KAROL OLGIERD BORCHARDT

KRĄŻOWNIK

SPOD

SOMOSIERRY

EGZAMIN

Dnie wypełnione przyswajaniem wiedzy teoretycznej wlokły się w Szkole Morskiej w 
Tczewie długo i monotonnie, w przeciwieństwie do miesięcy spędzanych na morzu na 
statku szkolnym "Lwów", które mijały jak sen - niespostrzeżenie szybko.

Od godziny ósmej rano odbywały się wykłady na "kursach", skromniej mówiąc w klasach 
dawnej szkoły żeńskiej. Na wniosek organizatora Szkoły Morskiej i jej pierwszego 
dyrektora, inżyniera morskiego Antoniego Garnuszewskiego, w marcu 1920 roku gmach 
ten stał się pierwszą w naszych dziejach Alma Mater Mariniensis, nad którą w dniu 8 
grudnia 1920 roku po raz pierwszy podniesiono banderę. W dniu 21 lipca 1920 zawarto w 
Holandii umowę sprzedaży-kupna, na mocy jej fregata o symbolicznej dla nas nazwie 
"Nest" (gniazdo) wyszukana przez inspektora Szkoły Morskiej, kapitana żeglugi wielkiej 
Gustawa Kanskiego, stała się "Kolebką Nawigatorów". Z ostatniego masztu "Nest" zdjęto 
reje, przekształcając fregatę na bark, który jako statek szkolny otrzymał nowe imię "Lwów".
Pierwszy dwutygodnik literacki uczniów Szkoły Morskiej pod tytułem "Stella Polaris" 
ukazał się 15 grudnia 1920 roku.

O godzinie czternastej trzydzieści kończyły się wykłady. Po obiedzie podawanym w 
olbrzymiej sali gimnastycznej można było pójść do otwartej do godziny szesnastej sypialni 
i wyciągnąć się na łóżku. Podczas tej przerwy w nauce najsilniej nawiedzała nas nostalgia 
za domem rodzinnym. Jej punkt kulminacyjny miał miejsce nieodmiennie przy drugim 
deserze, czyli przy spożywaniu zawartości paczek przysłanych z domu, które tradycyjnie 
były rozdzielane bez reszty pomiędzy wszystkich kolegów w sypialni.

Miłą poobiednią sjestę przerywał bezwzględny uczeń służbowy uzbrojony w pęk kluczy. Po 
jego przyjściu należało natychmiast sypialnię doprowadzić do stanu kwitnącego, otworzyć 
okna, a samym przenieść się na "kurs". Uczeń służbowy zamykał sypialnię po dokładnym 
sprawdzeniu jej stanu, za który był odpowiedzialny przed dyżurnym wychowawcą.

Na "kursie" rozpoczynała się nauka własna. Jak na szarą nić ni-zaly się żmudne, wykuwane
w codzienności godziny tak zwanego "naumiewania się".

Przed zabraniem się do nauki na "kursie" wrzało przez dobrą godzinę, zanim wygasły nie 
cierpiące zwłoki sprawy osobiste nie objęte żadnym regulaminem.

Prawie każdy miał swoje osobiste zamiłowania, nie wszystkie można było podciągnąć pod 
angielskie hobby, ale cel miały podobny - po prostu dać wytchnienie od ciągłego myślenia 
wyłącznie o nauce.

Sale "kursowe" były duże, jeśli się porównało je ze stosunkowo nikłą ilością uczniów. W 
rogu sali przy oknie znajdowało się podwyższenie, na którym stała katedra. Z przeciwnej 
strony, pod samą ścianą - trzy rzędy ławek, po parę w rzędzie. Ławki były podwójne, 
przeznaczone dla dzieci, tak że z trudem gnieździliśmy się w nich. Między katedrą i 

pierwszym rzędem ławek znajdowała się niewielka przestrzeń zajmowana zwykle przez 
jakąś fechtującą się parę. Szermierki w szkole nie można było uważać za hobby*. To był 
nałóg.

Najładniej na kursie fechtował się "Pigieł". Po zapuszczeniu wąsów mógłby grać rolę 
Charłampa i to podczas zdobycia Tykocina w momencie zgonu księcia.

PSgieł władał szpadą, pędzlem, trzema językami, smykiem, batutą i fortepianem. Podczas 
obiadów w sali gimnastycznej kwartet w białych tropikalnych mundurach grał pod jego 
batutą najnowsze przeboje. Do najbardziej ulubionych w tym czasie należały Słodka 
dziewczyna z Barcelony i Brawo bis.

Pigieł rozpoczynał "naukę własną" od kilkunastominutowej zaprawy szermierczej - dłużej 
jego przeciwnik nie wytrzymywał serii bolesnych trafień w żywe ciało. Każde trafienie było 
zawsze wytwornie odsalutowane szpadą. Wszystkie trafienia piekły przez kilka dni, ale to 
nigdy nie wpływało na zmniejszenie ilości walczących.

Podczas szczęku krzyżujących się ze sobą szpad dwóch nastęnych szermierzy, którym się 
wydawało, że każdy z nich jest zwycięskim kapitanem Bloodem zdobywającym, 
nieprzyjacielski okręt, Pigieł potrafił pędzlem wyczarować soczystą akwarelę, po czym 
spokojnie zabrać się do nauki.

Miejsce od okna na pierwszej ławce zajmował "Dyzio" wiecznie zatopiony w ornitologii lub 
dziełach Darwina w języku francuskim. Dyzio, zawdzięczający swój przydomek 
Żeromskiemu, władał rękawicami bokserskimi i wskutek tego miał popękane bębenki w 
uszach, przez co posiadał pierwszy stopień muzykalności. W języku szkolnym oznaczało to,
że "rozróżnia, kiedy grają, a kiedy nie". Jednocześnie był najlepszym bramkarzem drużyny 
piłki nożnej w szkole i najlepszym znawcą literatury rosyjskiej.

Obok Dyzia siedział zajęty stale sprawdzaniem ścisłości swych wyliczeń "Zakochany". Do 
osiągnięcia pełnego szczęścia na ziemi potrzebna mu była kwota dwu tysięcy trzystu 
dwudziestu pięciu zło-

tych i piętnastu groszy. Posiadanie jej pozwoliłoby mir ożenić się i być szczęśliwym. W 
sumę tę wliczony był bukiet ślubny i nocne pantofle dla niego i żony. Na razie miał 
odłożoną na ten cel kwotę, którą wyrażały trzy ostatnie cyfry, a pierwsza była oddzielona 
od dwóch pozostałych przecinkiem.

W ławce środkowej gnieździł się "Szklany Człowiek". Ten w niewiadomy sposób nauczył się
podczas swego pobytu w Szkole Morskiej stenografować oraz biegle władać językiem 
angielskim. Wszystkie wykłady stenografował, a nazwę Szklanego Człowieka zawdzięczał 
Dy-ziowi, który twierdził o nim: żeby się nie rozbić, wyobraża sobie, że nosi na głowie 
szklankę zimnej wody i dlatego chodzi tak sztywno i ostrożnie.

Za Szklanym Człowiekiem siedział umysł najbardziej twórczy na "kursie", uczący się "na 
siłę", a nie "na rozum", tak zwany "Semafor". Z powodu braku podręczników polskich 
musieliśmy się posługiwać podręcznikami w językach obcych. Semafor nienawidził nowych
nazw i starał się wszystkie nazwy spolszczyć lub zmieniał je na nazwy dawniej 
przyswojone. Roczniki astronomiczne, z grecka zwane EFE-MERYDAMI, nazwał - równie 
grecką nazwą - HEMOROIDAMI. Funkcji trygonometrycznej o łacińskiej nazwie 
SEMIYERSUS nie nazywał inaczej jak, imponującą mu od dzieciństwa, grecką nazwą 
SEMAFOR.

Niemniej trudności sprawiała mu teoria okrętu. Wykładał ją dyrektor szkoły, który ze 
złotymi medalami ukończył wydział nawigacyjny i inżynierię morską. Skoncentrowana w 
jednej osobie na takim poziomie wiedza nawigatora i inżyniera budowy okrętów napawała 
Semafora zrozumiałą paniką podczas odpowiedzi.

Wysokość metacentryczna była, według Semafora, abstrakcją istniejącą wyłącznie w 
wyobraźni dyrektora i wobec tego można jej się było nauczyć tylko na pamięć przez długie i
uporczywe powtarzanie całych zdań. Ten system uczenia się Semafor stosował i przy 
innych przedmiotach, czym o mało nie przyprawił inspektora Szkoły Morskiej o ciężką 
chorobę. Inspektor wykładał praktykę morską, był - jak i wszyscy - wymagający, a ponadto 
drobiazgowo dokładny. Pewnego razu Semafor odpowiadając inspektorowi na pytanie, w 
jaki sposób ładuje się na statek zwierzęta, połączył ze sobą wykute na pamięć zdania 
nieodpowiednio. W rezultacie wszyscy dowiedzieliśmy się, że należy ładować na statek 
świnie w pęczkach powiązane za ogony. Inspektor, słysząc to, najpierw poczerwieniał, 
potem zrobił się fioletowy i siny, w końcu zaczął sam do siebie mówić. Co wówczas do 
siebie powiedział, pozostało na zawsze jego tajemnicą.

W środkowym rzędzie w ławce pod ścianą zasiadali "Żbik" i "Wit-kosio" - żywy dowód 
prawa, że bieguny różnoimienne się przyciągają. Żbik kipiał w życiu codziennym, Witkosio 
w marzeniach. Żbik był głównym partnerem Dyzia do bicia w bębenki w uszach i kopania 
piłki przy każdej okazji. Witkosio w tym czasie odbywał

w myślach samotne podróże na  jachcie wśród południowych wysp Oceanii. Zgodnie tylko 
uczyli się angielskiego.

Róg sali zajmowało stowarzyszenie czterech, tak zwana - od pierwszych liter nazwisk - 
"Becejotka". Stowarzyszenie to dwa razy w tygodniu odbywało zebrania, na każdym takim 
zebraniu obowiązywało półgodzinne przemówienie, które z nieznanych powodów nazywało
się zawsze "inauguracyjne". Przemawiający, z wdzięczności za wysłuchanie jego 
półgodzinnej mowy, musiał mieć przygotowaną tabliczkę czekolady i obdzielał nią 
wytrwałych słuchaczy. Stowarzyszenie posiadało dwie wyróżniające się wybitne jednostki: 
"ce", która grała na gitarze i na beku, jako obrońca, w drużynie piłki nożnej, i "ka", która 
dążyła na ziemi do wyimaginowanego przez siebie ideału człowieka morza oraz ideału 

wiedzy nawigacyjnej. "Ka" była wspólnym wyrzutem sumienia całego stowarzyszenia, 
cierpiąc z powodu niedoskonałości "Becejot" w pracy nad sobą i nadaremnie usiłując je 
porwać przykładem, była to również bratnia dusza inspektora: obaj zamęczali wszystkich 
zmuszając do systematyczności i dokładności w nauce i pracy. Pozostała dwójka nie 
zwracała specjalnej uwagi swym zachowaniem.

Katedra w rogu sali - ze względu na dogodne warunki rozłożenia na niej papierów i 
swobodę ruchów, jaką się miało siedząc na krześle - była niekiedy przedmiotem sporów. 
Ci, którzy prowadzili rozległą korespondencję, starali się wejść w jej posiadanie rezygnując 
z odpoczynku i drugiego deseru w sypialni, aby przed przyjściem innych zająć to wspaniałe
miejsce. Najczęściej przy katedrze można było zobaczyć za stosem listów, skoroszytami 
oprawnymi w skórę, kolekcją różnokolorowych laków i świecą w lichtarzu, pochłoniętego 
pisaniem listów, wielojęzycznego absolwenta szkoły filmowej, obecnie naszego kolegę 
"Sforze".

Ród jego od czasów królowej Bony pieczętował się herbem Sforzów i nasz Sforza dźwigał 
na swych barkach obowiązek, który z dziada pradziada przechodził na młodsze pokolenie, 
utrzymania łączności pomiędzy szeroko rozgałęzioną rodziną. Sforza był biegły w 
SFRAGISTYCE (wyraz ten niesłychanie drażnił Semafora). Chodziło po prostu o 
znajomość nauki o pieczęciach. Barwny lak służył do wnikliwej oceny hierarchii rodowej. 
Osoby najbardziej czcigodne z wieku i urzę^ du otrzymywały od niego listy pieczętowane 
białym lakiem. Z przyćmiewaniem barwy laku przyćmiewał się blask danej osoby i jej 
dostojność. Czerwonego laku Sforza nie używał nigdy, dowodząc, że jest przywilejem 
poczty. Potrafił w długich wykładach wdrażać nas w historię pieczęci Chin, Anglii i Francji. 
Mówił o finezji swego arsenału łąkowego, przy pomocy którego, przez nieco skośne odbicie
herbowego znaku, zrywało się stosunki z osobą, do jakiej list był adresowany, pomimo że z 
treśdi listu nie można było tego wywnioskować.

W miarę rozwoju korespondencji zaczynała się mu ona wydawać zbyt ograniczona. Krewni 
i znajomi nie byli dostatecznie silnie roz-

siani po świecie. Sforza wystarał się o międzynarodowy kod filatelistyczny i zaczął 
korespondować ze wszystkimi zakątkami na kuli ziemskiej. Największym powodzeniem 
cieszyły się u niego malutkie wysepki, możliwe do wyszukania tylko na szczegółowych 
mapach o dużej skali. Osoby, z którymi nawiązał w ten sposób korespondencję, nie były tak
znakomite, jak sobie tego życzył, więc gdy przeczytał w gazecie angielskiej, że król Anglii 
Jerzy V szuka nabywcy na jedną z wysp w kanale La Manche, stanowiącą jego prywatną 
własność, Sforza natychmiast nawiązał korespondencję z kancelarią jego królewskiej mości
i zaczął prowadzić pertraktacje w sprawie nabycia dla siebie tego królewskiego zakątka. Do 
szkoły przychodziły listy, w których "król" tytułował go: comte. Otrzymywał wspaniale 
ilustrowane konspekty w nieznanych nam dotąd oprawach. Z ilustracji w nich zawartych 
można było całkowicie odtworzyć sobie urok i piękno całej wyspy. Wieczorami ślęczał nad 

dostarczonymi bilansami przyszłej rezydencji i pilnie studiował dochody i rozchody, jafeie 
go czekały. Proszono go w listach o wyznaczenie portu, do którego mógłby zawinąć po 
niego motorowy jacht królewski, by nasz comte mógł naocznie się przekonać o walorach 
oferowanej mu wyspy. Sforza stale odkładał termin podróży w charakterze królewskiego 
gościa i tylko skrupulatnie odejmował i dodawał, siedząc na katedrze, kolumny cyfr. 
Znużony tą czynnością zbierał starannie swoją kancelarię i ustępował miejsca niecierpliwie
czekającemu na nie "Mistrzowi Magii".

Mistrz stawał na podwyższeniu za katedrą, kłaniał się wytwornie, jak gdyby zamiast 
kilkunastu kolegów miał przed sobą audytorium złożone z doborowej publiczności. 
Przemówienie swe rozpoczynał niezmiennie od słów: "PROSZĘ PAŃSTWA" i 
demonstrował przywiezione z domu "eksponaty" lub znajdujące sią pod ręką przedmioty, 
które jego słowa zmieniały w rzeczy niezwykle cenne, niekiedy wprost cudowne lub 
genialne.

Do makabrycznych wystąpień należała demonstracja trupich czaszek:-małej i dużej. W 
jednej ręce trzymając wysoko mniejszą czaszkę, głosem pełnym przejęcia i wiary w to co 
mówi, wyjaśniał, że jest to oryginalna czaszka Goethego, gdy tenże miał lat jedenaście.

- Na czaszce - mówił Mistrz wodząc palcem po sklepieniach nad oczodołami - już w tym 
okresie widać zapowiedź genialności, w całej rozciągłości potwierdza ją'o tu właśnie leżąca 
większa czaszka poety, którą udało mi się zachować wyłącznie dla siebie.

