach, dzielących między siebie szczątki pierwotnego słowa 
narodów, słowa majestatycznego i uroczystego, którego majestat i uroczystość 
wyradzają się w miarę starzenia się społeczeństw, którego brzmienia, tak 
dźwięczne w hebrajskiej Biblii, tak piękne jeszcze w Grecji, wątleją w miarę 
postępu naszych kolejnych cywilizacji?
 Czy temu dawnemu duchowi winni jesteśmy tajemnice zagrzebane we wszelkim słowie
ludzkim?
 CzyŜ nie istnieje w słowie PRAWDA jakaś fantastyczna prostolinijność?
 * Prawda - w oryginale: vrai; przetłumaczony z francuskiego na inny język, 
wywód ten staje się tym samym dość wątpliwy. (Przyp. tłum.).
czyŜ ten krótki dźwięk, jakiego ono wymaga, nie zawiera mglistego obrazu czystej
nagości, prostoty prawdy we wszystkim?
 Ta sylaba oddycha dziwną świeŜością.
 Wziąłem za przykład formułę idei oderwanej, nie chcąc tłumaczyć problemu 
słowem, które by go czyniło zbyt łatwym do zrozumienia, jak na przykład LOT, w 
którym wszystko przemawia do zmysłów.
 CzyŜ nie tak jest z kaŜdym słowem?
 Wszystkie są nasiąknięte Ŝywą mocą, którą czerpią z duszy i którą jej zwracają 
dzięki cudownej tajemnicy wzajemnego oddziaływania między słowem a myślą.
 CzyŜ to nie Ŝywy obraz kochanka, który czerpie z ust lubej tyleŜ miłości, ile 
jej udziela?
 Samym swoim obliczem, słowa oŜywiają w naszym mózgu twory, którym słuŜą za 
szatę.

Strona 63

Balzac Honoriusz - Komedia ludzka 24

 Podobnie jak wszystkie istoty, mają one tylko jedno miejsce, gdzie ich 
właściwości mogą w pełni działać i rozwijać się.
 Ale ten przedmiot zamyka moŜe całą naukę!
 I wzruszał ramionami, jak gdyby chcąc powiedzieć: "Jesteśmy i zbyt wielcy, i 
zbyt mali".
 Namiętność Ludwika do czytania znalazła obfity pokarm.
 Proboszcz z Mer posiadał jakieś dwa do trzech tysięcy tomów.
 Skarb ten pochodził z grabieŜy dokonanych podczas Rewolucji w sąsiednich 
opactwach i zamkach.
 Dzięki swemu charakterowi zaprzysięŜonego księdza poczciwiec mógł sobie 
wybierać najlepsze dzieła wśród cennych kolekcji, które sprzedawano wówczas na 
wagę.
 * ZaprzysięŜony ksiądz - tojest jeden z tych, którzy się pogodzili z nowym 
porządkiem i uznali rewolucję. (Przyp. tłum.).
W ciągu trzech lat Ludwik Lambert przyswoił sobie miąŜsz wszystkich ksiąŜek, 
które w wujowskiej bibliotece warte były czytania.
 Wchłanianie myśli poprzez lekturę stało się u niego ciekawym fenomenem; oko 
jego obejmowało po siedem i osiem wierszy jednym rzutem, a umysł ogarniał ich 
treść z chyŜością podobną chyŜości wzroku; często jedno słowo wystarczało, aby 
mu odsłonić sens zdania.
 Pamięć miał zdumiewającą.
 Przypominał sobie z równą dokładnością myśli nabyte drogą lektury jak te, które
mu nasunęło dumanie lub rozmowa.
 Posiadał przy tym pamięć wszelkiego rodzaju: pamięć miejsc, imion, słów, rzeczy
i obrazów.
 Nie tylko przypominał sobie dowolnie przedmioty, ale wręcz widział je 
bezpośrednio w duszy, w tym samym połoŜeniu, oświetleniu, barwie, jakie miały w 
chwili, gdy je spostrzegł.
 Władza ta obejmowała równieŜ najbardziej niepochwytne stany intelektu.
 Przypominał sobie, jak sam mówił, nie tylko uszeregowanie myśli w ksiąŜce, z 
której je zaczerpnął, ale i stany swej duszy w odległych okresach.
 Pamięć jego, tak wyjątkowo uprzywilejowana, mogła mu tedy odtworzyć całkowicie 
Ŝycie jego ducha, od myśli najdawniej poczętej aŜ do rozkwitłej świeŜo, od 
najmętniejszej do najjaśniejszej.
 Mózg jego, zaprawiony od młodu do skupienia, dobywał z tego bogatego lamusa 
mnóstwo cudownych prawdą i świeŜością obrazów, którymi karmił się podczas swoich
kryształowych kontemplacji.
 - Kiedy chcę - mówił mi w swoim języku, któremu skarby pamięci udzielały 
oryginalnej świeŜości - spuszczam sobie zasłonę na oczy.
 Natychmiast wchodzę w siebie i znajduję tam ciemną komorę, w której zjawiska 
natury odbijają się w postaci czystszej niŜ ta, pod jaką objawiły się pierwotnie
mym zmysłom.
 W dwunastym roku wyobraźnia jego, pobudzona nieustannym ćwiczeniem, rozwinęła 
się tak, iŜ pozwalała mu mieć ścisłe pojęcia o rzeczach, które znał jedynie z 
czytania.
 Obraz ich, odciśnięty w jego duszy, był nie mniej Ŝywy, niŜ gdyby je był 
istotnie widział: czy Ŝe posługiwał się analogiami, czy teŜ Ŝe posiadał jak 
gdyby drugi wzrok, którym ogarniał naturę.
 - Czytając opis bitwy pod Austerlitz - mówił mi raz - widziałem wszystkie jej 
szczegóły.
 Strzały armatnie, krzyki walczących rozbrzmiewały mi w uszach i szarpały mi 
trzewia; czułem proch, słyszałem tętent, głosy ludzkie; podziwiałem równinę, na 
której ścierały się zbrojne narody.
 To było tak przeraŜające jak ustęp z Apokalipsy.
 Gdy tak zuŜywał wszystkie swoje siły w lekturze, tracił do pewnego stopnia 
świadomość Ŝycia fizycznego, istniał juŜ tylko przez potęŜną grę wewnętrznych 
narządów, których pojemność niepomiernie się rozszerzyła: zostawiał, wedle swego
wyraŜenia, przestrzeń za sobą.
 Ale nie chcę uprzedzać intelektualnych faz jego Ŝycia.
Mimo woli odwróciłem juŜ porządek, w jakim mam rozwinąć dzieje tego człowieka, 
który przeniósł całą swą czynność w myśl, jak inni mieszczą całe swoje Ŝycie w 
czynie.
 PrzemoŜna skłonność ciągnęła go ku dziełom mistycznym.
 - Abyssus abyssum - mówił mi.
 * Abyssus  abyssum (łacińskie) - z przepaści w przepaść.
 - Duch nasz jest otchłanią, która lubuje się w otchłaniach.
 Dzieci, męŜczyźni, starcy, wciąŜ jesteśmy łakomi tajemnic, pod jakąkolwiek 
jawią się formą.

Strona 64

Balzac Honoriusz - Komedia ludzka 24

 Upodobanie to stało się dlań zgubne, o ile w ogóle wolno jest sądzić jego Ŝycie
wedle zwykłych praw i mierzyć czyjeś szczęście miarą naszego lub teŜ miarą 
przesądów społecznych.
 Ten smak rzeczy niebiańskich (równieŜ jego częste wyraŜenie), tę mens dwitiior,
zawdzięczał moŜe wpływowi, jaki wywarły nań pierwsze ksiąŜki czytane u wuja.
 Święta Teresa i pani Guyon były mu dalszym ciągiem Biblii, posiadły pierwociny 
dojrzewającej inteligencji i przyzwyczaiły go do owych Ŝywych wzruszeń, których 
środkiem i celem jest ekstaza.
 * Pani Guyon (1648—1717) — mistyczka francuska, autorka licznych dzieł 
mistycznych.
 Te studia, te upodobania podniosły jego serce, oczyściły je, uszlachetniły, 
obudziły w nim łaknienie natury boskiej i nauczyły owych niemal kobiecych 
delikatności, które są u wielkich ludzi instynktowne: wzniosłość ich jest moŜe 
tylko potrzebą poświęcenia, które cechuje kobietę, ale potrzebą przeniesioną w 
sferę wielkich rzeczy.
 Dzięki tym pierwszym wraŜeniom Ludwik pozostał w kolegium czysty.
 Naturalnym swym działaniem owo szlachetne dziwactwo zmysłów wzbogaciło ciepło 
jego krwi i pomnoŜyło władze myśli.
 Baronowa de Stael, wypędzona o czterdzieści mil za ParyŜ, przebyła kilka 
miesięcy wygnania w majątku swoim opodal Vendóme.
 Jednego dnia, przechadzając się, spostrzegła na skraju parku dziecko garbarza, 
niemal w łachmanach, zatopione w ksiąŜce.
 Był to przekład "Nieba i Piekła".
 * „Niebo  i   Piekło" — tytuł jednego z dzieł Swedenborga.
 W owej epoce panowie Saint-Martin, de Gence i kilku innych pisarzy francuskich,
wpół Niemców, byli prawie jedynymi, którzy, na obszarze ziem francuskich, znali 
nazwisko Swedenborga.
 * Louis-Claude de Saint-Martin (1743—1803) — pisarz i mistyk francuski; 
Jean-Baptiste-Modeste Gence (1755—1840) — poeta i językoznawca, pod koniec Ŝycia
został mistykiem, zajmował się magnetyzmem i naukami tajemnymi; w roku 1824 
napisał biografię Saint-Martina pt. „Filozof nieznany".
Zdziwiona pani de Stael chwyciła ksiąŜkę z ową porywczością, w którą lubiła 
stroić swoje pytania, spojrzenia i gesty; następnie, spoglądając na Ludwika, 
rzekła: - Czy ty to rozumiesz?
 - Czy pani modli się do Boga?
 - spytało dziecko.
 - AleŜ...
 tak.
 - A czy go pani rozumie?
 Baronowa oniemiała na chwilę; następnie siadła koło Ludwika i zaczęła z nim 
rozmawiać.
 Nieszczęściem, pamięć moja, mimo iŜ rozległa, daleka jest co do wierności od 
pamięci mego kolegi; uleciało mi wszystko z tej rozmowy, z wyjątkiem pierwszych 
słów.
 Spotkanie to musiało wywrzeć na pani de Stael duŜe wraŜenie; wróciwszy do 
zamku, mówiła o nim niewiele, mimo potrzeby wywnętrzania się, która wyradzała 
się u niej w gadulstwo; ale była tym widocznie silnie zajęta.
 Jedyna Ŝyjąca osoba, która zachowała pamięć tej przygody - kiedym ją wypytywał,
aby zebrać niewiele słów, które wówczas wymknęły się pani de Stael - 
przypomniała sobie z trudem to pierwsze odezwanie się jej oLambercie: "To 
prawdziwy jasnowidzący".
 Ludwik nie ziścił w oczach świata nadziei, które zbudził w swej opiekunce.
 Przelotne zainteresowanie, jakie mu okazała, uznano tedy za kaprys kobiecy, 
jedną z owych fantazji właściwych artystom.
 Pani de Stael chciała wydrzeć Lamberta cesarzowi i Kościołowi, aby go wrócić 
szlachetnym losom, które, jak mówiła, czekały go: czyniła zeń juŜ nowego 
MojŜesza ocalonego z wody.
 Przed wyjazdem poleciła jednemu z przyjaciół, panu de Corbigny, wówczas 
prefektowi w Blois, aby w odpowiednim czasie umieścił jej MojŜesza w kolegium w 
Vendóme; po czym prawdopodobnie zapomniała o nim.
 Wstąpiwszy tam mając czternaście lat, z początkiem roku 1811, Lambert opuścił 
kolegium z końcem roku 1814, ukończywszy klasę filozofii.
 Wątpię, czy przez ten czas otrzymał jaki dowód pamięci od swej dobrodziejki, o 
ile w ogóle było dobrodziejstwem opłacać trzy lata pensję za dzieciaka, nie 
myśląc o jego przyszłości, a odciągnąwszy go od drogi Ŝycia, na której byłby 
moŜe znalazł szczęście.
 Okoliczności związane z chwilą oraz charakter Ludwika mogą w znacznej mierze 
usprawiedliwić i brak pamięci pani de Stael, i jej szczodrobliwość.

Strona 65

Balzac Honoriusz - Komedia ludzka 24

 Osoba, która miała słuŜyć za pośrednika między nią a młodym wychowankiem, 
opuściła Blois, właśnie gdy Ludwik wyszedł z kolegium.
 Wydarzenia polityczne, które przypadły na ten moment, dostatecznie 
usprawiedliwiają obojętność tej osoby na losy pupila baronowej.
 Autorka "Korynny" nie usłyszała juŜ o swym małym MojŜeszu.
 Sto ludwików wręczonych panu de Corbigny, który, zdaje mi się, sam umarł w roku
1812, nie były sumą dość powaŜną, aby utrwalić to zdarzenie w pamięci pani de 
Stael, której gorąca dusza znalazła dla siebie strawę i której cały los 
rozstrzygał się w kolei lat 1814 i 1815.
 Ludwik Lambert był w owej epoce i zbyt ubogi, i zbyt dumny, aby szukać swej 
dobrodziejki, która przebiegała Europę.
 Mimo to udał się z Blois do ParyŜa pieszo, aby ją ujrzeć: nieszczęściem, 
przybył w dniu, w którym baronowa umarła.
 Dwa listy Lamberta zostały bez odpowiedzi.
 Tak więc wspomnienie Ŝyczliwości pani de Stael dla Ludwika zachowało się 
jedynie w pamięci kilku młodych ludzi, uderzonych, jak ja cudownością tej 
historii.
 Trzeba było być w naszym kolegium, aby zrozumieć i zajęcie, jakie budziła w 
naszych umysłach juŜ sama zapowiedź nowego, i osobliwe wraŜenie, jakie musiała 
na nas sprawić przygoda Lamberta.
 Tu, dla objaśnienia nowego Ŝycia, jakie Lambert miał rozpocząć, potrzebne są 
niejakie szczegóły tyczące zasadniczych praw naszego zakładu, niegdyś 
półwojskowego a półzakonnego.
 Przed Rewolucją zakon oratorianów poświęcony był, jak zakon Jezusowy, 
wychowaniu publicznemu, i objął teŜ spadek po jezuitach i kilku klasztorach.
 Oratorianie posiadali szereg zakładów na prowincji; z tych najgłośniejsze były 
kolegia w Vendóme, Tournon, La Fleche, Pont-Le-Voy, Sorreze i Juilly.
 Kolegium w Vendóme, podobnie jak inne, wychowywało, jak sądzę, pewną ilość 
młodzieŜy przeznaczonej do słuŜby wojskowej.
 Zniesienie zakonów wychowawczych, uchwalone przez Konwent, niewiele wpłynęło na
zakład w Vendóme.
 Skoro minęło pierwsze wstrząśnienie, kolegium odzyskało swoje gmachy; kilku 
oratorianów rozproszonych po okolicy wróciło, aby wskrzesić zakład, zachowując 
dawną regułę, zwyczaje i obyczaje, dające owemu kolegium fizjonomię, z którą nie
mógłbym porównać Ŝadnego z liceów, jakie poznałem po wyjściu z Vendóme.
 PołoŜone w środku miasta, nad rzeczką Loir, w której kąpią się jego fundamenty,
kolegium tworzy rozległe i szczelnie zamknięte zabudowanie, gdzie mieszczą się 
wszystkie potrzebne zakłady: kaplica, teatr, infirmeria, piekarnia, ogrody, 
wodociągi.
 Kolegium to, najsłynniejsze w środkowej Francji, czerpie swą klientelę z 
okolicznych prowincji oraz z naszych kolonii.
 Oddalenie nie pozwala tedy rodzicom często odwiedzać dzieci.
 Reguła zabraniała wyjazdu na wakacje.
 Raz wszedłszy, uczniowie opuszczają kolegium aŜ po ukończeniu studiów.
 Z wyjątkiem przechadzek pod dozorem ojców, wszystko zmierzało ku temu, aby dać 
zakładowi charakter klasztornej dyscypliny.
 Za mego czasu korektor był jeszcze Ŝywym wspomnieniem, a klasyczna feruła 
skórzana odgrywała zaszczytnie swą straszliwą rolę.
 Kary, niegdyś wymyślone przez ojców jezuitów, groźne zarówno moralnie, jak 
fizycznie, przechowały się w nienaruszonej postaci.
 Listy do rodziców w pewne dni były obowiązkowe; toŜ samo spowiedź.
 Tak więc nasze grzechy i nasze uczucia poddane były jak gdyby prawidłowemu 
wyrębowi.
 Wszystko nosiło piętno klasztornej jednostajności.
 Przypominam sobie, wśród innych pozostałości dawnego zakładu, inspekcję, której
poddawano nas co niedzielę.
 Staliśmy w galowych mundurkach, w szeregu jak Ŝołnierze, oczekując dwóch 
dyrektorów, którzy, w otoczeniu dostawców i nauczycieli, badali nas pod trojakim
względem: stroju, higieny i moralności.
 Dwie lub trzy setki uczniów, których mogło pomieścić kolegium, dzieliły się, 
wedle dawnego zwyczaju, na cztery grupy, zwane: najmniejsi, mali, średni i 
starsi.
 Dział najmniejszych obejmował klasy oznaczone mianem ósmej i siódmej; małych - 
szóstą, piątą i czwartą; średnich - trzecią i drugą; wreszcie sekcja starszych -
retorykę, filozofię, matematykę wyŜszą, fizykę i chemię.
 KaŜde z tych oddzielnych kolegiów posiadało swój budynek, swoje klasy i swój 
dziedziniec na wspólnym wielkim placu, na który wychodziły sale do nauki, a 
który zamykał refektarz.

Strona 66

Balzac Honoriusz - Komedia ludzka 24

 Refektarz ten, godny staroŜytnego klasztoru, mieścił wszystkich uczniów.
 Na wspak regule innych zakładów mogliśmy rozmawiać przy jedzeniu, a tolerancja 
ta pozwalała nam zamieniać się na potrawy wedle ochoty i smaku.
 To obcowanie gastronomiczne było jedną z największych przyjemności 
koleŜeńskiego Ŝycia.
 JeŜeli jakiś średni, siedzący u szczytu stołu, wołał porcję czerwonej fasoli od
wetów (dostawaliśmy bowiem wety), propozycja biegła z ust do ust: "Wety za 
fasolę"!
 - aŜ wreszcie jakiś łakotniś ją przyjął; wówczas wysyłał swoją porcję fasoli, 
która szła z ręki do ręki aŜ do Ŝądającego, po czym wety wracały tą samą drogą.
 Nigdy nie zdarzyła się omyłka.
 JeŜeli było kilka jednakich Ŝądań, kaŜde miało swój numer; mówiło się: 
"Pierwsza fasola za pierwsze wety".
 Stoły były długie, nasz nieustający handel utrzymywał je w ciągłym ruchu, 
rozmawialiśmy, jedli, ruszali się z bezprzykładną Ŝywością.
 ToteŜ szczebiot kilkuset chłopców, krąŜenie słuŜby zajętej zmianą talerzy, 
roznoszeniem półmisków, rozdzielaniem chleba, nadzór dyrektorów - wszystko to 
czyniło z refektarza w Vendóme widowisko jedyne w swoim rodzaju i budzące podziw
odwiedzających.
 Aby osłodzić Ŝycie odcięte od wszelkiej styczności ze światem i wyzute z 
pieszczot rodzinnych, ojcowie pozwolili nam hodować gołębie i uprawiać ogródki.
 Paręset gołębników, tysiąc gołębi gnieŜdŜących się wzdłuŜ muru oraz jakieś 
trzydzieści ogródków tworzyły widok jeszcze ciekawszy od samego refektarza.
 Ale byłoby zbyt nuŜące wyliczać osobliwości, które czynią z kolegium Vendóme 
zakład zupełnie odrębny i bogaty we wszystkie wspomnienia dla chłopców, którym 
spłynęła w nim młodość.
 KtóŜ z nas nie przypomina sobie jeszcze z rozkoszą, mimo goryczy nauki, 
osobliwości tego klasztornego Ŝycia?
 Te łakocie kupowane ukradkiem podczas przechadzki, pozwolenie grywania w karty 
i urządzania widowisk teatralnych w porze wakacji; psoty i wybryki spowodowane 
naszym zamknięciem; nasza orkiestra wojskowa, ostatnia pozostałość po kadetach; 
nasza akademia, nasz kapelan, ojcowie-profesorowie; wreszcie specjalne gry, 
dozwolone lub zakazane; kawaleria na szczudłach, ślizgawka w zimie, łoskot 
naszych sabotów, a zwłaszcza handel skupiający się dokoła sklepiku w dziedzińcu.
 Sklepik ten prowadził jakiś uniwersalny kramarz, u którego starsi i mali mogli 
się zaopatrywać, w myśl prospektu, w skrzynki, szczudła, narzędzia, gołębie, 
ksiąŜki do naboŜeństwa (artykuł mało poszukiwany), scyzoryki, papier, pióra, 
ołówki, atrament wszelkich kolorów, piłki, kule, słowem cały świat pokus i 
marzeń dziecinnych, obejmujący wszystko: od sosu do potrawki z gołębi aŜ do 
garnczków, w których przechowywaliśmy ryŜ z wczorajszej wieczerzy do śniadania.
 KtóŜ z nas jest tak nieszczęśliwy, iŜ zapomniał bicia własnego serca na widok 
tego magazynu, otwartego stale w czas niedzielnych rekreacyj!
 Śpieszyliśmy tam kolejno, aby wydać wydzieloną nam sumkę; ale, niestety, 
pensyjka, przeznaczona przez rodziców na drobne przyjemności, zmuszała nas do 
wyboru w tej masie przedmiotów, które tyloma pokusami przemawiały do naszej 
duszy.
 Młoda męŜatka, której w zaraniu miodowych miesięcy mąŜ wręcza dwanaście razy do
roku sakiewkę ze złotem, miluchny skarbczyk jej kaprysów, z pewnością nie 
marzyła o tylu zakupach, z których kaŜdy pochłania całą sumę, ile my ich 
roiliśmy w wilię pierwszej niedzieli w miesiącu!
 Za sześć franków posiadaliśmy, przez całą jedną noc, wszystkie skarby 
niewyczerpanego sklepiku!
 Podczas mszy kaŜdy respons, który nam trzeba było odśpiewać, mącił nasze 
tajemne rachunki.
 KtóŜ z nas moŜe sobie przypomnieć, aby miał parę groszy do wydania w drugą 
niedzielę miesiąca ?
 KtóryŜ wreszcie nie usłuchał zawczasu instynktów społecznych, darząc litością, 
pomocą lub wzgardą pariasów, którym skąpstwo lub ubóstwo rodziców odmawiało 
pieniędzy?
 Kto bądź zechce sobie wyobrazić odosobrienie tego wielkiego kolegium z jego 
klasztornymi zabudowaniami, w środku małego miasteczka, oraz cztery zagrody, w 
których byliśmy po starszeństwie pomieszczeni, ten pojmie zainteresowanie, jakie
musiało w nas budzić przybycie nowego, istnego podróŜnika wstępującego na 
statek!
 śadna, młoda księŜna przedstawiona na dworze nie była przedmiotem tylu 
złośliwych krytyk, ile ich spotykało nowego przybysza ze strony wszystkich 
uczniaków jego grupy.
 Zazwyczaj podczas wieczornej rekreacji, przed modlitwą, lizusy, nawykłe 

Strona 67

Balzac Honoriusz - Komedia ludzka 24

gawędzić z dwoma ojcami dozorującymi nas kolejno, pierwsi słyszeli owe doniosłe 
słowa: "Będziecie mieli jutro nowego"!
 Natychmiast okrzyk: "Nowy!
 nowy"!
 rozlegał się po dziedzińcach.
 Przybiegaliśmy wszyscy cisnąc się do regenta i zasypując go pytaniami: "Skąd 
przybywa?
 Jak się zowie?
 Do której klasy"?
 etc.
 Przybycie Ludwika Lambert stało się istną bajką z "Tysiąca i jednej nocy".
 Byłem wówczas w czwartej klasie, u małych.
 Mieliśmy dwóch regentów, nauczycieli, których nazywaliśmy przez tradycję 
ojcami, mimo Ŝe byli świeccy.
 Za mego czasu było juŜ w Vendóme nie więcej niŜ trzech prawdziwych oratorianów,
którym naleŜał się z prawa ten tytuł; w roku 1814 opuścili kolegium, które 
nieznacznie przybrało charakter świecki, aby się przytulić po jakichś 
probostwach wiejskich, jak ów proboszcz z Mer.
 Ojciec Haugoult, regent-dyŜurny owego tygodnia, był to niezły człowiek, ale bez
wyŜszego wykształcenia; brakło mu owego odczucia, niezbędnego, aby rozróŜnić 
charaktery dzieci i wymierzać im kary w stosunku do ich sił.
 Ojciec Haugoult zaczął tedy przyjacielsko opowiadać osobliwe wydarzenia, które 
miały nazajutrz sprowadzić nam najbardziej niezwykłego z nowych.
 Natychmiast ustały zabawy.
 Malcy przysunęli się w milczeniu, aby słuchać przygód owego Ludwika, 
znalezionego, na kształt aerolitu, przez panią de Stael koło parku.
 Ojciec Haugoult musiał nam objaśnić, kto to jest pani de Stael; owego wieczora 
zdawało mi się, Ŝe ma dziesięć stóp wzrostu; później widziałem obraz Korynny, na
którym Gerard przedstawił ją tak duŜą i piękną; niestety!
 idealna kobieta, wymarzona przez moją wyobraźnię, przewyŜszała ją tak bardzo, 
iŜ pani de Stael wciąŜ traciła w moim mniemaniu, nawet po przeczytaniu jej na 
wskroś męskiej ksiąŜki "O Niemczech".
 Ale Lambert był, na tę chwilę, czymś o wiele cudowniejszym: przeegzaminowawszy 
go, pan Mareschal, dyrektor szkoły, wahał się (tak mówił ojciec Haugoult), czy 
go nie przenieść do duŜych.
 Słaba znajomość łaciny zepchnęła Lamberta do klasy czwartej; ale z pewnością 
miał przeskakiwać co rok po jednej klasie; wyjątkowo miał juŜ uczęszczać do 
akademii.
 Proh pudor!
 * (łacińskie) — O hańbo!
 czekał nas zaszczyt posiadania wśród małych mundurka ozdobionego czerwoną 
wstąŜeczką - odznaka akademików w Vendóme.
 Akademikom przysługiwały świetne przywileje; jadali często u dyrektora i 
odbywali dwa razy do roku zebrania literackie, na których byliśmy obecni, 
przysłuchując się ich utworom.
 Akademik był małym wielkim człowiekiem.
 JeŜeli który Vendómczyk zechce być szczery, przyzna, iŜ później prawdziwy 
akademik z prawdziwej Akademii Francuskiej wydał mu się mniej olśniewający niŜ 
owo gigantyczne dziecko, uświetnione krzyŜem i pełną uroku czerwoną wstąŜeczką, 
oznakami naszej akademii.
 Bardzo było trudno znaleźć się w tym dostojnym ciele przed dojściem do klasy 
drugiej; akademicy bowiem urządzali co czwartek, podczas wakacji, publiczne 
posiedzenia, gdzie nam czytali opowieści prozą i wierszem, listy, traktaty, 
tragedie, komedie - kompozycje zabraniane w klasach niŜszych.
 Długo zachowałem wspomnienie powiastki "Zielony osieł", będącej, jak sądzę, 
najwybitniejszym dziełem owej nieznanej akademii.
 Czwartak członkiem akademii!
 Ma być naszym kolegą ten czternastoletni chłopiec, juŜ poeta, beniaminek pani 
de Stael, przyszły geniusz, jak powiadał ojciec Haugoult; czarownik, chwat 
zdolny wyrobić zadanie lub tłumaczenie od ręki i umieć lekcję przeczytawszy ją 
ledwie raz!
 Ludwik Lambert wywracał wszystkie nasze pojęcia.
 Ciekawość ojca Haugoult, niecierpliwość, z jaką oczekiwał nowego, podsycała 
nasze rozpłomienione wyobraźnie.
 - JeŜeli ma gołębie, nie znajdzie gołębnika.
 Nie ma juŜ miejsca.
 Trudno!
 - powiadał jeden, który później został wielkim rolnikiem.

Strona 68

Balzac Honoriusz - Komedia ludzka 24

 - Koło kogo będzie siedział?
 - pytał drugi.
 - Och!
 jakŜe chciałbym być jego parą - wykrzyknął jakiś zapaleniec.
 W naszym szkolnym języku słowo to stanowiło termin lokalny, trudny do 
przetłumaczenia.
 WyraŜało ono braterską wspólność doli i niedoli dziecięcego Ŝywota, splecenie 
interesów obfite w sprzeczki i jednania, przymierze zaczepnoodporne.
 Dziwna rzecz; nigdy za moich czasów nie widziałem, aby dwaj bracia stanowili 
parę.
 Człowiek Ŝyje tylko uczuciami; uwaŜa moŜe tedy, iŜ zuboŜyłby swoje istnienie, 
przywiązanie nabyte topiąc w przywiązaniu naturalnym.
 WraŜenie, jakie słowa ojca Haugoult wywarły na mnie, naleŜy do najŜywszych w 
moim dzieciństwie; mogę je porównać tylko z przeczytaniem "Robinsona Cruzoe".
 Pamięć tych wzruszeń zrodziła we mnie później spostrzeŜenia - moŜe nowe - 
tyczące róŜnego działania słów na kaŜdą umysłowość.
 Słowo nie jest czymś bezwzględnym: więcej oddziaływujemy na słowo my, niŜ ono 
na nas; ale studium tych zjawisk wymaga szerokiego rozwinięcia, odbiegającego od
naszego wątku.
 Nie mogąc spać, wszcząłem z sąsiadem w sypialni obszerną dyskusję o niezwykłej 
istocie, którą mieliśmy powitać nazajutrz rano.
 Sąsiad ten, do niedawna oficer, obecnie pisarz o rozległych horyzontach, 
Barchou de Penhoen, nie zadał kłamu swemu przeznaczeniu ani przypadkowi, który 
złączył w jednej klasie, na jednej ławce i pod jednym dachem jedynych dwóch 
uczniów Vendóme, o których Vendóme słyszy dzisiaj; w chwili bowiem wydania tej 
ksiąŜki kolega nasz Dufaure nie wstąpił był jeszcze w szranki parlamentu.
 * Barchou de Penhoen (1801—1855) — znajomy Balzaka, któremu pisarz zadedykował 
„Gobsecka", oficer; opuścił armię w roku 1830, w 1849 został członkiem 
Zgromadzenia Prawodawczego, od 1850 członkiem Akademii.
Obecny tłumacz Fichtego, komentator i przyjaciel Ballanchea, zajęty juŜ, jak i 
ja, kwestiami metafizycznymi, bredził często wraz ze mną na temat Boga, 
człowieka i przyrody.
 * Pierre-Simon Ballanche (1776—1847) — historyk, pisarz-mistyk, naleŜał do 
grona przyjaciół pani Recamier, od roku 1842 był członkiem Akademii.
Silił się wówczas na pyrrhonizm.
* doktryna Pyrrhona z Elidy (około 365—270 p.n.e.), filozofa
greckiego, załoŜyciela szkoły sceptyków.
 Pragnąc się utrzymać w swej roli, przeczył zdolnościom Lamberta; gdy ja, świeŜo
pod wraŜeniem lektury "Sławnych dzieci", miaŜdŜyłem go dowodami, cytując mu 
małego Montcalma, Pika Mirandolę, Pascala, wszystkie młodociane mózgi, anomalie 
sławne w dziejach ducha, poprzedników Lamberta.
 * Louis-Joseph Montcalm de Saint-Veran (1712—1759) — generał francuski, 
odznaczył się w walkach z Anglikami w Kanadzie; zginął broniąc Quebeku;
 * Pik Mirandola (Giovanni Pico delia Mirandola, 1463—1494) — filozof włoski,
humanista, przedstawiciel kierunku usiłującego pogodzić róŜne religie i systemy
filozoficzne, zwanego synkretyzmem.
Przechodziłem wówczas namiętność czytania.
 Ojciec mój, pragnąc mnie widzieć na politechnice, opłacał dla mnie osobne 
lekcje matematyki.
 Repetytor mój, bibliotekarz zakładu, pozwalał mi wybierać ksiąŜki, nie 
wglądając zbytnio, co wynoszę z biblioteki, zacisznego miejsca, dokąd w czasie 
rekreacji ściągał mnie na lekcję.
 Sądzę, iŜ był albo nieudolny, albo zajęty jakąś waŜną pracą, gdyŜ chętnie 
pozwalał mi czytać podczas lekcji, a sam pracował, nie wiem nad czym.
 Zatem, na mocy milczącego paktu, ja nie skarŜyłem się, Ŝe się nic nie uczę, on 
zaś milczał o moim poŜyczaniu ksiąŜek.
 Pochłonięty tą niewczesną namiętnością, zaniedbywałem naukę, aby układać 
poematy, które zaiste musiały budzić mało nadziei, jeśli mam sądzić z tego 
przydługiego wiersza, wsławionego między kolegami, który zaczynał epopeję o 
Inkasach: O Inkasie!
 o królu nieszczęsny i Ŝałośliwy!
 Przezwano mnie poetą, podrwiwając sobie z moich prób; ale drwiny nie wyleczyły 
mnie.
 Rymowałem ciągle, mimo roztropnych rad pana Mareschal.
 Dyrektor nasz starał się mnie wyleczyć z nieszczęsnej manii, opowiadając, w 
kształcie przypowieści, niedole sikorki, która wypadła z gniazda, poniewaŜ 
chciała latać, nim skrzydła jej urosły.
 Grzęzłem w ksiąŜkach, stałem się uczniem najmniej czynnym, najleniwszym, 

Strona 69

Balzac Honoriusz - Komedia ludzka 24

najbardziej skłonnym do dumań w oddzielę małych, a tym samym najczęściej 
karanym.
 Ta autobiograficzna dygresja moŜe oświetlić naturę rozmyślań, jakie mnie 
obiegły z przybyciem Lamberta.
 Miałem wówczas dwanaście lat.
 Uczułem od pierwszej chwili sympatię do chłopca, z którym łączyło mnie 
podobieństwo natury.
 Miałem tedy znaleźć towarzysza dumań i marzenia!
 Nie wiedząc jeszcze, co to sława, miałem sobie za chlubę być kolegą chłopca, 
któremu pani de Stael przepowiedziała nieśmiertelność.
 Ludwik zdawał mi się olbrzymem.
 Wreszcie oczekiwane jutro nadeszło.
 Na chwilę przed śniadaniem usłyszeliśmy w cichym dziedzińcu kroki pana 
Mareschal i nowego.
 Wszystkie głowy zwróciły się natychmiast ku drzwiom.
 Ojciec Haugoult, który podzielał męki naszej niecierpliwości, zapomniał 
zwykłego gwizdu, którym nakazywał ciszę i przywoływał nas do pracy.
 Ujrzeliśmy słynnego nowego, którego pan Mareschal wprowadził za rękę.
 Regent zstąpił z katedry, dyrektor zaś oznajmił uroczyście, zgodnie z etykietą:
- Panie regencie, powierzam panu Ludwika Lambert; umieści go pan w klasie 
czwartej; naukę zacznie od jutra.
 Następnie, wymieniwszy po cichu kilka słów z regentem, rzekł głośno: - Gdzie go
pan posadzi?
 Nie byłoby właściwe ruszać którego z nas dla nowego; Ŝe zaś był tylko jeden 
pulpit wolny, Ludwik usiadł przy nim, koło mnie, który ostatni wstąpiłem do 
klasy.
 Mimo Ŝe lekcja nie była jeszcze skończona, wstaliśmy wszyscy, aby się przyjrzeć
Lambertowi.
 Pan Mareschal usłyszał nasze pogwarki, spostrzegł poruszenie i rzekł z 
dobrocią, która go nam czyniła tak bardzo drogim: - SprawujcieŜ się przynajmniej
grzecznie, nie przeszkadzajcie innym klasom.
 Słowa te upowaŜniły nas do zaczęcia rekreacji na jakiś czas przed porą 
śniadania: otoczyliśmy wszyscy Ludwika, gdy pan Mareschal przechadzał się w 
dziedzińcu z ojcem Haugoult.
 Było nas blisko osiemdziesiąt diablątek, śmiałych jak drapieŜne ptaki.
 Mimo Ŝeśmy wszyscy przebyli tę okrutną próbę, nie darowaliśmy nigdy nowemu 
śmieszków, pytań, docinków, padających nań jak grad, ku wielkiemu zmieszaniu 
przybysza, którego obyczajów, siły i charakteru doświadczało się w ten sposób.
 Lambert, obojętny czy teŜ oszołomiony, nie odpowiedział na Ŝadne pytanie.
 Któryś rzekł wówczas, Ŝe z pewnością jest ze szkoły Pitagorasa.
 Buchnął śmiech.
 Nowy otrzymał przydomek Pitagoras, na cały czas pobytu w szkole.
 Mimo to przenikliwe spojrzenie Ludwika, malująca się na jego twarzy wzgarda dla
naszych dzieciństw sprzecznych z jego naturą, jego swoboda oraz widoczna siła w 
harmonii z jego wiekiem, wszystko to wdroŜyło pewien szacunek nawet największym 
urwisom.
 Co do mnie, stałem tuŜ obok przyglądając mu się w milczeniu.
 Był to chłopiec chudy i wątły, mający półpięta stóp wzrostu; ogorzała twarz, 
ręce spalone słońcem zdawały się zapowiadać siłę muskułów, której wszelako w 
stanie normalnym nie posiadał, jakoŜ, po dwóch miesiącach, kiedy pobyt w klasie 
pozbawił go jego roślinnego niemal tonu skóry, stał się blady i biały jak 
kobieta.
 Głowę miał uderzająco duŜą.
 Piękne czarne włosy, kręcące się w grubych puklach, dawały niewymowny wdzięk 
jego czołu, którego wymiary miały coś niezwykłego, nawet dla nas, nie 
troszczących się, jak moŜna sobie wyobrazić, o frenologię, naukę wówczas w 
kołysce.
 Piękność jego wieszczego czoła wynikała głównie z czystego rysunku łuków, 
sklepionych nad parą czarnych oczu: łuki te zdawały się wycięte w alabastrze, a 
linie ich - właściwość dość rzadka - przebiegały zupełnie jednako, spływając się
u nasady nosa.
 Ale trudno było myśleć o jego twarzy, zresztą bardzo nieregularnej, widząc 
oczy, których wyraz odznaczał się cudowną zmiennością i które zdawały się 
oŜywione duszą.
 To jasne i zdumiewająco przenikliwe, to znów niebiańsko słodkie spojrzenie jego
stawało się martwe, bezbarwne, w chwili gdy tonął w kontemplacji.
 Oko jego podobne było wówczas do szyby, z której oświecające ją słońce zeszło 
nagle.

Strona 70

Balzac Honoriusz - Komedia ludzka 24

 Z siłą jego i z jej wyrazem było to samo, co ze spojrzeniem: ten sam bezwład, 
te same kaprysy.
 Głos jego bywał słodki jak głos kobiety, której wymyka się wyznanie; to znów 
bywał przykry, szorstki, nierówny.
 Co się tyczy jego siły, zwyczajnie był on niezdolny znieść lada utrudzenia czy 
zabawy; zdawał się wątły, prawie niedołęŜny.
 Ale kiedy, w pierwszych dniach, któryś z matadorów zadrwił z owej chorobliwej 
delikatności, czyniącej go niezdolnym do ulubionych w szkole brutalnych zabaw, 
Lambert chwycił oburącz jeden koniec stołu zawierającego dwanaście wielkich 
pulpitów, osadzonych w dwa rzędy i schodzących się grzbietem, i oparł się o 
katedrę regenta; następnie przytrzymał stół nogami, wspierając je na poprzecznej
desce, i rzekł: - ChodźcieŜ tu w dziesięciu i spróbujcie go ruszyć!
 Byłem przy tym, mogę poświadczyć ten osobliwy dowód siły: niepodobna było 
wydrzeć mu stołu.
 Lambert posiadał dar ściągania ku sobie, w pewnych momentach, nadzwyczajnych 
mocy, oraz skupienia swoich sił w dany punkt, na który chciał je skierować.
 Ale dzieci, przyzwyczajone, jak i dorośli, sądzić z wraŜenia, zwracały uwagę na
Ludwika jedynie w pierwszych dniach jego pobytu; zadał wówczas kłam wróŜbom pani
de Stael, nie ziszczając Ŝadnego z cudów, jakich oczekiwaliśmy po nim.
 Po próbnym kwartale Ludwik miał opinię bardzo przeciętnego ucznia.
 Mnie jednemu było tedy dane wejrzeć w tę duszę wzniosłą - czemu nie miałbym 
powiedzieć: boską?
 CóŜ bowiem jest bliŜsze Boga niŜ geniusz w sercu dziecka?
 Wspólność myśli i upodobań uczyniła z nas nierozdzielną parę.
 Braterstwo nasze zacieśniło się tak, Ŝe koledzy złączyli nasze imiona; mając 
wołać jednego z nas, krzyczeli: Poeta i Pitagoras!
 Tak więc dwa lata byłem towarzyszem ławki biednego Ludwika: w tej epoce Ŝycie 
moje było tak ściśle związane z jego Ŝyciem, Ŝe mogę dziś napisać jego historię 
intelektualną.
 Długo byłem nieświadom poezji i bogactw ukrytych w sercu i głowie mego kolegi.
 Trzeba mi było dojść trzydziestki, aby moje spostrzeŜenia dojrzały i zagęściły 
się, aby strumień światła oświecił je na nowo, abym zrozumiał doniosłość 
zjawisk, których byłem wówczas niezdarnym świadkiem.
 Przyjmowałem je, nie rozumiejąc ani ich wielkości, ani mechanizmu; zapomniałem 
nawet niektórych i przypominam sobie jedynie najbardziej uderzające; ale dziś 
pamięć moja skojarzyła je w pewien ład.
 Przenosząc się myślą w rozkoszne dni naszej młodej przyjaźni, wŜyłem się w 
tajemnice tej płodnej głowy.
 Jedynie tedy czas dał mi przeniknąć sens wydarzeń i faktów, w które obfitowało 
to nieznane Ŝycie, jak Ŝycie tylu innych, straconych dla nauki.
 Dlatego opowiadanie to jest, w wyrazie i w ocenie rzeczy, pełne duchowych 
anachronizmów czysto intelektualnych, które nie uszczuplą moŜe jego swoistej 
wartości.
 Przez pierwsze miesiące pobytu w Vendóme Ludwik stał się pastwą choroby, której
objawy były niepochwytne oczom naszych stróŜów, a która nieuchronnie 
paraliŜowała jego zdolności.
 Przyzwyczajony do powietrza i niezaleŜności, otoczony opieką kochającego 
starca, nawykły dumać w słońcu, niełatwo nagiął się do reguły kolegium, do 
kroczenia w szeregu, Ŝycia w czterech ścianach, gdzie osiemdziesięciu młodych 
chłopców siedziało w milczeniu na drewnianych ławkach, kaŜdy przed swoim 
pulpitem.
 Zmysły jego posiadały cudowną delikatność, wszystko tedy cierpiało w nim od 
tego wspólnego Ŝycia.
 Wyziewy, zaduch sali zawsze brudnej, zanieczyszczonej resztkami śniadań i 
podwieczorków raziły jego powonienie, ów zmysł, który, bezpośredniej niŜ inne 
stykając się z systemem mózgowym, musi, przez swoje zaburzenia, powodować 
niedostrzegalne wstrząsy w narządach myśli.
 Poza tymi źródłami skaŜenia powietrza, znajdowały się w naszych salach 
skrzynki, gdzie kaŜdy chował swoje łupy: gołębie zabite na święto, potrawy 
ściągnięte w refektarzu.
 Wreszcie, sale nasze mieściły jeszcze olbrzymi kamień, na którym stały zawsze 
dwie kadzie pełne wody: umywalnia, w której co rano kolejno myliśmy w obecności 
nauczyciela twarz i ręce.
 Stamtąd przechodziliśmy do stołu, gdzie kobiety czesały nas i pudrowały.
 Lokal nasz, sprzątany ledwie raz na dzień, przed naszym obudzeniem, był stale 
brudny.
 Przy tym, mimo mnogich okien i wysokich drzwi, powietrze było tam wciąŜ zepsute
wyziewami z umywalni, gotowalni, spiŜarni, z tysiącznych przemysłów 

Strona 71

Balzac Honoriusz - Komedia ludzka 24

uczniowskich, nie licząc nagromadzonych osiemdziesięciu ciał.
 Ten, moŜna rzec, humus szkolny, mieszany bez ustanku z błotem, które znosiliśmy
z dziedzińca, tworzył nieznośny zaduch.
 * Humus (łacińskie) — próchnica, czarnoziem.
 Brak aromatu wiejskiego powietrza, w którym Ŝył dotąd, zmiana przyzwyczajeń, 
rygor, wszystko to przygnębiło Ludwika.
 Z głową wiecznie w dłoni, łokciem wsparty o pulpit, spędzał godziny patrząc w 
dziedziniec, na zieleń drzew lub chmury na niebie; niby to pracował; ale, widząc
jego nieruchome pióro lub białą stronicę, regent wołał: - Lambert, ty nic nie 
robisz!
 Owo: "Nic nie robisz" było ukłuciem szpilki, które raniło Ludwika w serce.
 Nie znał przy tym rekreacji, zawsze miał pensa.
 Pensum, kara, której rodzaj zmienia się wedle zwyczajów danego kolegium, 
polegało w Vendóme na pewnej liczbie wierszy do przepisania podczas rekreacji.
 Lambert i ja byliśmy tak przywaleni pensami, Ŝe przez dwa lata naszej przyjaźni
nie mieliśmy ani tygodnia swobody.
 Gdyby nie ksiąŜki, które ściągaliśmy z biblioteki i które podtrzymywały Ŝycie 
naszych mózgów, byłoby nas to przywiodło do zupełnego ogłupienia.
 Brak ruchu zgubny jest dla dzieci.
 Nawyk reprezentacji, wdroŜony od dziecka, upośledza, jak mówią, organizm dzieci
królewskich, o ile ujemnych stron ich doli nie wyrównają trudy obozowe lub łowy.
 JeŜeli formy etykiety dworskiej działają na szpik pacierzowy w ten sposób, iŜ 
feminizują miednice królów, zwątlają ich włókna nerwowe i wyradzają rasę, jakieŜ
głębokie zmiany - fizyczne i moralne - musi powodować w uczniach brak powietrza,
ruchu, wesołości?
 ToteŜ system kar przestrzegany w kolegiach zasługuje na uwagę prawodawców 
wychowania publicznego, o ile znajdą się wśród nich myśliciele nie myślący 
wyłącznie o sobie.
 Obrywaliśmy pensa na tysiąc sposobów.
 Pamięć mieliśmy tak dobrą, Ŝe nigdy nie uczyliśmy się lekcji.
 Wystarczało nam słyszeć, jak koledzy wydają francuskie, łacinę lub gramatykę, 
aby natychmiast powtórzyć to z pamięci; ale jeŜeli, nieszczęściem, przyszła 
nauczycielowi ochota zmienić porządek i wyrwać nas pierwszych, często nie 
wiedzieliśmy nawet, co zadane; wówczas spadało na nas pensum, mimo 
najsprytniejszych wymówek.
 Poza tym czekaliśmy zawsze ostatniej chwili z odrobieniem zadań.
 Kiedy zabrnęliśmy w jakąś lekturę lub tonęliśmy w marzeniu, zadanie szło w 
niepamięć: nowe źródło pensów!
 IleŜ razy kreśliliśmy zadanie przez czas, gdy prymus, obowiązany zebrać je na 
początku godziny, obchodził ławki odbierając od kaŜdego jego ćwiartkę!
 Z trudnościami moralnymi, jakie sprawiało Ludwikowi wŜycie się w kolegium, 
łączyła się nie mniej cięŜka próba, przez którą przeszliśmy wszyscy: cierpienia 
fizyczne o nieskończonej rozmaitości.
 Delikatny naskórek dziecka wymaga bacznych starań, zwłaszcza w zimie, gdy, z 
tysiąca przyczyn, przechodzi ono ustawicznie z lodowatej atmosfery błotnistego 
dziedzińca do gorącej temperatury wewnątrz klasy.
 ToteŜ z braku opieki macierzyńskiej najmniejsi i mali dotknięci byli 
odmroŜeniami oraz pękaniem skóry tak bolesnym, iŜ cierpienia te wymagały 
specjalnych opatrunków, których dokonywano w porze śniadań, ale bardzo 
niedokładnie, z przyczyny nadmiernej ilości schorzałych rąk, nóg i pięt.
 Niejeden dzieciak wolał zresztą chorobę od lekarstwa : czyŜ nie trzeba było 
wybierać między dokończeniem zadania, rozkoszami ślizgawki a zmianą opatrunku, 
niedbale załoŜonego, noszonego jeszcze niedbalej?
 Była zresztą moda w kolegium szydzić z nieboraków, którzy szli do opatrunku; 
kaŜdy na wyprzódki silił się zedrzeć im szmaty załoŜone przez dozorczynię.
 Zatem w zimie większość z na wpół martwymi palcami i nogami, Ŝarta bólem, mało 
była usposobiona do nauki, bo cierpieli; karano ich zaś, bo się nie uczyli.
 Zbyt często wywiedziony w pole chorobami udanymi, regent nie liczył się z 
prawdziwym cierpieniem.
 W zamian za opłacaną pensje uczniowie znajdowali w kolegium całkowite 
utrzymanie.
 Zarząd zawierał hurtowne umowy o buty i ubranie; stąd tygodniowa inspekcja, o 
której juŜ mówiłem.
 System ten, wyborny dla zarządu daje zawsze smutne rezultaty dla klienta.
 Biada malcowi, który miał zły obyczaj ścierać obcasy, drzeć trzewiki lub 
przedwcześnie zuŜywać podeszwy, bądź przez wadliwy sposób chodzenia, bądź teŜ 
oskubując je podczas nauki, z owej potrzeby ruchu tak właściwej dzieciom!
 Całą zimę chłopiec taki nie mógł zaŜywać spaceru bez dotkliwych cierpień; 

Strona 72

Balzac Honoriusz - Komedia ludzka 24

przede wszystkim, odmroŜenia sprawiały ból tak okrutny jak atak podagry; 
następnie agrafki i sznurki, mające przytrzymywać trzewik, puszczały lub teŜ 
starte obcasy nie pozwalały przeklętemu obuwiu przylegać do nogi; wówczas musiał
ją wlec z trudem po zmarzniętej drodze, niekiedy wydzierać ją siłą z gliniastego
gruntu właściwego okolicom Vendóme; wreszcie woda, śnieg wciskały się 
niedostrzeŜoną szczeliną, źle załoŜonym przyszczypkiem, i noga zaczynała 
puchnąć.
 Na sześćdziesięciu chłopców nie znalazłoby się ani dziesięciu idących bez 
tortury; mimo to wszyscy dotrzymywali kroku gromadzie, pchani jej rytmem, tak 
jak ludzi popycha w Ŝyciu samo Ŝycie.
 IleŜ razy ten i ów dzielny chłopak płakał z wściekłości, znajdując wszakŜe 
resztkę energii, aby iść naprzód lub aby dognać swą trzodę mimo cierpień; tak w 
tym wieku dusza, świeŜa jeszcze, obawia się i śmiechu, i współczucia, tych dwu 
rodzajów szyderstwa.
 W szkole, jak w społeczeństwie, silny gardzi słabym, nie wiedząc, na czym 
polega prawdziwa siła.
 To by nie było jeszcze nic.
 Nie nosiliśmy rękawiczek.
 Jeśli przypadkiem rodzice, dozorczyni lub dyrektor kazali je nosić któremuś z 
delikatniejszych, dowcipnisie i starzy praktycy kładli rękawiczki na piec, 
robili sobie zabawę z tego, aby je wysuszać, kurczyć; wreszcie, o ile rękawiczki
uszły prześladowcom, maczały się, pruły, z braku dbałości.
 Nie było sposobu utrzymać rękawiczek.
 Rękawiczki trąciły przywilejem, dzieci zaś chcą równości.
 Te rozmaite cierpienia nękały Ludwika.
 Ludzie oddani medytacji zwykle nabierają jakiegoś machinalnego gestu; on miał 
nałóg bawienia się trzewikami i niszczył je w krótkim czasie.
 Jego kobieca płeć, uszy, wargi pękały za najlŜejszym zimnem.
 Ręce, tak miękkie i białe, stawały się czerwone i spierzchnięte.
 Zaziębiał się stale.
 Ludwik cierpiał tedy wciąŜ, póki nie dostroił swego Ŝycia do obyczajów Vendóme.
 Wychowany wreszcie okrutnym i bolesnym doświadczeniem, zaczął w końcu mieć 
głowę,aby się posłuŜyć szkolnym terminem.
 Trzeba mu było nauczyć się dbać o swoją skrzynkę, o swój pulpit, o ubranie, 
trzewiki; nie dać sobie kraść atramentu, ksiąŜek, kajetów, piór; słowem, myśleć 
o tysiącu szczegółów naszej dziecięcej egzystencji.
 Szczegółami tymi umieją się sprawnie zajmować samolubne i mierne dusze, 
zdobywające niezawodnie nagrody pilności i sprawowania; ale zaniedbywał je 
chłopiec pełen przyszłości, który, pod naciskiem boskiej niemal wyobraźni, 
poddawał się z miłością strumieniowi swoich myśli.
 To nie wszystko jeszcze.
 Istnieje ciągła walka między nauczycielami a uczniami, walka bez wytchnienia, 
nie mająca nic równego w ustroju społecznym, chyba walkę opozycji z ministerium 
w ustroju parlamentarnym.
 Ale dziennikarze i mówcy z opozycji są moŜe mniej zwinni w wyzyskiwaniu 
przewagi, mniej twardzi w wypominaniu błędu, mniej bezlitośni w drwinach wobec 
swoich wychowawców.
 W tym zawodzie aniołowi zbrakłoby cierpliwości.
 Nie trzeba zatem nadto brać za złe biednemu prefektowi, licho płatnemu, co 
zatem idzie niezbyt inteligentnemu, Ŝe bywa niesprawiedliwy lub się unosi.
 Otoczony mnóstwem drwiących spojrzeń, otoczony zasadzkami, mści się niekiedy za
własne błędy na dzieciach zbyt rączych w ich podchwytywaniu.
 Wyjąwszy wielkie przestępstwa, dla których istniał inny rodzaj kar, feruła była
w Vendóme ultima ratio Patrum.
 * (łacińskie) — ostatni argument Ojców.
 Za zapomniane zadania, nie douczone lekcje, za zwykłe wybryki wystarczało 
pensum; ale obraŜona miłość własna nauczyciela wyraŜała się ferułą.
 Wśród cierpień fizycznych, które nas gnębiły, najŜywsze było to, jakie nam 
sprawiała ta skórzana packa, gruba blisko na dwa palce, aplikowana na nasze 
wątłe dłonie całą siłą i całą złością regenta.
 Aby otrzymać tę klasyczną karę, winny musiał klęknąć na środku klasy.
 Trzeba było wstać z ławki, klęknąć koło katedry pod ciekawym, często drwiącym 
spojrzeniem kolegów.
 Dla wraŜliwej natury przygotowania te były podwójną męką, podobną drodze z 
Pałacu Sprawiedliwości na plac de la Greve, którą odbywał niegdyś skazaniec 
jadąc na rusztowanie.
 ZaleŜnie od usposobień, jedni płakali gorącymi łzami, przed ferułą lub po niej;
inni znosili ból stoicznie; najtęŜsi ledwie mogli powstrzymać skurcz twarzy.

Strona 73

Balzac Honoriusz - Komedia ludzka 24

 Na Ludwika sypały się feruły, a zawdzięczał je wraŜliwości swojej natury, 
której długo sam był nieświadom.
 Kiedy go zbudziło z zadumy gwałtowne: "Ty nic nie robisz" regenta, wyrywało mu 
się często, zrazu bezwiednie, spojrzenie przepełnione jakąś dziką wzgardą, 
naładowane myślą jak butelka lejdejska elektrycznością.
 Spojrzenie to musiało przenikać do głębi nauczyciela, który, podraŜniony 
milczącą obelgą, chciał oduczyć ucznia owych płomiennych spojrzeń.
 Za pierwszym razem, kiedy regent uraził się tym wzgardliwym promieniowaniem, 
które dosięgło go jak błyskawica, wyrzekł zdanie, które zapamiętałem dobrze: - 
Jeśli się jeszcze raz tak na mnie popatrzysz, Lambert, dostaniesz ferułę!
 Na to wszystkie nosy podniosły się do góry, wszystkie oczy objęły kolejno 
nauczyciela i Ludwika.
 PogróŜka była tak głupia, Ŝe dzieciak przygwoździł ojca spojrzeniem, które było
jak błyskawica.
 Wszczęła się między regentem a Lambertem sprzeczka, zakończona znaczniejszą 
ilością feruł.
 W ten sposób Lambert poznał siłę własnego oka.
 Ów biedny poeta, o kompleksji tak nerwowej, często podległy waporom jak 
kobieta, trawiony melancholią, chory na swój geniusz, jak młoda dziewczyna chora
jest na miłość, której woła, a której nie zna, to dziecko tak silne i tak słabe,
wyrwane przez Korynnę z uroków wsi i wtłoczone w kolegium, gdzie kaŜda 
inteligencja i kaŜde ciało muszą, bez względu na swą siłę, na swój charakter, 
nagiąć się do reguły i do jednostajnej pracy, tak jak złoto przybiera kształt 
monety pod uderzeniem młota, Ludwik Lambert cierpiał tedy we wszystkich 
punktach, w których cierpienie ma władzę nad duszą i ciałem.
 Przygięty do gleby swego pulpitu, bity ferułą, nękany chorobą, obolały, 
gnieciony obręczą cierpień, na kaŜdym kroku czuł przymus wydawania swej powłoki 
na tysiączne tyranie kolegium.
 Podobny męczennikom, którzy uśmiechali się wśród męczarni, schronił się w 
niebiosa, które mu otwierała jego myśl.
 MoŜe właśnie to czysto wewnętrzne Ŝycie pomogło mu ujrzeć rąbek tajemnic, w 
które tak wierzył!
 Nasza niepodległość, nasze niedozwolone zajęcia, nasze pozorne próŜniactwo, 
odrętwienie, w jakimśmy Ŝyli, nasze ustawiczne kary, nasza niechęć do zadań i 
pensów ściągnęły na nas bezsporną reputację niedbałych i niepoprawnych 
chłopaków.
 Nauczyciele gardzili nami, ale jednocześnie postradaliśmy szacunek kolegów, 
przed którymi kryliśmy z obawy drwin nasze zakazane studia.
 To dwustronne lekcewaŜenie, niesłuszne u ojców, u kolegów było naturalne.
 Nie umieliśmy ani grać w piłkę, ani biegać, ani chodzić na szczudłach.
 W dnie rekreacji lub gdy przypadkiem zdobyliśmy chwilę wolności, nie 
dzieliliśmy Ŝadnej z uciech szkolnych.
 Obcy zabawom rówieśników, smętnie przysiadaliśmy pod drzewem na dziedzińcu, 
zostawaliśmy sami.
 Poeta i Pitagoras byli wyjątkiem, egzystencją poza wspólnym Ŝyciem.
 Instynkt uczniaków, ich draŜliwa miłość własna przeczuwały w nas dusze będące 
wyŜej lub niŜej ich poziomu.
 Stąd, u jednych, nienawiść dla naszego niemego arystokratyzmu, u drugich 
wzgarda dla naszej bezuŜyteczności.
 Uczucia te istniały moŜe nieświadomie, moŜe odgadłem je dopiero dziś.
 śyliśmy tedy dosłownie jak dwa szczury, zaszyci w kącie sali, gdzie stały nasze
pulpity, tkwiąc tam zarówno w czasie nauki, jak podczas rekreacji.
 Ta niezwykła rola musiała nas postawić na stopie wojennej z całym oddziałem.
 Prawie zapomnieni, Ŝyliśmy tam spokojni, niemal szczęśliwi, podobni dwom 
roślinom, dwom ornamentom, których brakłoby do harmonii sali.
 Czasami tylko najdokuczliwsi zaczepiali nas, aby wyładować na nas swą siłę, my 
zaś odpowiadaliśmy wzgardą, która często ściągała grad kułaków na głowy Poety i 
Pitagorasa.
 Nostalgia Lamberta trwała szereg miesięcy.
 Nie znam nic, co by mogło odmalować drąŜącą go melancholię.
 Ludwik zepsuł mi wiele arcydzieł.
 Grając po trosze obaj rolę "Trędowatego z doliny Aosta", przeŜyliśmy uczucia 
wyraŜone w ksiąŜce pana de Maistre, nim przeczytaliśmy je oddane tym wymownym 
piórem.
 * Joseph de Maistre (1753—1821) — reakcyjny filozof i pisarz, obrońca monarchii
absolutnej i papiestwa, z ramienia króla Sardynii poseł w Petersburgu w latach 
1803—1817.
 OtóŜ ksiąŜka moŜe odtworzyć wspomnienia dzieciństwa, ale nie moŜe z nimi 

Strona 74

Balzac Honoriusz - Komedia ludzka 24

rywalizować.
 Westchnienia Ludwika dały mi poznać hymny smutku o wiele bardziej przejmujące 
niŜ najpiękniejsze stronice "Wertera".
 Ale teŜ moŜe nie ma porównania między cierpieniami, jakie sprawia namiętność 
słusznie czy niesłusznie potępiana przez nasze prawa, a boleścią biednego 
dziecka wzdychającego za słońcem, rosą i swobodą.
 Werter jest niewolnikiem Ŝądzy; Ludwik Lambert to była dusza cała w niewoli.
 Przy równym talencie, uczucie najbardziej wzruszające, oparte na pragnieniach 
najprawdziwszych, bo najczystszych, musi przesłonić zawodzenia geniusza.
 Zapatrzony w lipę rosnącą w dziedzińcu, Ludwik rzucał mi tylko oderwane słowa, 
ale te słowa odsłaniały bezkres marzenia.
 - Szczęściem dla mnie, zdarzają się dobre chwile, w których mam uczucie, Ŝe 
mury klasy runęły, Ŝe jestem het, w polach!
 CóŜ za rozkosz dać swobodny bieg myśli, jak ptak daje go skrzydłom!...
 Czemu zielony kolor jest tak obfity w naturze?
 Czemu w niej jest tak mało linii prostych?
 Czemu człowiek w swoich tworach tak rzadko uŜywa krzywizn?
 Czemu on jeden ma poczucie linii prostej ?
 Słowa te odsłaniały długą drogę przez bezkresy.
 Z pewnością musiał oglądać całe krajobrazy lub oddychać zapachem lasów.
 Był on, niby Ŝywa i wzniosła elegia, zawsze milczący, zrezygnowany; wciąŜ 
cierpiący bez moŜności powiedzenia: "Cierpię"!
 Ten orzeł, który łaknął świata całego za strawę, Ŝył w czterech ciasnych i 
brudnych ścianach, toteŜ Ŝycie jego stało się, w najszerszym pojęciu słowa, 
Ŝyciem idealnym.
 Pełen wzgardy dla bezuŜytecznych niemal studiów, na jakie byliśmy skazani, 
Ludwik szedł swą powietrzną drogą, oderwany od tego, co nas otaczało.
 Wierny potrzebie naśladownictwa, tak znamiennej u dzieci, starałem się dostroić
doń swoją egzystencję.
 Ludwik zaszczepił mi swoje upodobanie w owym letargu, w jakim kontemplacja 
pogrąŜa ciało, tym skuteczniej, Ŝe byłem młodszy i wraŜliwszy.
 Przyzwyczailiśmy się, jak para kochanków, myśleć razem, dzielić się marzeniami.
 Intuicja jego posiadała juŜ ową celność, która musi być cechą wielkich poetów i
często graniczy z szaleństwem.
 - Czy czujesz jak ja - spytał mnie raz - jak się w tobie bezwiednie spełniają 
fantastyczne cierpienia?
 JeŜeli, na przykład, pomyślę Ŝywo o działaniu, jakie wywarłoby ostrze scyzoryka
wchodząc w moje ciało, odczuwam nagle dotkliwy ból, jak gdybym się naprawdę 
skaleczył: brak jedynie krwi.
 Ale to wraŜenie zaskakuje mnie jak nagły hałas, który by zmącił głęboką ciszę.
 Myśl powodująca cierpienie fizyczne!...
 CóŜ ty na to?
 Kiedy dawał wyraz tak wiotkim refleksjom, popadaliśmy obaj w naiwną zadumę.
 Zaczynaliśmy szukać w sobie nieuchwytnych zjawisk poczynania się myśli, którą 
Lambert spodziewał się pochwycić w najdrobniejszych rozgałęzieniach, aby kiedyś 
opisać jej nieznany mechanizm.
 Wreszcie, po tych dyskusjach, często przeplatanych dzieciństwami, strzelał 
błysk z oczu Lamberta; ściskał mi rękę, z duszy jego wypływało słowo, w którym 
starał się streścić: - Myśleć to widzieć!
 - rzekł raz, porwany którymś z zarzutów tyczących podstaw naszego ustroju.
 - Wszelka wiedza polega na dedukcji, będącej powolną wizją, w której zstępujemy
od przyczyny do skutku; lub, biorąc szerzej, wszelka poezja, jak wszelkie dzieło
sztuki, rodzi się z nagłej wizji rzeczy.
 Ludwik był spirytualistą; ja ośmielałem się mu sprzeciwiać, aby, zbrojąc się w 
jego własne spostrzeŜenia, uwaŜać inteligencję za produkt czysto fizyczny.
 Mieliśmy obaj słuszność.
 Słowa "materializm" i "spirytualizm" wyraŜają moŜe dwie strony jednego faktu.
 Jego studia nad substancją myśli kazały mu przyjmować z dumą owo Ŝycie pełne 
udręczeń, na jakie skazywały nas i lenistwo, i wzgarda naszych obowiązków.
 Miał on świadomość swej wartości, która go podtrzymywała w pracy ducha.
 Z jaką słodyczą czułem jego oddziaływanie!
 IleŜ razy siedzieliśmy przy sobie na ławce, zaczytani, zapominając o sobie 
wzajem, ale wiedząc, Ŝe jesteśmy tam obaj, zanurzeni w ocean myśli jak dwie ryby
płynące w tych samych wodach!
 śycie nasze było tedy z pozoru czysto roślinne, ale istnieliśmy tylko przez 
serca i przez mózg.
 Uczucia, myśli były jedynymi zdarzeniami naszego szkolnego Ŝycia.
 Lambert miał na mą wyobraźnię wpływ, który odczuwam jeszcze dziś.