Ten program szybko się wszystkim znudził. Mistrz musiał przejść do spraw aktualnych. 
Demonstrując małą drewnianą rozpórkę do zabezpieczania szyb przed rozbiciem po 
otwarciu okna i drewnianą linijkę półmetrową z podziałką milimetrową Mistrz objaśniał, 
że jest to instrument przez niego niedawno wynaleziony; rozwiązywanie rachunku 
różniczkowego i całkowego za pomocą tego instrumentu jest dosłownie igraszką dla dzieci.

- Proszę państwa, funkcja jest w mojej lewej ręce, a funkcja po-•ehodna w prawej ręce. 
Jeśli przesunę swą funkcję pochodną, kt6ra dozna pewnego przyrostu, to i jej funkcja 
również dozna odpowiedniej zmiany. Różnice przy przesuwaniu były tak niezmiernie małe,
że nie możemy ich nawet nazwać "różnicami", lecz "RÓŻNICZKAMI".

Jeśli przechodzą przez krańce linijki, to przechodzą przez swe wartości maksymalne i 
minimalne. Inaczej mówiąc, jeśli pochodna funkcji równa się zeru, przykładam mniejszą 
część mego uniwersalnego suwaka do jednego z końców linijki, wówczas moja funkcja 
przechodzi przez minimum lub maksimum, które - jak wspomniałem - każde dziecko 
odczyta na linijce.

Jeśli krzywo trzymam linijkę, posuwając mniejszą część suwaka jako styczną - to prowadzę
styczną do krzywych, a wszyscy państwo widzą dokładnie kierunek stycznej.

Jeśli do suwaka dodam zwykły kieszonkowy zegarek i zanotuję momenty, w których 
kolejno znajdowała się moja mniejsza część suwaka, to znajdę zależność drogi y od czasu x,
a moja pochodna oznacza prędkość w danym czasie x.

Jak szanowni państwo obserwowali, wszystko odbyło się tak szybko, że ruch ten państwo 
mogą uważać za jednostajny.

Jeszcze parę słów o tajemniczej CAŁCE. Jak państwo nie zdążyli nawet zauważyć, 
różniczka była przyrostem nieskończenie małym funkcji. Cała moja funkcja to suma 
przyrostów. W ten sposób możemy znaleźć długość linii krzywych i pól mojej linijki. W tym
wypadku dokonalibyśmy wspólnie CAŁKOWANIA, naturalnie w oznaczonych granicach, a 
rachunek całkowy jest odwrotny do różniczkowego. Czego państwu, dowiódł mój suwak 
uniwersalny.

Nie mniejszym powodzeniem od żonglerki pojęciami matematycznymi cieszyły się 
wyczyny Mistrza z kulą do ciskania. Ciężka, kilku-funtowa kula toczyła się jak żywa z jednej
ręki wzniesionej i wykręconej do tyłu, tworzącej jak gdyby ramię krzyża nad katedrą, 
przetaczała się nad łokciem, wtaczała się na bark i nad ugiętą w tym momencie szyją 
przechodziła na drugi bark, by po wyciągniętej drugiej ręce, tworzącej ramię krzyża 
pochylone ku podłodze, znów przetoczyć się nad łokciem i wpaść w rozstawione palce 
drugiej ręki.

Teraz Mistrz podnosił rękę trzymającą kulę do góry i kula zaczynała się toczyć z powrotem 
w kierunku zachęcających ją do tego palców tej ręki, z jakiej bieg swój rozpoczęła. Był to 
najbardziej efektowny numer, który dawał mu całkowicie zasłużony tytuł "Mistrza Wielkiej
Magii".

W miarę jak kończyła się zima, przybywało dnia i przybywało coraz więcej nauki na.kursie. 
Coraz mniej poświęcano czasu na hobby. Niektórzy uczyli śnię do późna w nocy, inni 
wstawali o godzinie czwartej rano. Woźny, pełniący służbę w nocy w gmachu, otrzymywał 
ze zbliżaniem się egzaminów coraz więcej kartek, na których z małymi zmianami 
dotyczącymi szczegółowych danych, widniał następujący

tekst: "Panie Majorowski, proszę mnie obudzić o godzinie czwartej rano. Sypialnia siódma,
drugie łóżko od ściany z prawej strony".

Te stosy kartek oznaczały, że trzeba albo umieć, albo opuścić szkołę - innego wyjścia nie 
było. Szkołę zaczynało na kursie trzydziestu. Dotychczas kończyło ją, poczynając kolejno od
daty otwarcia, piętnastu, trzynastu, dziewięciu, siedmiu.

Należało więc umieć. Egzaminatorzy byli tak samo bezwzględni jak morze, które nie 
uznawało powiedzenia "jakoś to będzie".

Egzaminów bali się wszyscy. Każdy mógł się potknąć przy wyprowadzaniu wzoru z dewiacji
lub astronawigacji, ale nieunikniona klęska wisiała nad Mistrzem Magii. Mistrz z łatwością
żonglował różniczkami, lecz nie mógł opanować języka angielskiego.

Już na pierwszym kursie koledzy radzili mu, by został zięciem wykładowcy języka 
angielskiego, kapitana austriackiej marynarki wojennej, żonatego z Angielką, którego 
córka Betty cieszyła się ogromnym powodzeniem. "Ona jedna - mówili - może ciebie 
uratować od ścięcia na egzaminie, jeśli powie ojcu: mój ci jest, mój ci jest. Byłoby zupełntie
tak, jak w Krzyżakach. Betty mogłaby odegrać rolę Danusi, a ty Zbyszka".

Niestety. Zainteresowania Mistrza szły w zupełnie innym kierunku, wobec czego jedyna 
droga ratunku, jaką widzieli koledzy, została zamknięta z powodu jego samobójczej miłości
skierowanej nie do Betty. Był to "śmiech przez łzy", ale tylko do momentu, w którym trzeba
było zdawać egzamin.

Mistrz znał alfabet angielski, ale nie miał pojęcia, którą literę jak się wymawia. Czytając 
tekst angielski wymawiał wszystkie słowa tak, jak gdyby czytał słowa rdzennie polskie. Od 
dzieciństwa przyswojonej litery "i" jak "i" nie potrafił zmienić na "aj".

"Z jakiej racji AJ?" - to była dla niego prawdziwa magia.

Nie wszyscy koledzy mogli dorównać Szklanemu Człowiekowi w umiejętności opanowania 
zasad wymowy, gramatyki i składni angielskiej, uznając niektóre z nich za zbyt zawiłe. Ale 
Mistrz dystansował nawet tych najsłabszych - wszystko, co dotyczyło nauki języka 
angielskiego, było dla niego już nie zawiłe, ale wręcz, jak sam to określał, mgliste i 
nieuchwytne.

Pomimo nieuniknionej, i oczywistej dla wszystkich, klęski Mistrz Magii postanowił jednak 
walczyć. Szykował się do egzaminu pisemnego.

Ponieważ nauczenie się na pamięć kilkudziesięciu wypracowań przerabianych w ciągu lat, 
a właściwie "wkucie" ich pisowni, przekraczało możliwości ludzkie, nawet jeśli się nosiło 
zasłużony tytuł Mistrza Wielkiej Magii, Mistrz doszedł do wniosku, że ze wszystkich 
tematów można ułożyć jeden temat uniwersalny, zmieniając wyłącznie tytuł. Mógł to być 
"Wyciąg z dziennika okrętowego o wypadku z marynarzem", "Pamiętnik marynarza", 
"Moja najciekawsza przygoda", "List do przyjaciela", "Raport do władz w obcym porcie o 
wy-

padku z marynarzem", "Mój przyjaciel Eddy", "Mój pierwszy dzień na statku". Opracowany
przy pomocy wszystkich kolegów temat przepisywał nocami. Tyle czasu poświęcił na 
opanowanie tego ćwiczenia, że mógłby odtworzyć identyczny tekst pisany nawet alfabetem 
chińskim.

Zaczęły się egzaminy. Egzamin z języka angielskiego odbywał się w największej sali. 
Kapitan, wykładowca i ojciec Betty w jednej osobie, zdumionym wzrokiem wodził za 
piórem Mistrza piszącego "Raport do władz portowych o wypadku, jaki miał miejsce na 
statku". Wykładowcy wydawało się, że śni na jawie, to znów, że jest świadkiem cudu. Bez 
niczyjej pomocy Mistrz zapisał dwie strony arkusza egzaminacyjnego i był pierwszym 
abiturientem, który ukończył pracę z języka angielskiego. Prawdopodobnie z tym samym 
wrażeniem snu na jawie i uczestniczenia w cudzie kapitan godził się wewnętrznie na ocenę 
pracy: DOSTATECZNIE Z PLUSEM; z następującą uwagą: stopień zmniejszony, ponieważ 
wypracowanie nie jest napisane ściśle na temat.

Pozostawał jeszcze egzamin ustny. Do komisji egzaminacyjnej z języka angielskiego 
należeli: delegat ministerstwa, inspektor i kapitan jako egzaminator.

Ojciec Betty miał zapisane w swym notesie wszystkie odpowiedzi Mistrza, niestety ani 
jedna z nich nie była dostateczna. Mistrz wlókł się przez szkołę z tą jedną dopuszczalną 
dwójką, jak z kulą u nogi, by teraz ostatecznie go uziemiła.

Przed rozpoczęciem egzaminu ustnego Mistrz poprosił kolegów, aby się zorientowali, czy 
delegat ministerstwa zna angielski. / Koledzy, którzy już zdawali, twierdzili, że według nich
delegat na pewno angielskiego nie zna, ponieważ podczas egzaminu rozmawiał z 
inspektorem po francusku, a z kapitanem po niemiecku. Mistrz słysząc to, ożywił się i 
poszedł, by się przygotować do odpowiedzi.

Zjawił się na sali egzaminacyjnej zaprasowany i wymuskany. Wyglądał, jak gdyby zstąpił z 
witryny okiennej najlepszego magazynu mód. Zameldował się przewodniczącemu, wyraził 
postawą "salut" dla delegata i stanął przed egzaminatorem.

Dobre, błękitne oczy ojca Betty na jego widok okryła mgła smutku. Inspektor, który miał 
miękkie serce i nie mógł patrzeć na zarzynanie ludzi, wstał i odszedł do okna.

Mistrz miał przed sobą teraz dwóch ludzi: delegata i egzaminatora. Na delegata Mistrz 
patrzył z taką jasną ufnością i uprzejmością, że od razu zwrócił na siebie szczególną jego 
uwagę, wygrywając na punkty pierwsze wrażenie swą postawą idealnego abiturienta.

Głowa egzaminatora przechyliła się boleśnie na bok i kapitan ze smutkiem w głosie 
powiedział po angielsku, podając Mistrzowi otwartą książkę:

- Proszę przeczytać biografię Waszyngtona.

Mistrz zabrał się do czytania. Modulował bez zarzutu i przystanko-wał. Czytał tak, jak 
umiał najlepiej po polsku. Napisane "the" tó "the", napisane "be" to "be", nie żadne tam 
"bi". Cierpienie niewy-słowione malowało się na twarzy kapitana. Rozpamiętywał cały 
okres nauki tego ucznia i wiedział, że tak się musi TO skończyć.

Mistrz czytał. Ponieważ egzaminator nie przerywał, czytał coraz płynniej i coraz ładniej. 
Wreszcie skończył. Moment ten zaakcentował stuknięciem obcasów. Wykonał lekki skłon 
tułowiem w kierunku delegata ministerstwa, położył książkę przed egzaminatorem i 
zastygł w postawie wyrażającej wizję jasnej przyszłości.

Delegatowi podobał się świetnie uszyty mundur i doskonała budowa abiturienta, 
wytwornie zawiązany krawat. Cała sylwetka mówiła sama za siebie. Delegat nie miał 
wątpliwości, że ze wszystkich dotychczas zdających ten przeczytał podany mu tekst 
najlepiej.

Z sympatią przyglądał się przyszłemu oficerowi marynarki.

Egzaminator odebrał książkę z rąk abiturienta, a potem z rezygnacją w głosie zadał 
śmiertelny cios, mówiąc po angielsku:

- Proszę opowiedzieć to, co pan przeczytał.

Po otrzymaniu tego polecenia Mistrz pozwolił sobie przyjąć postawę "lekko-spocznij". 
Wzniósł do góry oczy, jak gdyby chciał tam gdzieś w nieskończoności zobaczyć 
Waszyngtona.

Żałobą okryła się twarz egzaminatora. Mistrz Magii skupiał się. Za chwilę miły uśmiech 
pojawił się na jego ładnej twarzy. Wyczytać z tego uśmiechu można było całkowite 
opanowanie tematu i znajomość przedmiotu. Ze swobodą mówcy, rozumiejącego ważność 
intonacji, każdej pauzy, przyciszania głosu przy sprawach smutnych i podnoszenia tam 
gdzie się mówiło o zwycięstwach, rozpoczął biografię Waszyngtona.

- U o s z i n g t o n... ej bi si di i ef dżi. Uoszington dablju eks uaj zet. Kej... el em en ou pi, 
Uoszington ej bi si di i ef dżi.

W dosłownym znaczeniu brzmiało to tak: Waszyngton... a, b, c, d, e, f, g. Waszyngton w, x, 
y, z. K... l, m, n, o, p, Waszyngton a, b, c, d, e, f, g.

Mistrz znał na pamięć alfabet angielski, ale wymowa jego była tylko trochę zbliżona do 
angielskiej, poza tym udało mu się zapamiętać wyrażenie nearly stationary, oznaczające 
stanie na żaglowcu w dryfie, to znaczy z tak ustawionymi do wiatru żaglami, że prawie 
stojącego w miejscu. Mówił dalej ze swobodą i dużą dozą zachwytu o pierwszym 
prezydencie Stanów Zjednoczonych.

- Nirli staszjonery, Uoszington... kej el em en ou pi Uo s z i n g t on ej bi si di i ef dżi. Kej el 
em en ou pi Uos zi n g-t o n ej bi si di. U o s z i n g t o n... eks uaj, zet nirli staszjonery, 
Uoszington dablju...

Na twarzy egzaminatora pojawił się wyraz osłupienia i zastygł. Widać było na niej jeszcze 
ślady chęci protestu, ale usta skamieniały w tym momencie i nie zdołały ani nic 
powiedzieć, ani się zamknąć.

Mistrz Magii już cztery razy postawił w dryfie Waszyngtona. Waszyngton stał się jedną z 
liter alfabetu, której można było się spodziewać po każdej literze. Zjawiał się 
nieoczekiwanie wśród samogłosek lub stawał przed literami oznaczającymi same 
niewiadome. Do świadomości egzaminatora, który jeszcze słyszał, dochodziły dźwięki "a be
ce de Waszyngton, iks, igrek zet Waszyngton, ku er es, Waszyngton - stanąć w dryf". Gdy 
Mistrz mówił o tym stawaniu w dryfie wielkiego wodza, podnosił głos i grzmiał, jak gdyby 
słowa te mia-ly oznaczać wygrane bitwy.

- Uośzington nirli staszjonery eks uaj... Zadowolenie i uznanie dla swej wymowy, 
zauważone w wyrazie

twarzy delegata, podnieciły Mistrza jeszcze więcej. Mówił coraz bardziej modulując. W 
momencie, kiedy delegat nachylił się do egzaminatora, by przerwać niepotrzebne 
sprawdzanie tak wspaniałych wiadomości i opanowania języka angielskiego, Mistrz sam 
zdecydował się na pełne wyrazu zakończenie:

- Uoszington eks uaj ZET!

Jako pierwsza litera przed trzema symbolizującymi w matematyce niewiadome, wielki 
prezydent uwieńczył swą karierę według biografii o nim Mistrza Magii. Położeniem 
największego nacisku na ZET Mistrz zakończył swe pełne wyrazu opowiadanie. .  Z lekka 
uderzył obcasami i skłonił się delegatowi.

Delegat był zachwycony. Zrezygnował ze słuchania tak błahych pytań, jak z gramatyki lub 
składni. Sam zamiast egzaminatora podzięp kował Mistrzowi za wspaniałą znajomość 
angielskiego i za wkład pracy w opanowanie języka morskiego, widoczny w jego 
odpowiedzi.

- Bardzo dobrze - wyraził jeszcze wobec uśmiechniętego Mistrza swą opinię 
egzaminatorowi, który nie odzyskał był jeszcze mowy i tylko z dużym wysiłkiem potrafił 
wyszeptać do abiturienta od siebie:

- Thank you. Dziękuję.

W sumieniu kapitana toczyła się teraz walka pomiędzy obowiązkiem i podziwem dla 
przytomności umysłu i zimnej krwi abiturienta. Wreszcie zwyciężyło w nim zrodzone 
podczas egzaminu przeświadczenie, że ten człowiek i w życiu da sobie radę z angielskim. " 
Nastąpiła potem jeszcze długa rozmowa z delegatem na temat stopnia. "Delegat był 
oburzony surowością egzaminatora w stosunku do tak świetnego ucznia.

- Chyba nie zachodzą tu osobiste antypatie, panie kapitanie - zaniepokoił się delegat 
ministerstwa.

Szlachetna twarz kapitana wykluczała podobne podejrzenie.

Do rozmawiających podszedł inspektor, z którym wspólnie po długich sprzeciwach ze 
strony delegata ustalono stopień zaledwie DOSTATECZNY.

O! MU - KU - RU!

V^onrad opisał charakterystyczne zdarzenie, jakie miało miejsce na żaglowcu, na którym 
był starszym oficerem.

Stali zakotwiczeni na redzie. Na pokładzie rufowym kapitan czekał na szalupę, by się nią 
dostać na ląd. Nagle w trakcie rozmowy z Conradem kapitan wyjął z kieszeni batystową 
chusteczkę i starł z lakierowanej powierzchni poręczy kilka osiadłych na niej drobinek 
pyłu.

*

Odmienny nieco wypadek znany jest w całej marynarce angielskiej, w której był zwyczaj, iż 
dowódca, jeśli chciał, by jego okręt wyglądał jak najładniej, kupował na własny koszt 
najlepszy gatunek farb i kazał nimi malować swój okręt.

Jeden z admirałów brytyjskich - bardzo popularny i obdarzony poczuciem humoru - 
zobaczył z mostku, jak trębacz Królewskiej Piechoty Morskiej oparł się najspokojniej o 
tylko co wyemaliowaną za prywatne pieniądze, jeszcze mokrą, wieżę armatnią. Admirał 
rozejrzał się, czy go ktoś nie widzi, podszedł do trębacza i tuż za nim oparł się o wieżę.

Z wyrazem twarzy Atlasa dźwigającego całą kulę ziemską na sobie admirał zwrócił się do 
trębacza mówiąc:

- Już wszystko w porządku, KRÓLEWSKI, możesz teraz spocząć, cały ciężar tej wieży ja 
wezmę na siebie.

*

Na powracającym z paroletniej podróży do kraju żaglowcu francuskim drugi oficer wiózł 
jako "lekką kontrabandę" dwanaście wspaniałych, koronkowej roboty serwet misternie 
splecionych z bardzo rzadkich okazów gąbek. Wszyscy koledzy na żaglowcu podziwiali te 
serwety jako coś najpiękniejszego, co się znalazło w tej podróży na ich fregacie, a co 
musiało kosztować nabywcę fortunę.

•ł e

Fregata przygotowywała się tak, jak mogła, by wyglądać odświętnie w chwili przybycia do 
macierzystego portu. Od jabłek na maszcie po dziób i rufę wszystko na fregacie było świeżo
pomalowane. Okazało się, że podczas porannego zmywania pokładów lakier na 
nadbudówkach na rufie został spryskany słoną wodą. Należało go zmyć gąbką zwilżoną w 
słodkiej wodzie, by nie uszkodzić lśniącej powierzchni.

Bosman zawiadomił, że po tak długiej podróży wyczerpały się zapasy gąbek i szmat 
bawełnianych. Zmycie soli za pomocą szczotek lub płótna żaglowego oznaczało zniszczenie 
świeżo położonego na drzewie nadbudówek lakieru. Bosco wpadł w rozpacz.

Drugi oficer, słysząc o beznadziejności sytuacji spowodowanej wyczerpaniem się 
materiałów w tak długiej podróży, nie zawahał się ani na chwilę.

Następnego dnia rano bosco rozdzielił do-zmywania nadbudówek... sześć przepołowionych
wspaniałych serwet drugiego oficera.

*

Wkrótce już rok,

A my wciąż żeglarzami

Wśród wichrów sztormowych i fal.

Morze za nami

I morze przed nami,

A w sercu tęsknota i żal.

Śpiewaliśmy z coraz większym przejęciem słowa piosenki ułożonej przez naszego kolegę 
Poczobutta.

Rok jeszcze nie minął, ale podróż nasza z Morza Śródziemnego do kraju dobiegała końca. 
Szykowaliśmy się, by wejść do macierzystego portu podobnie jak w innej piosence:

Dziś rankiem poważnie i dumnie Do portu zawinął nasz "Lwów". Na rejach i masztach tak 
tłumnie, Na ląd dostaniemy się znów.

Wszyscy byliśmy zajęci doprowadzaniem naszego żaglowca szkolnego do stanu świetności. 
Brakowało na nim wszystkiego, nawet farb i pądzli. Na wszystko musiał "Lwów" 
zapracować sam. Zamiast malować - myliśmy, tak długo aż farba się nie zmyła.

Zmywało się farbę możliwie delikatnie lekkim mydlikiem z nieznaczną domieszką sody; 
potrzebna była do tego jeszcze "pucbola". Straszne to, zniekształcone słowo oznaczało 
odpadki nici bawełnianych używane na statku do zmywania farb i lakieru, które na 
drewnianych nadbudówkach pokrywały się w czasie rejsu osadem soli.

Zmywało się go bardzo ostrożnie tą "pucbola" zanurzoną w słodkiej wodzie. I jedno, i 
drugie było dla "Lwowa" luksusem.

Zabiegi kosmetyczne naszego barku rozpoczynaliśmy od mycia jabłek na czubkach 
masztów. Jabłka, końce masztów i rej malowane były na biało, kolumny i reje na kolor 
ciemnożółty. Wszystko to należało obmyć teraz przed przyjściem do Gdyni słodką wodą i tą

dawno wyczerpaną "pucbola". Istniała w nas krucha nadzieja, że "Bosmanek" i żaglomistrz 
posiadają pewne zapasy tych skarbów ukryte w swych kojach. Żaglomistrz rozpoznawał 
dotykiem palców gatunek stali, z jakiej igła była zrobiona, i jaki pądzel jest najlepszy. 
Wiadomo było, że najlepsze pędzle, najlepsze igły do szycia żagli, najlepsze rękawiczki do 
szycia płótna żaglowego i ta "pucbola" znajdują się pod poduszkami i pod materacami 
dwóch Janów. Świadomość, że posiadają to tuż koło siebie, pozwalała im spać spokojnie.

Koja żaglomistrza była umieszczona nad koją bosmana. Jeśli obaj odpoczywali, a któryś z 
nas przyszedł poprosić o ten skarb pierwszej potrzeby, należało wyspowiadać się, co się 
stało z otrzymaną niedawno igłą, pędzlem lub nićmi. Jak jeden tak i drugi, gdy rozstawali 
się z dawanym nam przedmiotem, to dawali go "spod serca", żegnając wzrokiem swój 
skarb, który najpierw wszechwiedząca ręka wyszukała pod poduszką lub pod materacem. 
Pod tym względem obaj byli zgodni, pomimo że powierzchownością i usposobieniem 
różnili się całkowicie. Zgodnie też zmuszali nas do błagania o każdy ze schowanych pod 
nimi skarbów. Wynikało to jednak trochę i z tego, że niektórzy z nas, gdy trafił się do 
roboty dobry pędzel lub igła, chcieli je zachować na przyszły raz. Wiedzieliśmy, że kolega 
nasz "Starzec", mistrz igły, ma schowaną najlepszą rękawicę do szycia i parę najlepszych 
igieł, bo "nie wiedział, czy spotka go w życiu takie szczęście, że mu się znów dostaną do 
roboty". Na ogół wszyscy woleli wysłuchiwać strasznych przepowiedni o ich smutnej 
przyszłości niż oddać pędzel, z którego nie wyłaziły włosy i nie odkręcała się nitka. W 
takich wypadkach każdy zdecydowanie twierdził, że "utopiłem" lub "spadł mi z rei do 
morza".

Żaglomistrz był bardzo długi, chudy i lekki, a przy tym niesłychanie zwinny. Po rejach i 
masztach chodził jak pająk, ale nie to nam w nim imponowało. Żaglomistrz spędził dwa 
lata na Antarktydzie w Ziemi Coatsów. Albo Morze Weddella. To była dopiero egzotyka.

Od skarbów, na których spali, stokroć więcej ceniliśmy ich opowiadania. Godzinami 
słuchaliśmy o kilkumiesięcznej nocy, o ciągnących się setkami kilometrów górach 
lodowych, przypominających górę w Capetown, długich i płaskich, o żegludze w zawiejach 
śnieżnych, o niewiarygodnych mrozach i zmyślnych pingwinach.

Niestety "perły" te również były nam skąpo wydzielane po długich naleganiach i prośbach, 
gdy udało się zdobyć miejsce w ich kabinie, na które wszyscy czyhali.

Żaglomistrz swe przemówienie do każdego z nas rozpoczynał od słowa "waju'' - i tak to do 
niego przylgnęło, że ani się spostrzegł, jak nie nazywano go inaczej, tylko "Waju". Był 
surowy. Nasze tłumaczenie, że nie zrobiliśmy czegoś "za dobrze", ponieważ "lenistwo jest 
rękojmią zdrowia", kończył uwagą: "Waju będziesz od tego lenistwa w środku czysto 
zgniły".

Kolega nasz Pigieł, który nosił to samo nazwisko co Waju, był od urodzenia artystą 
malarzem i często wolał podziwiać grę kolorów w czasie wschodu słońca niż szorować cegłą

pokład. Jeśli żaglomistrz przyłapał nas na podobnym nieróbstwie, broniliśmy się mówiąc: 
"Zapatrzyliśmy się na kuzyna żaglomistrza". Po takim oświadczeniu należało bardzo 
szybko uciekać z zasięgu głosu żaglomistrza i zrezygnować przynajmniej na przeciąg dwóch
dni ze słuchania opowiadań o życiu na Antarktydzie.

Bosmanek był niskiego wzrostu, od pięćdziesięciu jednak lat musiał ważyć znacznie więcej 
niż sto kilogramów. Podczas gdy żaglomistrz był żywym obrazem chudego "wilka 
morskiego", Bosmanek przypominał z wyglądu lwa morskiego, mógł również uchodzić za 
kraba lub żółwia morskiego. Dłonie jego już się nie rozchylały i były przedmiotem naszej 
szczególnej adoracji, zazdrości i podziwu. Pokrywała je warstwa tak grubej skóry, że 
podejrzewaliśmy Bosmanka o to, iż nie czuje już liny w ręku. Miał sumiaste wąsy, 
czerwonobrą-zowe policzki i wiecznie uśmiechnięte błękitne oczy małego dziecka. Dlatego 
twarde słowo "bosman" nie pasowało do Bosmanka. Za to olt brzymia "pierś marynarska" -
na lądzie to nazywają brzuchem - była naszym postrachem. Bosmanek potrafił nią 
przygnieść mocniej niżby się można było spodziewać, gdyż brzuch ten był bardzo 
muskularny, co wzmagało jeszcze nasz podziw. Po wantach i pertach, linach rozciągniętych
pod rejami, chodził Bosmanek jak gdyby z namaszczeniem - wydatna "pierś marynarska" 
w niczym mu nie przeszkadzała.

Kiedyś podczas sztormu fala wysadziła szkło iluminatora w ich kabinie. Przechodzący koło 
niej uczeń posłyszał straszny ryk Bosmanka. Otworzył drzwi i zobaczył go stojącego na 
stoliku i zatykającego brzuchem otwór. Fale uderzające o burtę musiały jednak potężnie 
bić w tę muskularną "pierś marynarską", ponieważ Bosmanek nie przestawał ryczeć, 
ratując jednocześnie "Lwów" od zalania wodą. Wspólnymi siłami opanowali sytuację. 
Wyrwali okrągłe siedzenie stołka, owinęli je kocem i zatkali nim iluminator, podpierając 
jednocześnie drągiem. •

Bosmanek był skarbnicą pieśni marynarskich przy każdej zbiorowej pracy na pokładzie, 
gdy zachodziła konieczność zgranego wysiłku wielu osób. Były więc piosenki na długie 
pociągnięcia i na krótkie, i na sztormową pogodę, i na świeży wiatr, nocne i dzienne, na 
kabestan i na fał obermarsa. W takich momentach Bosmanek promieniował. Usiłowaliśmy 
pomagać mu, ale wysiłki nasze były bardzo bla-

de. W pieśniach Bosmanka słychać było długie lata pracy spędzone na żaglowcach w 
podróżach dookoła Cabo das Tormentas lub Tierra del

Fuego.

Bosmanek najlepiej znał porty wschodniego wybrzeża Afryki. W każdym z nich spędził 
wiele miesięcy. Jeśli Antarktyda należała w naszym pojęciu bezapelacyjnie do Waju - to 
całą Afrykę jednomyślnie przyznawaliśmy Bosmankowi.

W wyobraźni naszej Bosmanek długie łata spędził wśród plemion murzyńskich, znał wiele 
ich obyczajów. Dzięki swej znajomości "ję-zyka murzyńskiego" Bosmanek stał się naszym 
nauczycielem. Był to chyba jedyny nauczyciel lingwista na świecie, który potrafił w 
mgnieniu oka nauczyć języka w mowie, wymowie i piśmie, i lubił, gdy jego uczniowie tym 
językiem z nim się porozumiewali. Przyswojony przez nas słownik Bosmanka nie był 
sprawdzany przez żadnego lingwistę, ale służył nam wystarczająco dobrze do 
porozumienia się z Bosmankiem.

Gdy się chciało wyrazić najwyższy podziw, zadowolenie, zachwyt, adorację, uwielbienie i w 
ogóle wszystko co było pozytywne, dobre, miłe, przyjemne, mogło to być wyrażone jednym 
zdaniem: O! MU -KU-RU!

Przeciwieństwem było wszystko to, co niedobre, złe, zepsute, gorzkie, brzydkie, 
niesmaczne, rozpaczliwie nieprzyjemne, godne pożałowania, beznadziejne, co wyrażało żal 
lub sytuację bez wyjścia - na to się mówiło z bardzo rozmaitą intonacją: A! MOJ-KA-KA!

Jeśli nie było to ani jedno, ani drugie, można było skwitować sytuację powiedzeniem: NO 
KUCZIWA.

Oznaczało to: nie wiem, nie rozumiem, nie umiem, nie potrafię, nie mam o tym 
najmniejszego wyobrażenia, nie mam o tym pojęcia, nie dam ci odpowiedzi, radź sobie 
sam, uważaj jak lepiej.

Tym językiem mogli porozumiewać się z Bosmankiem tylko ci, których sam tego nauczył. 
Słowo takie powiedziane przez tego, którego Bosmanek sam osobiście nie wtajemniczył w 
znaczenie tych wykrzykników, było uważane za wielki nietakt.

Jeśli była uroczystość, rocznica, podniesienie bandery na "Lwowie", rocznica przejścia 
równika, wówczas można było usłyszeć marsze w wykonaniu żaglomistrza i Bosmanka. 
Żaglomistrz grał na harmonii ręcznej, Bosmanek używał wyłącznie murzyńskiego tam-
tamu, przeważnie była to duża pokrywa od głównego kotła, w którą uderzał marszpiklem 
lub fitem. W dniach powszednich oba te narzędzia służyły do robienia splotów na linach 
stalowych i włókiennych. Trudno było powiedzieć, kto grał lepiej. Obaj byli artystami. 
Większość z nas uważała, że Bosmanek jest mistrzem nad mistrzami. Wielu ludzi potrafi 
mistrzowsko grać na harmonii, ale wydobyć odpowiednie dźwięki, w których czuło się rytm
całej Afryki, na to trzeba było spędzić przynajmniej kilkadziesiąt lat na żaglowcach, i to 
znaczną część przy wybrzeżach Afryki lub na jej rzekach.

Zbliżała się Gdynia. Pozostały do obmycia nadbudówki na pokładzie" rufowym, 
pociągnięte lakierem. Należało to zrobić bardzo delikatnie za pomocą miękkiej nowej 
"pucboli" i słodkiej wody. Wszystkie szmaty prywatne już dawno zużyliśmy na te potrzeby -
w ka-belgatach były pustki. Mieliśmy nadzieję, że na pewno Bosmanek ma jeszcze gdzieś 
pod głową przynajmniej jedną uncję tych bawełnianych odpadków.