Strona 75

Balzac Honoriusz - Komedia ludzka 24

 Słuchałem chciwie jego opowiadań, przepojonych ową cudownością pozwalającą tak 
dzieciom, jak dorosłym pochłaniać opowieści, w których prawda obleka 
najniedorzeczniejsze kształty.
 Upodobanie jego w tajemnicy oraz łatwowierność właściwa młodym sprowadzały nas 
często na rozmowy o niebie i piekle.
 Ludwik starał się tłumaczyć mi Swedenborga, zaszczepić mi jego wiarę w aniołów.
 W najfałszywszych jego rozumowaniach trafiały się zdumiewające spostrzeŜenia o 
potędze człowieka; dawały one jego słowom ton prawdy, bez którego nic się nie 
zdziała w Ŝadnej sztuce.
 Romantyczny cel, jakim darzył losy ludzkie, odpowiadał owej skłonności, która 
popycha dziewicze wyobraźnie w stronę wiary.
 CzyŜ nie w dobie swej młodości ludy poczynają swoje dogmaty i bóstwa?
 Nadprzyrodzone istoty, przed którymi drŜą, czyŜ nie są uosobieniem ich 
wyolbrzymionych uczuć i potrzeb?
 To, co mi zostało do dziś w pamięci z pełnych poezji rozmów, jakie wiedliśmy z 
Lambertem o szwedzkim proroku, którego dzieła przeczytałem później przez 
ciekawość, da się sprowadzić do tego zarysu: Mieszczą się w nas jakoby dwie 
róŜne istoty.
 Wedle Swedenborga, anioł byłby jednostką, w której istota wewnętrzna odniosła 
tryumf nad istotą zewnętrzną.
 Jeśli człowiek chce być posłuszny swemu powołaniu anioła, wówczas, z chwilą gdy
rozum wykaŜe mu owo podwójne istnienie, winien podsycać szlachetną naturę 
anioła, który w nim mieszka.
 JeŜeli, z braku jasnego widzenia swoich przeznaczeń, pozwoli przewaŜyć 
cielesności zamiast wzmacniać Ŝycie intelektualne, siły jego przechodzą w grę 
zmysłów, anioł ginie z wolna przez materializację obu natur.
 W przeciwnym wypadku, jeśli podsyca swą wewnętrzność pierwiastkami, które są 
jej właściwe, dusza zyskuje przewagę nad materią i stara się od niej oddzielić.
 Kiedy ich rozdział nastąpi w owej postaci, którą nazywamy śmiercią, anioł, dość
silny, aby się wyzwolić, trwa dalej i zaczyna prawdziwe Ŝycie.
 Niezliczone indywidualności róŜniczkujące ludzi dadzą się wytłumaczyć jedynie 
tym podwójnym istnieniem; stanowią jego wyjaśnienie i dowód.
 W istocie, odległość między człowiekiem, którego bezwład inteligencji skazuje 
na jawną tępotę, a tym, którego ćwiczenie wewnętrznego wzroku obdarzyło pewną 
siłą, winna w nas obudzić przypuszczenie, Ŝe między ludźmi genialnymi a resztą 
moŜe istnieć ta sama myśl, która dzieli ślepych od widzących.
 Myśl ta rozszerza bezkreśnie dzieło stworzenia, daje poniekąd klucz do nieba.
 Stworzenia, tutaj na pozór pomieszane, tam, zaleŜnie od wewnętrznej istoty, 
podzielone są na odrębne sfery, których obyczaje i język obce są sobie wzajem.
 W świecie niewidzialnym, jak w świecie realnym, skoro jakiś mieszkaniec stref 
niŜszych wejdzie, nie będąc tego godny, w krąg wyŜszy, nie tylko nie rozumie 
jego zwyczajów ani rozmów, ale takŜe obecność jego krępuje tam i głowy, i serca.
 W swej "Boskiej komedii" Dante miał moŜe mgliste przeczucie owych sfer, które 
zaczynają się w świecie boleści i wznoszą się okręŜnym ruchem do niebios.
 Nauka Swedenborga byłaby tedy dziełem jasnowidzącego umysłu, rejestrującego 
niezliczone zjawiska, w których aniołowie ujawniają się wśród ludzi.
 Naukę tę, którą staram się dziś streścić dając jej logiczny sens, Lambert 
przedstawił mi z całym urokiem tajemnicy, zatuloną w powijaki frazeologii 
właściwej mistykom.
 To wysłowienie ciemne, pełne abstrakcji tak Ŝywo działa, na mózg, Ŝe istnieją 
ksiąŜki Jakuba Boehme, Swedenborga lub pani Guyon, których lektura rodzi majaki 
tak bogate, jak sny lęgnące się z opium.
 * Jakub Boehme (1575—1624) — niemiecki teozof i mistyk, z zawodu szewc.
 Lambert opowiadał mi fakty tak osobliwe, działał nimi tak Ŝywo na mą 
wyobraźnię, Ŝe przyprawiał mnie o zawrót głowy.
 Lubiłem mimo to zanurzać się w owym tajemniczym świecie niepochwytnym dla 
zmysłów, w którym kaŜdy czuje się dobrze, czy to przedstawia go sobie pod 
nieokreśloną formą przyszłości, czy teŜ stroi go w wyraziste kształty bajki.
 Te potęŜne przeŜycia duszy pouczały mnie bez mej wiedzy o jej sile i 
przyzwyczajały do pracy myśli.
 Co się tyczy Lamberta, tłumaczył wszystko swoim systemem aniołów.
 Dla niego miłość czysta, taka, o jakiej się marzy za młodu, była stopieniem się
dwóch natur anielskich.
 ToteŜ nic nie da się porównać z Ŝarem, z jakim pragnął spotkać anioła-kobietę.
 KtóŜ bardziej od niego zdolny był budzić i odczuwać miłość?
 Jeśli cośkolwiek świadczy o najdelikatniejszej wraŜliwości, to zaiste owa miła 
prostota odbijająca się w jego uczuciach i słowach, w jego uczynkach i 
najdrobniejszych gestach, wreszcie w owej zaŜyłości, która nas łączyła i którą 

Strona 76

Balzac Honoriusz - Komedia ludzka 24

wyraŜaliśmy mieniąc się parą.
 Nie było róŜnicy między rzeczami, które pochodziły z niego, a tymi, które 
pochodziły ze mnie.
 Naśladowaliśmy wzajem swoje pismo, iŜby jeden mógł odrabiać ćwiczenia za obu.
 Kiedy jeden z nas miał kończyć ksiąŜkę, którą musieliśmy oddać nauczycielowi 
matematyki, mógł ją czytać bez przerwy, drugi gryzmolił zadanie i pensum za 
niego.
 Uiszczaliśmy się z tych zadań niby z podatku nałoŜonego na nasz spokój.
 O ile mnie pamięć nie myli, często, kiedy Lambert je odrabiał, były one bardzo 
niepospolite.
 Ale uwaŜając nas obu za idiotów, profesor rozpatrywał zawsze nasze zadania pod 
kątem nieszczęsnego uprzedzenia; odkładał je nawet na bok, aby nimi ubawić 
naszych kolegów.
 Przypominam sobie, jak pewnego dnia, kończąc lekcję trwającą od drugiej do 
czwartej, nauczyciel wziął do ręki tłumaczenie Lamberta.
 Tekst zaczynał się od: Caius Gracchus, vir nobilis.
 * Vir nobilis (łacińskie) — mąŜ szlachetny.
 Ludwik przełoŜył te słowa: "Caius Gracchus było to szlachetne serce".
 - Gdzie ty widzisz serce w nobilis?
 - spytał szorstko profesor.
 I cała klasa buchnęła śmiechem, gdy Lambert patrzał na profesora ogłupiały.
 - Co powiedziałaby pani de Stael dowiadując się, Ŝe ty tłumaczysz opacznie 
słowo oznaczające szlachetny ród, patrycjuszowskie pochodzenie?
 - Powiedziałaby, Ŝe pan profesor jest głupi!
- wykrzyknąłem półgłosem.
 - Mości poeto, udasz się do karceru na tydzień - rzekł profesor, który 
nieszczęściem dosłyszał.
 Lambert, obejmując mnie spojrzeniem niewymownej czułości, powtórzył łagodnie: -
Vir nobilis i Pani de Stael była poniekąd przyczyną nieszczęść Lamberta.
 Przy kaŜdej sposobności nauczyciele i uczniowie rzucali mu w twarz to nazwisko,
bądź przez ironię, bądź jako wymówkę.
 Ludwik postarał się rychło o porcję karceru, aby mi dotrzymać towarzystwa.
 Tam, swobodniejsi niŜ gdzie indziej, mogliśmy rozmawiać całymi dniami w cichej 
sypialni, gdzie kaŜdy uczeń posiadał przegródkę wymiaru sześciu stóp 
kwadratowych.
 KaŜda przegroda opatrzona była u góry Ŝelaznymi prętami, drzwi zaś z drucianej 
siatki zamykały się co wieczór, a otwierały co rano, pod okiem ojca pełniącego 
dozór przy naszym wstawaniu i udawaniu się na spoczynek.
 Skrzypienie tych drzwi, którymi ze szczególną zwinnością manewrowali 
posługacze, było równieŜ jedną z osobliwości tego kolegium.
 Owe alkowy słuŜyły nam za więzienie; czasem bywaliśmy tam zamknięci przez całe 
miesiące.
 Uczniowie wsadzeni do klatki znajdowali się pod surowym okiem prefekta, 
cenzora, który zjawiał się lekkim krokiem, w oznaczonych godzinach lub 
niespodzianie, aby zbadać, czy nie rozmawiamy zamiast odrabiać pensa.
 Ale łupki od orzechów rozsiane po schodach lub bystrość naszego słuchu 
pozwalały nam prawie zawsze przewidzieć jego przybycie; mogliśmy się tedy 
oddawać bez lęku ukochanym studiom.
 PoniewaŜ czytanie było wzbronione, godziny więzienne poświęcone były zazwyczaj 
dyskusjom metafizycznym lub opowiadaniu jakichś ciekawych wydarzeń odnoszących 
się do zjawisk myśli.
 Jednym z najosobliwszych faktów był z pewnością ten, który opowiem nie tylko 
dlatego, Ŝe dotyczy Lamberta, ale i dlatego, Ŝe rozstrzygnął moŜe o jego 
powołaniu naukowym.
 Wedle ustaw kolegium niedziela i czwartek były to nasze dni wolne; ale 
naboŜeństwa, obowiązujące pod rygorem, wypełniały niedzielę tak ściśle, Ŝe 
uwaŜaliśmy czwartek za jedyne święto.
 Raz wysłuchawszy mszy, mieliśmy pod dostatkiem czasu na długie przechadzki w 
okolicach Vendóme.
 Najsłynniejszym celem wycieczek był zamek Rochambeau, moŜe dla swej odległości.
 Rzadko mali odbywali tak nuŜącą wyprawę; ale raz lub dwa razy do roku regenci 
proponowali nam Rochambeau, tytułem nagrody.
 W roku 1812, pod koniec wiosny, mieliśmy się tam udać po raz pierwszy.
 śądza oglądania słynnego zamku, którego właściciel podejmował niekiedy uczniów 
nabiałem, natchnęła nas wszystkimi cnotami.
 Nic nie przeszkodziło tedy wycieczce.
 Ani ja, ani Lambert nie znaliśmy doliny Loir, gdzie wznosi się ta siedziba.
 ToteŜ w wilię majówki, która wzbudziła w kolegium tradycyjną radość, i jego, i 

Strona 77

Balzac Honoriusz - Komedia ludzka 24

moja wyobraźnia były mocno pobudzone.
 Rozmawialiśmy o tej wycieczce cały wieczór, przyrzekając sobie obrócić na owoce
lub na obiad pieniądze, które posiadaliśmy sprzecznie z ustawami kolegium.
 Nazajutrz po obiedzie wyruszyliśmy o wpół do pierwszej, kaŜdy zaopatrzony w 
kromkę chleba, które nam rozdawano z góry na podwieczorek.
 Zaczem, zwinni jak jaskółki, pomykaliśmy gromadką ku słynnemu zamkowi, z 
zapałem, który zrazu nie pozwalał nam czuć utrudzenia.
 Przybyliśmy na wzgórze, skąd mogliśmy widzieć i zamek wznoszący się na zboczu, 
i krętą dolinę, gdzie błyszczy rzeka wijąca się wśród powabnej łączki: cudowny 
widok, jeden z tych, które wraŜenia młodości lub miłości ubrały w tyle czarów, 
Ŝe nigdy później nie powinno się ich oglądać ponownie!
 Naraz Ludwik rzekł do mnie: - AleŜ ja to widziałem tej nocy we śnie!
 Poznał i kępkę drzew, pod którąśmy stali, i rozmieszczenie krzewów, kolor wody,
wieŜyczki zamkowe, oświetlenie, tło, słowem wszystkie szczegóły widoku, który 
oglądał po raz pierwszy.
 Byliśmy obaj zupełne dzieci, przynajmniej ja, który miałem dopiero trzynaście 
lat; co do Ludwika, mógł on, w piętnastym roku, posiadać umysł genialnego 
człowieka, ale w owej epoce obaj byliśmy jednako niezdolni do jakiegoś kłamstwa 
w najdrobniejszych bodaj aktach naszego współŜycia.
 O ile zresztą Ludwik potęgą myśli przeczuwał wagę faktów, daleki był od 
pojmowania całej ich doniosłości, toteŜ zrazu zdziwiony był tym wydarzeniem.
 Spytałem go, czy nie był kiedy w Rochambeau w dzieciństwie; pytanie moje 
uderzyło go; ale poszukawszy we wspomnieniach zaprzeczył.
 Wydarzenie to, którego analogię moŜna spotkać w snach wielu ludzi, ułatwi 
zrozumienie wrodzonych talentów Ludwika: umiał z niego wysnuć cały system, 
posługując się, jak to czynił Cuvier w innym zakresie, fragmentem myśli, aby 
odbudować całe stworzenie.
 * Georges Cuvier (1769—1832)— przyrodnik francuski, jeden z twórców anatomii 
porównawczej i paleontologii.
 Siedzieliśmy pod kępą starych dębów; po chwili dumania Ludwik rzekł: - JeŜeli 
krajobraz nie przyszedł do mnie, co byłoby niedorzecznością przypuszczać, 
przyszedłem tedy ja tutaj.
 JeŜeli byłem tutaj, podczas gdy spałem w alkowie, czyŜ ten fakt nie stanowi 
zupełnego rozdziału między moim ciałem a moją wewnętrzną istotą?
 Czy nie świadczy o jakiejś nie znanej mi bliŜej zdolności poruszania się ducha 
lub teŜ objawów, będących odpowiednikiem lokomocji ciała?
 OtóŜ jeŜeli duch mój i ciało mogą się rozłączyć podczas snu, czemuŜ nie miałbym
ich tak samo rozdzielić na jawie?
 Nie widzę nic pośredniego między tymi dwoma przypuszczeniami.
 Ale idźmy dalej, wniknijmy w szczegóły!
 Albo te fakty dzieją się mocą zdolności wprawiającej w ruch ową drugą istotę, 
której ciało słuŜy za powłokę - skoro byłem w alkowie, a widziałem ten krajobraz
- a to obala wiele systemów; albo te fakty spełniły się bądź to w jakimś ośrodku
nerwowym, którego miano jest nieznane i w którym wytwarzają się uczucia, bądź w 
ośrodku mózgowym, gdzie wytwarzają się pojęcia.
 Ta ostatnia hipoteza nastręcza osobliwe zagadnienia.
 Szedłem, widziałem, słyszałem.
 Ruchu nie moŜna sobie wyobrazić bez przestrzeni, dźwięk działa jedynie na kąty 
lub na powierzchnie, barwa zaś powstaje jedynie dzięki światłu.
 JeŜeli w nocy, z zamkniętymi oczami, widziałem w sobie barwne przedmioty, 
jeŜeli słyszałem hałas w najzupełniejszej ciszy i bez warunków wymaganych dla 
powstania dźwięku, jeŜeli w najzupełniejszej nieruchomości przebyłem 
przestrzenie, mielibyśmy własności duchowe niezaleŜne od praw fizycznych.
 Przyroda materialna dałaby się przenikać duchem.
 Jakim cudem ludzie tak mało zastanawiali się dotąd nad objawami snu, które 
dowodzą w człowieku podwójnego Ŝycia?
 Czy w tym zjawisku nie mieści się nowa nauka - dodał uderzając się w czoło.
 - JeŜeli nie jest ono podstawą nauki, zdradza niewątpliwie w człowieku 
olbrzymie moce; zwiastuje co najmniej częsty rozdział naszych dwóch natur, fakt,
dokoła którego krąŜę od tak dawna.
 Znalazłem tedy dowód wyŜszości, która odróŜnia nasze zmysły utajone od zmysłów 
widomych!
 Homo duplex!
 * Homo   duplex (łacińskie) — człowiek podwójny.
 - Ale - dodał po pauzie, z mimowolnym gestem zwątpienia - moŜe nie ma w nas 
dwóch natur?
 MoŜe posiadamy po prostu własności wewnętrzne, zdolne do udoskonalenia, których
ćwiczenie i rozwój wydają w nas zjawiska ruchu, przenikliwości, widzenia, 

Strona 78

Balzac Honoriusz - Komedia ludzka 24

jeszcze nie zaobserwowane.
 Nasz pociąg do cudowności - namiętność zrodzona z naszej dumy - przetwarza te 
zjawiska w twory poetyckie, poniewaŜ ich nie rozumiemy.
 Tak wygodnie jest przebóstwić to, co niezrozumiałe!
 Ach!
 wyznaję, iŜ płakałbym nad utratą swoich złudzeń!
 Potrzeba mi było wierzyć w podwójną naturę i w anioły Swedenborga!
 CzyŜby ta nowa wiedza miała je zabić?
 Tak, badanie naszych nieznanych właściwości mieści w sobie wiedzę pozornie 
materialistyczną, DUCH bowiem zatrudnia, dzieli, oŜywia materię, ale jej nie 
niweczy.
 Zadumał się smętnie.
 MoŜe patrzył na swoje młodociane marzenia jak na pieluszki, które mu będzie 
trzeba niebawem porzucić.
 - Wzrok i słuch - rzekł śmiejąc się ze swego określenia - to z pewnością 
futerały jakiegoś cudownego narzędzia!
 Za kaŜdym razem kiedy rozmawiał ze mną o niebie i piekle, zwykł był spoglądać 
na przyrodę okiem mistrza; ale wymawiając te ostatnie słowa, brzemienne wiedzą, 
poszybował śmielej niŜ zazwyczaj nad krajobrazem; wydawało się, Ŝe czoło mu 
pęknie pod naporem geniuszu; siły jego, które trzeba nazwać duchowymi aŜ do 
znalezienia innej nazwy, zdawały się tryskać z organów przeznaczonych do ich 
promieniowania; oczy miotały myśl; ręka wzniesiona w górę, drŜące i nieme wargi 
mówiły; palący wzrok strzelał promieniami; wreszcie, głowa jego, jakby zbyt 
cięŜka i znuŜona tym gwałtownym rzutem myśli, opadła na piersi.
 To dziecko, ten olbrzym pochylił się, ujął mnie za rękę, uścisnął ją w swojej, 
która byk wilgotna, tak zgorączkowało go szukanie prawdy; następnie, po pauzie, 
rzekł: - Będę sławny!
 Ale ty takŜe - dodał Ŝywo.
 - Zostaniemy chemikami woli.
 Niezrównane serce!
 Uznawałem jego wyŜszość, ale on sam nigdy mi jej nie dał uczuć.
 Dzielił ze mną skarby swej myśli, liczył mnie za coś w swoich odkryciach i 
zostawił mi na własność moje mizerne spostrzeŜenia.
 Zawsze pełen wdzięku jak kochająca kobieta, posiadał wszystkie wstydliwości 
uczucia, wszystkie delikatności duszy, które czynią Ŝycie tak dobrym i tak 
pomagają je dźwigać.
 Zaczął, zaraz nazajutrz, dzieło, które zatytułował "Traktat o woli"; nowe 
refleksje zmieniały często plan dzieła; ale wydarzenie owego uroczystego dnia 
było z pewnością jego zarodkiem, jak wstrząs elektryczny, stale odczuwany przez 
Mesmera za zbliŜeniem się pewnego lokaja, był początkiem jego odkryć w sferze 
magnetyzmu, wiedzy niegdyś ukrytej w tajemnicach Izydy, Delfów, w jaskini 
Trofoniusza, a odnalezionej przez tego zadziwiającego człowieka, sąsiadującego z
Lavaterem, prekursorem Galia.
 * Franz Anton Mesmer (1734—1815) — niemiecki lekarz, twórca metody leczniczej 
opartej na magnetyzmie zwierzęcym, zwanej mesmeryzmem.
 * Johann Gaspar Lavater (1751 —1801) — teolog i filozof szwajcarski, twórca 
pseudonaukowej teorii, która próbowała ustalić związki między rysami twarzy 
człowieka a jego charakterem;
 * Franz Josef Gali (1750—1828) — teolog i filozof niemiecki, twórca 
pseudonaukowej teorii, wedle której charakter człowieka moŜna określić na 
podstawie kształtu jego czaszki.
 Oświecone tą nagłą jasnością, myśli Lamberta objęły szersze horyzonty; poznał w
swoich zdobyczach rozprószone prawdy i skupił je; następnie, niby giser, odlał 
swój posąg.
 Po pół roku nieustannego wysiłku prace Lamberta zaczęły budzić ciekawość 
kolegów i stały się przedmiotem okrutnych Ŝarcików, które wydały opłakane 
następstwa.
 Pewnego dnia jeden z prześladowców, który chciał koniecznie widzieć nasze 
rękopisy, podburzył kilku naszych tyranów i zagarnął przemocą skrzynkę, kryjącą 
ów skarb.
 Broniliśmy go z niesłychanym męstwem.
 Skrzynka była zamknięta, niepodobna było napastnikom otworzyć jej; ale 
próbowali ją strzaskać w wirze walki; niegodziwość ta wydarła nam krzyki 
oburzenia.
 Kilku kolegów, oŜywionych zmysłem sprawiedliwości lub ujętych naszą bohaterską 
obroną, radziło, aby nas zostawić w spokoju, przygniatając nas zarazem 
upokarzającą litością.
 Nagle, ściągnięty hałasem walki, ojciec Haugoult wtargnął i wmieszał się w 

Strona 79

Balzac Honoriusz - Komedia ludzka 24

zwadę.
 Wrogowie oderwali nas od pensów: regent przyszedł bronić swoich niewolników.
 Aby się uniewinnić, napastnicy zdradzili istnienie rękopisów.
 Straszliwy Haugoult kazał nam oddać skrzynkę; gdybyśmy się opierali, mógł ją 
kazać rozbić; Lambert wydał mu tedy klucz.
 Regent wziął papiery, przejrzał je, po czym rzekł konfiskując rękopis: - Więc 
dla takich głupstw zaniedbujecie swoje obowiązki?
 Grube łzy spływały z oczu Lamberta, wydarte zarówno poczuciem obraŜonej 
wyŜszości moralnej, co bezkarną zniewagą oraz zdradą, której padliśmy ofiarą.
 Rzuciliśmy na swych oskarŜycieli spojrzenie pełne wyrzutu; czyŜ nie sprzedali 
nas wspólnemu wrogowi?
 Mogli, wedle prawa koleŜeńskiego, nas bić; ale czyŜ nie powinni byli pokryć 
milczeniem naszych błędów?
 ToteŜ przez chwilę zawstydzili się swojej podłości.
 Ojciec Haugoult sprzedał zapewne jakiemuś sklepikarzowi w Vendóme "Traktat o 
woli", nie znając doniosłości skarbów, których zarodki zmarniały w rękach 
nieuków.
 W pół roku później opuściłem kolegium.
 Nie wiem tedy, czy Lambert, którego rozstanie nasze pogrąŜyło w głębokiej 
melancholii, podjął na nowo swoje dzieło.
 Na pamiątkę tej katastrofy, spadłej na ksiąŜkę Ludwika, w utworze, którym 
zaczynają się te "Studia", posłuŜyłem się, dla fikcyjnego dzieła, tytułem 
istotnie wymyślonym przez Lamberta i dałem imię kobiety, która mu była drogą, 
młodej dziewczynie pełnej poświęcenia.
 * W utworze, którym zaczynają się te „Studia" — mowa o „Jaszczurze", gdzie 
jedna z postaci ma na imię Paulina.
 Nie jest to jedyne zapoŜyczenie, jakiego się dopuściłem; jego charakter, jego 
prace były mi bardzo przydatne w tym opowiadaniu, które treść swą zawdzięcza 
naszym młodocianym rozmyślaniom.
 Historia ta przeznaczona jest, aby była skromną kolumną stwierdzającą Ŝycie 
tego, który mi przekazał całe swoje mienie, swoją myśl.
 W tym dziecięcym utworze Lambert złoŜył męskie myśli.
 W dziesięć lat później, spotkawszy kilku uczonych, powaŜnie zajętych 
zjawiskami, które nas uderzyły, a które Lambert zanalizował tak cudownie, 
zrozumiałem doniosłość jego prac, zapomnianych juŜ jako dzieciństwo.
 Strawiłem tedy kilka miesięcy na przypominaniu sobie odkryć mego biednego 
kolegi.
 Skupiwszy swoje wspomnienia, mogę twierdzić, Ŝe juŜ w roku 1812 ustalił on, 
odgadł, roztrząsnął w swoim traktacie wiele doniosłych faktów, dla których - 
powiadał - dowody znajdą się wcześniej lub później.
 Jego filozoficzne konstrukcje powinny były niewątpliwie pomieścić go w liczbie 
tych wielkich myślicieli, co w rozmaitych odstępach czasu jawili się wśród 
ludzi, aby im odsłonić pierwiastki jakiejś przyszłej wielkiej nauki, której 
korzenie rosną wolno i wydają z czasem piękne owoce w dziedzinach myśli.
 I tak biedny rękodzielnik, Bernard, ryjący ziemię, aby znaleźć sekret emalii, 
ogłosił w XVI wieku, z nieomylną pewnością geniuszu, fakty geologiczne, których 
udowodnienie stanowi dziś chwałę Buffona i Cuviera.
 * Georges-Louis Leclerc de Buffon (1707—1788) — znakomity przyrodnik i pisarz 
francuski.
 Sądzę, iŜ zdołam dać pojęcie o traktacie Lamberta za pomocą głównych twierdzeń 
tworzących jego podstawę; ale mimo woli obedrę je z myśli, w które on je spowił,
a które były ich nieodzownym orszakiem.
 Krocząc inną ścieŜką niŜ on, brałem z jego dociekań te, które najlepiej 
wspomagały mój system.
 Nie wiem tedy, czy ja, jego uczeń, będę mógł wiernie oddać jego myśli, 
przyswoiwszy je sobie, ale równocześnie ubarwiwszy je moimi.
 Nowym ideom trzeba nowych słów lub teŜ dla dawnych słów - szerszych, 
rozleglejszych, lepiej określonych znaczeń: Lambert wybrał tedy, dla wyraŜenia 
zasad swego systemu, kilka słów pospolitych, które juŜ odpowiadały ogólnie jego 
myśli.
 Słowo wola oznaczało środowisko, w którym myśl wykonywa swoje ewolucje; lub, w 
mniej oderwanym wyrazie, sumę siły, za pomocą której człowiek moŜe odtworzyć, 
zewnątrz samego siebie, czynności stanowiące jego Ŝycie zewnętrzne.
 Chcenie, słowo zaczerpnięte z traktatu Lockea, wyraŜało akt, w którym człowiek 
posługuje się wolą.
 *  Chcenie - w oryginale: La volition.
 Słowo myśl - dla niego kwintesencja woli, oznaczało równieŜ środowisko, gdzie 
rodzą się pojęcia, którym ona słuŜy za substancję.