Wysłany po nią stanąłem przy koi Bosmanka, który wypoczywał jeszcze po nocnej wachcie.

- Panie bosmanie - zacząłem błagalnie - została do obmycia nawigacyjna, ale nie ma nigdzi 
ani kawałeczka "pucboli", może pan bosman da jeszcze choć garsteczkę.

Bosmanek siadł na koi i słuchał mojej prośby, kiwając swą okrągłą głową.

-; Może pan bosman poszuka jeszcze pod, poduszką, może gdzieś zostało trochę 
niezauważonej "pucboli". Skończylibyśmy sprzątać jeszcze przed śniadaniem. Nawigacyjna
aż popielata od soli. Cała nadzieja w panu, panie bosmanie. Żaglomistrz powiedział, że on 
już nie ma nigdzie i przysłał mnie do pana. Jak pań bosman nie da, to ta nawigacyjna 
zostanie taka pokryta solą.

Czekałem na skutek mego rozdzierającego przemówienia. W myślach widziałem, jak 
Bosmanek się przekręca na bok i szuka pod poduszką lub materacem. Nie mógł przecież 
dopuścić do szorowania lakieru szczotką lub płótnem żaglowym.

Ale Bosmanek siedział nieporuszony. Błękitne jego oczy przestały się uśmiechać. I naraz 
usłyszałem straszny wyrok:

- A! MÓJ - KA - KA! A! MÓJ - KA - KA! Zabierałem się do wyjścia, gdy usłyszałem głos 
Bosmanka:

- Czekaj!

W jego oczach zobaczyłem naraz tyle wesołości, że ucieszyłem się na sam widok ich 
promiennej radości. Pełen ulgi widziałem już Bosmanka przewracającego się na swą 
"marynarską pierś" i wydostającego z tajemniczego zakątka olbrzymi kłąb pożądanej 
"pucboli".

Nic podobnego nie nastąpiło.

Bosmanek złapał się za rękaw swej ogromnej nocnej koszuli i po kilku potężnych 
szarpnięciach cały rękaw zsunął się z atletycznej jego ręki.

Siedział tak w postrzępionej koszuli, uśmiechając się pod wąsem. Podając mi zwinięty 
materiał powiedział:

- Masz!

Uczułem naraz, że robi mi się koło serca bardzo ciepło i pokochałem Bosmanka tak samo 
jak "Lwów". Nie mogłem inaczej wyrazić Bosmankowi swego uczucia i wyszeptałem:

- O! MU - KU - RU!

ORNITOLODZY

Oilny wiatr dmący z wejścia do Kanału Angielskiego zmusił nasz stary żaglowiec szkolny 
"Lwów" do rzucenia przy wschodnim wybrzeżu Anglii kotwicy, by przeczekać zmianę 
kierunku wiatru. Młodsi oficerowie "Lwowa", będący starszymi kolegami uczniów 
zaokrętowanych na tę podróż, mieli odmienne zdanie co do tego czekania na wiatr aniżeli 
komendant i starszy oficer.

- Zamiast nudzić się na kotwicy, poszlibyśmy dookoła, to znaczy pomiędzy Szetlandami i 
Wyspami Owczymi - mówili. - Obeszli-byśmy z daleka cmentarzysko żaglowców, Biskaje, a
nie czekali na poniżające dla nawigatora zmiłowanie wiatru.

Tegoroczni absolwenci, którzy odbywali swą ostatnią podróż na białym barku szkolnym, 
szykując się do egzaminu praktycznego, gorąco popierali starszych kolegów-oficerów.

Podróż "dookoła" Szkocji to jednak szmat drogi, nawet w porównaniu do całej tegorocznej 
podróży, której terminów musieliśmy dotrzymać. Szliśmy na Morze Czarne do Konstancy, 
gdzie mieliśmy - na specjalne zaproszenie młodocianego króla Rumunii, siedmioletniego 
Michała - swą obecnością uświetnić rumuńskie Dni Morza.

To przypadkowe miejsce zakotwiczenia naszego barku szkolnego było wyjątkowo 
zajmujące, ponieważ wskutek pływów bezustannie zmieniał się tutaj kierunek i szybkość 
prądu, jak również głębokość, która pozornie nigdy nie odpowiadała głębokości podanej 
dla tego miejsca na mapie.

W nawigacyjnej uczniowskiej kipiało od wertowania atlasów prądów, tablic pływów, 
roczników astronomicznych i tablic nawigacyjnych. Każdy absolwent musiał kilka razy 
przeprowadzić własnoręcznie sondowanie i zanalizować różnicę pomiędzy głębokością 
podaną na mapie a odczytaną przy sondowaniu. Były to tak zwane ćwiczenia "redukcji 
sondy" i "zera mapy". Zero mapy - ta tajemnicza nazwa oznaczała poziom morza, do 
którego odnoszą się głębokości podane na mapie morskiej. Poziom morza zależny od 
chwilowego pływu. stwarzał warunki do dyskusji, który stan wody uważać za niski, i wobec 
tego każde państwo morskie uważało za punkt honoru podawać odmienny dla swych 
wybrzeży ku niewymownej męce uczniów szkół morskich.

W nawigacyjnej było słychać przeważnie głosy dwóch "wiecznie" ze sobą się kłócących - 
Dyzia i Pigła.

- Jak ci się już wszystko będzie zgadzało do jednej tysięcznej milimetra, to ci rozwalę ten 
genialny umysł - pienił się Dyzio.

Pigieł, słuchając obietnic Dyzia, uśmiechał się niefrasobliwie i głośno zachwycał się swymi 
genialnymi wynikami obliczeń.

- Dyziu, posłuchaj tylko, wyliczyłem z dokładnością do pół minuty moment wysokiej wody 
w odniesieniu do Dover, interpolację przeprowadziłem z dokładnością do jednej tysięcznej,

obliczyłem dla tego momentu odległość księżyca i słońca od ziemi oraz ich deklinację do 
dziesiętnych  minuty,  wziąłem • pod  uwagę  warunki  atmosferyczne i pływ burzowy oraz 
wszystkie wiatry mogące mieć wpływ na stan wody tutaj i wiejące w ciągu ostatniego 
tygodnia przy zastosowaniu spirali Ekmana.

- Pigieł, przestań. Przestań, bo nie wytrzymam! - krzyczał Dyzio tak głośno, że słychać go 
było na całym pokładzie.

Ale Pigieł w dalszym ciągu upajał się sw.ymi obliczeniami i swą genialnością nie docenianą 
przez żadneg9 z.kolegów. Dotychczasowe jego wyczyny przyniosły mu w rezultacie 
przydomek "Pigłu", które to słowo powtarzane szybko raz po raz ujawniało jego istotne 
znaczenie. Wówczas jeszcze nikt w nim nie podejrzewał światowej sławy malarza, którego 
wystawę będzie otwierał Bernard Shaw, nikomu nie przeszło przez myśl, że Pigieł wystawi 
swe obrazy w Royal Aca-demy i jako nadworny malarz królowej Elżbiety II odbędzie z nią 
podróż na Bermudy.  Na  razie  Pigłeł potwierdzał swym gadaniem przysłowie perskie, że 
"dobry kogut w jajku pieje". O tym pianiu w jajku Sforza piał ułożony przez siebie 
dwuwiersz: Wielki Pigłu jestem JA, Wnet miraże wam pokażę. O! La! La!

W tym okresie Pigieł potrafił wyrażać swe miraże biegle w trzech językach, oprócz 
rodzimego. Według słownictwa tego samego Sforzy Pigieł z jednakową łatwością 
"naigrywał się" na fortepianie i skrzypcach, "gimnastykował się" dyrygując orkiestrą 
kameralną, którą sam zorganizował werbując do niej co muzyfcalniejszych kolegów, oraz 
ilustrował podręczniki wydawane przez wykładowców Szkoły Morskiej, piórkiem i tuszem 
wyczarowując wspaniałe żaglowce. Z czasem żaglowce te znalazły się w wydanych przez 
Pigła w języku angielskim książkach pt.: Jafc malować żagle i morze oraz Jak malować 
swój statek.

Zdolności i oryginalność, a zwłaszcza nos i umiejętność władania szpadą, przyczyniły się do
tego, że wielu chciało w nim widzieć sobowtóra Cyrano de Bergerac.

Sforza dowodził, że nos Pigła przypomina żagiel topsel, którego w odpowiednim 
momencie, przy nadchodzącej burzy życiowej, Pigieł

nie potrafi zwinąć, co powoduje częste dryfowanie całej jego osoby w stylu Casanovy i 
niemniej czarująco.

Najwspanialsze jednak były Pigła paczki żywnościowe otrzymywane z domu. Przeważały w 
nich, nigdzie nie spotykane, kabanosy. Sforza twierdził, że są tak długie jak sam Pigieł i 
jego soliter, który nie pozwala Pigłowi zmienić wyglądu chodzącego żywego obrazu głodu w
Indiach.

Jeśli paczka żywnościowa dla Pigła została dostrzeżona na czas, to bywał on natychmiast 
wiązany. Kabanosy swoje oglądał wyłącznie z daleka, a Sforza tłumaczył mu, że 
marnotrawstwem byłoby karmienie takimi pysznościami solitera.

Solłter ten był zrodzony z bujnej wyobraźni Sforzy, absolwenta szkoły filmowej. Jeśli 
podczas podroży nie kołysało zbytnio, Sforza grał z powodzeniem rolę oficera 
nawigacyjnego. Podczas kołysania grywał, również z powodzeniem, człowieka 
obezwładnionego chorobą morską, sam jeden na scenie, w którą zamieniał się nie lubiany 
przez nikogo szpitalik okrętowy.

W szpitalnej koi grywał także rolę szczęśliwego Tantala sycącego się widokiem przyjaciół 
raczących się sporządzanymi specjalnie na jego podróż sarnimi cąbrami, szynkami dzików 
i wielu innymi specjałami, gdyż od rodziny Sforza z błot pińskich otrzymywał przed 
wyjściem w podróż olbrzymie zapasy, tak jak gdyby wyruszał na wyprawę krzyżową. 
Poleskie ostępy kryły tyle zwierza, że specjały te były tam dosłownie "bezcenne", ale na 
statku ich "bezcenność" nabierała potocznego znaczenia.

Przy koi Sforzy kłócili się często, ale już na zupełnie inne tematy, Dyzio i Pigieł. Kiedyś 
tematem kłótni Dyzia z Pigłem były ptaki. Dyzia interesowały stale takie kwestie, jak 
przyczyny długości szyi żyrafy, dlaczego słoń ma trąbę lub czym lot jaskółki różni się od 
lotu wróbla. Szukał na te męczące go pytania odpowiedzi czytając dzieła Darwina w języku 
francuskim. Sforza, który znał nieomal na pamięć wszystkie opowiadania morskie Claude 
Farrere'a i Pierre'a Loti, nie darzył sympatią Darwina i wyrażał obawy, że Dyzio, oddający 
się z zapałem studiom nad dowodzeniami Darwina, zechce sprawdzić to wszystko, czego 
się naczytał i gotów zamieszkać na stałe na jakimś drzewie w Afryce, by stać się 
praprzodkiem.

Pigła interesowała wyłącznie barwa upierzenlia ptaków, podobnie jak i barwy kwiatów. 
Przyczyn tworzenia się barw dopatrywał się w kształcie ich właścicieli i szerokości 
geograficznej miejsca ich zamieszkania, według wyimaginowanej przez siebie teorii 
równowagi barw. Dyzio wyprowadzał wszystkie barwy od przystosowania się do warunków
życia. Sforza z przejęciem obalił teorie obu opowiadaniem o wspaniałej kolekcji 
wędrownych ptaków brodząco-be-kasowatych Machetes Pugnax, których rzadkie okazy 
posiadali jego znajomi osiadli wśród bagien Pańszczyzny,

- Pigłu - mówił Sforza - jakaż równowaga barw, skoro ani jeden samiec tego samego 
kształtu nie posiada tego samego koloru upierzenia podczas godów. A według twojej teorii, 
Dyziu, akurat na szerokości błot pińskich muszą w maju zjawiać się te ptaki i każdy z nich 
musi się ubrać na ten okres w odmiennego koloru kapturek i kryzę. Miraże. Jakie 
przystosowanie się do warunków życia, jeśli podczas toków potrafią godzinami wyczyniać 
wszystko na niby, udając najbardziej zażarte walki. Nie widziałem jednak nigdy, żeby 
podczas takiej walki jeden z nich skrzywdził drugiego. Wspaniali aktorzy, nawet nie 
rycerze podczas turnieju, potykający się dla przypo-dobania się swej damie serca. Ich damy
przyglądają się tym harcom, ale każdy z nich posiada tych dam kilka.

Słabością Dyzia, odrywającą go od studiów nad dociekaniami Dar-wina, były dzieła 
Gorkiego, których pełne wydanie w oryginale woził stale ze sobą. W osobie Dyzia nie 
podejrzewano przyszłego profesora ekologii, a najmniej - przyszłego dostojnika.

Nie kończące się dysputy pomiędzy Dyziem i Pigłem zmieniały swój temat w zależności od 
miejsca, w którym były prowadzone.

Podczas przedłużającego się postoju w oczekiwaniu na wiatr sprzeczki w nawigacyjnej były 
coraz żarliwsze:

- Pigłu, jeśliś taki mądry, powiedz, jakie jest zero mapy przyjęte przez Japonię.

- Średnia najniższa niska woda - bez zająknienia odpowiedział Pigieł.

- Miraż, Pigłu. Miraż - cieszył się Dyzio. - Nic podobnego. Indyjska niska woda syzygijna. 
No, ale powiedz wobec tego, jakie jest zero mapy przyjęte przez Indie Holenderskie? No?

- Indyjska niska woda syzygijna - powtórzył Pigieł usłyszane przed chwilą od Dyzia zero 
mapy japońskiej.

- I znów twój miraż nad miraże. Nawet nie śniłeś nigdy o takim zerze. Średnia półroczna 
najniższa niska woda. Ale do trzech razy sztuka. Powiedz, Holendrzy...

- Odczep się, Dyziu - zirytował się Pigieł. - Daj mi spokój.

- Oho! Nie dam - znęcał się nad nim Dyzio. - Jak ci znów wypadnie dokładność stanu wody
do jednej tysięcznej milimetra, to cię jeszcze raz przeegzaminuję, choć i tak stwierdziłem, 
że nic nie umiesz.

Na szczęście "Lwów" wybrał kotwicę i ruszył przez Kanał Angielski z wizytą do 
siedmioletniego króla.

Wszystkie zajęcia mogące się przydać absolwentom w przyszłości, a nawet stawianie i 
zwijanie żagli, były wykonywane z zapałem, natomiast mycie, malowanie i czyszczenie 
mosiądzu należały do prac objętych ukutym w szkole powiedzeniem: "Lenistwo jest 
rękojmią zdrowia". Jeśli któryś z absolwentów nie piastował godności starszego 
nawigacyjnego lub służby bosmańskiej, to zanim przyszła jego kolej na jedno z tych 
stanowisk, uważał siebie za pasażera wolnego

24

od .robót porządkowych. Wobec tego że w tym roku było o kilku absolwentów więcej niż 
godnych ich stanowisk, wolni od służby wymyślili samobójczą zabawę podczas wachty, 
wylosowując spośród siebie jednego, który miał w odpowiednim momencie znaleźć się na 
ścieżce życia komendanta i to z rękami nie zajętymi pracą. Pozostali za najbliższą 
nadbudówką obserwowali straszliwy moment rzucenia się komendanta na wylosowaną dla
niego ofiarę.

Przerażenie ofiary było zawsze wielkie, ponieważ komendant nie znosił na pokładzie ludzi, 
którzy nic nie robili. Co prawda etykieta morska była na statku przez wszystkich ściśle 
przestrzegana i w miejscu, gdzie ktoś pracował, nigdy nikt nie przebywał bezczynnie, a jeśli
go zaskoczono śpiącego i odpoczywającego nawet przed wachtą, każdy natychmiast 
przykładał ręki i pomagał "pracerzom". Komendant jednak doskonale wiedział, że część 
absolwentów jest nieuchwytna i zabijał czas polowaniem na sztuki bardziej wyrafinowane 
w próżnowaniu.