Strona 80

Balzac Honoriusz - Komedia ludzka 24

 Pojęcie, nazwa wspólna wszystkim wytworom mózgu, określało akt, w którym 
człowiek posługuje się myślą.
 Tak więc wola, myśl były to dwa środki twórcze; chcenie, pojęcie były to dwa 
wytwory.
 Chcenie wydawało mu się pojęciem, które przeszło ze stanu oderwanego w stan 
konkretny, z płynnego rodzenia się w kształt niejako stały, o ile w ogóle te 
słowa mogą oddać przejawy tak trudne do odróŜnienia.
 Wedle niego, myśl i pojęcie są ruchem i czynem naszego wewnętrznego ustroju, 
tak jak chcenie i wola stanowią ruch i czyn Ŝycia zewnętrznego.
 Wolę postawił w swoim systemie przed myślą.
 - Aby myśleć, trzeba chcieć, mówił.
 - Wiele istot Ŝyje w stanie woli, nie dochodząc wszakŜe do stanu myśli.
 Na Północy - długowieczność ; na Południu - krótkotrwałe Ŝycie; ale teŜ na 
Północy martwota, na Południu ustawiczne podniecenie woli; aŜ do granicy, gdzie,
bądź przez zbytnie zimno, bądź przez zbytnie gorąco, narządy są prawie 
unicestwione.
 Określenie środowisko nasunęło mu się pod wpływem spostrzeŜenia dokonanego w 
dzieciństwie; nie przeczuwał zapewne jego doniosłości, ale niezwykłość jego 
musiała uderzyć tak czułą wyobraźnię.
 Matka jego, osoba nerwowa i wątła, tym samym bardzo delikatna i tkliwa, była 
jedną z istot przeznaczonych na wcielenie kobiecości w jej idealnej postaci, ale
zepchniętej przez omyłkę losu na dno społeczne.
 Cała będąc miłością, tym samym cała cierpieniem, umarła młodo, skupiwszy swą 
istotę w miłości macierzyńskiej.
 Lambert, spoczywając jako sześcioletnie dziecko blisko łoŜa matki, ale często 
nie śpiąc, widział niekiedy iskierki tryskające z jej włosów, gdy się czesała.
 Piętnastoletni męŜczyzna spoŜytkował dla wiedzy ten fakt, którym dziecko się 
bawiło.
 Częste dowody tego niezaprzeczonego faktu spotyka się u kobiet, w których jakaś
fatalność losu więzi zdławione i niezrozumiane uczucia, niby nadmiar nie zuŜytej
siły.
 Na poparcie swoich określeń Lambert dodał kilka zagadnień, pięknych wyzwań 
rzuconych wiedzy, na które odpowiedzi zamierzał szukać pytając sam siebie: Czy 
zasadnicza istota elektryczności nie jest podstawą swoistego fluidu, z którego 
wypływają nasze pojęcia i chcenia?
 Czy włosy, które odbarwiają się, jaśnieją, wypadają i znikają wedle rozmaitych 
stopni zniszczenia lub krystalizacji myśli, nie stanowią układu kapilarnego, 
bądź chłonącego, bądź wydzielającego, na wskroś elektrycznego?
 Czy płynne przejawy naszej woli, substancji praistniejącej w nas i 
oddziaływującej tak samorzutnie wedle warunków jeszcze nie poznanych, są 
bardziej niezwykłe niŜ przejawy niewidzialnego, nieuchwytnego fluidu, wywołane 
przez stos Volty na układzie nerwowym trupa?
* Alessandro Volta (1745—1827) — fizyk włoski, wynalazł elektroskop i butelkę 
lejdejską, zbudował pierwsze ogniwo elektryczne, tzw. stos  Volty.
Czy tworzenie się naszych pojęć i nieustanne ich promieniowanie mniej jest 
niezrozumiałe niŜ ulatnianie się drobin niedostrzegalnych, a mimo to tak 
potęŜnych w swoim działaniu, jakim podlega ziarnko piŜma, bez utraty swej wagi?
 Czy zostawiając układowi skórnemu naszej powłoki przeznaczenie na wskroś 
obronne, chłonne, wydzielające i dotykowe, krąŜenie krwi i jego narządy nie 
odpowiadają transsubstancjacji naszej woli, jak krąŜenie fluidu nerwowego 
odpowiada transsubstancjacji myśli?
 Czy wreszcie mniej lub więcej Ŝywy napływ tych dwóch realnych substancji nie 
wynika z pewnej doskonałości lub niedoskonałości organów, których warunki 
naleŜałoby badać we wszystkich ich odmianach?
 Ustaliwszy te zasady, chciał podzielić objawy Ŝycia ludzkiego na dwie grupy 
zjawisk i z Ŝarliwą siłą przekonania Ŝądał dla kaŜdej z nich specjalnego 
rozbioru.
 W istocie, zauwaŜywszy prawie we wszystkich stworzeniach dwa odrębne ruchy, 
przyjmował je wręcz jako naszą naturę i nazywał ten antagonizm Ŝyciowy: akcją i 
reakcją.
 - Pragnienie - mówił - jest faktem zupełnie spełnionym w naszej woli, nim 
spełni się zewnętrznie.
 Tak więc, zespół naszych chceń i naszych pojęć stanowił akcję, zespół zaś 
naszych zewnętrznych działań - reakcję.
 Kiedy później czytałem spostrzeŜenia Bichata nad dwoistością naszych zmysłów, 
uczułem się jak oszołomiony mymi wspomnieniami, widząc uderzającą zgodność 
między poglądami słynnego psychologa a myślami Lamberta.
 * Prosper Francois Xavier Bichat (1771—1802) — znakomity lekarz i anatom 

Strona 81

Balzac Honoriusz - Komedia ludzka 24

francuski.
 Obaj zmarli przedwcześnie, obaj kroczyli pewnym krokiem ku tajemniczym prawdom.
 Natura lubi na ogół dawać podwójne przeznaczenie podstawowym narządom swoich 
stworzeń; podwójna zaś działalność naszego ustroju, będąca dziś faktem nie do 
zaprzeczenia, potwierdza, całokształtem codziennie spostrzeganych dowodów, 
wnioski Lamberta tyczące akcji i reakcji.
 Istota akcjonalna lub wewnętrzna - słowo, które słuŜyło mu do nazwania 
nieznanej species, tajemniczego zestroju włókienek, dzięki którym powstają dwie 
rozmaite siły, niedostatecznie jeszcze poznane, myśl i wola, słowem, ta nie 
nazwana istota widząca, działająca, doprowadzająca wszystko do skutku, 
spełniająca wszystko przed jakimkolwiek przejawem cielesnym - musi, aby być w 
zgodzie ze swą naturą, nie podlegać Ŝadnemu z warunków fizycznych, którymi 
istota reakcjonalna, czyli zewnętrzna - widzialny człowiek - ograniczona jest w 
swoich przejawach.
 * Species (łacińskie) — postać, kształt, rodzaj.
 Stąd wypływało mnóstwo wyjaśnień logicznych co do najdziwniejszych pozornie 
objawów naszej podwójnej natury oraz sprostowanie wielu systemów, prawdziwych 
zarazem i fałszywych.
 Niektórzy ludzie, dostrzegłszy parę zjawisk naturalnego działania istoty 
akcjonalnej, ulecieli, jak Swedenborg, poza świat prawdziwy, mocą duszy 
płomiennej, rozkochanej w poezji, pijanej boskim Ŝywiołem.
 Ci wszyscy byli tedy skłonni, w nieświadomości przyczyn, w podziwie dla faktu, 
ubóstwić ten wewnętrzny ustrój, zbudować wszechświat mistyczny.
 Stąd owe anioły, rozkoszne złudzenia, których nie chciał się wyrzec Lambert, 
pieszcząc je jeszcze w chwili, gdy miecz jego analizy obcinał im olśniewające 
skrzydła.
 - Niebo - powiadał mi - byłoby po prostu przeŜyciem naszych cech, ale 
udoskonalonych, piekło zaś nicością, w której toną cechy niedoskonałe.
 Ale jak w wiekach, w których rozum zachował piętno religijne i 
spirytualistyczne, władające od Chrystusa do Kartezjusza, między wiarą a 
zwątpieniem, jak obronić się tłumaczeniu tajemnic wewnętrznej istoty czym innym 
niŜ interwencją BoŜą?
 U kogóŜ, jeŜeli nie u Boga, mogli uczeni szukać wyjaśnienia niewidocznej 
istoty, tak aktywnie, tak reaktywnie czułej, obdarzonej zdolnościami tak 
rozległymi, tak doskonalącymi się w uŜyciu, tak potęŜnymi pod wpływem pewnych 
tajemnych okoliczności, Ŝe widzieli ją, jak - cudem wizji lub lokomocji - znosi 
przestrzeń w dwóch jej objawach: czasu i odległości, z których jeden jest 
przestrzenią duchową, druga przestrzenią fizyczną, to znów widzieli ją, jak 
wskrzesza przeszłość, bądź za pomocą zdolności wstecznego widzenia, bądź przez 
tajemnicę palingenezji, dość podobną do władzy człowieka, który byłby zdolny po 
zarysie, powłoce i zarodku ziarna poznawać jego poprzednie wegetacje w 
niezliczonych odmianach ich odcieni, zapachów i kształtów, to wreszcie widzieli 
ją, jak mglisto odgaduje przyszłość, bądź obejmując pierwotne przyczyny, bądź 
przez zjawisko fizycznego przeczucia?
 inni, mniej poetycznie religijni, zimni i rozumujący, moŜe szarlatani, 
entuzjaści bodaj mózgiem, jeŜeli nie sercem, spostrzegając niektóre z tych 
oderwanych objawów przyjęli je za prawdę, nie rozwaŜając ich jako promieniowania
ze wspólnego środka.
 KaŜdy z nich chciał wówczas przemienić prosty fakt na wiedzę.
 Stąd urodziła się demonologia, astrologia sądowa, czarnoksięstwo, wreszcie 
wszelakie wróŜbiarstwo, oparte na przypadkach na wskroś przemijających, poniewaŜ
zmieniały się wedle temperamentów, zaleŜnie od okoliczności zupełnie jeszcze nie
znanych.
 Ale teŜ z tych uczonych błędów i z procesów kościelnych, których ofiarą padło 
tylu męczenników swoich własnych zdolności, wynikły jaskrawe dowody 
zadziwiającej potęgi, jaką rozporządza istota działająca, która, wedle Lamberta,
moŜe się zupełnie oddzielić od istoty oddziałującej, skruszyć jej powłokę, 
obalić mury swoim wszechpotęŜnym wzrokiem: zjawisko nazwane u Hindusów tokejadą,
wedle tego, co mówią misjonarze; następnie, mocą innej zdolności, pochwycić w 
mózgu, poprzez jego najgrubsze zwoje, pojęcia, które się tam utworzyły lub się 
tam tworzą, oraz całą przeszłość świadomości.
 - JeŜeli zjawy są moŜliwe - powiadał Lambert - muszą się spełnić mocą zdolności
spostrzegania idei, które przedstawiają człowieka w jego czystej istocie, a 
których Ŝycie, moŜe niezniszczalne, umyka się naszym zmysłom, ale moŜe się stać 
pochwytne dla wewnętrznej istoty, skoro ta dojdzie do wysokiego stopnia ekstazy 
lub wielkiej doskonałości wzroku.
 Wiem, ale dziś juŜ tylko mglisto, Ŝe śledząc krok za krokiem objawy myśli i 
woli we wszystkich ich postaciach i raz ustaliwszy ich prawa, Lambert 

Strona 82

Balzac Honoriusz - Komedia ludzka 24

wytłumaczył mnóstwo zjawisk, które, aŜ do niego, uchodziły słusznie za 
niezrozumiałe.
 I tak czarowników, jasnowidzących i wszelkiego rodzaju opętańców, owe ofiary 
wieków średnich, objaśniał w sposoby tak naturalne, Ŝe często ich prostota zdała
mi się dowodem prawdy.
 Nadzwyczajne dary, które Kościół rzymski, zazdrosny o swe tajemnice, karał 
stosem, były wedle Ludwika wynikiem pewnych powinowactw między zasadniczymi 
składnikami materii i myśli, które pochodzą z tego samego źródła.
 Człowiek uzbrojony leszczynową laseczką szedł, wykrywając Ŝywą wodę, za jakąś 
sympatią lub antypatią nie znaną jemu samemu; trzeba było dziwności tego rodzaju
zjawisk, aby dać niektórym z nich pewność historyczną.
 Sympatie bywały stwierdzone rzadko.
 Stanowią one źródło przyjemności, które ci, co są dość szczęśliwi, aby je 
posiadać, zdradzają rzadko, chyba w razie jakiejś zdumiewającej osobliwości, a i
to zazwyczaj w poufnym zbliŜeniu, w którym wszystko zostaje zapomniane.
 Ale antypatie, które wynikają z pogwałcenia powinowactw, notowano na szczęście,
skoro zdarzały się u sławnych ludzi.
 I tak Bayle popadał w konwulsje słysząc tryskający strumień wody.
 Skaliger bladł na widok rzeŜuchy.
 Erazm z Rotterdamu dostawał gorączki od zapachu ryby.
 * Pierre Bayle (1647—1706) — historyk, poprzednik encyklopedystów, autor 
„Historycznego i krytycznego słownika", który, przeprowadzając krytykę 
instytucji feudalnych, monarchii absolutnej i Kościoła, wywarł silny wpływ na 
ideologię Oświecenia.
 * Skaliger (Giulio Cesare Scaligero, 1484—1558) — filozof i lekarz włoski, 
jeden z największych erudytów epoki Renesansu.
 Te trzy antypatie pochodziły od substancji wodnych.
 KsiąŜę dEpernon mdlał na widok młodego zajączka, Tycho de Brahe na widok lisa, 
Henryk III na widok kota, marszałek dAlbret na widok warchlaka; wszystko 
antypatie wywołane przez emanacje zwierzęce i odczuwane często na olbrzymie 
odległości.
 * Tycho de Brahe (1546—1601) — słynny astronom duński, którego obserwacje 
umoŜliwiły Keplerowi odkrycie praw dotyczących ruchu planet.
 Kawaler de Guise, Maria Medycejska i niektórzy inni mdleli na widok róŜy, nawet
malowanej.
 Kanclerz Bacon, czy wiedział, czy nie wiedział o zaćmieniu księŜyca, popadał w 
omdlenie, w chwili gdy się spełniało; a Ŝycie jego, zawieszone przez cały czas 
trwania tego zjawiska, budziło się natychmiast potem, bez śladu dolegliwości.
 * Francis Bacon z Verulamu (1561—1626)—kanclerz Anglii za Jakuba Pierwszego, 
mąŜ stanu i filozof.
 Te objawy autentycznych antypatii, zaczerpnięte z Ŝywotów przypadkowo 
wsławionych w historii, wystarczą moŜe dla objaśnienia nieznanych sympatii.
 Ten strzęp dociekań, który przypomniałem sobie wśród wszystkich spostrzeŜeń 
Lamberta, pozwoli zrozumieć metodę, jaką posługiwał się w swej pracy.
 Nie sądzę, abym potrzebował podkreślać powinowactwa łączące tę naukę z 
analogicznymi teoriami Galia i Lavatera; były one jej naturalnym dopełnieniem i 
wszelki bodaj trochę naukowy umysł spostrzeŜe łatwo odnogi, którymi wiąŜą się z 
nią spostrzeŜenia frenologiczne jednego i dokumenty fizjognomoniczne drugiego.
 Odkrycie Mesmera, tak waŜne i jeszcze tak nie docenione, znajdowało się całe w 
jednym rozdziale tego traktatu, mimo Ŝe Ludwik nie znał dzieł, dość lakonicznych
zresztą, szwajcarskiego lekarza.
 Logiczny i prosty wniosek z tych zasad objawił mu, Ŝe wola moŜe, przez prosty 
skurcz istoty wewnętrznej, skupić się, a następnie, drugim rzutem, wydobyć się 
na zewnątrz, a nawet udzielić się przedmiotom.
 Tak więc całkowita siła człowieka musi posiadać własność oddziaływania na 
drugich oraz przenikania ich istotą obcą ich własnej istocie, o ile się nie 
obronią temu najazdowi.
 Dowody tej teorii wiedzy ludzkiej są nadzwyczaj liczne, ale nic nie stwierdza 
ich autentyczności.
 Trzeba było bądź to głośnej klęski Mariusza i jego odezwania się do Cymbra, 
który miał poruczone go zabić, bądź dostojnego nakazu matki danego florenckiemu 
lwu, aby stwierdzić historycznie niektóre z tych piorunowań myśli.
 Dla niego tedy wola, myśl były to Ŝywe siły, toteŜ mówił o nich w sposób 
zniewalający do podzielenia jego wierzeń.
 Dla niego te dwie potęgi były poniekąd i widzialne, i dotykalne.
 Dla niego myśl była powolna lub szybka, cięŜka lub zwinna, jasna lub ciemna; 
przypisywał jej wszystkie właściwości działających istot, kazał jej tryskać, 
spoczywać, budzić się, rosnąć, starzeć się, kurczyć, więdnąć, odŜywać; 

Strona 83

Balzac Honoriusz - Komedia ludzka 24

podchwytywał jej Ŝycie róŜniczkując wszystkie jej czynności w naszym dziwacznym 
języku; stwierdził jej samorzutność, siłę, własności, z intuicją, która mu 
pozwalała rozpoznać wszystkie przejawy tej substancji.
 - Często, w spokoju i ciszy - powiadał - kiedy nasze duchowe zdolności są 
uśpione, kiedy oddajemy się słodyczy spoczynku, kiedy zapadną w nas jak gdyby 
ciemności i kiedy popadamy w kontemplację rzeczy zewnętrznych, naraz myśl jakaś 
wyrywa się, przebiega z chyŜością błyskawicy nieskończone przestrzenie, które 
moŜemy ogarnąć dzięki naszemu wewnętrznemu wzrokowi.
 Ta lśniąca myśl, powstała niby błędny ognik, gaśnie bezpowrotnie; znikome 
istnienie, podobne istnieniu owych dzieci, które dają poznać rodzicom radość i 
zgryzotę bez miary; coś jak kwiat urodzony martwo na niwie myśli.
 Niekiedy myśl, zamiast trysnąć z siłą i rozwiać się w nicość, rodzi się z 
wolna, kołysze się w nieznanych strefach organów, w których się poczęła; nuŜy 
nas długimi narodzinami, rozwija się, staje się płodna, rośnie w powaby 
młodości, strojna we wszystkie cechy długiego Ŝycia; wytrzymuje najciekawsze 
spojrzenia, ściąga je, nie nuŜy ich nigdy; przy bliŜszym rozbiorze zmusza do 
podziwu, jaki budzą dzieła długo wypracowane.
 Myśli te rodzą się tłumnie, jedna pociąga drugą, zazębiają się o siebie, 
draŜniące, rojne, szalone, to wychylają się blade, mętne, giną dla braku sił lub
poŜywienia: brak im substancji twórczej.
 Niekiedy wreszcie rzucają się w otchłanie, aby rozświecać ich głębie; 
przeraŜają nas, pogrąŜają duszę w przygnębieniu.
 Myśli stanowią w nas całkowity system, podobny jednemu z królestw przyrody: 
roślinność, której atlas nakreśli jakiś geniusz, uwaŜany moŜe za szaleńca.
 Tak, wszystko wewnątrz i zewnątrz nas stwierdza Ŝycie tych uroczych tworów, 
które przyrównuję do kwiatów.
 Produkcja ich, jako cel człowieka, nie jest zresztą czymś bardziej 
zdumiewającym niŜ produkcja zapachu i barwy u roślin.
 Zapachy to są moŜe myśli!
 ZwaŜywszy, Ŝe linia, gdzie kończy się nasze ciało, a zaczyna się paznokieć, 
zawiera niepojętą i niewidzialną tajemnicę nieustannego przeobraŜania się 
naszych soków w róg, trzeba uznać, Ŝe nic nie jest niemoŜliwe w cudownych 
przemianach substancji ludzkiej.
 A w świecie ducha czyŜ nie spotyka się zjawisk ruchu i cięŜkości, analogicznych
do zjawisk fizycznych?
 Czekanie - aby wybrać przykład, który kaŜdy moŜe odczuć równie Ŝywo - jest tak 
dotkliwe jedynie mocą prawa, wedle którego cięŜar ciała mnoŜy się jego 
chyŜością.
 CięŜar uczuć, jakie powoduje czekanie, czyŜ nie wzmaga się nieustannym 
przyrostem cierpień minionych do bólu obecnego?
 CzemuŜ wreszcie, jeśli nie jakiejś substancji elektrycznej, moŜna przypisać 
czarodziejstwo, mocą którego wola objawia się tak majestatycznie w spojrzeniach,
aby spiorunować przeszkody nakazem geniuszu, wybucha w głosie lub wydziela się, 
mimo hipokryzji, przez ludzką powłokę?
 Strumień tej królowej fluidów, która, w miarę ciśnienia myśli lub uczucia, 
rozlewa się falami lub zwęŜa się i wątleje, to znów zagęszcza się, aby trysnąć w
błyskawicach, jest tajnym ministrem, którego dziełem są bądź to zbawienne czy 
zgubne przejawy sztuk i namiętności, bądź intonacje głosu, na przemian 
szorstkie, łagodne, groźne, lubieŜne, przeraźliwe, uwodzicielskie, które 
znajdują oddźwięk w sercu, trzewiach lub mózgu, zaleŜnie od naszych pragnień; 
bądź wszystkie czary dotyku, źródło transfuzji myślowych owych artystów, których
twórcze ręce umieją, po latach zaciekłych studiów, zaklinać naturę; bądź 
wreszcie nieskończona skala spojrzeń, od bezwładnej martwoty aŜ do najbardziej 
przeraŜających błysków.
 Przy tym systemie Bóg nie zrzeka się Ŝadnego ze swych praw.
 Myśl materialna opowiedziała mi o nim nowe cuda!
 Kiedy się słyszało Ludwika tak mówiącego, kiedy się przyjęło w duszę jego 
spojrzenie jak światło, trudno było nie być olśnionym jego przekonaniem, nie być
porwanym jego wywodami.
 ToteŜ MYŚL objawiała mi się jako potęga czysto fizyczna, w orszaku swoich 
niewspółmiernych zapłodnień.
 Była to niby nowa ludzkość pod inną formą.
 Ten prosty rzut oka na prawa, które Lambert głosił jako formułę naszej 
inteligencji, powinien wystarczyć, aby dać pojęcie o zdumiewającej energii, z 
jaką dusza jego poŜerała samą siebie.
 Ludwik szukał dowodów dla swoich zasad w historii wielkich ludzi, których 
Ŝycie, obnaŜone przez dziejopisów, dostarcza ciekawych rysów funkcjonowania ich 
władz duchowych.

Strona 84

Balzac Honoriusz - Komedia ludzka 24

 PoniewaŜ pamięć pozwalała mu uprzytomnić sobie fakty sposobne dla jego hipotez,
dołączał je do kaŜdego z rozdziałów, któremu słuŜyły za dowód, tak Ŝe wiele jego
maksym nabierało przez to niemal matematycznej pewności.
 Dzieła Cardana, człowieka obdarzonego osobliwą zdolnością wizji, dostarczyły mu
cennych materiałów.
 * Cardan (Geronimo Cardano, 1501—1576) — matematyk, lekarz i astrolog włoski.
 Nie zapomniał ani Apoloniusza z Tiany, zwiastującego w Azji śmierć tyrana i 
opisującego jego mękę w tej samej chwili, w której odbywała się ona w Rzymie; 
ani Plotyna, który, rozłączony z Porfiriuszem, uczuł na odległość, Ŝe ów ma 
zamiar się zabić, i przybył, aby go odwieść od tego; ani faktu, stwierdzonego w 
ubiegłym wieku, w obliczu najsceptyczniejszego niedowiarstwa, faktu 
zdumiewającego dla ludzi nawykłych robić z wątpienia broń przeciw takim 
zjawiskom, ale zupełnie prostego dla wierzących.
 * Apoloniusz z Tiany w Azji Mniejszej (około roku 50) — neopitagorejczyk, 
nauczyciel i cudotwórca.
 * Plotyn (około 205 — około 270) — filozof grecki, czołowy przedstawiciel 
neoplatonizmu;
 * Porfiriusz (około 232 — około 304) — był jego uczniem, wydawcą jego dzieł i 
biografem.
 Alfons Maria de Liguori, biskup Świętej Agaty, udzielił pociech papieŜowi 
Ganganelli, który widział go, słyszał, odpowiadał mu; równocześnie zaś, bardzo 
daleko od Rzymu, biskup pogrąŜony był w ekstazie, u siebie, w fotelu, w którym 
siadał zazwyczaj odprawiwszy mszę.
 Wróciwszy do zwykłego Ŝycia, ujrzał klęczących domowników, którzy wszyscy mieli
go za umarłego.
 "Moi przyjaciele - rzekł - Ojciec święty umarł właśnie".
 W dwa dni potem goniec potwierdził tę wiadomość.
 Śmierć papieŜa schodziła się z godziną, w której biskup odzyskał zmysły.
 Lambert nie pominął świeŜszej jeszcze przygody, która sie zdarzyła w ubiegłym 
wieku młodej Angielce.
 Kochając namiętnie pewnego marynarza, puściła się doń z Londynu i znalazła go 
sama, bez przewodnika, w puszczach Ameryki Północnej, dokąd przybyła, aby mu 
ocalić Ŝycie.
 Ludwik spoŜytkował do swego dzieła misteria staroŜytnych, dzieje męczenników, 
zawierające najchlubniejsze dokumenty woli ludzkiej, demonologów 
średniowiecznych, procesy kryminalne, badania medyczne, wyróŜniając wszędzie 
prawdziwy fakt, prawdopodobne zjawisko, z cudowną przenikliwością.
 Ten bogaty zbiór anegdot naukowych zebranych w tylu ksiąŜkach przewaŜnie 
godnych wiary, posłuŜył zapewne na wyrób papierowych tutek; praca ta, co 
najmniej ciekawa, poczęta przez jego zadziwiającą pamięć, musiała zaginąć.
 Między dowodami, które wzbogaciły dzieło Lamberta, znalazła się historia 
zaczerpnięta z dziejów jego rodziny, którą opowiadał mi, nim rozpoczął swój 
traktat.
 Fakt ten, odnoszący się do poistnienia istoty wewnętrznej (jeśli wolno mi ukuć 
nowe słowo dla oddania nie nazwanego zjawiska), uderzył mnie tak Ŝywo, Ŝem go 
zachował w pamięci.
 Rodzice jego musieli podjąć proces, którego przegrana splamiłaby ich cześć, 
jedyne mienie, jakie posiadali na świecie.
 Wielkie zatem przechodzili wzruszenia, kiedy chodziło o decyzję, czy mają 
ustąpić niesłusznej napaści pozywającego, czy teŜ się bronić.
 Narada toczyła się w jesienną noc, przy lichym ogniu, w izdebce garbarza i jego
Ŝony.
 Wezwano na radę paru krewnych oraz pradziadka Ludwikowego po matce, starego 
rolnika pochylonego wiekiem, ale o czcigodnej i majestatycznej twarzy, jasnych 
oczach i skąpych siwych włosach rosnących w paru kępkach na poŜółkłej czaszce.
 Podobnie jak obi u Murzynów, sagamore u dzikich, był on jak gdyby proroczym 
duchem, którego radzono się w waŜnych chwilach.
 Ziemię jego uprawiały wnuki, Ŝywiąc go i obsługując; on im przepowiadał deszcz,
pogodę, wskazywał porę, w której naleŜy skosić łąkę lub zebrać zboŜe.
 Barometryczna ścisłość jego orzeczeń była sławna i wciąŜ mnoŜyła zaufanie i 
cześć, które go otaczały.
 Całe dnie spędzał nieruchomo na krześle.
 Ten stan ekstazy był mu zwyczajny od śmierci Ŝony, do której zachował najŜywsze
i najstalsze przywiązanie.
 Narada toczyła się przy nim, nie zdawało się jednak, aby na to zwracał wiele 
uwagi.
 - Moje dzieci - rzekł, kiedy go poproszono o zdanie - to sprawa zbyt powaŜna, 
abym mógł rozstrzygać o niej sam.

Strona 85

Balzac Honoriusz - Komedia ludzka 24

 Muszę poradzić się Ŝony.
 Staruszek wstał, wziął laskę i wyszedł, ku wielkiemu zdziwieniu obecnych, 
którzy brali to za objaw zdziecinnienia.
 Niebawem wrócił i rzekł: - Nie potrzebowałem chodzić na cmentarz, matka wasza 
wyszła naprzeciw mnie, spotkałem ją koło potoku.
 Powiedziała mi, Ŝe u rejenta w Blois znajdziecie kwity, dzięki którym wygracie 
proces.
 Słowa te wyrzekł pewnym głosem; postawa i wyraz twarzy znamionowały człowieka, 
dla którego ta zjawa była czymś naturalnym.
 W istocie, podawane w wątpliwość kwity znalazły się i proces upadł.
 Przygoda ta, która zdarzyła się pod dachem rodzicielskim, w oczach Ludwika, 
liczącego wówczas dziewięć lat, przyczyniła się znacznie do utrwalenia w nim 
wiary w cudowne wizje Swedenborga, który w Ŝyciu swoim dał wiele dowodów siły 
wizjonerskiej, jaką posiadła jego istota wewnętrzna.
 Rosnąc w lata, w miarę jak inteligencja jego się rozwijała, Lambert musiał 
wejść na drogę szukania w prawidłach ludzkiej natury przyczyn cudu, który od 
dzieciństwa ściągnął jego uwagę.
 Jakim mianem nazwać przypadek, który skupiał dokoła niego fakty, ksiąŜki, 
odnoszące się do tych zjawisk, i jego samego czynił teatrem i aktorem 
największych cudów myśli?
 Gdyby Ludwik nie posiadał innego tytułu do sławy, jak tylko to, Ŝe licząc 
piętnaście lat wyraził tę psychologiczną zasadę: "Wypadki, w których objawiają 
się czyny ludzkości i które są wytworem jej inteligencji, mają swoje przyczyny, 
w których są zawsze poczęte, tak samo jak nasze uczynki spełniają się w myśli, 
zanim ujawnią się na zewnątrz; przeczucia lub proroctwa są widzeniem tych 
przyczyn" - nawet wówczas, sądzę, trzeba by w nim opłakiwać stratę geniusza na 
miarę Pascala, Lavoisiera, Laplacea.
 * Antoine-Laurent Lavoisier (1743—1794) — chemik, twórca podstaw nowoczesnej 
chemii;
  * Pierre-Simon de Laplace (1749—1827) — matematyk, fizyk i astronom, między 
innymi wraz z Lavoisierem ugruntował termochemię.
  MoŜe rojenia o aniołach zbyt długo ciąŜyły nad jego pracami; ale czyŜ chemia 
nie powstała przy szukaniu sposobów robienia złota?
 Bądź co bądź, jeŜeli później Lambert studiował anatomię porównawczą, fizykę, 
geometrię oraz nauki wiąŜące się z jego odkryciami, musiał niezawodnie mieć 
zamiar zebrania faktów i kroczenia drogą analizy, jedynej pochodni, jaka moŜe 
nas dziś poprowadzić przez ciemności.
 Miał on z pewnością zbyt wiele rozumu, aby pozostać w mgłach teoryj, które 
wszystkie dadzą się zamknąć w kilku słowach.
 Najprostsze doświadczenie oparte na faktach czyŜ nie jest dziś cenniejsze niŜ 
najpiękniejsze systemy bronione za pomocą mniej lub więcej przemyślanych 
indukcyj?
 śe jednak nie znałem go w epoce, kiedy musiał pracować myślą najbardziej 
owocnie, mogę jedynie wnioskować o doniosłości jego dzieł z tych jego pierwszych
medytacji.
 Łatwo przejrzeć, czym grzeszył jego "Traktat o woli".
 Mimo Ŝe juŜ obdarzony przymiotami, które wyróŜniają ludzi wybitnych, Lambert 
był jeszcze dzieckiem.
 Mózg jego, jakkolwiek bogaty i biegły w abstrakcjach, trącił owymi rozkosznymi 
wierzeniami, w których chętnie pławi się wszelka młodość.
 Sąd jego sięgał w niektórych punktach dojrzałości geniuszu, w mnóstwie zaś 
innych bliski był jeszcze nikłych zarodków.
 Niektórym duszom, rozmiłowanym w poezji, największa jego wada wydałaby się 
cennym przymiotem.
 Dzieło jego nosiło ślady walki, jaką toczyły w tej pięknej duszy dwa wielkie 
pierwiastki, spirytualizm i materializm, dokoła których krąŜyło tyle wspaniałych
umysłów, Ŝaden zaś nie miał odwagi stopić ich w jedność.
 Zrazu czysty spirytualista, Ludwik posuwał się nieznacznie w strefę 
materialnego pojmowania myśli.
 Smagany faktami analizy w chwili, gdy serce kazało mu jeszcze spoglądać z 
miłością na chmury snujące się po niebie Swedenborga, nie czuł się wówczas na 
siłach, aby wydać system jednolity, zwarty, z jednej sztuki.
 Stąd pewne sprzeczności, widoczne nawet w tym szkicu, który kreślę z pierwszych
jego prób.
 Ale dzieło jego, mimo Ŝe niezupełne, czyŜ nie było brulionem wiedzy, której 
później byłby zgłębił tajemnice, umocnił podstawy, odszukał, wywiódł i powiązał 
szczegóły?
 W pół roku po konfiskacie "Traktatu o woli" opuściłem kolegium.