Po upolowaniu absolwenta nigdy nie było wiadomo, jakimi drogami potoczą się myśli 
komendanta i co z tego wyniknie. Bardzo często wszystko zależało od miejsca spotkania z 
przeznaczeniem, miejsce zaś ustalano z góry.

Tytuł komendanta statku szkolnego przywędrował z francuskiej marynarki i znalazł z 
łatwością zastosowanie na "Lwowie", ponieważ starszy i drugi oficer byli - podobnie jak i 
komendant - kapitanami żeglugi wielkiej. Mówienie do nich "panie poruczniku" było 
degradowaniem ich zasłużonego tytułu. Tytułowanie wszystkich kapitanami .naruszało 
bezapelacyjne prawo do tego tytułu zawarowane •dla kapitana statku, wywołując 
niezadowolenie wyrażane przez poprzedniego kapitana zdaniem: "Znaczy tytułomania". 
Obecnie tytuł komendanta jasno określał stanowisko i godność pozwalając jednocześnie na
odpowiednie tytułowanie starszego i drugiego oficera.

Obecny komendant dzięki swej przygodzie z łodzią podwodną - na której dobrowolnie 
zatonął, by nie zostawić bez dowództwa załogi, po czym po opanowaniu paniki z leżącej już
na dnie łodzi wyrzucił na powierzchnię pozostałych przy życiu ludzi i wydostał się sam - 
miał nieograniczony kredyt na "rozszarpywanie" rzuconych mu ofiar. Ofiary zaś nie miały 
prawa nosić w sercu urazy do komendanta za wysłuchane przymiotniki dotyczące ich 
osoby. To była gra.

Według Sforzy siła komendanta miała swe źródło w lęku przed nim, podobnie jak to 
twierdzili Murzyni we Wschodniej Afryce, że "lęk przed lampartem jest jego siłą".

Sam Sforza, gdy los przeznaczył go na ofiarę, przed nadchodzącym komendantem 
przysiadł ze strachu na pokładzie, łapiąc się dwoma rękami za bezlitośnie gładkie i czyste 
deski pokładu.

Gdy straszny krzyk: "Dlaczego nic nie robicie?" przeniknął przez ciało Sforzy, ten odzyskał 
nagle mowę i wyjaśnił, że właśnie szuka przecieku na pokładzie, że właśnie w tym miejscu 
zawiodło kalfatro-

25

- AAAAaaaa!!! - zawirowało w powietrzu. - Powtórzcie, coście powiedzieli! - wyrzucił z 
siebie purpurowy komendant.

- Słucham, czy idzie, panie komendancie. Słucham, czy nie popsuty.

Na to posypał się na Dyzia grad przymiotników i porównanie do smacznego ryjącego 
czworonoga, który - według komendanta - miał tak samo znać się na pomarańczach, jak 
Dyzio na termometrach. Komendant nie używał polskiej łaciny, przekładając nad nią gre-
czyznę. Schowanych za nadbudówką absolwentów uderzyło w uszy nowe słowo idiotropos, 
w dźwięcznym języku rodzimym Odyseusza znaczące tyle co "osobliwy".

Wobec tego że termometr nie powinien się był znajdować na ro-strach, zainteresowanie 
komendanta przeniosło się szybko z Dyzia na domniemaną osobę mogącą tam zostawić 
termometr. Pozostawione wiadro natychmiast naprowadziło gromowładną falę na barki 
roztrzepanego młodszego nawigacyjnego, do którego należało mierzenie temperatury 
wody, dzięki czemu Dyzio obronną ręką zszedł z rostrów do codziennego życia na 
"Lwowie".

Lawirując wśród wysp greckich i białych szkwałów, "Lwów" dotarł do Morza Czarnego, 
złożył w przewidzianym czasie wizytę młodocianemu królowi, zabrał nowy narybek 
kandydatów i rączo zawrócił do domu, zatrzymując się na chwilę dla odpoczynku w 
Algierze. Egzotyczna bandera "Lwowa" i jego wiek wzbudziły ogromne zainteresowanie 
najwyższych sfer Algierii. Możność zwiedzenia starego żaglowca, pod nigdy nie widzianą 
banderą, przyciągnęła nawet sfery dyplomatyczne w osobach kilku dystyngowanych pań i 
panów. Sylwetka przygotowanego do wyjścia na ląd Pigła przypominała Podbipiętę z 
ogolonymi wąsami i zwróciła na siebie uwagę oficera służbowego, który natychmiast 
przydzielił Pigła do oprowadzania dyplomacji po statku. Właśnie całe towarzystwo stało na
rufie "Lwowa", podziwiając strzelistość jego masztów i pajęczynę olinowania, gdy nie 
opodal spadł jakiś ptak zmęczony długim lotem nad morzem. Panie pierwsze zwróciły na 
niego uwagę, zainteresowane pięknym upierzeniem. Ptak bezsilny leżał na pokładzie.

Pigieł, zgadując życzenie pań, podniósł ptaka i usiłował zademonstrować rozpiętość jego 
skrzydeł. W tej samej chwili pojawił się goniony ciekawością Dyzio ze służbowej wachty. W 
wiekowym drelichu, zmęczony, był owocem zakazanym na rufie podczas wizyty 
zwiedzających i to w obecności komendanta.

Po historii z termometrem Dyzio nie istniał w wyobraźni komendanta jako homo sapiens 
mariniensis, i należał już, przez swe zainteresowanie Darwinem, do praszczurów ludzkiego
rodu. Widząc go teraz ubranego w coś co kiedyś można było nazwać drelichem, komendant
poczuł w sobie wzbierającą nawałnicę. Dyzio zaś, gdy usłyszał skierowane do Pigła pytanie,
na które ten nde mógł odpowiedzieć, przejęty widokiem leżącego na jego rękach ptaka, 
zaczął płynną i poprawną

wanie, to znaczy uszczelnienie przestrzeni pomiędzy deskami za pomocą pakuł i specjalnej 
masy zwanej pakiem. Że właśnie on, Sforza, czuje się powołany do wyszukania tego 

zupełnie niewidocznego dla oka przecieku, ale przeciek bez wątpienia jest, ponieważ w tym
miej-, scu woda kapie mu do hamaka.

Sprawa ta niesłychanie zainteresowała komendanta, który natychmiast kucnął obok 
Sforzy, by lepiej zobaczyć to słabe miejsce swego statku. Przeciek był tym ciekawszy, że 
kalfatrowanie wykonał przed miesiącem doskonały specjalista od tych spraw, cieśla 
okrętowy Owsik. Nad głową nieszczęsnego potomka Sforzów i Bogu ducha winnego cieśli 
zawisła groźna burza. Szczęściem nagła zmiana wiatru zmiotła nagromadzone chmury.

Sforza twierdził, że poświęcił Owsika, by uratować swoje życie. Komendant nigdy nie 
wracał do rzeczy przeszłych, przyszłość przynosiła tyle nowych i ciekawych spraw, że na 
tamte nie miał po prostu już czasu.

Była jednak jedna rzecz, która komendanta stale drażniła i o której pamiętał - to ubiór 
Dyzia. Ubiór, który w zasadzie niby niczym się nie różnił od ubioru pozostałych kolegów. 
Każda jednak jego część miała swoistą indywidualność, podobnie jak i sam właściciel, i żyła
swoim odrębnym życiem. Pomimo że wszystko było uszyte specjalnie na Dyzia, całość 
sprawiała wrażenie, że została zdjęta z kogoś innego. Komendant nie mógł się pogodzić z 
wyróżniającą się indywidualnością ubioru Dyzia, toteż między nim i Dyziem dochodziło 
często z tego powodu do ożywionej konwersacji. A ponieważ w takich rozmowach głos 
Dyzia przypominał dziwnie głos komendanta, przypadkowi słuchacze mieli zawsze dużo 
uciechy.

W podróży tej Dyzio wylosował miejsce na rostrach, na których stał szybkobieżny 
dziesięciowiosłowy kuter reprezentacyjny. Całe rostry były w zasięgu wzroku komendanta 
stojącego na rufie. Dyzio, zgodnie z zasadami gry, stanął na rostrach i stał na nich tak 
długo bezczynnie, aż komendant zainteresował się jego osobą. Aby odwrócić uwagę od swej
garderoby, która stale była tematem dyskusji i zyskiwała sobie coraz bardziej ujemną 
opinię, Dyzio złapał do ręki nieopatrznie pozostawiony na rostrach termometr do 
mierzenia temperatury wody. Na pokładzie pod rostrami leżało jeszcze płócienne wiadro, 
jedno z tych, jakie wyrabialiśmy na statku. Dyzio, udając że nie widzi zainteresowania 
komendanta swoją osobą, przyłożył sobie termometr do ucha.

Na ten widok komendant zawołał wielkim głosem:

- Chaleraa! Co wy robicie?

"Cholera" w żadnym wypadku nie odnosiła się do Dyzia. Był to radosny okrzyk myśliwego 
przekonanego, że zwierzyna mu nie ujdzie. Był to w każdym wypadku wykrzyknik 
przyjazny.

- Słucham, czy idzie, panie komendancie! - swym podobnym do komendanta głosem 
odkrzyknął Dyzio,

francuszczyzną objaśniać pochodzenie ptaka, jego zwyczaje i przyczynę obecnej tragedii. 
Wymienił cały rodowód po łacinie i tak się zapamiętał w opisywaniu tego rzadko 
spotykanego okazu, że zapomniał

0 komendancie. Mówił z taką werwą i znajomością przedmiotu, że oczarował całe 
towarzystwo. Pytanlia już teraz sypały się jedno po drugim. Dyzio był w swoim żywiole. 
Pokazywał kształty pazurów i dziobu, upierzenie i cechy charakterystyczne dla tego 
gatunku. Gdy była mowa o barwach, musiał odstąpić na chwilę głosu Pigłowi, który 
rozwinął przed słuchaczami swoją teorię równowagi barw.

Całe towarzystwo na rufie wydawało się nie dostrzegać niedostatków w ubiorze Dyzia. 
Wszyscy byli wyraźnie zdumieni nieoczekiwanym wykładem i jego wysokim poziomem.

Gdy wyczerpał się cały temat przelotnego ptaszka, uśmiechnięty

1 zadowolony komendant spytał Dyzia:

-• Który z was lepszy ornitolog, on czy wy? - mówiąc to wskazał na Pigła.

- On - bez chwili namysłu odpowiedział Dyzio.

- Mnie się wydaje, że chyba wy - uśmiechając się pod wąsem powiedział komendant. - Bo 
wy cały czas mówiliście.

- O nie, on jest lepszym ornitologiem, panie komendancie - upierał się Dyzio.

- Dlaczego on? - dziwił się komendant. - Czy on też tak dużo studiuje jak wy? Czy więcej od 
was? - pytał dalej.

- Nie, panie komendancie - odpowiedział Dyzio - ale on zjada jajecznicę z trzydziestu jaj, a 
ja tylko z piętnastu.

Dalsza rozmowa, pomimo obecności bardzo dystyngowanego towarzystwa z dyplomacji, 
zakończyła się wybuchem śmiechu, z którego można było jednak wyłowić dźwięk grecki, 
przypominający określenie "osobliwy".

WIATR

W ciągu ośmiu dni bezustannego wschodniego wiatru mieliśmy możność doznać wszelkich
wrażeń będących ongiś udziałem żeglarzy na dużych żaglowcach, a uzależnionych od 
humorów ich kapitanów. Można by je zawrzeć w granicach określonych nazwami: OKRĘT-
PIEKŁO i PŁYWAJĄCY DOM RODZINNY.

Kapitan naszego szkolnego żaglowca, podobny łudząco do współczesnego mu komika 
filmowego Maxa Lindera, był tylko odrobinę mniej zabawny od tego popularnego artysty. 
Posiadał natomiast genialną umiejętność błyskawicznego przechodzenia od nastroju 
kapitana na OKRĘCIE-PIEKŁO, wołającego wielkim głosem: "Kobiety mam zamiast 

oficerów! Trzy dni już jesteśmy w morzu, a jeszcze nie widziałem krwi na pokładzie!" do 
nastroju żony kapitana na PŁYWAJĄCYM DOMU RODZINNYM, troszczącej się nie tylko 
o załogą, ale i o przygodnie opadłe na statek ptaki. Nie należy tu mylić Pływających Domów
Rodzinnych, na których surowe życie marynarskie łagodzone było ciepłem domowego 
ogniska przez żony kapitanów obdarzone wielkim i dobrym sercem, z KURZYMI 
FREGATAMI, gdzie rządziły również żony kapitanów, lecz całkowicie pozbawione serca. 
Mieliśmy na stażu w tym rejsie oficera marynarki wojennej o gołębim sercu, co 
zadecydowało, iż podjął się on opieki nad kilkoma gołębiami, które - zabłąkane na 
Atlantyku - opadły na pokład naszego żaglowca idącego na Morze Czarne. Podczas 
wykonywania zwrotu przez sztag, gdy cała załoga stała przygotowana do brasowa-nia foka, 
to jest obrócenia wszystkich rei na przednim maszcie za pomocą lin zwanych brasami, 
usłyszeliśmy oczekiwaną komendę wydaną wielkim głosem przez kapitana za pomocą tuby 
mosiężnej, wyczyszczonej do granic wytrzymałości metalu:

- Fook doookołaaaaa!

I zaraz następnie ten saim głos dodał:

- Panie Popieeel! Dlaczego gołębie wody nie maaaająą?

W ciągu tego strasznego tygodnia każdego ranka na kursie nord ukazywały sią przed 
bukszprytem naszego żaglowca wierzchołki gór Sierra Nevada zaróżowione promieniami 
słońca. W nocy, na kursie south przed bukszprytem mrugało do nas światło latarni 
morskiej

Alboran. Wszystkie nasze zwroty przez sztag, wykonywane co sześć godzin podczas 
lawirowania na południku wysepki Alboran, nie dawały pożądanego rezultatu: wschodni 
wiatr nie pozwalał na przebicie się na szersze wody Morza Śródziemnego. Jak wskazówka 
w zegarku, co sześć godzin bukszpryt pokazywał zidentyfikowany już przez nas szczyt 
Cerro de Mulhacen, a następnie - Alboran, latarnię morską lub jej światło.

Przez pierwsze cztery dni z zapałem ćwiczyliśmy oversztagi opromienione miłym 
uśmiechem naszego kapitana. Piątego dnia jego humor uległ gwałtownej zmianie. Kapitan 
zaczął szukać winnych tego, że już piąty dzień nie możemy sią posunąć nawet o jeden kabel
na wschód.

Winni okazali się przede wszystkim sternicy, bo nie dość ostro sterowali na wiatr, oraz 
wszyscy uczniowie, bo zbyt opieszale braso-wali reje. Wobec tego przy każdym zwrocie 
traciliśmy to, cośmy zyskiwali przez sześć godzin posuwania się, teoretycznie kursem 
siedem rumbów do wiatru.

Kapitan zaczął szaleć. Strasznym głosem obwieszczał nam, że nic nie umiemy robić, że 
będzie sam.chyba za nas sterował. Każdy się dowiadywał, że wszystko co w tej chwili 

wykonuje, jest zrobione nie po marynarsku, bez pojęcia, źle. I wtedy któryś z uczniów w 
chwili największego krzyku kapitana zaśpiewał:

- Pyton szaleeeeeje! Pyton szaleeeeeeje! Od tej chwili kapitan został PYTONEM.

Gdy po dokonaniu porannego zwrotu wachta nasza zajęta była zmywaniem i szorowaniem 
pokładu na rufie, w otwartych drzwiach prowadzących do kajutkompanii ukazał się 
kapitan:

- Aaaaa, chalera! Nawet myć nie umiecie porządnie! Szczotki nikt nie wie, jak trzymać M!

Nie dokończyliśmy słuchania opinii o naszej pracy. Wszyscy jak jeden mąż rzuciliśmy 
szczotki i biegiem pognaliśmy na dziób, pod bak - do naszego ustępu, śpiewając po drodze:

- Pyton szaleeeje!