Strona 86

Balzac Honoriusz - Komedia ludzka 24

 Rozstanie nasze było nagłe.
 Matka moja, zaniepokojona trawiącą mnie gorączką, która z braku fizycznego 
ruchu dawała objawy komatyczne, zabrała mnie z kolegium z godziny na godzinę.
 Usłyszawszy o mym odjeździe, Lambert popadł w przeraźliwy smutek.
 Ukryliśmy się, aby płakać.
 - Czy zobaczę cię kiedy?
 - rzekł słodkim głosem, ściskając mnie.
 - Ty będziesz Ŝył, dodał -ale ja umrę.
 Jeśli będę mógł, pokaŜę ci się.
 Trzeba być młodym, aby wyrzec takie słowa z akcentem wiary, czyniącym z nich 
niejako przepowiednię, obietnicę, której straszliwego spełnienia trzeba się 
lękać.
 Długi czas myślałem mglisto o tym zapowiedzianym pojawieniu się.
 Bywa jeszcze, iŜ w pewne dni spleenu, zwątpienia, grozy, samotności trzeba mi 
odpędzać wspomnienia owego smętnego poŜegnania, które jednak nie miało być 
ostatnie.
 Kiedy wychodząc z kolegium mijałem dziedziniec, Lambert stał z twarzą 
przyklejoną do zakratowanego okna, aby mnie ujrzeć jeszcze raz.
 Na moją prośbę matka uzyskała dlań pozwolenie spoŜycia z nami obiadu w 
gospodzie.
 Wieczorem ja znowuŜ odprowadziłem go do bramy.
 Nigdy para kochanków rozstając się nie wylała więcej łez.
 - śegnaj więc!
 zostanę sam na tej pustyni - rzekł wskazując dziedziniec, gdzie dwustu 
chłopaków bawiło się i krzyczało.
 - Kiedy wrócę zmęczony, wpółŜywy z moich długich wycieczek w dziedziny myśli, 
na czyimŜ sercu odpocznę?
 Jedno spojrzenie wystarczało, aby ci powiedzieć wszystko.
 KtóŜ mnie zrozumie teraz?
 śegnaj!
 Byłbym wolał nigdy cię nie spotkać; nie wiedziałbym, ile mi będzie brakowało.
 - A ja - odparłem - cóŜ się ze mną stanie?
 CzyŜ moje połoŜenie nie jest okropniejsze?
 Nie mam nic tu, aby się pocieszyć - dodałem uderzając się w czoło.
 Potrząsnął głową ruchem pełnym smętnego wdzięku, i rozstaliśmy się.
 Ludwik miał wówczas pięć stóp i dwa cale wzrostu, nie urósł juŜ potem.
 Fizjonomia jego, pełna wyrazu, świadczyła o wrodzonej dobroci.
 Anielska cierpliwość rozwinięta złym obchodzeniem, napięcie, jakiego wymagała 
ciągła kontemplacja, wyzuły jego spojrzenie z owej zuchwałej dumy, która tak 
zdobi niektóre twarze i którą umiał miaŜdŜyć naszych regentów.
 Na jego obliczu jaśniał spokój, czarująca pogoda, której nie kaziły nigdy 
ironia ani szyderstwo; wrodzona dobroć łagodziła poczucie własnej wyŜszości i 
siły.
 Miał ładne ręce o cienkich palcach, prawie zawsze wilgotne.
 Ciało jego był to cud godny rzeźby; ale nasze szare mundurki ze złoconymi 
guzikami, nasze krótkie spodenki dawały nam wygląd tak niezręczny, Ŝe doskonałe 
proporcje Lamberta i ich delikatność moŜna było zauwaŜyć jedynie w kąpieli.
 Kiedy pływaliśmy w naszym basenie na Loarze, Ludwik wyróŜniał się białością 
skóry, która odbijała od pocętkowanych chłodem lub zsiniałych w wodzie ciał 
kolegów.
 Delikatnych kształtów, wdzięczny w ruchach, lekko zaróŜowiony, nie drŜący po 
wyjściu z wody, moŜe dlatego Ŝe unikał cienia i biegł zawsze ku słońcu, Ludwik 
podobny był do owych przezornych kwiatów, które zamykają kielichy przed 
północnym wiatrem i rozwierają się jedynie pod czystym niebem.
 Jadł mało, pijał tylko wodę; wreszcie, z instynktu czy z upodobania, był bardzo
oszczędny w ruchach Ŝądających wydatku siły; gesty jego były skąpe i proste, jak
gesty ludzi Wschodu i dzikich, u których powaga jest jak gdyby naturalnym 
stanem.
 Na ogół nie lubił niczego, co zdradza dbałość o swoją osobę.
 Miał zwyczaj pochylać głowę w lewo i opierać się na łokciu, tak Ŝe rękawy 
nowego ubrania szybko się przecierały.
 Do tego pobieŜnego portretu trzeba mi dodać zarys moralny, sądzę bowiem, Ŝe 
dziś mogę go bezstronnie osądzić.
 Mimo iŜ z natury religijny, Ludwik nie uznawał drobiazgowych praktyk rzymskiego
Kościoła; poglądy jego sympatyzowały ze świętą Teresą i Fenelonem, z poglądami 
wielu ojców Kościoła i paru świętych, którzy za naszych dni uchodziliby za 
herezjarchów i ateuszów.
 * Francois de Salignac de la Mothe Fenelon (1651—1715) — pisarz i teolog 

Strona 87

Balzac Honoriusz - Komedia ludzka 24

francuski, arcybiskup Cambrai, autor powieści dydaktycznej „Przygody Telemaka".
 W czasie naboŜeństwa nie zdradzał Ŝadnego wzruszenia.
 Modlitwa jego ujawniała się wybuchami, wzlotami duszy, pozbawionymi 
prawidłowego porządku: szedł we wszystkim za głosem natury; jak myśleć, tak i 
modlić się nie umiał o stałej godzinie.
 Często w kaplicy mógł równie dobrze myśleć o Bogu, jak dumać nad jakimś 
filozoficznym zagadnieniem.
 Chrystus był dlań najpiękniejszym typem jego systemu.
 Owo: Et verbum caro factum est, było dlań wzniosłym słowem, tradycyjną formułą 
Woli, Słowa, Czynu w ich widomej postaci.
 * Et verbum caro factum  est (łacińskie) — I słowo stało się ciałem.
 Chrystus nie spostrzegający własnej śmierci, doskonalący swą istotę za pomocą 
dzieł boskich tak dalece, iŜ pewnego dnia jej niewidzialny kształt ukazał się 
jego uczniom, wreszcie tajemnice Ewangelii, magnetyczne uleczenia Jezusa, dar 
języków potwierdzały jego teorię.
 Przypominam sobie, jak raz w związku z tym mówił, Ŝe najpiękniejszym dziełem do
napisania dzisiaj byłaby historia pierwotnego Kościoła.
 Nigdy nie był takim poetą, jak w chwili gdy w naszych wieczornych rozmowach 
rozpatrywał cudy spełnione potęgą woli w owej wielkiej epoce wiary.
 Najsilniejsze dowody swej teorii znajdował w męczeństwach z pierwszej ery 
Kościoła, którą nazywał wielką erą myśli.
 - Zjawiska przewaŜnej ilości męczeństw, cierpianych tak heroicznie dla wiary, 
czyŜ nie dowodzą - mówił - Ŝe siły materialne nic nie wskórają przeciw potędze 
myśli lub woli człowieka?
 Z działania tego, sprawionego wolą wszystkich, kaŜdy moŜe wnioskować o własnej.
 Nie sądzę, bym potrzebował mówić o jego poglądach na poezję i historię lub o 
sposobie, w jaki oceniał arcydzieła naszego języka.
 Nie byłoby niczym ciekawym zbierać tu poglądy, które stały się dziś niemal 
pospolite, ale które, w ustach dziecka, mogły się wówczas zdawać niezwykłe.
 Nic nie było dlań za wysokie.
 Aby określić w dwóch słowach jego talent: byłby napisał "Zadiga" równie 
dowcipnie, jak Wolter, a dialog między Syllą a Eukratem równie głęboko, jak 
Montesquieu.
 * Dialog między Syllą a Eukratem jest ostatnią częścią dzieła „Uwagi nad 
przyczynami wielkości i upadku Rzeczypospolitej Rzymskiej" (1734), którego 
autorem jest Charles-Louis de Montesquieu (1689—1755), wybitny prawnik, 
myśliciel i pisarz polityczny.
 Prostota jego kazała mu Ŝądać w dziele przede wszystkim uŜyteczności, zarazem 
zaś lotny jego umysł wymagał nowości zarówno myśli, jak formy.
 Wszystko, co nie dopełniało tych warunków, budziło w nim niesmak.
 Jedna z jego najświetniejszych definicji literackich, pozwalająca zrozumieć 
ducha wszystkich innych, jak równieŜ przenikliwość jego sądów, utkwiła mi w 
pamięci: "Apokalipsa jest to ekstaza pisana".
 UwaŜał Biblię za część tradycji ludów przedpotopowych, którą obdzieliła się 
nowa ludzkość.
 Mitologia Greków stykała się dlań zarazem z Biblią i ze świętymi księgami 
Indii, które ten rozkochany w pięknie naród przełoŜył na swój sposób.
 - Niepodobna - powiadał - wątpić o tym, Ŝe księgi azjatyckie wcześniejsze są od
Pisma świętego.
 Dla kogoś, kto umie z dobrą wiarą osądzić ten punkt historyczny, świat się 
niezwykle rozszerza.
 CzyŜ nie na płaskowyŜu Azji schroniła się owa garstka ludzi, którzy zdołali 
przeŜyć katastrofę naszego globu, o ile w ogóle ludzie istnieli przed tym 
przewrotem czy wstrząśnieniem ?
 Doniosłe zagadnienie, którego rozwiązanie wypisane jest na dnie mórz!
 Antropogonia Biblii jest więc jedynie genealogią roju, który, wyfrunąwszy z 
ludzkiego ula, uczepił się zboczów Tybetu, między szczytami Himalajów a Kaukazu.
 Pierwotne pojęcia gromady, którą prawodawca nazwał ludem boŜym (bez wątpienia, 
aby mu nadać jedność, moŜe takŜe aby mu wszczepić własne prawa i ustrój, księgi 
MojŜesza bowiem stanovią kodeks religijny, polityczny i cywilny) - pojęcia te 
nacechowane są piętnem grozy: wstrząśnienie globu wyłoŜone jest w tych 
olbrzymich myślach jako zemsta niebios.
 Wreszcie, poniewaŜ plemię to nie zaznało Ŝadnej ze słodyczy, jakich kosztuje 
lud osiadły w ojczystej ziemi, niedole tego koczującego narodu podyktowały mu 
same ponure, majestatyczne i krwawe poematy.
 Na odwrót, widok szybkiego gojenia się ziemi, cudowne działanie słońca, którego
pierwszymi świadkami byli Hindusi, tchnęły w nich radosne pojęcia szczęsnej 
młodości, kult ognia, niezliczone uosobienia aktu rozrodczego.

Strona 88

Balzac Honoriusz - Komedia ludzka 24

 Tych wspaniałych obrazów zbywa Hebrajczykom.
 Nieustanna samoobrona wśród niebezpieczeństw, w krajach, przez które dąŜyli do 
miejsca spoczynku, zrodziła w tym ludzie wyłączność i nienawiść do innych 
narodów.
 Te trzy pisma, to archiwa pochłoniętego świata.
 Tu tkwi tajemnica niesłychanych wielkości tych języków i ich mitów.
 Wielka historia ludzka spoczywa pod tymi imionami ludzi i miejsc, pod tymi 
fikcjami, które nas pociągają nieodparcie, nie wiadomo czemu.
 MoŜe oddychamy tam rodzinnym powietrzem naszej nowej ludzkości.
 Dla Ludwika potrójna ta literatura obejmowała wszystkie myśli człowieka.
 Nie zdarza się, wedle niego, ksiąŜka, której przedmiot nie znalazłby się tam w 
zarodku.
 Pogląd ten świadczy, jak głębokie były jego młodzieńcze studia nad Biblią i 
dokąd go zawiodły.
 Szybując ponad społeczeństwem, które znał tylko z ksiąŜek, sądził je zimno.
 - Prawa - powiadał - nie krępują nigdy ludzi potęŜnych lub bogatych, godzą zaś 
w maluczkich, którzy właśnie potrzebowaliby ochrony.
 Dobroć jego nie pozwalała mu tedy sympatyzować z ideami politycznymi; ale 
system jego prowadził do biernego posłuszeństwa, którego przykład dał Chrystus.
 W ostatniej dobie mego pobytu w Vendóme Ludwik nie odczuwał juŜ bodźca chwały; 
nasycił się poniekąd abstrakcyjnie sławą i otwarłszy ją, jak dawni ofiarnicy, 
którzy szukali przyszłości w sercu ludzkim, nie znalazł we wnętrznościach tej 
chimery nic.
 Wzgardził owym czysto osobistym uczuciem: - Sława - powiadał - to ubóstwiony 
egoizm.
 Zanim się rozstanę z tym wyjątkowym dziecięctwem, winienem moŜe osądzić je 
szybkim rzutem oka.
 Na jakiś czas przed naszym rozstaniem Ludwik mówił: - Poza naturalnymi prawami,
których ujęcie będzie moŜe moją chwałą, a które muszą być prawami naszego 
ustroju, Ŝycie człowieka jest ruchem, który wyładowuje się w kaŜdej istocie, 
mocą jakiejś nieznanej siły, przez mózg, serce i nerwy.
 Z owych trzech układów, wyraŜonych przez te pospolite słowa, wypływają 
nieskończone odmiany ludzkości, zawisłe od proporcyj, w jakich te trzy rodzajne 
pierwiastki kombinują się z substancjami środowisk, w których Ŝyją.
 Tu przerwał, uderzył się w czoło i rzekł: - Szczególny fakt!
 Wszyscy wielcy ludzie, których portrety ściągnęły moją uwagę, mają krótką 
szyję.
 MoŜe natura chce, aby serce było u nich bliŜej mózgu.
 Po czym ciągnął: - Stąd pochodzi pewien całokształt zjawisk, tworzący istnienie
społeczne.
 Człowiekowi Nerwu przypada czyn lub siła; człowiekowi Mózgu - geniusz; 
człowiekowi Serca - wiara.
 Ale - dodał smutno - wiara posiada tylko dymy sanktuarium; jedynie anioł - 
jasność.
 Zatem, wedle własnych określeń, Lambert był cały sercem i mózgiem.
 Dla mnie Ŝycie jego duchowe rozpada się na trzy okresy.
 Od dzieciństwa objawiał on przedwczesną Ŝywotność: owoc choroby lub 
doskonałości jego organów; od dzieciństwa siły jego wyraŜały się w grze zmysłów 
wewnętrznych oraz w nadmiernej produkcji fluidu nerwowego.
 Jako urodzony człowiek Myśli, musiał wciąŜ gasić pragnienie mózgu, Ŝądnego 
przyswajać sobie wszystkie myśli.
 Stąd namiętność czytania, a z czytania - refleksje, które pozwalały mu 
sprowadzać rzeczy do najprostszego wyrazu, chłonąć je, zgłębiać je w ich 
istocie.
 Zyski tego wspaniałego okresu, który u innych przychodzi dopiero po długich 
studiach, przypadły Lambertowi podczas jego dziecięctwa; dziecięctwa 
szczęśliwego, opromienionego pracowitymi rozkoszami poety.
 Kres, na którym poprzestaje większość mózgów, był punktem, z którego jego mózg 
miał wyruszyć na poszukiwanie nowych światów.
 Tam, nieświadomie jeszcze, stworzył sobie Ŝycie równie wymagające, jak 
nienasycone.
 Aby istnieć, czyŜ nie musiał ustawicznie rzucać Ŝeru w otchłań, którą otwarł w 
sobie?
 Po dobny istotom pewnych regionów świata, czyŜ nie mógł zginąć z braku pokarmu 
dla nadmiernych i zawiedzionych głodów?
 CzyŜ tonie była rozpusta, zaszczepiona w duszy i zdolna ją doprowadzić, niby 
ciało przesycone alkoholem, do nagłego poŜaru?
 Tej jego pierwszej fazy nie znałem; dziś dopiero mogę sobie wytłumaczyć jej 

Strona 89

Balzac Honoriusz - Komedia ludzka 24

zdumiewające owocowania i skutki.
 Ludwik miał wówczas trzynaście lat.
 Byłem na tyle szczęśliwy, aby być świadkiem drugiej epoki.
 Lambert (i to go moŜe ocaliło) pogrąŜył się w niedolach konwiktu i zuŜył w nich
nadmiar myśli.
 Przekształciwszy rzeczy w ich czysty wyraz, słowa w idealną treść, a treść w 
jej prawidła, doprowadziwszy wszystko do abstraktu, dąŜył, aby Ŝyć, do innych 
tworów intelektualnych.
 Złamany męką kolegium i przesileniami własnego Ŝycia fizycznego, pogrąŜył się w
medytacji, przeniknął uczucia, ujrzał nowe światy wiedzy, istne snopy myśli!
 Wstrzymany w biegu, zbyt wątły jeszcze, aby oglądać sfery wyŜsze, oglądał 
duchem samego siebie.
 Ujrzałem w nim wówczas walkę myśli, doświadczającej się, starającej się 
podchwycić tajemnice swej natury, niby lekarz, który studiuje postępy własnej 
choroby.
 W owym stanie siły i słabości, dziecięcego wdzięku i nadludzkiej potęgi Ludwik 
Lambert ucieleśnił mi najbardziej poetyckie i najprawdziwsze pojęcie istoty, 
którą nazywamy aniołem, wyjąwszy wszelako kobietę, której rysy, imię, osobę i 
Ŝycie chciałbym ukryć światu, aby samemu tylko posiadać tajemnicę jej istnienia 
i móc zagrzebać tę tajemnicę na dnie mego serca.
 Trzeciej fazy nie było mi dane oglądać.
 Zaczynała się wówczas, kiedy mnie rozłączono z Ludwikiem, który opuścił 
kolegium dopiero w osiemnastym roku Ŝycia, w połowie roku 1815.
 Ludwik stracił był wówczas ojca i matkę mniej więcej przed pół rokiem.
 Nie znajdując nikogo w rodzinie, z kim dusza jego, skłonna do wylania, ale 
zdławiona od czasu naszej rozłąki, mogłaby się porozumieć, schronił się do wuja,
ustanowionego jego opiekunem, który, wypędzony z probostwa jako ksiądz 
zaprzysięŜony, osiadł w Blois.
 Ludwik spędził tam jakiś czas.
 PoŜerany Ŝądzą ukończenia studiów, których musiał czuć braki, przybył do 
ParyŜa, aby odszukać panią de Stael i aby pić wiedzę z najwyŜszych źródeł.
 Stary ksiądz, mający słabość do siostrzeńca, pozwolił Ludwikowi zjadać swą 
ojcowiznę przez trzy lata spędzone w ParyŜu; pomimo to chłopak Ŝył tam w 
najgłębszej nędzy.
 Spadek ten wynosił parę tysięcy franków.
 Lambert wrócił do Blois w roku 1820, wygnany z ParyŜa cierpieniami, które 
czyhają tam na ludzi bez majątku.
 Podczas pobytu w stolicy nieraz musiał być pastwą tajemnych burz, straszliwych 
huraganów myśli miotających duszą artystów, o ile mamy sądzić z jednego faktu, 
który wuj jego sobie przypominał, z jedynego listu, który się przechował w 
rękach zacnego człowieka: zachował ów list moŜe dlatego, Ŝe był ostatni i 
najdłuŜszy ze wszystkich.
 Oto przede wszystkim fakt.
 Pewnego dnia Ludwik znalazł się w Komedii Francuskiej, na galerii, obok jednego
z filarów, między którymi mieściły się wówczas loŜe trzeciego piętra.
 Wstając w pierwszym antrakcie, ujrzał kobietę, która weszła do sąsiedniej loŜy.
 Widok tej kobiety, młodej, pięknej i ładnie ubranej, moŜe w wyciętej sukni, w 
towarzystwie kochanka, dla którego twarz jej oŜywiała się powabami miłości, 
wywarł na duszę i zmysły Lamberta wraŜenie tak okrutne, Ŝe musiał wyjść z sali.
 Gdyby nie błysk rozsądku, który w pierwszym momencie płomiennej namiętności nie
zagasł doszczętnie, moŜe byłby uległ nieodpartej niemal Ŝądzy zabicia owego 
młodzieńca, ku któremu zwracały się spojrzenia młodej kobiety.
 CzyŜ to nie była w naszym paryskim światku błyskawica miłości dzikiego, który 
rzuca się na kobietę jak na swój łup; objaw zwierzęcego instynktu, połączonego z
chyŜością promienistych niemal rzutów duszy, zdławionej brzemieniem myśli?
 Wreszcie, czyŜ to nie było owo cięcie urojonego scyzoryka u dziecka, które 
stało się u męŜczyzny piorunem najprzemoŜniejszej jego potrzeby, miłości?
 A teraz oto list, w którym maluje się stan jego duszy, uderzonej obrazem 
paryskiej cywilizacji.
 Serce jego, z pewnością wciąŜ uraŜone w tej otchłani egoizmu, musiało ciągle 
cierpieć; nie spotkał tam moŜe ani przyjaciół, którzy by go pocieszyli, ani 
wrogów, którzy by dali ton jego Ŝyciu.
 Zmuszony Ŝyć bez przerwy w sobie samym i nie dzieląc z nikim swych delikatnych 
rozkoszy, chciał moŜe rozwiązać dzieło swego losu przez ekstazę i trwać w formie
niemal roślinnej, niby anachoreta z pierwszych wieków Kościoła, abdykując tym 
samym z królestwa intelektu.
 List wskazuje poniekąd ten zamysł, którego chwytały się wielkie dusze we 
wszystkich epokach społecznej odnowy.

Strona 90

Balzac Honoriusz - Komedia ludzka 24

 Ale to postanowienie czyŜ nie jest dla wielu objawem powołania?
 Czy nie starają się skupić sił w długim milczeniu, aby zeń wyjść zdatni do 
władania światem, mocą słowa lub czynu?
 Zaiste, Ludwik musiał zebrać wiele goryczy wśród ludzi lub pocisnąć 
społeczeństwo jakąś straszliwą ironią nie mogąc zeń nic wydobyć, nim wydał ów 
potęŜny krzyk, nim doszedł - on, biedak!
 - do pragnienia, które rodziło się niekiedy w sercu monarchów zmierzonych 
władzą i światem.
 A moŜe kończył w samotności wielkie dzieło, które bujało mglisto w jego mózgu?
 KtóŜby w to nie uwierzył, czytając ten urywek jego myśli, odbijających walki 
jego duszy w chwili, gdy się dlań kończyła młodość, gdy zaczynała kwitnąć 
straszliwa władza twórczości, z której miały się zrodzić dzieła dojrzałego 
męŜczyzny?
 List ten jest w związku z przygodą w teatrze.
 Fakt i pismo oświetlają się wzajem, dusza i ciało nastroiły się na jeden ton.
 Ta burza zwątpień i twierdzeń, chmur i błyskawic, z której często strzelał 
piorun i która kończy się namiętnym westchnieniem do niebiańskiej jasności, 
dostatecznie oświetla trzecią epokę jego przeobraŜenia i pozwala ją zrozumieć.
 Czytając te bezładne stronice, zaczynane i porzucane wedle kaprysu paryskiego 
Ŝycia, czyŜ nie mamy uczucia, Ŝe widzimy dąb, w chwili gdy jego wewnętrzny 
przyrost rozsadza zieloną korę, marszczy ją i fałduje i gdy wypracować się ma 
jego majestatyczny kształt, jeśli tylko uszanuje go grom niebios lub siekiera 
człowieka?
 Na tym liście kończy się dla myśliciela, jak dla poety, owo wspaniałe 
dziecięctwo i niezrozumiała młodość.
 Tu kończy się zarys tego duchowego zaląŜka.
; filozofowie poŜałują jego pędów, zniszczonych w samym pączku mrozem; ale z 
pewnością uznają, Ŝe kwiaty te rozkwitły w strefach wyŜszych niŜ najwyŜej 
połoŜone miejsca na ziemi.
 ParyŜ, wrzesień-listopad 1819 .
 Drogi Wuju, opuszczę niebawem to miasto, nie mogę tu Ŝyć.
 Nie widzę tu nikogo, kto by kochał to, co ja kocham, kto by się zajmował tym, 
co mnie zajmuje, wzruszał się tym, co mnie wzrusza.
 Zmuszony kurczyć się w sobie, dręczę się i cierpię.
 Długie i cierpliwe studium, jakie podjąłem nad tym społeczeństwem, prowadzi do 
smutnych wniosków, w których przewaŜa wątpienie.
 Tutaj punktem wyjścia wszystkiego jest pieniądz.
 Trzeba pieniędzy nawet na to, aby się obyć bez pieniędzy.
 Ale mimo Ŝe ten kruszec potrzebny jest kaŜdemu, kto chce myśleć spokojnie, nie 
czuję w sobie odwagi uczynienia go jedyną pobudką swych myśli.
 Aby zebrać majątek, trzeba wybrać sobie zawód; słowem, trzeba, jakimś 
przywilejem dającym pozycję lub klientelę, przywilejem legalnym lub zręcznie 
stworzonym, nabyć prawo czerpania co dzień w cudzej sakiewce skromnej sumy, 
która w ciągu roku tworzy mały kapitalik; ten znowuŜ, w ciągu dwudziestu lat, 
daje ledwie cztery czy pięć tysięcy franków renty, kiedy ktoś poczyna sobie 
uczciwie.
 W piętnaście lub szesnaście lat, nie licząc czasu nauki, adwokat, rejent, 
kupiec, wszyscy patentowani pracownicy zdolni są zarobić na chleb na stare lata.
 Nie czułem się zdatny do niczego w tym rodzaju.
 Wolę myśl od czynu, ideę od interesu, kontemplację od ruchu.
 Brak mi owej ciągłej baczności, potrzebnej kaŜdemu, kto chce dojść do majątku.
 Wszelkie przedsięwzięcia handlowe, wszelki przymus dobierania się do czyichś 
pieniędzy skończyłyby się niepowodzeniem i rychło doprowadziłyby mnie do ruiny.
 Jeśli obecnie nie mam nic, nic nikomu bodaj niejestem winien.
 Kto śYJe, aby dokonać wielkich rzeczy w dziedzinie ducha, zadowoli się 
materialnie lada czym; ale pomimo Ŝe dwadzieścia su dziennie moŜe mi starczyć, 
nie posiadam renty, która by mi zapewniła tę pracowitą bezczynność.
 Kiedy chcę myśleć, potrzeba wygania mnie z sanktuarium, w którym porusza się 
moja myśl.
 Co się ze mną stanie ?
 Nędza nie przeraŜa mnie.
 Gdyby nie zamykano, nie hańbiono, nie obrzucano wzgardą Ŝebraków, Ŝebrałbym, 
aby móc swobodnie rozwiązyvać problemy, które mnie zajmują.
 Ale ta wzniosła rezygnacja, przez którą mógłbym oswobodzić swoją myśl 
wyzwalając ją od ciała, nie zdałaby się na nic: i tak trzeba pieniędzy, aby 
podjąć pewne doświadczenia.
 Gdyby nie to, zgodziłbym się na pozorny niedostatek myśliciela, który posiada 
wraz niebo i ziemię.