Zaledwie zatrzasnęliśmy drzwi "budynku bez okienek i kominka", usłyszeliśmy tupot nóg 
biegnącego za nami oficera wachtowego. Natychmiast złapaliśmy za klamkę nie pozwalając
mu wejść do środka. Czwarty oficer był naszym starszym o jeden rok kolegą. Trzymaliśmy 
drzwi mocno, więc musiał rozpocząć z nami pertraktacje:

- Chodźcie na pokład -' namawiał - wracajcie do roboty!

- O, nie! Nie może tak być! Zapędź wpierw Pytona pod pokład!

- Zwariowaliście?!

- Zapędź Pytona! Umrzemy tu z głodu, ale nie wyjdziemy, zanim go nie zapędzisz pod 
pokład. Innego wyjścia nie ma!

Nie mogąc się z nami dogadać, poszedł na rufę. Miał tak grobowy wyraz twarzy, że Pyton, 
posiadający dobre serce, zaniepokoił się natychmiast:

_ Nu, co się stało? - spytał.

- Wachta boi się pana kapitana!

- Dlaczego się boją?

__Pan kapitan powiedział, że nic nie umieją robić, więc się boją.

Sobowtór Maxa Lindera uśmiechnął się:

- Nu, to ja pójdę do kabiny.

Do naszego przybytku zastukał uczeń nawigacyjny z radosną wieścią, że nie ma już Pytona 
na pokładzie. Wróciliśmy do roboty i szybko zabraliśmy się do szorowania pokładu. 
Musieliśmy się spieszyć, by odrobić stracony czas.

Akurat gdy już wszystkich ogarnął zapał do pracy, ukazał się na pokładzie kapitan. Na jego 
widok, bez komendy, rzuciliśmy szczotki i pędem zbiegliśmy po trapach prowadzących na 
śródokręcie, by skryć się pod bakiem. Doszedł nas radosny okrzyk:

- Chalera! Naprawdę się boją!

Odwróciliśmy się i zobaczyliśmy naszego kapitana wchodzącego do pomieszczeń 
oficerskich. Wróciliśmy do roboty.

Wiatr wciąż nie zmieniał kierunku: east, stale east!

Po południu wydało się nam, że szał Pytona doszedł do szczytu. Z okrzykiem: "Chalera! 
Trzeba złożyć ofiarę, żeby wiatr się zmienił!", nim ktokolwiek zdołał się zorientować, 
zerwał z siebie wspaniałą olbrzymią lornetkę, nabytą za pieniądze z trudem oszczędzane 
przez kilka lat, i cisnął ją za burtę. Czekając na skutek tej ofiary, doczekaliśmy się szóstego 
dnia bezustannie wiejącego wschodniego wiatru.

Szósty dzień rozpoczął się również od cicho nuconej pod nosem piosenki "Pyton szaleje". 
Pierwsza wachta cierpliwie znosiła niepochlebne opinie o swojej pracy głośno 
wypowiadane przez kapitana. Po śniadaniu ci, którzy zajęci byli w pobliżu rufy, usłyszeli 
znajomy głos kapitana, komenderującego donośnie sobie samemu:

- As! dwaa! as! dwaa!

Głos dochodził z dolnych pomieszczeń na rufie.

Kapitan sam sobie podawał komendy zazwyczaj jedynie w porcie, z okazji "spotkania się" z 
wąsem od brasów foka z lewej burty. Wąs ten, długości około pół metra i grubości 
ramienia, odlany z żelaza, służył do zwiększania kąta pomiędzy końcami rej a miejscem 
zamocowania brasów. Umieszczony był na śródokręciu, tuż pod relingiem, prostopadle do 
lewej burty statku. Przed wielu laty został.lekko zgięty. Zgięcie było znikome i nikomu w 
niczym nie przeszkadzało, z wyjątkiem kapitana.

W porcie, jeśli kapitan miał czas wolny i spotkał się z wąsem, natychmiast zabierał się do 
jego prostowania. Wołał trapowego i wielkim głosem rozkazywał:

- Przynieście młot z maszyny!

Ubrany w biały, nakrochmalony mundur, w sztywnym kołnierzyku i krawacie, siadał 
okrakiem na relingu i zwracał się do trapowego:

- Nu, dawajtie młot!

Następnie z okrzykiem "as!" - podnosił młot oburącz nad sobą i na "dwaa!1' - opuszczał go 
na wąs.

Były to chwile wielkiego wypoczynku na statku. Wszyscy wiedzieli, gdzie jest kapitan. Przez
godzinę słychać było donośne "as! dwaa! as! dwaa!".

Po godzinie kapitan wyglądał jak wyciągnięty z wody. Praca w upalnym, południowym 
słońcu zmieniała kołnierzyk i krawat w miękką szmatę. Kapitan zadowolony z siebie 
zeskakiwał z relingu i monologował:

- Chalera, zabrudziłem się! Ale wąs troszeczkę wyprostowałem!

O ile pierwsza uwaga była słuszna, o tyle druga - mocno przesadzona. Mundur wyglądał 
tak, jakby był zanurzony w brudnej wodzie, a wąs nie wyprostował się ani o milimetr.

Kapitan ukazywał się po pół godzinie na pokładzie przebrany oraz wykąpany i znacznie 
spokojniejszy. Pierwszą ofiarą padał trapowy.

- Chalera! Dlaczego młot od maszyny leży na pokładzie?! Godzina wypoczynku minęła.

Z odgłosów dochodzących teraz z wnętrza żaglowca można było wnioskować, że Pyton coś 
wlecze.

- As! dwaa! as! dwaa!

Po każdym "dwaa!" słychać było szurgot czegoś posuwanego po schodach. Musiało to być 
coś bardzo ciężkiego, bo do "as! dwa!" Pyton dołączał jeszcze "chalera".

- As! dwaa! Chalera!

Jeszcze parę "as! dwa!" i na pokładzie zobaczyliśmy Pytona wraz z olbrzymim fotelem.

Fotel pamiętał chyba jeszcze siedemdziesięciolecie dziewiętnastego wieku. Był jednym z 
tych, w których dawniejsi kapitanowie żaglowców spędzali niekiedy dnie i noce na 
pokładzie, gdy ich obecność była tam konieczna. Ten olbrzymi, ciężki fotel był dotąd 
schowany w którymś z prywatnych schowków kapitana, ponieważ pierwszy raz 
zobaczyliśmy czcigodny antyk na statku. Wyciągnięcie go musiało kosztować Pytona 
niemało trudu. Zrozumieliśmy teraz jego intencję: postanowił na wzór dawniejszych 
kapitanów spędzać noce na pokładzie, by pilnować naszego sterowania.

Spotkał nas jednak zawód. Na ponowny okrzyk "as! dwaa!" fotel znalazł się wysoko u góry, 
na wzniesionych rękach Pytona. Trzymając tak ten gigantyczny fotel nad głową, podobny 
był do cyklopa zamierzającego cisnąć głazem. Wolno podszedł do burty. Za chwilę radosne 
"as! dwaa!" obwieściło wszystkim, że przyczyna niepomyślnego wschodniego wiatru 
została utopiona w modrym Morzu Iberyjskim.

W nocy przed bukszprytem odkryło się jak zwykle światło latarni morskiej Alboran.

Siódmego dnia z samego rana Pyton rzucił się do masztu i zaczął skrobać go pazurami od 
tej strony, z której chciał dostać wiatr. Czynił to już od sześciu dni i nie było w tym nic 

nadzwyczajnego. Ale tego dnia Pyton ważył się na rzecz najstraszliwszą na żaglowcu: zaczął
jednocześnie gwizdać! Gwiżdżący kapitan! Było to wyzwanie rzucone nieszczęściom.

Strach i panika ogarnęły nas wszystkich.

Na uśmierzenie Pytona istniał tylko jeden niezawodny środek. Ale nikt już takiego środka 
nie posiadał. Chyba że ktoś, nie wytrzymując nerwowo, uczyni ofiarę, jakiej otwarcie żądać 
było niepodobna.

Pyton drapał maszt i gwizdał z wściekłością coraz głośniej. Jeśli nie przestanie, sprowadzi 
największe nieszczęście i zagładę statku. Gwizdanie na żaglowcach jest wyklęte. Czy ulituje 
się ktoś nad naszym starym statkiem i ofiaruje... swój zegarek?

Jedynym ratunkiem było podsunięcie Pytonowi zepsutego zegarka. Najlepszy byłby duży 
budzik. Zepsuty, duży budzik położony na ścieżce Pytona zapewniał niekiedy parodniowy 
spokój i dobry humor kapitana. Pyton reperował wszystko, co tylko ujrzał zepsutego. Im 
bardziej skomplikowany mechanizm dało się nam podsunąć mu do reperacji, tym większa 
była radość Pytona. Zapominał o jedzeniu i piciu, przez kilka dni nie było go widać na 
pokładzie. Potem zjawiał się ze zreperowanym przyrządem w ręku i mówił:

- Durni, chalera! Niepotrzebnie tyle części napchali! Pytonowi zostawało zawsze kilka 
kółek. Ale budzik chodził. Na żaglowcu panowała radość i cisza.

Obecnie jednak byliśmy od paru miesięcy w morzu. Zapas budzików przywożonych z 
urlopów już się wyczerpał. Pozostały zegarki. Czy ktoś ofiaruje się dobrowolnie zepsuć swój
zegarek i dać go Pytonowi do zreperowania? Z góry było wiadomo, że zostanie jeszcze kilka
zupełnie "niepotrzebnych" kółek.

Na razie wszyscy zaczęli gorączkowo dociekać przyczyny nękającego nas wiatru. Nic się 
przecież nie dzieje bez przyczyny. Nieszczęścia tego rodzaju może na przykład spowodować
nieopatrzne, przedwczesne wpisanie do dziennika okrętowego portu przeznaczenia. 
Dziecko wie, że należy tę rubrykę zostawiać nie zapisaną aż do osiągnięcia celu. Ale w 
naszym dzienniku okrętowym rubryka ta jest pusta. Więc może ktoś przed wyjściem z 
portu sprowadził na pokład statku jednocześnie kobietę i księdza? Albo idąc na statek 
spotkał czarnego kota lub nie zapłacił kobiecie w porcie? Wszyscy zachodzili w głowę, kto 
może być winowajcą?

Nagle gwiżdżący Pyton coś zobaczył! Przestał gwizdać i skoczył w kierunku uczniowskiej 
kabiny nawigacyjnej, na której w cieniu sztaksla siedział nasz lekarz okrętowy i pisał.

- Co doktor pisze?! - podejrzliwie zapytał.

- List - odpowiedział spokojnie lekarz.

- Aaaaaaaa! - zawył Pyton.

Nareszcie winowajca został odnaleziony. Człowiek na żaglowcu piszący w czasie podróży 
list był gorszy od czarnego kota, nie zapłaconego rachunku, kobiety i księdza - razem 
wziętych. Już nic gorszego być nie mogło!

Lekarze okrętowi. Na naszym żaglowcu były to twory najdziwniejsze w świecie. W epoce 
luksusowych parowców lekarze, którzy godzili się podróżować na sześćdziesięcioletnim 
żaglowcu pozbawionym chłodni, gdzie obowiązująca dieta przeczyła wszystkim zaleceniom
higieny i medycyny, musieli być lekarzami odmiennymi od innych.

Nasz pierwszy lekarz okrętowy liczył sobie około siedemdziesiątki. Życie miał już poza 
sobą, więc pobyt na naszym żaglowcu uważał za dodatek nadzwyczajny do życia. Nigdy nie 
doszliśmy, jakiej był specjalności. Metodę leczenia miał sprowadzoną do jednego tylko 
typu

pigułki.

- Toć to, człowiecze! - mówił do chorego ucznia z bolącym zębem. - Toć ja mam jeszcze 
pigułkę, co ją otrzymałem od sławnego profesora. Toć to ja ci dam jej połowę. Przejdzie ci 
ból natychmiast.

I oddawał połowę tej bezcennej pigułki, którą uczeń za drzwiami ambulatorium wyrzucał 
od razu za burtę. Kolejny pacjent, uczeń skarżący się na boleści żołądka, otrzymywał drugą 
połowę tej samej pigułki i zażywał ją w identyczny sposób co poprzednik. Obaj - prócz 
pigułki - dostawali zresztą także zwolnienie od robót.

Następny lekarz był ginekologiem. Co do niego zgodni byliśmy, że chce zapewne 
radykalnie odpocząć, ponieważ to, co umiał leczyć, nie istniało u nas na statku. Leczenie 
uczniów oparł na swej głębokiej wierze w nasz romantyzm, młodość i czas.

Lekarz, który teraz wpadł w oko Pytonowi, był psychiatrą ze słynnego na całą Polskę 
zakładu w Tworkach. Na naszym żaglowcu czuł się wspaniale, jak wśród swych 
pensjonariuszy. Pomimo to dla nas pozostawał trochę dziwny.

Na przykład w tej podróży upalne dni nie należały do rzadkości, by się więc nieco 
ochłodzić, czerpaliśmy wodę zza burty płóciennym kubełkiem uwiązanym do linki. Co 
chwila któryś z nas podchodził do burty, wyciągał pełne wiaderko i oblewał się słoną wodą. 
Doktor usiłował nas naśladować. Do momentu wylania na siebie wody wszystko robił 
dokładnie jak inni. Później wznosił kubełek nad głową i wylewał wodę... poza swoje plecy, 
tak że nigdy ani kropelka nie padła na jego ciało. Następnie oglądał się krytycznie, 
sprawdzał dłonią i mówił do siebie:

- Jakaś dziwna woda. Jestem zupełnie suchy!

"Aaaaa!" Pytona zmieniło się we wrzask radości z odnalezienia wreszcie przyczyny 
nękającego nas wschodniego wiatru. Pyton, który odważył się gwizdać skrobiąc maszt, 
ryknął teraz:

- Chalera! Zastrzelę! Natychmiast  zastrzelę! - i rączo  pobiegł w stronę rufy.

Na rufie, w pomieszczeniach oficerskich, jak na każdym porządnym żaglowcu gotowym do 
stłumienia buntu załogi, rzędem w stojakach stały karabiny. Pyton złapał karabin i pędem 
rzucił się na pokład.

Sami z radością przeciągnęlibyśmy lekarza pod kadłubem statku, która to kara pochopnie 
była dawniej stosowana na żaglowcach. Całkowicie na to zasługiwał za nasze męki 
wycierpiane od Pytona. Na to wszyscyśmy się zgadzali. Ale co zrobi z nim Pyton?

Postanowiliśmy natychmiast schować lekarza, jeśli nam przysięgnie, że do końca podróży 
listów w morzu pisać nie będzie. Gdy poinformowaliśmy lekarza, czego jest sprawcą i co go
za to czeka - zrozumiał. Przysiągł skwapliwie, że nigdy już czegoś podobnego nie uczyni i 
na żadnym żaglowcu nie napisze ani jednego listu przed przybyciem do portu 
przeznaczenia, bylebyśmy go ratowali!

Ledwie zdążyliśmy przywalić doktora hamakami w międzypokła-dzie, gdy na śródokręcie 
wpadł Pyton trzymając W ręku winchester, niegdyś najbardziej modny typ karabinu na 
żaglowcach. Gdy spostrzegł, że lekarz uciekł mu "spod muszki", podniósł wrzask 
niesamowity. Wrzeszczał, że uciekła mu okazja natychmiastowego ukarania winowajcy i 
ofiarowania jego ciała morzu.

- Uciekł mi! - ryczał. - Ale ja znajdę go i zabiję.

To ostatnie słowo było najzabawniejsze, ponieważ winchestery służyły jedynie jako ozdoby 
wejścia do kajutkompanii i nikt nie miał do nich naboi.

Najodważniejsi z nas powiadomili Pytona, że wytłumaczyliśmy lekarzowi, iż czeka go 
śmierć, na którą zasłużył, i tylko pod warunkiem, że nigdy już więcej listów pisać nie 
będzie, zgodziliśmy się go schować. Chcąc usposobić łagodniej kapitana opowiedzieliśmy 
przy okazji Pytonowi o sposobie polewania się doktora wodą. Pyton był w pierwszej chwili 
zachwycony, ale natychmiast potem ryknął na nas niespodziewanie:

- Chalera! Jak jest coś śmiesznego, to nigdy mnie nie pokażecie! I dodał już spokojniej:

- Nu, ja tak i mówiłem, że to idiot jeden! Jeżeli on pisze listy w morzu, nu, on inaczej i 
polewać się wodą nie potrafi. Cha! cha! cha!