Strona 91

Balzac Honoriusz - Komedia ludzka 24

 Aby być wielkim w nędzy, wystarczy nigdy nie spodlić się.
 Człowiek, który walczy i cierpi dla szlachetnego celu, przedstawia zaiste 
piękny obraz; ale któŜ tutaj czuje w sobie siłę, aby walczyć?
 Trzeba drapać się na skały, nie moŜna wciąŜ dreptać w błocie.
 Tu wszystko tamuje prostolinijny lot ducha dąŜącego w przyszłość.
 Nie bałbym się samego siebie na pustyni, boję się tutaj.
 Na pustyni byłbym sam ze sobą bez rozproszenia; tu człowiek doświadcza mnóstwa 
potrzeb, które go zdrabniają.
 Kiedy wyszedłeś z domu zadumany, pochłonięty myślą, głos nędzarza, Ŝebrząc 
jałmuŜny, ściąga cię na ten świat głodu i pragnienia.
 Trzeba pieniędzy, aby się móc przechadzać.
 Zmysły, bez ustanku mącone błahostkami, nigdy nie znajdują spoczynku.
 Nerwowa natura poety jest tutaj bez przerwy naraŜona na wstrząśnienia; to, co 
powinno być jego chlubą, staje się jego cierpieniem; wyobraźnia jest jego 
najokropniejszym wrogiem.
 Tutaj ranny robotnik, nędzarka w połogu, dziewczyna publiczna, która zachoruje,
opuszczone dziecko, niedołęŜny starzec, występki, zbrodnie nawet znajdą starania
i opiekę: ale dla wynalazcy, dla człowieka, który śyje myślą, świat jest 
bezlitosny.
 Tutaj wszystko musi dawać wynik bezpośredni, realny ; drwią sobie z prób zrazu 
bezowocnych, które mogą prowadzić do największych odkryć; nie cenią głębokich i 
wytrwałych badań, wymagających długiego natęŜenia sił.
 Państwo mogłoby utrzymywać talent, jak utrzymuje bagnet; ale wciąŜ inteligentny
człowiek nie wywiódł go w pole; jak gdyby moŜna długo udawać geniusz!
 Ach, Wuju, kiedy zniszczono pustelnie i klasztory wznoszące się u stóp gór, w 
cieniu zielonych i cichych drzew, czyŜ nie naleŜało wznieść przybytków dla tych 
cierpiących dusz, które jedną myślą tworzą prawdziwy postęp narodów lub 
przygotowują nowe i płodne zdobycze wiedzy ?
 20 września.
 Przywiodła mnie tutaj nauka, wiesz o tym; znalazłem tu ludzi naprawdę uczonych,
nieraz wręcz zdumiewających; ale brak jedności w pracach naukowych unicestwia 
niemal wszystkie wysiłki.
 Ani nauczanie, ani wiedza nie mają swej głowy.
 Jeden profesor dowodzi, Ŝe drugi plecie skończone głupstwa.
 Uczony z Akademii hańbi uczonego z College de France.
 Przybywszy tutaj, wybrałem się posłuchać starego członka Akademii, który 
wykładał pięciuset młodym ludziom, Ŝe Corneille jest to geniusz krzepki i dumny,
Racine religijny i czuły, Molier niezrównany, Wolter nadzwyczaj dowcipny, 
Bossuet i Pascal rozpaczliwie genialni.
 Profesor filozofii staje się znakomitością, tłumacząc, Ŝe Platon jest Platonem.
 Inny pisze historię słów, nie troszcząc się o myśli.
 Ten tłumaczy ci Ajschylosa, ów dowodzi niezbicie, Ŝe komuny to były komuny, a 
nie co innego.
 Te nowe i świetne spostrzeŜenia, wałkowane przez kilka godzin, stanowią ową 
wyŜszą naukę, która ma być krokami olbrzyma dla ludzkiego poznania.
 Gdyby rząd miał w ogóle jakąś myśl, podejrzewałbym, Ŝe się obawia prawdziwych 
talentów, które, raz obudzone, łacno poddałyby społeczeństwo jarzmu 
inteligentnej władzy.
 Narody zaszłyby zbyt daleko, zbyt rychło, profesorowie są tedy obowiązani 
fabrykować głupców.
 Jak inaczej wytłumaczyć bakalarkę bez metody, bez myśli o przyszłości ?
 Instytut mógłby być wielkim rządem duchowego i intelektualnego świata; ale 
złamano go niedawno rozdziałem na poszczególne akademie.
 Wiedza kroczy tedy bez przewodnika, bez systemu; buja na los szczęścia, bez 
wytyczonej drogi.
 Ta beztroska, ta niepewność istnieją zarówno w polityce, jak w wiedzy.
 W naturze środki są proste, cel wielki i cudowny ; tutaj, w nauce, jak w 
rządzie, środki są olbrzymie, cel mały.
 Owa siła, która w naturze idzie równym krokiem i która sumuje się sama 
ustawicznie, owo A + A, które wydaje wszystko, w społeczeństwie jest 
destrukcyjne.
 Obecna polityka przeciwstawia sobie wzajem siły ludzkie, aby je zneutralizować,
zamiast je kombinować, aby im kazać działać dla jakiegoś celu.
 Biorąc tylko Europę, od Cezara do Konstantyna, od małego Konstantyna do 
wielkiego Attyli, od Hunów do Karola Wielkiego, od Karola Wielkiego do Leona X, 
od Leona X do Filipa II, od Filipa II do Ludwika XIV, od Wenecji do Anglii, od 
Anglii do Napoleona, od Napoleona do Anglii - nie widzę Ŝadnej ciągłości w 
polityce, a nieustanne jej wstrząśnienia nie wydały Ŝadnego postępu, świadectwem

Strona 92

Balzac Honoriusz - Komedia ludzka 24

wielkości narodów są ich pomniki, a świadectwem szczęścia - dobrobyt osobisty.
 Czy nowoczesne pomniki dorównują staroŜytnym ?
 Wątpię.
 Sztuki, które są bezpośrednim dziełem jednostki, twory geniuszu lub dłoni 
ludzkiej, niewiele zyskały.
 Rozkosze Lukullusa warte były z pewnością rozkoszy Samuela Bernarda, Beaujona 
lub króla bawarskiego.
 * Samuel Bernard (1651—1739)— finansista francuski, który zdobył ogromny 
majątek i oddał wielkie usługi królom Ludwikowi XIV i Ludwikowi XV;
 * Nicolas Beaujon (1708—1786) — finansista, wzbogacony zwłaszcza na spekulacji 
zboŜem, fundator przytułku dla sierot w ParyŜu.
Długowieczność ludzka zmalała.
 Dla kogoś, kto jest z sobą szczery, nic się tedy nie zmieniło, człowiek jest 
ten sam: siła jest zawsze jego jedynym prawem, powodzenie jedyną mądrością.
 Chrystus, Mahomet, Luter ubarwili jedynie rozmaicie arenę, na której młode 
narody odbywały swoje ewolucje.
 śadna polityka nie przeszkodziła cywilizacji, jej bogactwom, jej obyczajom, jej
zmowie silnych przeciw słabym, jej pojęciom i rozkoszom, wędrować z Memfisu do 
Tyru, z Tyru do Bałbek, z Tedmoru do Kartaginy, z Kartaginy do Rzymu, z Rzymu do
Konstantynopola, z Konstantynopola do Wenecji, z Wenecji do Hiszpanii, z 
Hiszpanii do Anglii - a wszakŜe nie istnieje Ŝaden ślad Memfisu, Tyru, 
Kartaginy, Rzymu, Wenecji i Madrytu.
 Duch tych wielkich ciał uleciał.
 śadne nie uchroniło się od ruiny i nie zrozumiało tego pewnika: "Kiedy skutek 
przestaje być w harmonii z przyczyną, następuje rozkład".
 Najsubtelniejszy geniusz nie moŜe odkryć związku między tymi wielkimi faktami 
społecznymi.
 śadna polityczna teoria nie ostała się.
 Rządy mijają jak ludzie, nie przekazując sobie nauki; Ŝaden ustrój nie rodzi 
ustroju doskonalszego niŜ poprzedni.
 Co sądzić o polityce, kiedy rząd oparty na Bogu wygasł w Indiach i w Egipcie; 
kiedy rząd miecza i tiary przeminął; kiedy rząd jednego ginie; kiedy rząd 
wszystkich nigdy nie zdołał się utrzymać przy śyciu; kiedy Ŝadne pojęcie siły 
intelektualnej, zastosowanej do materialnych interesów, nie zdołało przetrwać i 
kiedy wszystko trzeba by dziś przebudować, jak we wszystkich epokach, gdy 
człowiek krzyczał: Cierpię i Kodeks, który uwaŜają za najpiękniejsze dzieło 
Napoleona, jest dziełem najbardziej drakońskim, jakie znam.
 Nieograniczona podzielność gruntów, której zasada uświęcona jest równym 
rozdziałem dóbr, musi sprowadzić wyrodzenie się narodu, upadek sztuk i nauk.
 Ziemię zbyt rozdrobnioną zmienia się w warzywne ogródki; lasy, a z nimi 
strumienie znikają; przestaje się hodować woły, konie.
 Zbywa środków tak do ataku, jak do odporu.
 Niech przyjdzie najazd, lud jest zmiaŜdŜony, stracił swoje wielkie spręŜyny, 
stracił swoich przewodników.
 Oto dzieje pustyń!
 Polityka jest tedy wiedzą bez ustalonych zasad, bez moŜliwej stałości; jest 
duchem chwili, ciągłym stosowaniem siły wedle konieczności dnia.
 Człowiek, który widziałby na dwa wieki naprzód, zginąłby na placu publicznym, 
przywalony przekleństwami ludu, lub, co mi się zdaje gorsze, smagany biczem 
śmieszności.
 Narody to jednostki, które nie są ani mędrsze, ani silniejsze od człowieka, i 
losy ich są takie same.
 Zastanawiać się nad człowiekiem, czyŜ nie znaczy zajmować się narodem ?
 Patrząc na społeczeństwo, wciąŜ nękane w swoich podstawach, jak i swoich 
objawach, w przyczynach i w działaniu, na społeczeństwo, w którym filantropia 
jest wspaniałą omyłką, a postęp nonsensem, zyskałem potwierdzenie tej prawdy, Ŝe
śycie jest w nas, nie Poza nami; Ŝe wznieść się ponad ludzi, aby im rozkazywać, 
jest to, w powiększeniu, rola regenta w szkole, i Ŝe ludzie dość silni, aby się 
wzbić do wyŜyn, skąd mogą objąć okiem światy, nie powinni patrzeć pod nogi.
 5 listopada.
 Jestem pochłonięty powaŜnymi myślami, idę ku pewnym odkryciom, niezwycięŜona 
siła pociąga mnie ku światłu, które zawczasu rozbłysło w ciemni mego duchowego 
Ŝycia; ale jak nazwać potęgę, która mi wiąŜe ręce, zamyka usta i ciągnie mnie w 
kierunku przeciwnym memu powołaniu?
 Trzeba opuścić ParyŜ, poŜegnać się z bibliotekami, z tymi pięknymi ogniskami 
światła, z uczonymi tak Ŝyczliwymi, tak przystępnymi, z młodymi inteligencjami, 
z którymi sympatyzowałem.
 Kto mnie odpycha ?

Strona 93

Balzac Honoriusz - Komedia ludzka 24

 Przypadek czy Opatrzność ?
 Dwa pojęcia, zawarte w tych słowach, są nie do pogodzenia.
 Jeśli przypadek nie istnieje, trzeba przyjąć fatalizm lub konieczne 
współdziałanie rzeczy poddanych ogólnemu planowi.
 CzemuŜ tedy się opierać?
 Jeśli człowiek nie jest wolny, co się stanie z rusztowaniem jego ducha ?
 A jeśli moŜe tworzyć swój los, jeśli moŜe swoją wolną wolą powstrzymać 
spełnienie się ogólnego planu, cóŜ stanie się z Bogiem ?
 Po com tu przybył ?
 Kiedy się zastanowię, wiem : znajduję w sobie treść do rozwinięcia; ale w takim
razie na co posiadam ogromne zdolności bez moŜności uŜycia ich?
 Gdyby moja męka słuŜyła do jakiegoś przykładu, rozumiałbym.
 Ale nie, cierpię pokątnie.
 Wynik ten jest równie opatrznościowy, jak los nieznanego kwiatka umierającego w
dziewiczym lesie, gdzie nikt nie poczuł jego zapachu ani zachwycił się jego 
barwą.
 Jak on wydziela daremnie w samotności swoje wonie, tak ja rodzę tu na poddaszu 
myśli, których nikt nie pozna.
 Wczoraj jadłem przy oknie chleb i winogrona z młodym lekarzem nazwiskiem 
Meyraux.
 Rozmawialiśmy jak ludzie, których nieszczęście uczyniło braćmi; rzekłem doń: - 
Ja odchodzę, ty zostajesz, weź moje myśli i rozwiń je !
 - Nie mogę - odparł smutnie - zdrowie moje, zbyt wątłe, nie wytrzyma moich 
prac: umrę młodo, walcząc z nędzą.
 Spojrzeliśmy w niebo, ściskając sobie dłonie.
 Spotykaliśmy się na kursie anatomii porównawczej i w gabinecie Muzeum, 
sprowadzeni jednym i tym samym studium: jednością składu geologicznego.
 U niego było to przeczucie geniuszu, zesłanego, aby wytyczyć nową drogę w 
ugorach myśli; u mnie dedukcja z ogólnego systemu.
 Moją ideą jest określić realne stosunki mogące istnieć między człowiekiem a 
Bogiem.
 CzyŜ to nie jest konieczność epoki?
 Bez wzniosłych pewników niepodobna nałoŜyć ivędzidła społeczeństwom rozpętanym 
przez zmysł dociekania i wątpienia, i krzyczącym dziś: "Czy wiedziecie nas na 
drogę, na której nie spotkamy przepaści "?
 Spytasz mnie, co ma wspólnego anatomia porównawcza z kwestią tak waŜną dla 
przyszłości społeczeństw ?
 CzyŜ nie trzeba nabrać przekonania, Ŝe człowiek jest celem wszystkich ziemskich
środków, aby się zapytać, czy nie będzie środkiem do jakiegoś celu ?
 JeŜeli człowiek jest związany ze wszystkim, czyŜ nie ma nic ponad nim, z czym 
by się on znowuŜ wiązał ?
 JeŜeli on jest kresem niewytłumaczonych przemian, które sięgają aŜ do niego, 
czyŜ nie musi być węzłem między widzialną a niewidzialną naturą ?
 Działanie świata nie jest niedorzeczne ; zmierza do celu, a celem tym nie moŜe 
być społeczeństwo takie jak nasze.
 Istnieje straszliwa luka między nimi i niebem.
 W obecnym stanie nie moŜemy ani wciąŜ czuć rozkoszy, ani wciąŜ cierpieć; czyŜ 
nie trzeba ogromnej zmiany, aby dojść do nieba i do piekła, dwóch pojęć, bez 
których Bóg nie istnieje w oczach tłumu ?
 Wiem, Ŝe wyplątano się z kłopotu, stwarzając duszę; ale mam jakąś odrazę do 
tego, aby czynić Boga odpowiedzialnym za ludzkie podłości, za nasze 
rozczarowania, wstręty, za nasz upadek.
 Przy tym jak przyjąć w nas zasadę boską, którą moŜe przemóc parę kieliszków 
rumu?
 Jak sobie wyobrazić niematerialne zdatności, na które oddziaływa materia, 
których działanie moŜna porazić gramem opium ?
 Jak sobie wyobrazić, Ŝe będziemy jeszcze czuli wówczas, gdy będziemy obdarci z 
warunków czucia?
 Czemu Bóg miałby zginąć przez to, Ŝe materia jest myśląca ?
 CzyŜ oŜywienie substancji i jej niezliczone odmiany, czyŜ objawy jej instynktów
są mniej niewytłumaczalne niŜ zjawiska myśli?
 Czy ruch nadany światom nie wystarcza, aby dowieść Boga, bez niedorzeczności 
spłodzonych przez naszą pychę ?
 To, Ŝe ze znikomego istnienia przechodzimy, po wielu próbach, do lepszego bytu,
czyŜ to nie dosyć dla stworzeń, które róŜnią się od innych jedynie pełniejszym 
instynktem ?
 Jeśli nie istnieje w duchowym świecie zasada, która by nie prowadziła do 
absurdu lub nie kłóciła się z oczywistością, czyŜ nie czas puścić się na 

Strona 94

Balzac Honoriusz - Komedia ludzka 24

szukanie dogmatów wypisanych w samej istocie rzeczy ?
 Czy nie trzeba by wywrócić filozofii na nice ?
 Nie zajmujemy się rzekomą nicością, która nas poprzedziła, a grzebiemy się w 
rzekomej nicości, która nas czeka.
 Czynimy Boga odpowiedzialnym za przyszłość, a nie Ŝądamy odeń Ŝadnego rachunku 
z przeszłości.
 A przecieŜ równie potrzebne jest wiedzieć, czy nie tkwimy jakimś korzeniem w 
przeszłości, co wiedzieć, czy jesteśmy spojeni z przyszłością.
 Byliśmy dotąd deistami lub ateuszami tylko z jednej strony.
 Czy świat jest wieczny ?
 Czy świat jest stworzony ?
 Nie pojmujemy nic pośredniego między tymi dwoma twierdzeniami : jedno jest 
fałszywe, drugie prawdziwe, wybierajcie!
 Jakkolwiek padnie wasz wybór, Bóg taki, jak go nasz rozum sobie wyobraŜa, musi 
zmaleć, co jest równoznaczne z jego zaprzeczeniem.
 Uczyńcie świat wiecznym : upada wszelka wątpliwość, Bóg musiał go przyjąć.
 Przypuśćcie, Ŝe świat jest stworzony, Bóg nie jest moŜebny.
 W jaki sposób spędziłby całą wieczność, nie wiedząc, Ŝe poweźmie myśl 
stworzenia świata?
 Jak nie przewidziałby z góry jego następstw ?
 Skąd zaczerpnął jego istotę?
 - nieodzownie z siebie.
 JeŜeli świat jest z Boga, w jaki sposób przyjąć zło ?
 Jeśli zło wyszło z dobra, popada się w absurd.
 JeŜeli nie ma zła, czym staje się społeczeństwo ze swymi prawami ?
 Wszędzie przepaści!
 Wszędzie otchłań dla rozumu.
 Trzeba by przebudować z gruntu wiedzę społeczną.
 Posłuchaj, Wuju: póki jaki wspaniały geniusz nie uświadomi oczywistej 
nierówności między inteligencjami, poty ogólny sens ludzkości, poty słowo Bóg 
będą wciąŜ podawane w wątpliwość; społeczeństwo będzie stało na ruchomym piasku.
 Tajemnicę rozmaitych stref ducha, przez które wędruje człowiek, znajdzie się w 
analizie świata zwierzęcego.
 Do dziś rozpatrywano świat zwierzęcy jedynie w jego róŜnicach, nie w jego 
podobieństwach ; w jego kształtach organicznych, nie w jego zdatnościach.
 Zdatności zwierzęce doskonalą się krok po kroku, wedle praw, które naleŜałoby 
zbadać.
 Właściwości odpowiadają siłom, które je wyraŜają, a te są na wskroś materialne,
podzielne.
 Zdatności materialne !
 ZwaŜ te dwa słowa.
 CzyŜ to nie jest kwestia równie nie do rozwiązania, jak udzielenie się ruchu 
materii, nie zgłębiona jeszcze otchłań, której trudności Newton raczej 
przemieścił, niŜ rozwiązał?
 Wreszcie kombinacja światła ze wszystkim, co Ŝyje na ziemi, wymaga nowego 
zbadania globu.
 To samo zwierzę niepodobne jest do siebie w tropikach, w Indiach, a na Północy.
 Między prostopadłymi a skośnymi promieniami słonecznymi rozwija się natura, 
róŜna zarazem i jednaka, taŜ sama w swej istocie, odmienna w swoich wynikach.
 Objaw, który bije w oczy w świecie zoologicznym, kiedy porównujemy motyle 
bengalskie z europejskimi, jest jeszcze o wiele jaskrawszy w świecie ducha.
 Trzeba pewnego określonego kąta twarzowego, pewnej ilości zwojów mózgowych, aby
otrzymać Kolumba, Rafaela, Napoleona, Laplacea lub Beethovena; dolina bez słońca
wydaje kretynów - wyciągnąć stąd konkluzje.
 Skąd te róŜnice zaleŜne od mniej lub więcej obfitego wnikania światła w 
człowieka ?
 Te wielkie cierpiące masy ludzkie, mniej lub więcej czynne, mniej lub więcej 
syte, mniej lub więcej oświecone, stanowią trudności nie do rozwiązania, 
krzyczące przeciw Bogu.
 Czemu w najwyŜszej radości chcemy zawsze opuścić ziemię; skąd ta chęć wzlotu, 
która ogarnęła i będzie ogarniać wszelkie stworzenie?
 Ruch jest wielką duszą, której związek z materią jest równie trudny do 
wytłumaczenia, jak wytwarzanie się myśli w człowieku.
 Dziś wiedza jest jedna ; niepodobna tknąć polityki, nie zajmując się kwestią 
ducha ; a kwestia ducha wiąŜe się ze wszystkimi kwestiami naukowymi.
 Zdaje mi się, Ŝe jesteśmy w przededniu wielkiej bitwy ludzkiej; siły są, ale 
nie widzę generała...
 25 listopada.

Strona 95

Balzac Honoriusz - Komedia ludzka 24

 Wierzaj mi, Wuju, trudno bez bólu wyrzec się Ŝycia, do którego się jest 
stworzonym.
 Wracam do Blois ze straszliwie cięŜkim sercem; umrę tam, unosząc z sobą wielkie
prawdy.
 śaden osobisty wzgląd nie obniŜa mego Ŝalu.
 CzyŜ sława znaczy coś dla człowieka, który wierzy, Ŝe moŜe się wznieść w sferę 
wyŜszą?
 Nie czuję rzadnego przywiązania do tych dwóch sylab: Lam i bert: czyje będą 
wymawiać z czcią, czy z obojętnością na mym grobie, nie zmieni to nic w moim 
dalszym losie.
 Czuję się silny, energiczny, mógłbym się stać potęgą ; czuję w sobie Ŝycie tak 
promieniste, Ŝe mogłoby oŜywić cały świat, a jestem zamknięty w rodzaju 
minerału, jak moŜe owe kolory, które podziwiasz na szyi indyjskich ptaków.
 Trzeba by objąć cały ten świat, uścisnąć go, aby go przetworzyć; ale ci, którzy
go tak objęli i przetopili, czyŜ nie zaczęli od tego, Ŝe byli kółkiem w 
machinie?
 Mnie by ona zmiaŜdŜyła.
 Mahometowi szabla, Jezusowi krzyŜ, mnie pokątna śmierć; jutro w Blois, w kilka 
dni potem - w trumnie.
 Czy wiesz, czemu wróciłem do Swedenborga, dokonawszy olbrzymich studiów nad 
religiami i stwierdziwszy, drogą lektury wszystkich dzieł, jakie cierpliwie 
Niemcy, Anglia i Francja ogłosiły od sześćdziesięciu lat, głęboką prawdę swoich 
młodzieńczych spostrzeŜeń nad Biblią?
 Niewątpliwie Swedenborg streszcza wszystkie religie lub raczej jedyną religię 
ludzkości.
 Jeśli obrządki miały niezliczone postacie, ani znaczenie ich, ani metafizyczna 
konstrukcja nie zmieniły się nigdy.
 Słowem, człowiek posiadał zawsze tylko jedną religię.
 Siwaizm, wisznuizm i braminizm, trzy pierwsze obrządki ludzkie, zrodzone w 
Tybecie, w dolinie Indu i na równinach Gangesu, skończyły swoje walki na kilka 
tysięcy lat przed Chrystusem, przyjmując hinduską Trimurti.
 Trimurti to nasza trójca.
 Z tego dogmatu wypływają - w Persji magizm; w Egipcie religie afrykańskie i 
mozaizm ; potem kabiryzm i grecko-rzymski politeizm.
 Gdy owe promieniowania Trimurti zestrajają mity azjatyckie z wyobraźnią kaŜdego
kraju, dokąd wnikają wprowadzane przez mędrców, których ludzie zmieniają w 
półbogów, Mitrę, Bachusa, Hermesa, Herkulesa etc.
 - Budda, słynny reformator owych trzech pierwotnych religii, zjawia się w 
Indiach i zakłada tam swój kościół, który dziś liczy jeszcze o dwieście milionów
więcej niŜ chrystianizm i w którym szukały wzmacniającej kąpieli potęŜne wole 
Chrystusa i Konfucjusza.
 Chrystianizm podnosi swój sztandar.
 Później Mahomet stapia mozaizm i chrystianizm, Biblię i Ewangelię w jedną 
księgę, Koran, gdzie je przystosowuje do ducha Arabów.
 Wreszcie Swedenborg bierze z magizmu, braminizmu, buddyzmu i chrześcijańskiego 
mistycyzmu to, co te wielkie religie mają wspólnego, rzeczywistego, boskiego, i 
daje ich naukom rację, moŜna rzec, matematyczną.
 Dla kaŜdego, kto się rzuca w te rzeki religijne, których nie wszyscy 
załoŜyciele są znani, niewątpliwe jest, Ŝe Zoroaster, MojŜesz, Budda, 
Konfucjusz, Chrystus, Swedenborg posiadali te same zasady i zakładali sobie ten 
sam cel.
 Ale ostatni ze wszystkich, Swedenborg, będzie moŜe Buddą Północy.
 Mimo ciemności i rozwlekłości jego ksiąŜek, są tam elementy olbrzymiej 
koncepcji społecznej, figoteokracja jest wspaniała, a jego religia jest jedyną, 
jaką moŜe przyjąć wyŜszy umysł.
 On jeden pozwala czuć Boga, budzi pragnienie Boga, wyswobodził majestat boski z
powijaków, w jakie zamotały go inne wyznania; zostawił go tam, gdzie jest, kaŜąc
dąŜyć ku niemu niezliczonym tworom i stworzeniom za pomocą kolejnych 
przeobraŜeń, stanowiących przyszłość bezpośredniejszą, naturalniejszą niŜ 
wieczność katolicka.
 Obmył Boga z zarzutu, jaki mu czynią tkliwe dusze: z wiekuistości kar, jakimi 
karze błędy jednej chvili; rzecz, która przeczy zarówno dobroci, jak 
sprawiedliwości.
 KaŜdy moŜe wiedzieć, czy mu jest przeznaczone inne Ŝycie i czy ten świat ma 
sens.
 O to doświadczenie ja pragnę się pokusić.
 To usiłowanie moŜe ocalić świat równie dobrze, jak krzyŜ Jerozolimy i pałasz 
Mekki, jeden i drugi są synami pustyni.

Strona 96

Balzac Honoriusz - Komedia ludzka 24

 Z trzydziestu trzech lat Jezusa znamy tylko dziewięć; jego Ŝycie w zaciszu 
przygotowało Ŝycie pełne chwały.
 I mnie równieŜ trzeba pustyni!
 Mimo trudności tego przedsięwzięcia sądziłem, Ŝe trzeba mi było spróbować 
odmalować młodość Lamberta, owo tajemne Ŝycie, któremu zawdzięczam jedyne dobre 
godziny i jedyne miłe wspomnienia dziecięctwa.
 Poza tymi dwoma latami znałem same troski i przykrości.
 JeŜeli później przyszło szczęście, było zawsze niezupełne.
 Byłem bardzo rozwlekły, bez wątpienia; ale gdyby nie wniknąć w obszary serca i 
mózgu Lamberta (dwa wyrazy, które bardzo niedoskonale oddają niezliczone 
odcienie jego wewnętrznego Ŝycia), prawie niemoŜliwe byłoby zrozumieć drugą 
część jego dziejów duchowych, nie znanych światu i mnie, ale których tajemne 
rozwiązanie rozwinęło się w mojej obecności w ciągu kilku godzin.
 Ci, którym ta ksiąŜka nie wypadła jeszcze z rąk, zrozumieją, mam nadzieję, 
wypadki, które mi pozostało opowiedzieć i które stwarzają poniekąd drugą 
egzystencję tej istocie; czemu nie miałbym powiedzieć: temu istnieniu, w którym 
wszystko miało być nadzwyczajne, nawet koniec?
 Kiedy Ludwik wrócił do Blois, wuj starał się dostarczyć mu rozrywek.
 Ale biedny ksiądz czuł się w tym naboŜnym mieście jak trędowaty.
 Nikt nie miał ochoty przyjmować w domu rewolucjonisty, zaprzysięŜonego księdza.
 Towarzystwo jego składało się z kilku osób o poglądach zwanych wówczas 
liberalnymi, patriotycznymi lub konstytucyjnymi, do których zachodził na 
partyjkę wista lub bostona.
 W pierwszym domu, gdzie go wprowadził wuj, Ludwik poznał młodą osobę, którą 
pozycja jej skazywała na to towarzystwo wzgardzone przez wielki świat, mimo iŜ 
znaczny jej majątek pozwalał przypuszczać, Ŝe z czasem zdoła znaleźć partię 
wśród okolicznej arystokracji.
 Paulina de Villenoix była jedyną spadkobierczynią bogactw swego dziadka, śyda 
nazwiskiem Salomon, który wbrew obyczajom swego narodu zaślubił w podeszłym 
wieku katoliczkę.
 Miał z niej syna, którego wychował w religii matki.
 Po śmierci ojca młody Salomon kupił, wedle współczesnego wyraŜenia, mydełko i 
postarał się o stworzenie baronii z dóbr Villenoix, przybierając od nich 
nazwisko.
 * Mydełko — w oryginale: savonetle a vilain; tak nazywano urzędy, które 
nieszlachta kupowała dla uzyskania szlachectwa. (Przyp. tłum.).
 Umarł bezŜenny, zostawiając naturalną córkę, której zapisał znaczną część 
mienia, a w szczególności baronię de Villenoix.
 Jeden ze stryjów, Józef Salomon, został, z woli umierającego, opiekunem 
sieroty.
 Stary śyd przywiązał się do pupilki tak bardzo, Ŝe okazywał się skłonny do 
wielkich poświęceń, aby ją wydać dobrze za mąŜ.
 Ale pochodzenie panny de Villenoix oraz uprzedzenia prowincji do śydów nie 
pozwoliły jej, mimo majątku i jej, i opiekuna, zdobyć wstępu do tego bardzo 
wyłącznego towarzystwa, które mieni się - słusznie czy niesłusznie - dobrze 
urodzonym.
 Niemniej pan Józef Salomon twierdził, Ŝe, na przekór prowincjonalnym 
szlachciurom, pupilka jego znajdzie bez trudu męŜa wśród liberalnych lub 
monarchicznych parów Francji; co się zaś tyczy szczęścia, zacny opiekun sądził, 
Ŝe zdoła zabezpieczyć je mocą intercyzy.
 Panna de Villenoix miała wówczas dwadzieścia lat.
 Niezwykła jej uroda i inteligencja stanowiły dla jej szczęścia rękojmie mniej 
wątpliwe od przywilejów, jakie dawał jej majątek.
 Rysy jej przedstawiały najczystszy typ Ŝydowskiej piękności: owe owalne linie, 
tak pełne i tak dziewicze, które mają coś niewymownie idealnego i oddychają 
rozkoszą Wschodu, niezmąconym lazurem jego nieba, przepychami ziemi i bajecznym 
bogactwem Ŝycia.
 Piękne jej oczy były przysłonięte długimi powiekami o gęstych i odgiętych 
rzęsach.
 Biblijna niewinność lśniła na jej czole.
 Cera jej posiadała matową biel sukni lewity.
 Zazwyczaj była milcząca i skupiona; ale ruchy jej i gesty świadczyły o ukrytym 
wdzięku, jak słowa ujawniały łagodność i miękkość kobiecą.
 Mimo to nie miała owej róŜanej świeŜości, owych purpurowych kolorów, jakie 
stroją lica kobiety w owym beztroskim wieku.
 Śniada płeć, ubarwiona paroma czerwonawymi niteczkami, zastępowała na jej 
twarzy krasę kolorów, zdradzając ów energiczny charakter, ową nerwową 
pobudliwość, której wielu męŜczyzn nie lubi w kobiecie, ale która dla innych 

Strona 97

Balzac Honoriusz - Komedia ludzka 24

jest oznaką czystości i dumy.
 Zaledwie Lambert ujrzał pannę de Villenoix, odgadł w niej anioła.
 Bogactwo jego duszy, skłonność do ekstazy, wszystko roztopiło się w miłości bez
granic, w pierwszej miłości młodzieńca, juŜ z natury swojej tak potęŜnej, a 
którą Ŝar jego zmysłów, jego charakter oraz sposób Ŝycia miały doprowadzić do 
nieobliczalnej potęgi.
 Namiętność ta stała się otchłanią, w którą nieszczęśliwy rzucił wszystko; 
przepaścią, w którą myśl wzdryga się zstąpić, skoro jego myśl, gibka i mocna, 
zgubiła się w niej!
 Wszystko tu jest tajemnicą; wszystko rozegrało się w owym świecie ducha, 
zamkniętym dla większości ludzi, którego prawa on zrozumiał, moŜe na swoje 
nieszczęście.
 Kiedy przypadek zetknął mnie z jego wujem, poczciwiec wprowadził mnie do 
pokoju, zajmowanego w owej porze przez Lamberta.
 Chciałem szukać jakichś śladów jego dzieł, o ile je zostawił.
 Tam - wśród papierów, których nieład uszanował starzec z cudownym i właściwym 
starym ludziom odczuciem boleści - znalazłem kilka listów, zbyt nieczytelnych, 
aby je moŜna było doręczyć pannie de Villenoix.
 Znajomość pisma Ludwika pozwoliła mi odcyfrować hieroglify tej stenografii 
zrodzonej z niecierpliwości i gorączki miłosnej.
 Porwany swymi uczuciami, pisał nie widząc niedokładności linii, zbyt powolnych 
dla naporu myśli.
 Zapewne musiał przepisać te niekształtne bruliony, w których często kreski się 
zlewały; moŜe lękał się równieŜ, Ŝe nie daje swym myślom dość powabnej formy; 
moŜe w początkach kreślił na dwa zawody swoje listy miłosne.
 Bądź jak bądź, trzeba było całego kultu dla jego pamięci oraz całego uporu, 
jaki rodzi podobna praca, aby odgadnąć i odtworzyć treść przytoczonych tutaj 
pięciu listów.
 Te papiery, które przechowuję z naboŜeństwem, są jedynym materialnym 
świadectwem jego uczucia.
 Panna de Villenoix zniszczyła zapewne pisane do niej autentyczne listy, 
wspaniałe i wymowne dowody szaleństwa, które wznieciła.
 Pierwszy z tych listów, najwyraźniej brulion, świadczył - formą i rozmiarem - o
owych wahaniach, wzruszeniach, niezliczonych obawach, zrodzonych z chęci 
podobania się; o owych zmianach wyrazu, błądzeniu w zamęcie myśli, jakie 
oblegają młodego człowieka, kreślącego pierwszy list miłosny: list, który 
pamięta się zawsze, którego kaŜde zdanie jest owocem marzenia, którego kaŜde 
słowo rodzi zadumę, gdzie najbardziej rozszalałe uczucie rozumie konieczność 
najskromniejszych wyraŜeń i - niby olbrzym, który pochyla się wchodząc do chatki
- czyni się pokornym i małym, aby nie przeraŜać duszy młodej dziewczyny.
 Nigdy Ŝaden antykwariusz nie obracał w rękach swoich palimpsestów z większym 
poszanowaniem, niŜ ja, kiedym się silił zgłębić i odbudować owe uszkodzone 
pomniki cierpień i radości, tak świętych tym, którzy poznali podobne cierpienia 
i podobne radości.
 Kiedy Pani będziesz czytała ten list, o ile w ogóle go przeczytasz, Ŝycie moje 
będzie w Twoich rękach: kocham Cię, a nadzieja wzajemności to dla mnie Ŝycie.
 Nie wiem, czy inni mówiąc Pani o sobie nie naduŜyli juŜ słów, którymi się 
posługuję, aby odmalować stan swej duszy; ale uwierz w prawdę moich wyraŜeń: są 
słabe, ale szczere.
 MoŜe to źle, Ŝe Ci tak wyznaję swą miłość?
 Tak, głos mego serca radził mi czekać w milczeniu, aŜ uczucie moje wzruszy 
Panią, aby je zdławić w sobie, gdyby jego nieme świadectwa były Ci niemiłe; lub 
teŜ wyrazić je jeszcze niewinniej aniŜeli słowami, o ile bym znalazł łaskę w 
Twoich oczach.
 Ale, długo posłuszny skrupułom, których lęka się młode serce, poszedłbym 
wreszcie, pisząc do Pani, za instynktem, który wydziera daremne krzyki 
umierającym.
 Trzeba mi było całej mej mocy, aby nakazać milczenie obolałej dumie i aby 
przebyć zapory, jakie przesądy stworzyły między nami.
 Musiałem zdławić wiele myśli, aby pokochać Cię mimo Twego majątku I Pisząc do 
Pani, czyŜ nie trzeba mi było narazić się na ową wzgardę, jaką kobiety Ŝywią 
nieraz dla miłości, której wyznanie jest dla nich tylko pochlebstwem ?
 ToteŜ trzeba się rwać wszystkimi siłami ku szczęściu, obracać się ku miłości 
jak roślina ku światłu, przecierpieć wiele, aby zwycięŜyć tortury i lęki owych 
tajemnych rozwaŜań, w których rozum wykazuje nam w tysiączne sposoby jałowość 
pragnień ukrytych na dnie serca, a mimo to nadzieja kaŜe się waŜyć na wszystko.
 Czułem się tak szczęśliwy, podziwiając Panią w milczeniu, byłem tak pochłonięty
kontemplacją Twojej pięknej duszy, iŜ widząc Cienie wyobraŜałem sobie nic ponad 