Od razu wstąpiła w nas wiara, że teraz - po wykryciu przyczyny - wiatr musi się zmienić. 
Wieczorem nie ujrzeliśmy już światła latarni na wyspie Alboran. Wiatr odszedł i przeszedł 
na west.

Następnego dnia Pytona można było przykładać do rany i cały dzień dbał o nas tak, 
jakbyśmy byli gołębiami, które nie dostały wody.

SIEDMIU Z MEKSYKU

Otacje manewrowe! - głośny ten okrzyk przeniknął do świadomości marynarzy 
pokładowych przez uchylone drzwi kubryku wbudowanego - podobnie jak na dawnych 
żaglowcach - w dziób statku przed masztem.

Komenda wzywała na manewry załogę starego parowca dawnej angielskiej kompanii 
okrętowej Ellerman i Wilson. Statek ten obecnie podnosił na grotmaszcie flagę 
kompanijną Polsko-Brytyjskiego Towarzystwa Okrętowego. Na rufie miał wypisaną nazwę:
"Rewa", port macierzysty - Gdańsk. Gdynia była wówczas jeszcze w powijakach, wobec 
czego cztery statki młodej kompanii okrętowej rozpoczynały i kończyły swą podróż w 
Gdańsku.

Starsi marynarze, siedzący w kubryku, poderwali się z ławek ustawionych wokół żelaznego 
piecyka umocowanego pomiędzy rurami, przez które przechodziły do swej komory 
łańcuchy kotwiczne.

Ludzie sprzed masztu, wciągając grube robocze rękawice, kolejno przeciskali się przez 
wąskie drzwi prowadzące na pokład.

Stacje manewrowe zapowiadały wyjście lub przyjście statku do portu. W tym wypadku było
to wyjście "Rewy" w swój kolejny rejs do Hull i Londynu, do których kurs prowadził przez 
Kanał Kiloń-skł. Podczas stacji manewrowych na dziobie przy kotwicy stawał starszy oficer
z cieślą i z dwoma starszymi marynarzami; przy szprin-gu dziobowym - czyli linie 
podawanej z dziobu, ale skierowanej ku rufie i służącej do zatrzymywania statku idącego 
do przodu wzdłuż nabrzeża, czuwał bosman z chłopcem okrętowym z kubryku; na rufie - 
drugi oficer z trzema starszymi marynarzami. Kapitan z trzecim oficerem na mostku 
rozdawali rozkazy na dziób i na rufę. Szósty starszy marynarz piastował godność sternika 
manewrowego i stał przy sterze na mostku.

Nowy drugi oficer zajął swe stanowisko na rufie. Był to pierwszy dzień pobytu nowego 
"drugiego" na "Rewie" i pierwszy na handlowym statku. Wieść, która dotarła do kubryku 
przed jego zjawieniem się na manewrach, głosiła, że dotychczas pływał jak sardynka w 
oliwie, zamknięty w metalowym pudełku łodzi podwodnej. Idąc po raz

pierwszy na swe stacje manewrowe na handlowym statku zobaczył trzech starszych 
marynarzy; wydali mu się więcej niż zabawni. Byli to właściwie - jeden marynarz i dwie 
połówki. Drugi oficer nie miał wątpliwości, że ten jeden waży tyle co tamtych dwóch razem.

Dochodziła godzina dwudziesta trzecia. Mżył drobny deszcz. Ciemności "choć oko wykol". 
Ze stanowiska między dwiema szalupami nad pokładem rufowym drugi oficer nie widział, 

co się dzieje przy windzie manewrowej i co robi trzech marynarzy, którymi ma "dowodzić",
a których zaledwie zdołał zobaczyć przechodząc koło nich. Stał zagubiony w ciemności 
nocy, nie wiedząc, w jakim kierunku należy powtarzać usłyszane z mostku rozkazy 
podawane mu przez rozdzierającego sobie płuca trzeciego oficera.

Do deszczu i ciemności dołączył się wiatr. Drugi oficer poczuł się bardzo samotny w czarnej
wilgotnej nocy na nieznanym statku wśród obcych ludzi. Naraz usłyszał blisko głos jednego
z trzech marynarzy:

- Panie poruczniku, my na dole lepiej słyszymy rozkazy z mostku. Jak będzie wszystko 
zrobione, co kazali, to powiem panu porucznikowi, a pan tylko krzyknie na mostek.

- Dobrze. Dziękuję - odpowiedział drugi oficer.

Manewry przebiegały szybko i sprawnie. Gdy marynarz zameldował porucznikowi, że "rufa
czysta" - to znaczy, że wszystkie liny na rufie, które łączyły statek z lądem, są już na 
pokładzie - "drugi" tę wiadomość oznajmił kapitanowi wesołym głosem, rozradowany, że 
wszystko poszło bez zająfcnienia. Był tak wdzięczny za doznaną przysługę, że gdy usłyszał 
okrzyk: "Można zejść z rufy", wyciągnął pudełko z papierosami i podsuwając je wysokiemu 
marynarzowi, powiedział:

- Zapalcie.

Marynarz, biorąc jednego papierosa z pudełka, zapytał uprzejmym głosem:

- Panie poruczniku, czy mogę wziąć drugiego papierosa dla brata?

- Proszę bardzo. Proszę bardzo - "drugi" był wyraźnie wdzięczny za spokojne manewry.

Tak się od tych pierwszych manewrów drugiego oficera ustaliło, że do jedynej jego funkcji 
na nich należało częstowanie papierosami wysokiego marynarza, który za każdym razem 
nieodmiennie prosił o drugiego papierosa dla brata.

Podczas jednego z następnych rejsów w Hull musiano przeprowadzić fumigację. Straszne 
to dla szczurów, prusaków i innych karaluchów słowo oznaczało zaklejenie papierami 
wszystkich otworów prowadzących do wnętrza statku i rozrzucenie przez specjalną ekipę 
we wszystkich pomieszczeniach substancji wytwarzającej śmiercionośny gaz, następnie 
zamknięcie i zaklejenie przez tę samą ekipę drzwi, przez które wyszła z pomieszczeń.

Dla załogi fumigacja oznaczała dzień odpoczynku.

37

W tym okresie pływało się na dwie wachty. W kubryku przed masztem mieszkało sześciu 
marynarzy i chłopak do ich obsługiwania. Chłopak, gdy skończył karmienie marynarzy i 
sprzątanie kubryku, również wychodził do pracy na pokładzie, żeby sią nauczyć robót 
marynarskich i zostać w przyszłości marynarzem.

Służba na dwie wachty na tym statku była w istocie rzeczy niekiedy osiemnastogodzinnym 
dniem pracy. Każdy z marynarzy bez wahania oddałby znaczną część dobrze nawet 
płatnych nadgodzin w zamian za możność odpoczynku. Załoga przyjęła więc z radością 
zapowiedź jednego dnia wolnego od pracy w obcym porcie. Tym bardziej, że był to piękny 
dzień wiosenny.

Cała siódemka sprzed masztu omawiała dokładne wykorzystanie każdej chwili wolnego 
dnia.

Przede wszystkim śniadanie w przyzwoitej kawiarni, potem zakupy w SIX-PENCE (był to 
olbrzymi magazyn Woolwortha, w którym każdy przedmiot nie 'kosztował więcej niż sześć 
pensów, czyli około pięćdziesięciu naszych groszy polskich). To kupowanie w six-pensie 
stało się na "Rewie" nałogiem, hazardem i rywalizacją w kupieniu czegoś takiego, czego 
nikt inny jeszcze nie kupił na statku.

W kubryku przed masztem również nikt temu nałogowi nie potrafił się oprzeć. Kupowano 
więc najbardziej niepotrzebne przedmioty. Jeśli jeden z siedmiu kupił sobie kołyszącą się 
na drążku papugę z kolorowej masy, jakiej jeszcze inni nie posiadali, to pozostałych sześciu
nie spoczęło, zanim nie uprosili któregoś ze stewardów lub palaczy wychodzących na ląd, 
by im koniecznie identyczne kupili. Pozostawało jednak po takiej papudze coś w rodzaju 
chęci zemsty, nie obce nawet ludziom sprzed masztu. Znajdowało ono wyraz w wielkim 
niekiedy wysiłku, by wyszukać i kupić sobie w ostatniej chwili przed wyjściem statku taką 
rzecz, której pozostałych sześciu nie miało. Wszystkie te bezużyteczne przedmioty 
wzbudzały w celnikach gdańskich odrazę. Jeśli czasem młody i niedoświadczony celnik 
usiłował oclić wynoszony ze statku taki przedmiot, jego właściciel nie wahał się nigdy przed
znaczeniem go, pozbawiając się tym samym jedynej wartości, jaką przedmiot ten dla niego 
posiadał. Taką samą wartość według ludzi sprzed masztu posiadały również 
najwspanialsze obrazy. Wartość tę określano jako "radość oczu moich".

Fumigacja w Hull stwarzała okazję rozkoszowania się kupowaniem bez pośpiechu właśnie 
takich rzeczy.

Dalszy program tego cudnego dnia przewidywał odniesienie zakupionych w six-pensie 
skarbów do budki znajomego dozorcy przy nabrzeżu, następnie zwiedzainie miasta, 
parków i okolic - w dzień. Miasto dotychczas było widywane wyłącznie nocą, w najlepszym 
wypadku wieczorem.

Po zwiedzaniu - obiad w restauracji, wreszcie zakupy na targu owocowym i wymarsz z nimi
na czterogodzinny seans w kinoteatrze. To się dopiero nazywało życie!

38

Siódemka sprzed masztu po zakończeniu swych prac, przebrana do wyjścia, rączo ruszyła 
do tea-roomu na śniadanie.

Okazało sią, że śniadania na statku były zawsze znaczenie lepsze od zjedzonego na lądzie. 
Fakt ten jednak podniósł bardzo na duchu całą siódemkę, która nareszcie zaczęła szaleć w 
six-pensie.

Wiele było zadawnionych porachunków i obiecanych sobie aktów zemsty, na przykład za 
kupioną małpę z bananem zawieszoną na długiej gumce lub za kwiat do klapy marynarki, z
którego tryskała woda za pociśniąciem ukrytej w kieszeni gumowej gałki z doprowadzoną 
do niej od kielicha cienką, gumową rurką. Za chęć powąchania "cudnego kwiecia" w klapie 
marynarki ogarnięty tą żądzą człowiek płacił zalaniem mu oczu wodą. To było bardzo 
zabawne.

Ale sześciu sprzed masztu przez cały rejs zazdrościło posiadaczowi cudnego kwiecia, zanim
w następnym rejsie nie zaopatrzyli się w podobny.

Nie chcąc sią 'zgubić w tak uroczystym dniu, siedmiu sprzed masztu umówiło sią, że o 
dziewiątej minut trzydzieści zbierają się przed wejściem do six-pensu, by razem odnieść 
pod statek zakupione przedmioty. Była godzina dziewiąta minut trzydzieści dwie, gdy 
zjawił sią na zbiórce ostatni z siódemki.

Poraził on całą szóstkę widokiem swego olbrzymiego, o wszystkich kolorach tęczy 
meksykańskiego kapelusza.

Ach! Cóż to był za kapelusz! Średnica jego miała chyba przeszło metr, a wykonany był z 
lekkiej, giętkiej, różnokolorowej słomki. Trudno było nabyć coś bardziej niepotrzebnego i 
bezużytecznego na 'statku w tych warunkach.

Reakcja sześciu marynarzy była jednakowa. Sześciu ich jednocześnie zawołało: - Gdzieżeś 
to dostał?

Po upływie kilku minut cały Hull podziwiał siedmiu Meksykań-czyków chroniących swe 
opalone twarze przed anemicznym tego dnia angielskim słońcem pod bajecznie 
kolorowymi kręgami oryginalnych meksykańskich kapeluszy. To jednak nareszcie było coś.

Na ulicy spotykani przechodnie uśmiechali sią do tak niezwykłej siódemki. W uśmiechu 
każdego widać było prawdziwą radość i wdzięczność za tę tęczową smugę na pokrytych 
codziennością ulicach.

Droga do doku, w którym stała "Rewa", prowadziła przez rozległe, jeszcze nie zabudowane 
tereny i przecięta była w paru miejscach nowo budującymi się arteriami komunikacyjnymi.

W środku drogi na tych pustkowiach siódemka w meksykańskich' kapeluszach spotkała 
drugiego oficera idącego do miasta.

Drugi oficer - obarczany często przez starszego oficera dodatkowymi, według "drugiego", i 
zupełnie niezasłużonymi robotami - poczuł sią naraz bratnią duszą idącej na statek 
siódemki. Powodowany niewygasającym uczuciem wdzięczności za ułatwione życie 
podczas

39

manewrów, odwołał na bok swego stałego odbiorcę dwóch papierosów i pod sekretem mu 
zdradził, że starszy oficer oczekuje na nich przy burcie "Rewy" z wyniesionymi na jego 
polecenie przez ekipę gazującą "potami" czarnej farby i pędzlami, by zatrudnić całą 
siódemkę sprzed masztu malowaniem z nabrzeża burty starej "Rewy".

- Nie zdradźcie się, żeście mnie spotkali - mówił drugi oficer, uśmiechając się do tęczowych
meksykańskich kapeluszy i do zawiedzionych nadziei starszego oficera.

Posiadacz tajemnicy najbliższej przyszłości dogonił szóstkę zwiastując im piekielną 
nowinę.

Zawrzały dusze, serca i umysły. Na pohybel z nim!

Siódemka postanowiła złożyć niesione przedmioty w najbliższym domku i nie pokazywać 
się na statku aż do zakończenia fumigacji. W chwili gdy dochodzili do przecinającej ich 
drogę nowej autostrady, z przeciwnej strony spomiędzy domów ukazał się ten piekielnik z 
rozkazem na ustach malowania z nabrzeża całej burty zafumigo-wanego statku. Czarna 
rozpacz, która ogarnęła "siedmiu sprzed masztu, była tak wielka, że przeklęli swój statek i 
Byli gotowi zejść z niego, byle nie pozwolić na przekreślenie programu jednego z 
najpiękniejszych dni na "Rewie". Miała to być walka o swobodę, o możność oglądania 
jednocześnie słońca, zieleni i kwiatów. Walka o urok życia na ziemi.

Nie było wątpliwości, że pomimo znacznej od tego potwora odległości, musiał on już 
dojrzeć swe ofiary.

I naraz. O Posejdonie kochany! Masz Ty swe dzieci w opiece!

Autostradą, przecinającą ten kawałek życia pomiędzy katem i jego "ofiarami, nadjeżdżał 
olbrzymi, specjalny ciężarowy samochód, którego cały bok zwrócony do nadchodzących 
Meksykańczyków był odkryty. Ludzie stojący w samochodzie skończyli właśnie przed 
chwilą wysypywać żwir na krawędź budującej się autostrady.

Nie upłynęło więcej czasu niż trzeba wymówić: Robinson Cruzoe, a już cała siódemka 
zdołała wskoczyć do samochodu w momencie, gdy ich mijał.

Zhiknęli starszemu oficerowi z oczu tak, jak znika obraz na ekranie. Po prostu nie ma go i 
już.

Robotnicy byli zachwyceni sprawnością tej tęczowej smugi, która wdarła się tak 
błyskawicznie na ich samochód. Obdarzeni poczuciem łiumoru, cieszyli się razem ze swymi
tęczowymi pasażerami, gdy ci wyjaśnili im przyczynę; gwałtownego wtargnięcia bez 
pytania do ich samochodu.

- O kay boys! It's junnyl Hard devil your chief, any way. Dobra chłopcy. Ależ to zabawna 
historia. Twardy jednak diabeł z tego waszego starszego oficera. O boy! O boy! - zacierali z 
uciechy dłonie.

Zachwycony szofer dodał gazu, by znaleźć się jak najdalej od tego piekielnika.

Gdy siedmiu sprzysiężonych wróciło wieczorem na "Rewę", tylko śmierć mogła każdemu z 
nich wydrzeć tajemnicę tęczowego nakrycia głowy.