Strona 98

Balzac Honoriusz - Komedia ludzka 24

to.
 Nie, nie byłbym się jeszcze ośmielił przemówić do Pani, gdyby nie wiadomość o 
Twoim wyjeździe.
 Na jakie męki wydało mnie to jedno słowo!
 Wreszcie zgryzota moja pozwoliła mi ocenić rozmiary mego przywiązania ; jest 
ono bez granic.
 Nie poznasz nigdy, pragnę przynajmniej, abyś nie poznała nigdy, bólu, jaki 
sprawia lęk postradania jedynego szczęścia rozkwitłego dla nas na ziemi, 
jedynego, które rzuciło blask w mroku niedoli.
 Wczoraj uczułem, Ŝe śycie moJe nie jest juŜ we mnie, ale w Tobie.
 Istnieje juŜ dla mnie tylko jedna kobieta, jak istnieje tylko jedna myśl w mej 
duszy.
 Nie śmiem zdradzić, w jakiej alternatywie stawia mnie moja miłość.
 Pragnąc zawdzięczać Cię tylko Tobie samej, nie powinienem jawić się Twym oczom 
przybrany w uroki nieszczęścia: czyŜ na szlachetną duszę nie działają one 
silniej niŜ uroki pomyślności ?
 Zamilczę więc wiele rzeczy.
 Tak, zbyt piękne mam pojęcie o miłości, aby ją kazić myślami obcymi jej 
naturze.
 Jeśli moja dusza godna jest Twojej, jeśli Ŝycie moje jest czyste, Twoje 
szlachetne serce przeczuje to: zrozumiesz mnie I Przeznaczeniem męŜczyzny jest 
oddać się tej, która zbudzi w nim wiarę w szczęście ; ale Twoim prawem jest - 
wiem o tym - odtrącić najszczersze bodaj uczucie, skoro nie odpowiada tajemnym 
szeptom Twego serca.
 Jeśli los, który mnie czeka, ma zburzyć me nadzieje, odwołuję się do 
delikatności Twej dziewiczej duszy, do wyrozumiałości i współczucia kobiety: 
błagam Cię na kolanach, spal mój list, zapomnij!
 Nie Ŝartuj z uczucia pełnego szacunku i zbyt głęboko wyrytego w duszy, aby się 
w niej mogło zatrzeć.
 Złam moje serce, ale go nie rozdzieraj!
 Jeśli wyraz mej pierwszej miłości, miłości młodej i czystej, nie znajdzie 
oddźwięku w młodym i czystym sercu, niechaj umrze w nim, jak modlitwa ginie w 
łonie Boga.
 I Winien Ci jestem wdzięczność: przeŜyłem rozkoszne godziny, patrząc na Ciebie,
oddając się najsłodszym marzeniom; nie wieńcz tego długiego a przelotnego 
szczęścia dziewczęcym szyderstwem.
 Poprzestań na tym, śe mi nie odpowiesz.
 Będę umiał zrozumieć Twoje milczenie, nie ujrzysz mnie juŜ- Jeśli mam być 
skazany na to, aby zawsze rozumieć szczęście i zawsze je tracić; jeŜeli, jak 
wygnany anioł, zawsze mam chować poczucie niebiańskich rozkoszy, ale wciąŜ 
przykuty do świata boleści, dobrze więc, zachowam tajemnicę swej miłości, tak 
jak tajemnicę swych niedoli.
 I bądź zdrowa!
 Tak, powierzam Cię Bogu, do którego będę się modlił za Ciebie, którego będę 
prosić, aby Ci dał piękne Ŝycie; choćbym miał być wygnany z Twego serca, do 
którego wszedłem ukradkiem bez Twej wiedzy, nie opuszczę Cię nigdy.
 Inaczej, jakąŜ miałyby wartość święte słowa tego listu, mojej pierwszej i moŜe 
ostatniej prośby ?
 Gdybym kiedy - szczęśliwy czy nieszczęśliwy - przestał myśleć o Tobie, kochać 
Cię, czyŜ nie byłbym wart swojej męki ?

 
 II
 
 
 Nie jedziesz!
 Kochasz mnie więc!
 mnie, biedną, pokątną istotę.
 Droga Paulino moja, nie znasz potęgi spojrzenia, w które wierzę, a którym 
oznajmiłaś mi, Ŝeś mnie wybrała, Ty, młoda, piękna, mająca świat u swoich nóg.
 IŜbyś zrozumiała me szczęście, trzeba by Ci opowiedzieć moje Ŝycie.
 Gdybyś mnie odepchnęła, wszystko byłoby dla mnie skończone.
 Zbyt wiele cierpiałem.
 Tak, miłość moja, ta dobroczynna i wspaniała miłość, była ostatnim wysiłkiem ku
szczęściu, do jakiego rwała się moja dusza, dusza juŜ złamana daremnymi trudami,
strawiona lękiem i zwątpieniem, Ŝarta rozpaczą, która nieraz pchała mnie do 
śmierci.
 Nikt w świecie nie zna grozy, jaką napełnia mnie samego moja nieszczęsna 

Strona 99

Balzac Honoriusz - Komedia ludzka 24

wyobraźnia.
 Wznosi mnie często w niebiosy i nagle daje mi runąć z zawrotnej wysokości.
 Rzuty siły ducha, niezwykłe i tajemnicze dowody osobliwego jasnowidztwa, mówią 
mi chwilami, Ŝe mogę wiele.
 Ogarniam wówczas myślą świat, urabiam go, kształtuję, przenikam ; rozumiem go 
lub zdaje mi się, Ŝe go rozumiem; i nagle budzę się sam, w głębokiej nocy, 
biedny i wątły; zapominam o blaskach oglądanych przez chwilę, brak mi pomocy, 
brak serca zwłaszcza, w które mógłbym się schronić!
 To nieszczęście mego wewnętrznego Ŝycia oddziaływa równieŜ na moje fizyczne 
istnienie.
 Moja duchowa natura wydaje mnie bez obrony upojeniom szczęścia, jak i 
straszliwym jasnowidzeniom refleksji, która niszczy je analizując.
 Obdarzony tą smutną zdolnością, Ŝe widzę równie jasno szansę powodzenia i 
niepowodzenia, bywam - zaleŜnie od stanu duszy - szczęśliwy lub nieszczęśliwy.
 I tak, kiedym spotkał Ciebie, miałem przeczucie natury anielskiej, oddychałem 
powietrzem zbawczym dla mej rozpalonej piersi, usłyszałem w sobie ten głos, 
który nie zwodzi nigdy i który zwiastował mi szczęśliwe Ŝycie; ale widząc teŜ 
zapory, które nas dzielą, odgadłem pierwszy raz przesądy świata, zrozumiałem je 
w bezmiarze ich małości: przeszkody przeraziły mnie bardziej, niŜ mnie upoił 
widok szczęścia.
 Natychmiast odczułem ową straszliwą reakcję, przez jaką dusza moja, gotowa do 
kochania, skurczyła się w sobie; uśmiech, który zrodziłaś na mych ustach, 
zmienił się w grymas goryczy; siliłem się zostać zimny, gdy krew moja wrzała, 
miotana tysiącem sprzecznych uczuć.
 Wreszcie poznałem to piekące wzruszenie, do jakiego dwadzieścia trzy lata pełne
zdławionych westchnień i zawiedzionych porywów nie przyzwyczaiły mnie jeszcze.
 Spojrzenie, którym zwiastowałaś mi szczęście, ogrzało nagle moje Ŝycie i 
zmieniło niedolę w rozkosz.
 śałuję obecnie, Ŝe nie wycierpiałem więcej.
 Miłość moja uczuła się wielką.
 Dusza moja była rozległym krajem, któremu zbywało słońca; Twoje spojrzenie 
stało się jej światłem.
 Droga moja opatrzności!
 Ty będziesz wszystkim dla mnie, biednego sieroty, który nie ma krewnych prócz 
wuja.
 Będziesz całą mą rodziną, jak jesteś mi juŜ jedynym bogactwem, całym światem.
 Czy nie rzuciłaś mi juŜ wszystkich skarbów w tym czystym, szczodrym, nieśmiałym
spojrzeniu ?
 Tak, dałaś mi niepojętą wręcz ufność, odwagę.
 Mogę się teraz waŜyć na wszystko.
 Wróciłem do Blois zniechęcony.
 Pięć lat studiów w ParyŜu ukazało mi świat niby więzienie.
 Poczynałem w sobie całe przestworza wiedzy i nie śmiałem o nich mówić.
 Sława zdawała mi się kuglarstwem, do którego dusza naprawdę wielka nie powinna 
się zniŜać.
 Myśli moje mogły objawić się jedynie przy poparciu człowieka na tyle odwaŜnego,
aby wstąpić na scenkę prasy i przemówić donośnym głosem do głupców, którymi 
gardzi.
 Tej odwagi brakło mi.
 Szedłem zmiaŜdŜony wyrokiem motłochu, zwątpiwszy, abym kiedy zyskał jego 
posłuch.
 Byłem i zbyt nisko, i zbyt wysoko!
 Łykałem swoje myśli, jak inni łykają upokorzenia.
 Doszedłem do tego, Ŝe wzgardziłem wiedzą, wyrzucając jej, Ŝe nie moŜe stworzyć 
szczęścia.
 Ale od wczoraj wszystko się zmieniło.
 Dla Ciebie poŜądam chwały i tryumfu talentu.
 Pragnę, składając głowę na Twych kolanach, ściągnąć ku nim spojrzenia świata, 
tak jak chcę włoŜyć w mą miłość wszystkie swoje myśli, wszystkie moce!
 Bezmiar sławy to skarb, którego nie zdoła stworzyć Ŝadna potęga, oprócz potęgi 
geniuszu.
 OtóŜ ja mogę, jeśli zechcę, usłać Ci łoŜę z wawrzynów.
 Ale gdyby spokojne triumfy wiedzy nie wystarczyły Ci, ja noszę w sobie miecz 
słowa, potrafię pognać w sferę zaszczytów i ambicji, jak inni w niej pełzają!
 Przemów, Paulino, a będę wszystkim, czym zechcesz.
 Moja Ŝelazna wola moŜe wszystko.
 Ty mnie kochasz!
 Zbrojny tą myślą, czyŜ męŜczyzna nie powinien wszystkiemu kazać się uginać 

Strona 100

Balzac Honoriusz - Komedia ludzka 24

przed sobą ?
 Wszystko moŜe ten, kto chce wszystkiego.
 BądźŜe Ty nagrodą zwycięstwa, a jutro wstępuję w szranki.
 Aby uzyskać spojrzenie podobne temu, jakie mi rzuciłaś, przebyłbym najgłębszą 
przepaść.
 Dzięki Tobie zrozumiałem bajeczne wyprawy epok rycerstwa, baśnie "Tysiąca i 
jednej nocy".
 Dziś wierzę w najfantastyczniejsze przesądy miłości, w powodzenie wszystkiego, 
co podejmują więźniowie, aby odzyskać wolność.
 Obudziłaś tysiąc cnót uśpionych w mym jestestwie: cierpliwość, poddanie, 
wszystkie siły serca, wszystkie moce duszy.
 śyję przez Ciebie i - o myśli rozkoszna!
 - dla Ciebie.
 Teraz wszystko ma dla mnie sens.
 Rozumiem wszystko, nawet próŜność bogactwa.
 Chwytam się na tym, Ŝe sypię wszystkie perły Indii pod Twoje stopy; rad widzę 
Cię albo wśród najpiękniejszych kwiatów, albo na najbardziej puszystych 
tkaninach ; wszelkie przepychy ziemi ledwie mi się zdadzą godne Ciebie, dla 
której chciałbym rozrządzać wszystkimi akordami i światłami, jakie wydają harfy 
serafinów i gwiazdy niebios.
 O biedny ja poeta!
 Słowa moje ofiarują Ci skarby, których nie posiadam ; mogę Ci dać jedynie 
serce, w którym panować będziesz zawsze.
 Tam są wszystkie moje bogactwa.
 Ale czyŜ nie istnieją skarby w wiekuistej wdzięczności, w uśmiechu, którego 
wyraz wciąŜ będzie się mienił od szczęścia; w ustawicznej baczności, z jaką 
miłość moja będzie się siliła odgadnąć Ŝyczenia Twej duszy ?
 Niebiańskie spojrzenie czyŜ nam nie powiedziało, Ŝe zawsze będziemy się 
rozumieć?
 Mam tedy modlitwę, którą mogę co wieczór zasyłać do Boga, modlitwę pełną 
Ciebie: "Spraw, aby moja Paulina była szczęśliwa"!
 Ale czyŜ Ty nie wypełnisz moich dni, jak juŜ wypełniasz serce?
 Bądź zdrowa; mogę Cię powierzyć jedynie Bogu!

 
 III
 
 
 Paulino, powiedz mi, czym mogłem urazić Cię wczoraj?
 Poniechaj tej gry, która kaŜe znosić w milczeniu przykrość wyrządzoną przez 
drogą istotę.
 Łaj mnie!
 Jakaś mglista obawa, Ŝe Cię obraziłem, powleka od wczoraj smutkiem owo Ŝycie 
serca, które mi uczyniłaś tak słodkim i tak bogatym.
 Często najlŜejsza chmurka, która wciśnie się między dwie dusze, staje się 
spiŜowym murem.
 Nie ma małych zbrodni w miłości!
 Jeśli posiadasz cały geniusz tego pięknego uczucia, musisz odczuwać wszystkie 
jego cierpienia.
 Trzeba nam bez ustanku czuwać, aby się nie urazić jakimś nieopatrznym słowem.
 Tak, drogi skarbie, z pewnością wina jest po mojej stronie, jeŜeli jest wina.
 Nie pochlebiam sobie, abym rozumiał serce kobiety w całym bezmiarze jej 
tkliwości, we wszystkich urokach jej poświęceń; będę się starał po prostu zawsze
odgadnąć wartość tego, co mi zechcesz odsłonić z tajemnic swego serca.
 Przemów do mnie, odpowiedz prędko!
 Melancholia, w jaką wtrąca nas poczucie winy, jest bardzo przykra; wciska się w
Ŝycie i kaŜe wątpić o wszystkim.
 Spędziłem ten ranek gdzieś przy zapadłej dróŜce, patrząc na wieŜyczki Villenoix
i nie śmiejąc dotrzeć do naszego Ŝywopłotu.
 Gdybyś wiedziała wszystko, co się działo w mej duszy, jakie smutne widziadła 
przesunęły się przede mną, pod tym szarym niebem, którego chłodna barwa 
pomnaŜała jeszcze mój smutek!
 Miałem złowrogie przeczucia.
 Lękałem się, śe nie zdołam Cię uczynić szczęśliwą.
 Muszę Ci wszystko wyznać, droga Paulino.
 Bywają chwile, w których duch jak gdyby ustępuje ze mnie.
 Siła opuszcza mnie.
 Wszystko mi ciąŜy wówczas, kaŜde włókno staje się martwe, kaŜdy zmysł się 

Strona 101

Balzac Honoriusz - Komedia ludzka 24

rozpręŜa, spojrzenie traci moc, język lodowacieje, wyobraźnia gaśnie, pragnienia
obumierają, jedynie moja ludzka siła trwa jeszcze.
 Mogłabyś wówczas stać przede mną w całym przepychu piękności, mogłabyś mi sypać
najsubtelniejsze uśmiechy i najczulsze słowa - wznosi się przede mną jakaś zła 
potęga, która mnie oślepia i zmienia mi w dysonans najczarowniejszą melodię.
 W takich chwilach - tak sądzę - staje przede mną duch krytyki, ukazując mi 
nicość najpewniejszych bogactw.
 Bezlitosny demon warzy wszystkie kwiaty, szydzi z najsłodszych uczuć, 
powiadając: "I co dalej"?
 Kazi najpiękniejsze dzieło, rozbierając jego składniki; odsłania mechanizm 
rzeczy, kryjąc ich harmonijne rezultaty.
 W tych straszliwych chwilach, kiedy zły anioł owłada mą istotą, gdy boskie 
światło przygasa w mej duszy nie wiadomo czemu, jestem smutny i cierpię, 
chciałbym być głuchy i niemy, pragnę śmierci widząc w niej odpoczynek.
 Te godziny zwątpienia i niepokoju są moŜe potrzebne ; uczą mnie, abym nie 
wzbijał się w pychę po wzlotach niosących mnie w niebo, gdzie zbieram myśli 
pełnymi garściami; zawsze po długim pędzie przez rozległe niwy ducha, po 
promienistych rozmyślaniach, znuŜony, wyczerpany, staczam się w tę otchłań.
 W takiej chwili, mój aniele, kobieta musiałaby - mogłaby przynajmniej - zwątpić
o mej czułości.
 Często, w chwili kaprysu lub chorobliwego smutku, będzie Ŝądać u mnie 
pieszczotliwych skarbów domyślnej czułości, a ja nie znajdę jednego spojrzenia, 
aby ją pocieszyć.
 Wstyd mi, Paulino, wyznać, Ŝe wtedy mógłbym z Tobą płakać, ale nic nie 
wydarłoby ze mnie uśmiechu.
 A kobieta znajduje w swej miłości siłę zmilczenia swych cierpień!
 Dla swego dziecka, jak i dla ukochanego męŜczyzny, umie śmiać się cierpiąc.
 Dla Ciebie, Paulino, czyŜ nie zdołam naśladować kobiety w jej wzniosłych 
subtelnościach ?
 Od wczoraj wątpię o sobie.
 JeŜeli mogłem Cię dotknąć raz, jeśli Cię nie zrozumiałem, drŜę, śe mój zły duch
moŜe mnie często unieść poza naszą dobrą sferę.
 Gdybym miał duŜo owych straszliwych chwil, gdyby moja bezgraniczna miłość nie 
umiała okupić złych godzin mego Ŝycia, gdyby mi było przeznaczone zostać, jakim 
jestem ?...
 Straszne pytania!
 Potęga jest bardzo złowrogim darem, o ile zresztą to, co czuję w sobie, jest 
potęgą.
 Oddal się, Paulino, opuść mnie!
 Wolę cierpieć wszystkie męki niŜ ból świadomości, Ŝeś nieszczęśliwa przeze 
mnie.
 Ale moŜe ów demon zyskał tyle władzy nad mą duszą jedynie dlatego, śe nie 
znalazły się jeszcze przy mnie delikatne siostrzane ręce, aby go wypędzić.
 Nigdy kobieta nie darzyła mnie balsamem pocieszeń; kiedy w owych chwilach 
znuŜenia miłość zatrzepoce skrzydłami nad mą głową, nie wiem, czy nie wleje 
nowych sił w me serce.
 MoŜe te okrutne melancholie są owocem samotności, cierpieniem opuszczonej 
duszy, która jęczy i opłaca swoje skarby nieznaną męką.
 Błahe uciechy niosą z sobą lekkie cierpienia, bezmiar upojeń, niesłychane bóle.
 CóŜ za wyrok!
 Gdyby był prawdą, czyŜ nie powinni byśmy zadrŜeć o siebie, my, którzy jesteśmy 
nieludzko szczęśliwi ?
 JeŜeli natura sprzedaje nam rzeczy wedle ich wartości, w jakąŜ otchłań 
przyjdzie nam runąć?
 Ach!
 najhojniej obdarzeni kochankowie to ci, którzy umierają razem w pełni młodości 
i miłości!
 CóŜ za smutek!
 Czy dusza moja przeczuwa opłakaną przyszłość ?
 Badam siebie i pytam, czy istnieje we mnie coś, co by Cię powinno przyprawiać o
najlŜejszą troskę.
 Czy kocham Cię moŜe samolubnie ?
 WłoŜę moŜe na Twą drogą głowę brzemię cięŜsze, niŜ czułość moja będzie słodka 
Twemu sercu.
 Jeśli istnieje we mnie nieubłagana moc, której jestem posłuszny, jeśli będę 
złorzeczył, gdy Ty będziesz składała ręce do modlitwy, jeŜeli jakaś smutna myśl 
owładnie mną wówczas, gdy zechcę się połoŜyć u Twych stóp, aby igrać z Tobą jak 
dziecko, czy nie będziesz zazdrosna o tego wymagającego i kapryśnego ducha?

Strona 102

Balzac Honoriusz - Komedia ludzka 24

 Czy rozumiesz Ty, serce moje, Ŝe lękam się tego, iŜ mógłbym nie cały naleŜeć do
Ciebie; Ŝe wyrzekłbym się chętnie wszystkich bereł i palm świata, aby uczynić z 
Ciebie mą wieczną myśl; aby widzieć w naszej rozkosznej miłości piękno i piękny 
poemat; aby w nią rzucić moją duszę, utopić w niej swoje siły i Ŝądać od niej o 
kaŜdej godzinie upojeń, które nam jest winna ?
 Ale oto wracają tłumnie wspomnienia miłości, chmury mego smutku rozpraszają 
się.
 Bądź zdrowa.
 Opuszczam Cię, aby być lepiej Twoim.
 Duszo droga, czekam jednego wyrazu, jednego słowa, które by mi wróciły spokój 
serca.
 Niech wiem, czym zasmucił mą Paulinę, czy teŜ omamił mnie omylny wyraz Twojej 
twarzy.
 Nie chciałbym, po całym Ŝyciu szczęścia, mieć sobie do wyrzucenia, śe zbliŜyłem
się do Ciebie bez uśmiechu pełnego miłości, bez słodkiego słowa.
 Zrobić przykrość ukochanej kobiecie - dla mnie, Paulino, to zbrodnia!
 Powiedz mi prawdę, nie uciekaj się do wspaniałomyślnego kłamstwa, ale oczyść 
swoje przebaczenie z wszelkiego okrucieństwa.
 FRAGMENT.
 Czy przywiązanie tak pełne jest szczęściem ?
 Tak, bo lata cierpień nie opłaciłyby godziny miłości.
 Wczoraj smutek Twój przeniósł się w mą duszę z szybkością padającego cienia.
 Czy byłaś smutna, czy nieszczęśliwa ?
 Ja byłem nieszczęśliwy.
 Skąd to strapienie ?
 Napisz prędko.
 Czemu go nie odgadłem ?
 Nie jesteśmy tedy zjednoczeni myślą ?
 Powinien bym, o dwie mile czy o tysiąc mil, odczuć Twoje cierpienia i zgryzoty.
 Nie uwierzę, Ŝe Cię kocham, póki Ŝycie moje nie będzie zespolone z Twoim dość 
blisko, abyśmy mieli jedno śycie, jedno serce, jedną myśl.
 Powinienem być tam, gdzie Ty jesteś, widzieć, co Ty widzisz, czuć, co Ty 
czujesz, biec za Tobą myślą.
 Czy juŜ raz nie przeczułem, Ŝe Twój powóz się przewrócił, Ŝeś się pokaleczyła?
 Ale teŜ tego dnia nie rozstawałem się z Tobą, widziałem Cię.
 Kiedy wuj spytał mnie, czemum pobladł, odrzekłem: "Paulina wypadła z powozu".
 Czemu więc wczoraj nie umiałem czytać w Twojej duszy ?
 Czy chciałaś mi ukryć powód zmartwienia ?
 Domyślałem się, Ŝeś przemawiała za mną bez skutku do tego straszliwego pana 
Salomona, który mnie mrozi.
 Ten człowiek nie jest z naszego nieba.
 Czemu chcesz, aby nasze szczęście, które w niczym nie jest podobne do szczęścia
innych, naginało się do praw świata ?
 Ale nadto kocham Twoje skrupuły, Twoją religię, Twoje przesądy, aby się nie 
poddać Twoim najmniejszym kaprysom.
 To, co czynisz, musi być dobre ; niema nic czystszego niŜ Twoja myśl, tak jak 
nie ma nic nad Twoją twarz, w której odbija się niebiańska dusza.
 Będę czekał listu, nim puszczę się naszą dróŜką po słodką chwilę, której mi 
uŜyczysz.
 Ach!
 gdybyś wiedziała, jak mi bije serce na widok tych wieŜyczek, kiedy wreszcie 
ujrzę je obramione poblaskiem księŜyca, naszego przyjaciela, naszego jedynego 
powiernika!

 
 IV
 
 
 śegnaj mi, sławo, przyszłości, Ŝycie, jakie marzyłem!
 Teraz, najukochańsza, chwałą moją jest być Twoim, godnym Ciebie; przyszłość 
moja jest cała w nadziei widzenia Cię ; a Ŝycie moje czyŜ nie jest w tym, aby je
pędzić u Twoich stóp, kłaść się u nich pod Twoim spojrzeniem, oddychać pełną 
piersią w niebiosach, które mi stworzyłaś?
 Wszystkie moje siły, wszystkie myśli winny przynaleŜeć Tobie, któraś mi rzekła 
te upajające słowa: "Chcę dzielić twoje brzemię"!
- Poświęcać swój czas nauce, myśli-światu, poezje-poetom, czyŜby to nie znaczyło
odkradać je miłości, szczęściu, odkradać je Twej niebiańskiej duszy ?
 Nie, nie, drogie Ŝycie moje, chcę wszystko zachować dla Ciebie, chcę Ci oddać 

Strona 103

Balzac Honoriusz - Komedia ludzka 24

wszystkie kwiaty mojej duszy.
 CzyŜ istnieje, wśród skarbów ziemi i myśli, coś dość pięknego, dość świetnego, 
aby było godne uczcić serce tak bogate, tak czyste jak Twoje, serce, z którym 
śmiem zestawiać niekiedy moje własne ?
 Tak, bywam na tyle pyszny, aby mniemać, Ŝe umiem kochać tak jak Ty.
 Ale nie, Ty jesteś anioł-kobieta ; zawsze będzie więcej wdzięku w wyrazie 
Twoich uczuć, więcej harmonii w głosie, uroku w uśmiechach, więcej czystości w 
Twoich spojrzeniach.
 Tak, pozwól mi wierzyć, Ŝe jesteś tworem sfery wyŜszej niŜ moja; Tobie 
przypadnie chluba, Ŝeś z niej zstąpiła, mnie ta, Ŝem Cię zasłuŜył; nie poniŜy 
Cię moŜe to, Ŝe zejdziesz do mnie, biednego i nieszczęśliwego.
 Tak, jeśli najpiękniejszym schronieniem kobiety jest serce jej oddane, Ty 
będziesz zawsze władała w moim.
 śadna myśl, Ŝaden uczynek nie zbruka nigdy tego serca, wspaniałego sanktuarium,
póki Ty zechcesz w nim przebywać; a czyŜ nie będziesz w nim mieszkała bez 
przerwy ?
 Czy nie wyrzekłaś tego rozkosznego słowa: Teraz i zawsze !
 Et Nunc, Et Semper!
 Wyryłem pod Twoim portretem te rytualne słowa, godne Ciebie, jak są godne Boga.
 On jest i teraz, i zawsze, jak moja miłość.
 Nie, nie wyczerpię nigdy tego, co jest olbrzymie, nieskończone, bez granic; a 
takie jest uczucie moje dla Ciebie, odgadłem jego niezmierzoną rozciągłość, jak 
odgadujemy przestrzeń z wymiaru jednej jej części.
 I tak odczuwałem niewymowne rozkosze, godziny pełne lubej zadumy, przypominając
sobie Twój ruch, intonację.
 Czekają mnie tedy wspomnienia, pod których cięŜarem padnę, skoro juŜ pamięć 
słodkiej i poufnej godziny wyciska mi łzy radości, rozrzewnia, przenika mą 
duszę, staje się niewygasłym źródłem szczęścia.
 Kochać to Ŝycie anioła!
  Zdaje mi się, Ŝe nie wyczerpię nigdy rozkoszy, jaką jest dla mnie widzieć 
Ciebie.
 Ta rozkosz, najskromniejsza ze wszystkich, ale której zawsze nie dość, dała mi 
poznać wiekuistą kontemplację serafinów i duchów w obliczu Boga: nie ma nic 
naturalniejszego, jeŜeli z istoty jego promieniuje światło, równie płodne w nowe
uczucia, jak nim jest światło Twoich oczu, Twego wspaniałego czoła, pięknej 
twarzy, niebiańskiego obrazu Twej duszy, tego naszego drugiego ja, którego 
czysta i niezniszczalna forma czyni miłość naszą nieśmiertelną.
 Chciałbym, aby istniał język inny niŜ ten, którym się posługuję, iŜbym Ci 
wyraził wciąŜ odradzające się rozkosze mej miłości; ale jeśli istnieje język, 
któryśmy sobie sami stworzyli, jeśli nasze spojrzenia są Ŝywymi słowami, czyŜ 
nie trzeba nam się widywać, aby słyszeć oczami te zapytania i te odpowiedzi 
serca tak Ŝywe, tak wnikliwe, iŜ rzekłaś mi pewnego wieczora: "Cicho bądź" - 
mimo iŜ nic nie mówiłem.
 Czy przypominasz to sobie, drogie Ŝycie ?
 Z daleka, kiedy tonę w ciemnościach rozłąki, czyŜ nie trzeba mi uŜywać słów 
ludzkich, zbyt słabych dla oddania boskich wzruszeń ?
 Słowa wskazują bodaj owe bruzdy, jakie one śłobią w mojej duszy, jak słowo Bóg 
streszcza niedoskonałe pojęcia nasze o tym tajemniczym pierwiastku.
 A i tak, mimo nieskończonych tajemnic mowy, nie znalazłem w jej elementach nic,
co by mogło odmalować Ci rozkoszny uścisk, jakim Ŝycie moje topi się w Twoim, 
kiedy myślę o Tobie.
 A wreszcie, jakim słowem skończyć, kiedy przestaję pisać nie rozstając się z 
Tobą ?
 Co znaczy rozstanie, o ile nie przez śmierć ?
 Ale czy śmierć byłaby rozstaniem ?
 Czy wówczas dusza moja nie zespoliłaby się tym ściślej z Twoją ?
 O moja wieczna myśli!
 Niegdyś ofiarowałem Ci na kolanach swoje serce i Ŝycie ; obecnie jakieŜ znajdę 
w duszy nowe kwiaty uczucia, których bym Ci juŜ nie dał ?
 CzyŜby to nie znaczyło ofiarować Ci cząstkę tego, co całe jest Twoje ?
 Czy nie jesteś mą przyszłością ?
 JakŜe mi Ŝal przeszłości!
 Te lata, które nie naleŜą juŜ do nas, jakŜe chciałbym Ci je oddać wszystkie, 
abyś w nich panowała tak, jak panujesz w mym obecnym Ŝyciu!
 Ale cóŜ to jest, ów czas mego istnienia, w którym nie znałem Cię jeszcze ?
 Byłby nicością, gdybym nie był w nim tak nieszczęśliwy!
 FRAGMENT.
 Aniele drogi, jakiŜ słodki był wczorajszy wieczór!

Strona 104

Balzac Honoriusz - Komedia ludzka 24

 IleŜ bogactw w Twym drogim sercu!
 Twoja miłość jest tedy niewyczerpana, jak moja?
 KaŜde słowo przynosiło mi nową rozkosz, kaŜde spojrzenie pomnaŜało ich głębię.
 Spokój Twojej fizjonomii stwarzał bezkresny widnokrąg naszym myślom.
 Tak, wszystko było wówczas nieskończone jak niebo, słodkie jak jego lazur.
 Subtelność Twoich ubóstwianych rysów odbijała się jakimś dziwnym 
czarnoksięstwem w Twych wdzięcznych ruchach, w lubych gestach.
 Wiedziałem, śe jesteś samym urokiem i samą miłością, ale nie wiedziałem, jak 
jesteś rozmaita w swym wdzięku.
 Wszystko spiknęło się, aby mi podszepnąć owe rozkoszne błagania, aby mi kazać 
prosić o te pierwsze ustępstwa, których kobieta zawsze odmawia, zapewne dlatego,
aby je dać sobie wydrzeć.
 Ale nie: Ty, droga duszo mego Ŝycia, Ty nigdy nie będziesz wiedziała z góry, 
czego uŜyczysz mej miłości; oddasz się moŜe niechcący!
 Jesteś szczera, słuchasz jedynie serca.
 JakŜe Twój słodki głos spływał się z tkliwą harmonią czystego powietrza i 
spokojnego nieba!
 Ani krzyku ptaka, ani szelestu wiatru - samotność i my!
 Listeczki nie drgnęły nawet w owych cudownych barwach zachodzącego słońca, 
które są zarazem światłem i cieniem.
 Odczułaś tę niebiańską poezję, Ty, kojarząca tyle róŜnych uczuć i zwracająca 
tak często oczy ku niebu, aby mi nie odpowiadać!
 Ty, dumna i roześmiana, pokorna i despotyczna, oddająca się cała w duszy, w 
myśli, a broniąca się nieśmiałej pieszczocie!
 Droga zalotność serca!
 Dźwięczą wciąŜ w moich uszach, śpiewając w nich, i igrają jeszcze rozkoszne 
słowa, wyjąkane niepewnie niby mowa dzieci, słowa, które nie były ani 
przyrzeczeniem, ani wyznaniem, ale które zostawiły miłości jej cudne nadzieje, 
bez obaw i bez udręczeń!
 JakieŜ czyste wspomnienie!
 JakiŜ rozkwit wszystkich kwiatów rodzących się w duszy, kwiatów, które lada 
drobnostka moŜe zwarzyć, ale które wówczas wszystko oŜywiało i zapładniało!
 Zawsze tak będzie, nieprawdaŜ, ukochana ?
 Przypominając sobie rankiem Ŝywe i świeŜe słodycze, które wytrysły w owej 
chwili, czuję w duszy szczęście, ukazujące mi miłość niby ocean wiekuistych i 
wciąŜ nowych wraŜeń, w które zanurzam się z rosnącym upojeniem.
 KaŜdy dzień, kaŜde słowo, kaŜda pieszczota, kaŜde spojrzenie muszą dorzucać 
swój haracz przeŜytej juŜ rozkoszy.
 Tak, serca dość wielkie na to, aby niczego nie zapominać, powinny Ŝyć, za 
kaŜdym uderzeniem, całym szczęściem minionym i tym, które obiecuje przyszłość.
 Oto com marzył niegdyś i co nie jest juŜ marzeniem.
 CzyŜ nie spotkałem na tej ziemi anioła, który dał mi poznać wszystkie jej 
radości, moŜe aby mi wynagrodzić to, Ŝe zniosłem wszystkie jej cierpienia ?
 Aniele niebios, pozdrawiam Cię, Posyłam Ci ten hymn wydarty memu sercu, byłem 
Ci go winien; zaledwie zdoła odmalować moją wdzięczność i modlitwy poranne, 
jakie serce moje zwraca codziennie do Tej, która przekazała mi całą ewangelię 
serca w boskim słowie: WIERZ!

 
 V
 
 
 Jak to, najdroŜsza istoto, Ŝadnych przeszkód ?
 Będzie nam wolno naleŜyć do siebie kaŜdego dnia, o kaŜdej godzinie, kaŜdej 
chwili, zawsze!
 Będziemy mogli trwać przez wszystkie dni Ŝycia, szczęśliwi, tak jakjesteśmy 
szczęśliwi ukradkiem, rzadko, na chwilę?
 Jak to!
 nasze uczucia, tak czyste, tak głębokie, przybiorą kształt tysiącznych 
pieszczot, o których marzyłem ?
 Twoja drobna nóŜka rozzuje się dla mnie, będziesz zupełnie moją!
 To szczęście zabija mnie, miaŜdŜy!
 Głowa moja jest zbyt słaba, pęka pod naporem myśli.
 Płaczę i śmieję się, szaleję.
 KaŜda rozkosz jest dla mnie niby rozpalony grot, przeszywa mnie i pali!
 Wyobraźnia moja wodzi Cię przed moimi zachwyconymi oczami w niezliczonych 
postaciach, jakie przybiera rozkosz.
 Słowem, całe nasze Ŝycie jest tu, przede mną, ze swymi strumieniami, 

Strona 105

Balzac Honoriusz - Komedia ludzka 24

spoczynkami, radościami; kipi, rozlewa się, zasypia, po czym budzi się, młode, 
świeŜe.
 Widzę nas dwoje, złączonych, idących jednym krokiem, Ŝyjących jedną myślą, 
serce przy sercu, rozumiejących się, słyszących się tak, jak echo przejmuje i 
oddaje dźwięki w przestrzeni!
 Czy moŜna Ŝyć długo, pochłaniając tak Ŝycie swoje w kaŜdej godzinie ?
 Czy nie umrzemy w pierwszym uścisku?
 I czymŜe on będzie, skoro dusze nasze stapiały się juŜ w tym słodkim wieczornym
pocałunku, który nas pozbawił sił: pocałunek bez trwania, rozwiązanie wszystkich
pragnień, bezsilny tłumacz tylu modlitw wydzierających Cię mej duszy w godzinach
rozłąki i ukrytych w głębi mego serca jak wyrzuty ?
 Ja, który kładłem się w zaroślach, aby słyszeć szelest Twych kroków, kiedy 
wracałaś do zamku, ja będę mógł podziwiać Cię do woli, jak krąŜysz, śmiejesz 
się, igrasz, rozmawiasz!...
 O radości bez końca!
 Nie wiesz, ile ja odczuwam szczęścia patrząc na kaŜdy Twój ruch; trzeba być 
męŜczyzną, aby doznawać tych wzruszeń.
 KaŜdy Twój ruch daje mi więcej rozkoszy, niŜ moŜe jej czuć matka patrząc na 
bawiące się lub uśpione dziecię.
 Kocham Cię wszystką miłością na raz.
 Wdzięk Twego najmniejszego gestu jest mi wciąŜ nowy- Zdaje mi się, Ŝe trawiłbym
noce chłonąc Twój oddech ; chciałbym się wcisnąć we wszystkie czynności Twego 
Ŝycia, być istotą Twych myśli, chciałbym być Tobą.
 Słowem, nie rozstanę się juŜ z Tobą!
 śadne ludzkie uczucie nie zmąci juŜ naszej miłości, nieskończonej i czystej jak
wszystko, co jest jednością; miłość szeroka jak morze, jak niebo!
 Jesteś moja!
 zupełnie moja !
 Będę mógł patrzeć w Twoje oczy, aby zgadywać w nich ukochaną duszę, która się w
nich kryje i odsłania na przemian, aby śledzić Twoje pragnienia!
 Ukochana moja, wysłuchaj czegoś, czegom nie śmiał Ci powiedzieć dotąd, ale co 
mogę Ci rzec dziś.
 Czułem jakiś wstyd, tamujący pełny wyraz moich uczuć; siliłem sieje odziać w 
kształty myśli.
 Ale teraz chciałbym obnaŜyć swoje serce, opowiedzieć Ci cały Ŝar moich marzeń, 
odsłonić Ci kipiącą ambicję zmysłów przedraŜnionych samotnością, 
rozpłomienionych nadzieją szczęścia i obudzonych przez Ciebie, tak słodką, tak 
uroczą!
 Ale czy podobna wyrazić, jak jestem spragniony nieznanych upojeń, które daje 
posiadanie kochanej kobiety i którym dusze złączone miłością muszą uŜyczać 
wściekłej siły!
 Wiedz, Paulino moja, często trwałem godziny całe w odrętwieniu namiętnych 
pragnień, zatracony w pieszczocie jak w bezdennej otchłani.
 W tych chwilach myśli moje, całe moje Ŝycie, moje siły topią się, jednoczą w 
tym, co nazywam Ŝądzą, w braku słów dla wyraŜenia szaleństwa bez nazwy!
 I teraz mogę Ci wyznać, Ŝe w dniu kiedy odmówiłem ujęcia ręki, którą podawałaś 
mi tak ładnym ruchem (smutny rozsądek, który kazał Ci wątpić o mej miłości), 
znajdowałem się w stanie szaleństwa, w którym człowiek jest bliski mordu, byle 
posiąść kobietę.
 Tak, gdybym był uczuł ten rozkoszny uścisk równie Jak głos Twój rozbrzmiewał w 
mym sercu, nie wiem, dokąd by mnie zawiodła gwałtowność uczuć.
 Ale mogę milczeć i cierpieć wiele.
 Po co mówić o tych cierpieniach, skoro marzenia moje mają się stać 
rzeczywistością.
 Będzie mi wtedy wolno uczynić całe nasze Ŝycie jedną pieszczotą!
 Kochanie moje, zdarza się czasem jakiś błysk światła na Twoich czarnych 
włosach, który by mi pozwolił trwać, ze łzami w oczach, przez długie godziny w 
kontemplacji, gdybyś mi nie rzekła w końcu, odwracając się: "Przestań, ja się 
wstydzę".
 Jutro więc miłość nasza stanie się jawną!
 Ach, Paulino, te obce spojrzenia, ta ciekawość, wszystko to ściska mi serce...
 Schrońmy się do Villenoix, zostańmy tam z dala od wszystkiego.
 Pragnąłbym, aby Ŝadna twarz ludzka nie zajrzała do sanktuarium, w którym 
będziesz moją ; chciałbym nawet, aby i ono po nas nie istniało, aby zostało 
zniszczone.
 Tak, chciałbym odjąć całej przyrodzie szczęście, które my jedni zdolni jesteśmy
odczuć, a które jest tak olbrzymie, Ŝe rzucam się w nie, aby w nim zginąć: to 
otchłań!

Strona 106

Balzac Honoriusz - Komedia ludzka 24

 Nie przeraŜaj się łez, które zwilŜyły ten list, to łzy radości.
 O Ty, jedyne moje szczęście, nie rozstaniemy się juŜ nigdy!

 
 W roku 1823 jechałem z ParyŜa do Turenii dyliŜansem.
 W Mer konduktor przyjął podróŜnego jadącego do Blois.
 Wpuszczając go do mego przedziału, rzekł Ŝartem: - Nie będzie panu ciasno, 
panie Lefebvre!
 W istocie, byłem sam.
 Słysząc to nazwisko, widząc przed sobą starca o siwych włosach, wyglądającego 
co najmniej na lat osiemdziesiąt, pomyślałem o wuju Lamberta.
 Po kilku podstępnych zapytaniach spostrzegłem, Ŝe się nie mylę.
 Staruszek ukończył właśnie winobranie i wracał do Blois.
 Spytałem go skwapliwie o mego dawnego druha.
 Za pierwszym słowem fizjonomia starego oratorianina, surowa jak twarz 
Ŝołnierza, który wiele przecierpiał, stała się smutna i chmurna; zacisnął wargi,
objął mnie zagadkowym spojrzeniem i rzekł: - Nie widział go pan od czasów 
kolegium?
 - Na honor, nie - odparłem.
 - Ale jeŜeli mam się winić o zapomnienie, obaj jesteśmy jednako winni.
 Wiadomo panu, młodzi ludzie po opuszczeniu ławy szkolnej wiodą Ŝycie tak 
niespokojne, Ŝe muszą dopiero się spotkać, aby się przekonać, jak bardzo jeszcze
kochają się wzajem.
 Czasami wszakŜe budzi się wspomnienie młodości i niepodobna jest zapomnieć o 
sobie zupełnie, zwłaszcza kiedy się Ŝyło tak blisko, jak Lambert i ja: nazywano 
nas: Poeta i Pitagoras!
 Wymieniłem nazwisko; na jego dźwięk twarz starca zasępiła się jeszcze bardziej.
 - Nie zna pan tedy jego dziejów?
 - odparł.
 - Biedny mój siostrzeniec miał zaślubić najposaŜniejszą pannę w Blois; ale w 
przeddzień ślubu oszalał.
 - Lambert oszalał!
 - wykrzyknąłem w osłupieniu.
 - Jakim cudem?
 To była najwspanialsza pamięć, najtęŜsza głowa, najbystrzejszy mózg, jakie 
kiedykolwiek spotkałem!
 Wspaniały geniusz, zbyt skłonny moŜe do mistycyzmu, ale najlepsze serce w 
świecie!
 Zdarzyło mu się tedy coś niezwykłego?
 - Widzę, Ŝe go pan dobrze znał - rzekł staruszek.
 Za czym, od Mer aŜ do Blois, rozmawialiśmy o biednym koledze, z dygresjami 
objaśniającymi szczegóły, które juŜ przytoczyłem, aby oŜywić początek 
opowiadania.
 Zwierzyłem wujowi tajemnice naszych studiów, rodzaj zajęć jego siostrzeńca; 
następnie starzec opowiadał mi Ŝycie Lamberta od czasu, jak się z nim rozstałem.
 Wedle pana Lefebvre, Lambert zdradzał pewne cechy szaleństwa przed swoim 
małŜeństwem; cechy te jednak, wspólne wszystkim, którzy namiętnie kochają, 
wydały mi się mniej charakterystyczne, kiedy poznałem i siłę jego uczucia, i 
pannę de Villenoix.
 Na prowincji, w jej ubogiej duchem atmosferze, człowiek pełen nowych myśli i 
opanowany swoim systemem, jak Ludwik, mógł uchodzić co najmniej za oryginała.
 Jego sposób wyraŜania musiał dziwić tym więcej, im rzadziej Ludwik się odzywał.
 Mówił: "Ten człowiek nie jest z mojego nieba", gdzie inni mówią: "Nie zjemy 
razem beczki soli".
 KaŜdy utalentowany człowiek ma swoją gwarę.
 Im szerszy geniusz, tym jaskrawsze dziwactwa, tworzące rozmaite stopnie 
oryginalności.
 Na prowincji oryginał uchodzi niemal za szaleńca.
 Pierwsze słowa pana Lefebvre kazały mi tedy wątpić o szaleństwie mego kolegi.
 Słuchając opowiadania starca, krytykowałem je równocześnie w duchu.
 NajpowaŜniejszy fakt zdarzył się na kilka dni przed ślubem kochającej pary.
 Ludwik miał kilka napadów katalepsji.
 Pozostał pięćdziesiąt dziewięć godzin nieruchomo, z oczami w słup, nie jedząc i
nie pijąc.
 W stan ten, czysto nerwowy, popadają niekiedy osoby owładnięte gwałtowną 
namiętnością, zjawisko rzadkie, ale którego objawy znane są lekarzom.
 JeŜeli co było osobliwe, to to, Ŝe Ludwik juŜ dawniej nie miał napadów owej 
choroby, do której usposabiał go i jego nawyk ekstazy, i jego poglądy.

Strona 107

Balzac Honoriusz - Komedia ludzka 24

 Ale zewnętrzna i wewnętrzna organizacja jego była tak doskonała, Ŝe z pewnością
oparła się dotąd naduŜyciom jego sił.
 Podniecenie, do jakiego musiało go doprowadzić oczekiwanie ogromnej fizycznej 
rozkoszy, wzmoŜone jeszcze czystością ciała i potęgą duszy, mogło wywołać 
przesilenie, którego skutki są równie mało znane, jak przyczyny.
 Ocalone przypadkiem listy wyraŜają zresztą dość dobrze przejście od czystego 
idealizmu, w którym Ŝył dotąd, do najgwałtowniejszego sensualizmu.
 Niegdyś mieniliśmy cudownym ów fenomen, w którym Lambert widział przypadkowy 
rozdział naszych dwóch natur, oraz objawy zupełnej nieobecności wewnętrznej 
istoty, czyniącej pod wpływem niepochwytnej przyczyny uŜytek ze swych nieznanych
zdatności.
 Choroba ta - otchłań równie głęboka, jak sen - wiązała się z systemem, który 
Lambert wyłoŜył w swoim "Traktacie o woli".
 W chwili gdy pan Lefebvre opowiadał o pierwszym napadzie Ludwika, przypomniałem
sobie rozmowę, jaką mieliśmy na ten temat po przeczytaniu jakiejś lekarskiej 
ksiąŜki.
 - Głęboka medytacja, wzniosła ekstaza - rzekł w końcu - są moŜe katalepsją w 
zarodku.
 W dniu, w którym tak zwięźle ujął tę myśl, starał się powiązać zjawiska duchowe
za pomocą łańcucha następstw.
 Przechodził, krok po kroku, wszystkie akty inteligencji, zaczynając od odruchów
czysto animalnego instynktu, który wystarcza tylu istotom, zwłaszcza ludziom 
wydającym wszystkie siły w zatrudnieniu wyłącznie mechanicznym; następnie 
przeszedł do skupień myśli, dochodząc do porównania, do refleksji, medytacji, 
wreszcie do ekstazy i katalepsji.
 Szeregując w ten sposób rozmaite stopnie duchowych sił człowieka, Lambert 
wierzył z młodzieńczą naiwnością, Ŝe począł plan pięknego dzieła.
 Przypominam sobie, iŜ - jeden z owych zbiegów okoliczności, które kaŜą wierzyć 
w przeznaczenie - trafiliśmy na wielką Martyrologię, zawierającą fakty zupełnej 
zatraty Ŝycia cielesnego, do jakiej człowiek moŜe dojść w paroksyzmach swoich 
sił duchowych.
 Zastanawiając się nad objawami fanatyzmu, Lambert powziął myśl, Ŝe grupy pojęć,
którym dajemy miano uczuć, mogą być snadnie wytryskiem jakiegoś fluidu, który 
ludzie wydzielają mniej lub więcej obficie, zaleŜnie od sposobu, w jaki organy 
ich wchłaniają substancje twórcze.
 Zapaliliśmy się do katalepsji i z zapałem, jaki dzieci wznoszą w swoje 
przedsięwzięcia, próbowaliśmy znosić ból myśląc o czymś innym.
 Zmęczyliśmy się, robiąc jakieś doświadczenia dość pokrewne tym, jakie 
zawdzięczamy konwulsjonistom z ubiegłego wieku - fanatyzm religijny, który 
posłuŜy kiedyś wiedzy.
 Stawałem Lambertowi na brzuchu i stałem tak kilka minut nie sprawiając mu 
najmniejszego bólu; ale mimo tych szalonych prób nie sprowadziliśmy ani jednego 
napadu.
 Nawias ten wydał mi się potrzebny dla wyjaśnienia pierwszych moich wątpliwości,
które pan Lefebvre usunął zupełnie.
 - Skoro napad minął - rzekł - Ludwik popadł w przeraŜenie, w melancholię, 
której nic nie mogło rozproszyć.
 Podejrzewał się o impotencję.
 Zacząłem czuwać nad nim jak matka nad dziecięciem i zeszedłem go szczęśliwie w 
chwili, gdy miał podjąć na sobie operację, której Origenes (jak mniemał) 
zawdzięczał swój talent.
 Zabrałem go co rychlej do ParyŜa, aby go powierzyć opiece pana Esquirol.
 * Jean-Etienne-Dominique   Esquirol   (1772—1840) — francuski   
tetaunt-psychiatra.
 W podróŜy Ludwik trwał w nieustannej prawie senności i nie poznawał mnie.
 W ParyŜu lekarze uznali sprawę za nieuleczalną; jednogłośnie radzili zostawić 
go w zupełnej samotności, nie mącąc ciszy potrzebnej dla nieprawdopodobnego 
zresztą wyleczenia.
 Kazali go pomieścić w chłodnej sali, gdzie by światło dzienne było ustawicznie 
przyćmione.
 - Panna de Villenoix, której zataiłem stan Ludwika - podjął starzec mrugając 
oczami - ale której małŜeństwo uchodziło za zerwane, przybyła do ParyŜa i 
dowiedziała się o wyroku lekarzy.
 Odwiedziła mego siostrzeńca, który ledwo ją poznał; następnie, jako szlachetna 
dusza, umyśliła poświęcić się staraniom potrzebnym dla jego uleczenia.
 Byłoby to jej obowiązkiem, mówiła, gdyby Ludwik był jej męŜem; czyŜ mniejsze 
obowiązki ma dla swego kochanka?
 JakoŜ zabrała Ludwika do Villenoix, gdzie mieszkają od dwóch lat.

Strona 108

Balzac Honoriusz - Komedia ludzka 24

 Zamiast jechać dalej, zatrzymałem się tedy w Blois, aby odwiedzić Ludwika.
 Poczciwy Lefebvre nie pozwolił mi zajechać gdzie indziej niŜ do niego, pokazał 
mi pokój siostrzeńca, ksiąŜki i inne przedmioty będące niegdyś jego własnością.
 Przy kaŜdym sprzęcie wydzierał się starcowi bolesny wykrzyknik, świadczący o 
nadziejach, jakie budził w nim wczesny geniusz Lamberta, oraz o Ŝałobie, w 
jakiej pogrąŜyła go ta niepowetowana strata.
 - Ten chłopiec umiał wszystko, drogi panie!
 - mówił kładąc na stole tom Spinozy.
 * Benedictus (Baruch) Spinoza (1632—1677) — filozof holenderski, przedstawiciel
racjonalizmu w XVII wieku.
 - W jaki sposób tak tęga głowa mogła się tak rozprzęgnąć?
 - Ba - rzekłem - czy to właśnie nie jest wynikiem jego silnego ustroju?
 Jeśli w istocie jest pastwą owego niedostatecznie jeszcze zbadanego zjawiska, 
które nazywamy szaleństwem, byłbym skłonny odnieść przyczynę tego do jego 
namiętności.
 Studia jego, tryb Ŝycia doprowadziły jego siły i zdolności do stopnia potęgi, 
poza którym najlŜejsze podraŜnienie musiało pogwałcić naturę; miłość skruszyła 
je tedy lub wzbiła do jakiegoś nowego wyrazu, który moŜe spotwarzamy określając 
go na nieznane.
 MoŜe wreszcie widział w rozkoszach małŜeństwa przeszkodę do doskonalenia swych 
wewnętrznych zmysłów i do lotu przez światy ducha.
 - Drogi panie - rzekł starzec wysłuchawszy uwaŜnie - wywody pańskie są zapewne 
bardzo logiczne, ale gdybym je i pojął, czyŜ ta smutna wiedza pocieszyłaby mnie 
po stracie Ludwika?
 Wuj Lamberta naleŜał do ludzi, którzy Ŝyją tylko sercem.
 Nazajutrz udałem się do Villenoix.
 Poczciwiec odprowadził mnie do bram Blois.
 Kiedy znaleźliśmy się na drodze do Villenoix, zatrzymał się i rzekł: - 
Domyślasz się pan, Ŝe ja tam nie bywam.
 Ale proszę, nie zapomnij o tym, com ci powiedział.
 W obecności panny de Villenoix nie zdradzaj, iŜ widzisz, Ŝe Ludwik jest 
szalony.
 Przystanął w miejscu, gdzieśmy się rozstali, i patrzał za mną, póki mnie nie 
stracił z oczu.
 Szedłem nie bez głębokiego wzruszenia do zamku.
 Zaduma moja wzrastała z kaŜdym krokiem owej drogi, którą Ludwik przebył tyle 
razy z sercem pełnym nadziei, z duszą upojoną miłością.
 Krzewy, drzewa, nierówności tej krętej drogi, o brzegach poszarpanych wyrwami, 
budziły we mnie niezwykłe zajęcie.
 Siliłem się odnaleźć w nich wraŜenia i myśli mego biednego kolegi.
 Bez wątpienia owe wieczorne rozmowy, u tej szczerby w murze, gdzie luba się z 
nim spotykała, objawiły pannie de Villenoix tajemnice tej tak szlachetnej i 
szerokiej duszy, jak mnie objawiła się ona kilka lat wprzódy.
 Ale faktem, który zaprzątał mnie najbardziej i który, wśród religijnych niemal 
uczuć, jakie mnie wiodły, zaprawiał mą pielgrzymkę olbrzymim zaciekawieniem, 
była owa wspaniała wiara panny de Villenoix, którą staruszek mi wytłumaczył.
 CzyŜby ona sama, z biegiem czasu, zaraziła się szaleństwem kochanka lub teŜ 
wniknęła tak głęboko w jego duszę, iŜ mogła pojąć wszystkie jego myśli, nawet 
najmętniejsze?
 Gubiłem się w tym cudownym problemie uczucia, przewyŜszającego najpiękniejsze 
natchnienia miłości i jej najwznioślejsze poświęcenia.
 Umrzeć dla drugiej istoty jest ofiarą niemal pospolitą.
 śyć wiernym jednej miłości to heroizm, który dał pannie Dupuis nieśmiertelność.
 Skoro Napoleon Wielki i lord Byron mieli następców w sercu kobiet, które 
kochali, wolno podziwiać wdowę po Bolingbroku; ale panna Dupuis mogła Ŝyć 
wspomnieniem kilku lat szczęścia, gdy panna de Villenoix, poznawszy z miłości 
jedynie pierwsze wzruszenia, była dla mnie typem poświęcenia w najszerszym 
wyrazie.
 Oszalawszy nieomal, byłaby wzniosła; ale rozumiejąc, tłumacząc szaleństwo, do 
piękności wielkiego serca przydawała arcydzieło uczucia, godne, aby je 
studiować.
 Kiedym ujrzał smukłe wieŜyczki zamkowe, których widok tak często musiał 
przyprawiać o drŜenie biednego Ludwika, serce moje zabiło.
 Wcieliłem się, moŜna rzec, w jego Ŝycie i dolę, przypominając sobie zdarzenia 
naszej młodości.
 Wreszcie wszedłem w opustoszały dziedziniec i dostałem się do sieni nie 
spotkawszy nikogo.
 Odgłos moich kroków sprowadził starszą kobietę, której oddałem list pana 

Strona 109

Balzac Honoriusz - Komedia ludzka 24

Lefebvre do panny de Villenoix.
 Niebawem taŜ sama kobieta wróciła do mnie i wprowadziła mnie do sali wyłoŜonej 
białym i czarnym marmurem, o zamkniętych okiennicach.
 W głębi ujrzałem niewyraźnie Ludwika Lambert.
 - Niech pan zechce usiąść - rzekł łagodny głos idący wprost do serca.
 Panna de Villenoix znalazła się niepostrzeŜenie obok mnie i przyniosła mi bez 
szelestu krzesło, które nie od razu przyjąłem.
 Ciemność była tak głęboka, Ŝe w pierwszej chwili panna de Villenoix i Ludwik 
robili na mnie wraŜenie czarnych brył, odcinających się od mrocznego tła.
 Usiadłem, zdjęty uczuciem, jakie ogarnia nas, prawie mimo woli, pod ciemnymi 
arkadami kościoła.
 Oczy moje, jeszcze pełne blasku, stopniowo przyzwyczajały się do tej sztucznej 
nocy.
 - Ten pan - rzekła - to twój szkolny przyjaciel.
 Lambert nie odpowiedział.
 Dojrzałem go wreszcie, a widok ten wyrył się na zawsze w mej pamięci.
 Stał wsparty łokciami na gzymsie boazerii, tak Ŝe tors jego jak gdyby się 
uginał pod cięŜarem pochylonej głowy.
 Włosy, długie jak u kobiety, spadały mu na ramiona i okalały twarz dając jej 
podobieństwo z popiersiami wielkich ludzi z epoki Ludwika XIV.
 Twarz jego była zupełnie biała.
 Pocierał jedną nogę o drugą machinalnym ruchem, którego nic nie mogło 
wstrzymać, a to nieustanne tarcie dwóch kości wydawało okropny chrzęst.
 Obok niego znajdował się tapczan z mchu ułoŜony na desce.
 - Bardzo rzadko zdarza mu się połoŜyć - rzekła panna de Villenoix - mimo Ŝe za 
kaŜdym razem śpi przez kilka dni.
 Ludwik stał tak w pozycji, w której go ujrzałem, dzień i noc, z nieruchomymi 
oczami, nie spuszczając ani podnosząc powiek.
 Spytawszy panny de Villenoix, czy światło nie uraziłoby Ludwika, uchyliłem 
lekko Ŝaluzje; wówczas mogłem ujrzeć wyraz twarzy mego przyjaciela.
 Była - niestety - pomarszczona, wyblakła, bez blasku w oczach szklistych jak u 
ślepego.
 Rysy jego zdawały się konwulsyjnie ściągnięte ku szczytowi głowy.
 Próbowałem mówić doń kilkakrotnie, ale nie usłyszał.
 Był to szczątek wyrwany z grobu, zdobycz Ŝycia na śmierci lub śmierci na Ŝyciu.
 Bawiłem tam blisko od godziny, tonąc w nieokreślonej zadumie, wydany na łup 
bolesnych myśli.
 Słuchałem panny de Villenoix, która opowiadała mi szczegóły tego Ŝycia, 
podobnego Ŝyciu dziecka w kolebce.
 Nagle Ludwik przestał pocierać nogą o nogę i rzekł z wolna: - Anioły są białe.
 Niepodobna mi oddać wraŜenia, jakie na mnie uczyniło to słowo, dźwięk tego 
ukochanego głosu, którego mozolnie wyczekiwane akcenty zdawały się dla mnie na 
zawsze stracone.
 Oczy napełniły mi się łzami.
 Mimowolne przeczucie przebiegło nagle mą duszę; zbudziło się we mnie 
powątpiewanie, czy Ludwik postradał rozum.
 Byłem zupełnie pewny, Ŝe mnie nie widział ani nie słyszał; ale harmonie jego 
głosu, zdające się świadczyć o niebiańskim szczęściu, uŜyczyły tym słowom 
nieodpartej mocy.
 Słowa jego - niepełne objawienie nieznanego świata - rozległy się w naszych 
duszach niby jakiś wspaniały dźwięk dzwonów kościelnych w głębokiej nocy.
 Nie dziwiłem się juŜ, Ŝe panna de Villenoix uwaŜa Ludwika za zupełnie zdrowego 
na umyśle.
 MoŜe Ŝycie duszy unicestwiło w nim Ŝycie ciała.
 MoŜe towarzyszka jego miała, jak ja w tej chwili, nieokreślone przeczucie tej 
melodyjnej i czarownej natury, którą my zowiemy, w najszerszym jej pojęciu, 
NIEBEM.
 Ta kobieta, ten anioł, była tam wciąŜ, siedząc przy krosnach, i za kaŜdym 
razem, kiedy przewlekała igłę, obejmowała Lamberta łagodnym i smutnym 
spojrzeniem.
 Niezdolny Znieść tego straszliwego widowiska - nie umiałem bowiem, jak panna de
Villenoix, odgadnąć wszystkich jego tajemnic - wyszedłem; poszliśmy się przejść 
nieco, aby pomówić o niej i o Lambercie.
 - Bez wątpienia - rzekła - Ludwik musi się wydawać obłąkanym; ale nie jest nim,
jeśli słowo "obłąkany" określa jedynie tych, u których czyny stają się zupełnie 
bezrozumne.
 U mego męŜa wszystko kojarzy się doskonale.
 JeŜeli pana nie poznał fizycznie, niech pan nie sądzi, Ŝe pana nie widział.

Strona 110