__ Dlaczego uciekliście??? - było to pierwsze zdanie, które po powrocie na statek usłyszeli 
od starszego oficera.

- Kto?? - spytała siódemka chórem.

- Wy - mówił "starszy". - Byliście wszyscy siedmiu w meksykańskich kapeluszach.

__ My w kapeluszach? W meksykańskich? O czym pan kapitan mówi? Jakie kapelusze?

- Jak to? Nie szliście w siedmiu po szosie? Przez pola? - pienił się "starszy". - Widziałem 
was doskonale. Gdzieście się podzieli, pytam? Położyliście się na ziemi i zakopali? Co? Bo 
tam rowów nie ma. Przeszukałem całe pole. Gdzie schowaliście się? Pytam raz jeszcze.

Samochód miał od strony starszego oficera postawione wysokie obramowanie platformy, 
podobnie jak i z tyłu> wobec czego starszy oficer nie domyślał się, że przeciwna strona 
obramowania była spuszczona. Pędził tak szybko, że tylko przygotowana na wszystko 
siódemka mogła zdecydować się na karkołomny i samobójczy skok zespołowy.

Pewni, że starszy oficer nie widział momentu wskakiwania do samochodu, teraz nie 
posiadali się ze zdumienia słysząc, że ich w ogóle widział, i to w meksykańskich 
kapeluszach.

Zbity z tropu pewnością siebie całej siódemki i zdumieniem, z jakim go słuchali, starszy 
oficer sam nie był pewien, czy ich widział. A może mu się przywidziało? Na całym polu, w 
pobliżu tego miejsca, w którym wydawało mu się, że widział siedmiu Meksykańczyków, nie
było żadnego wgłębienia, żadnego rowu, nawet lotnych piasków, zresztą nie potrafiliby się 
tak szybko zakopać w olbrzymich kapeluszach. Sam już nie wiedział, co o tym myśleć.

Gdy ludzie sprzed masztu zaczęli znacząco na siebie spoglądać, dając <3o zrozumienia, iż 
podejrzewają "starszego", że pomimo tak wczesnej pory miał już w sobie siedem głębszych,
starszy oficer zrezygnował z dalszego wypytywania o miejsce ukrycia się siedmiu ludzi w 
różnokolorowych, o metrowej średnicy meksykańskich kapeluszach, którzy potrafili w 
okamgnieniu rozpłynąć się w powietrzu.

Od tej chwili życie starszego oficera na statku stało się udręką. Gdy znalazł się tylko w 
zasięgu głosu jednego z siedmiu sprzysiążonych, dosłownie natychmiast słyszał takie, lub 
podobne, zdanie:

- To było wtedy, kiedy nasz "starszy" miał widzenie siedmiu z Meksyku.

Mówiący zawsze udawał, że nie wie, iż starszy oficer go słyszy.

- Przestańcie  gadać  głupstwa - krzyczał  rozwścieczony  "starszy". - Przestańcie! 
Przestańcie! Rozumiecie?!

Prócz naszej siódemki cichą satysfakcję z szerzącej się na statku wersji o przedziwnym 
widzeniu starszego oficera miał "drugi" - bezpośrednia przyczyna całego wydarzenia. 
Radość jego rosła propor-

40

41

n-

v

cjonalnłe do ilości robót powierzanych mu przez "starszego" do wykonania. Na wszelki 
wypadek coraz serdeczniej obdarzał wysokiego marynarza papierosami, byle ten go nie 
zdradził przed "pierwszym", że ostrzegł siódemkę sprzed masztu o czekającej ich robocie w 
dzień fumigacji. Doszło do tego, że starszy oficer chcąc nie chcąc -musiał sam opowiadać o 
swym widzeniu, zaliczając je do zjawisk nadprzyrodzonych, które niekiedy przydarzają się 
w życiu nie tylko ludziom, ale i statkom. Drugi oficer skwapliwie zawsze potakiwał, 
opowiadając chętnie o tym, co mu się samemu raz w życiu przydarzyło niezwykłego.

Zdarzenie to nie było może tak niezwykłe, jak widzenie starszego oficera, niemniej jednak 
zasługiwało na jego uwagę - było autentyczne, słyszał o kilku podobnych, i potwierdzało 
istnienie rzeczy nadprzyrodzonych.

Drugi oficer na kilka lat przed wybuchem pierwszej wojny światowej znalazł się jako 
świeżo mianowany oficer na kanonierce rzecznej na pograniczu chińsko-rosyjskim. Jak 
wynikało, z jego opowiadania, posyłano tam nowo mianowanych oficerów dla 
"uzupełnienia ich wyobraźni", której pewien brak wykazali w korpusie.

Po wielu miesiącach nudnej służby drugi oficer usłyszał, że nad brzegami strzeżonej przez 
nich rzeki pojawił się słynny mag z Tybetu. Wiedziony ciekawością, namówił drugiego 
młodego oficera z ka-nonierki i obaj, przebrani za osoby cywilne, poszli obejrzeć maga, 
któremu stale towarzyszyły olbrzymie rzesze ludzi.

Obaj oficerowie doznali zawodu na widok bardzo zwykłej postaci maga siedzącego pod 
drzewem i popijającego herbatę, do której sączyły się z liści krople mżącego deszczu. 
Rozczarowani zawrócili na swą kanonierkę. Naraz usłyszeli głos maga wzywający ich do 
siebie. Gdy przedostali się do maga, ten uśmiechnął się dobrotliwie, patrząc na nich, i 
powiedział:

- Widzę, że jesteście zawiedzeni, sądziliście, że spotkacie tutaj niezwykłego człowieka, 
którego będziecie mogli podziwiać. Otóż powiem wam, że długo już tutaj nie zabawicie. Po 
wyjeździe stąd wiele lat nie będziecie się widzieli, a potem spotkacie się na wielkim 
zebraniu. Następnego dnia jeden z was umrze.

Ubawieni tym co usłyszeli, młodzi oficerowie wrócili na kanonierkę. Czekały tam na nich 
dwa pisma. Jednego z nich przenoszono do Floty Bałtyckiej, drugiego do Floty 
Czarnomorskiej. Minęło kilka lat. Wybuchła pierwsza wojna światowa. Na balu w kasynie 
marynarki wojennej w Kotce spotkali się zgodnie z przepowiednią. Kolega drugiego oficera
był w tym czasie na krążowniku "Pallada", który następnego dnia wyszedł w morze i 
którego już nikt nigdy nie zobaczył. Został storpedowany przez niemiecką łódź podwodną. 
Nie uratował się ani jeden człowiek z jego załogi.

Tymczasem na "Rewie" minął prawie rok od widzenia, jakie miał starszy oficer. Wielu ludzi
z załogi zapomniało już o tym wydarzeniu

pod brzemieniem nowych wrażeń i upływającego czasu. Tylko drugi oficer niezmiennie 
częstował po stacjach manewrowych wysokiego marynarza dwoma papierosami. Sprawa 
siedmiu z Meksyku prawie ucichła.

Wiosenny wieczór miał się ku końcowi, gdy "Rewa" znalazła się w drodze powrotnej do 
kraju na długości Arkony. Na mostku stał starszy oficer, który kończył swą wachtę. 
Promienie zachodzącego słońca oświetlały wejście do kubryku przed masztem. Na 
pokładach nie było żywej duszy - jak zwykle przed podawaniem posiłków. Na 1 sterze stał 
wysoki marynarz.

- Panie kapitanie! - zawołał nagle. - Albo statek nie słucha steru, albo coś się dzieje 
niezwykłego z różą kompasową.

Starszy oficer odwrócił się plecami do dziobu i podszedł do sternika.

- Co się stało? - spytał.

- Coś niedobrego dzieje się z różą kompasową, panie kapitanie. Niech pan popatrzy, 
według chmurek statek leży na kursie, ale róża się kręci.

Starszy oficer rzucił okiem przed dziób i naraz zakrzyknął wielkim głosem:

- TO ONI! TO ONI Z MEKSYKU!

Przed wejściem do kubryku stało siedmiu ludzi w olbrzymich, różnokolorowych 
kapeluszach meksykańskich.

- Panie kapitanie, panie kapitanie - gorączkował się sternik. - Niech pan spojrzy, co się 
dzieje z różą kompasową.

Gdy starszy oficer, nie przestając krzyczeć "TO ONI Z MEKSYKU", odwrócił się, by zajrzeć 
do kompasu - ludzie w tęczowych meksykańskich kapeluszach znikli szybko w kubryku.

- Widzieliście ich? - krzyczał starszy oficer do sternika. - Widzieliście?

- Kogo, panie kapitanie? - spytał zdumiony sternik. - Nikogo nie widziałem. Nikogo tutaj 
nie było, tylko róża kompasowa latała jak oszalała. Ach zapomniałem, że jesteśmy na 
trawersie Arkony. Tutaj bywają zaburzenia magnetyczne, a pan kapitan akurat podczas 
tych zaburzeń przypomniał sobie znów tych siedmiu z Meksyku.

- Widzieliście ich tak dobrze jak ja! - ryczał w furii starszy Oficer.

- O! Znów pan kapitan zaczął mówić o tych siedmiu, aż straszno się robi, słuchając tego. 
Róża jeszcze się nie uspokoiła - wzburzonym głosem mówił sternik chowając do buta 
magnes, którym przed chwilą rozruszał różę kompasową na znak dany z kubryku. - Co to 
będzie z panem kapitanem? Znów się pogorszyło.

Starszy oficer zamilkł. Na mostek wszedł trzeci oficer.

- Widzieliście ich? - rzucił się do niego "starszy".

- Kogo, panie kapitanie? - spytał "trzeci", nie mający o niczym pojęcia.

42

43

- Tych siedmiu z Meksyku - wołał "starszy".

- Ach, znów pan zaczął o tych Meksykańczykach. Nikogo nie widziałem, panie kapitanie. 
Kiedy pan przestanie ich przypominać?

Starszy oficer zamilkł zawiedziony i niepewny. Tajemnica siedmiu z Meksyku pozostawała 
nieprzenikniona.

Ostatnie stacje manewrowe wysokiego marynarza. Jutro schodzi na ląd. Po skończonych 
manewrach drugi oficer już z przyzwyczajenia częstuje go papierosami i pyta:

- Powiedzcie na pożegnanie, gdzie jest wasz brat, dla którego braliście zawsze papierosa. 
Przejrzałem całą listę załogi, ale nigdzie go nie znalazłem.

- My wszyscy sprzed masztu jesteśmy braćmi, panie poruczniku, a papierosy brałem dla 
tych, którzy są ze mną na manewrach na rufie. Ja sam nie palę.

NIE DOKOŃCZONY REPORTAŻ

Oteward, niosący szklankę z ciepłą wodą do golenia, zapukał do kabiny kapitana. Nie 
czekając na dźwięk przyzwolenia, otworzył drzwi ł wszedł do wnętrza.

- Siódma już, panie kapitanie - zameldował. - Jakiś pan przyjechał z interioru i chce się 
koniecznie z panem kapitanem widzieć. Prosił powiedzieć, że jest dziennikarzem. Taki 
młody...

"Hm" kapitana skwitowało meldunek stewarda.

- Trzeci oficer posadził go w salonie, panie kapitanie.

- Hm - odpowiedział kapitan.

Była godzina pół do ósmej, gdy kapitan ukazał się reporterowi.

- Jestem po raz pierwszy w Gdyni, panie kapitanie. Rozumiem, dlaczego niektórzy 
nazywają Gdynię POLSKĄ CZTERDZIESTĄ MILĄ lub polskim KLONDIKE. Nowe miasto. 
Raczej nowy port pionierów. Co prawda miałem złudzenie, że brnę przez pustynię 
piaszczystą, zanim dobrnąłem do tego basenu, ale jestem pełen podziwu dla tego 
rozmachu. Nie mogłem na razie dojrzeć szklanych domów Że-romskiego, wierzę jednak, że
gdzieś już są. Nie o tym jednak chciałem mówić. Przyjechałem, by napisać reportaż z życia 
na statku czy na okręcie. Znamy je tylko z obcej literatury, najwięcej z opowiadań Jacka 
Londona. Czy tak samo jest trudne? Czy rzeczywiście John Barleycorn jest duszą 
marynarza?  Czy  opanowanie załogi również i tutaj napotyka na takie trudności? 
Wyobrażałem sobie, że zobaczę okręt najeżony masztami i rejami, może nawet działami, a 
tu zobaczyłem tylko czarne burty i komin. Byłem tym trochę rozczarowany. Myślę, że ujrzę 
jednak coś naprawdę ciekawego. Jeśli pan kapitan pozwoli mi przebyć jeden dzień na 
statku, nie wrócę do redakcji z pustymi rękami, raczej - nie wrócę z pustym notesem. 
Wybaczy pan  kapitan, że tak bezceremonialnie  wdarłem się do jego  sanktuarium, ale nasi
czytelnicy spragnieni są wiadomości o morzu, o życiu na statkach, o Gdyni. Gdynia dla 
kraju jest tym samym co Dziki Zachód dla Nowego Jorku.

Dwumetrowej prawie wysokości kapitan przyglądał sią swymi niebieskimi oczami 
dziennikarzowi, uśmiechając się pod płowym wąsem. Wzrost kapitana usprawiedliwiał 
jego popularny przydomek "Długi".

45

Nazywano go równteż Dej Starszy, w odróżnieniu od brała, również oficera marynarki 
handlowej, znanego jako Dej Młodszy. Nazwisko swe wywodzili od Deja z Oczakowa. 
Starszy swą karierę morską rozpoczął na żaglowcach. Idąc śladami Conrada, trafił na 
szumnie zwany long-courrier - oceaniczny żaglowiec marynarki francuskiej, na którym 
zdążył zobaczyć mijającą epokę olbrzymich żaglowców. Służbę swą na nim skończył na 
cmentarzysku żaglowców - Biskajach. Załodze udało się uratować. Dej Starszy zgadzał się z
Napoleonem, że człowiek znający dwa języki, wart jest tyle co dwóch ludzi i wartość 
samego siebie mógł już szacować na sześć i pół człowieka.

- Pragnę, panie kapitanie, poznać każdy szczegół życia okrętowego, całą załogę, każdego 
majtka, szczególnie te najstraszniejsze typy

"" czy charaktery. Tych najtrudniejszych. Czy stosuje pan kapitan do nich karę chłosty, 
przeciąganie pod statkiem? Czytałem niedawno o jednym kapitanie, który wielkim głosem 
wołał: "Baby mam nie oficerów, już dwie doby jesteśmy w morzu i nie widziałem 
dotychczas krwi na pokładzie". Czy zechce mi pan kapitan umożliwić poznanie życia 
okrętowego z tej strony?

- Hmmm... Naturalnie - mruczał  młody kapitan,  gładząc swe .  płowe wąsy. - Za chwilę 
będzie śniadanie. Zostawię pana na razie

samego, potem pozna pan wszystkich oficerów i resztę załogi.

Kapitan opuścił salon.

Dziennikarz z zaciekawieniem przyglądał się ścianom salonu wykładanym drzewem, 
okrągłym oknom w mosiężnych pierścieniach.

Wszedł steward i zaczął krzątać się nakrywając do stołu. Głębokie talerze i łyżki 
zainteresowały dziennikarza. Coś zupełnie odmiennego niż na lądzie.

Steward zniknął. Za chwilę zjawił się niosąc na półmisku kromki razowego chleba. Do 
salonu wszedł, znany już dziennikarzowi, trzeci oficer, który go uprzednio spotkał przy 
trapie i zaprowadził do salonu. Po nim kolejno wchodzili oficerowie mechanicy, drugi 
oficer i pierwszy. Ostatni wszedł kapitan i poprosił wszystkich do stołu.

Steward wniósł dużą wazę i postawił ją przed kapitanem, W całym sposobie bycia oficerów 
i kapitana było coś uroczystego, co z miejsca ujęło młodego dziennikarza. Steward, 
wnoszący wazę, czynił to, jak gdyby celebrował jakiś obrządek od wieków ustalony. 
Dziennikarz wyjął notes i skwapliwie notował w nim każdy dostrzeżony szczegół, sposób 
zachowania się oficerów i kapitana. Z zaciekawieniem zajrzał do wazy. Woda.

»2yją jak zakonnicy. Kapitan musi być niesłychanie surowy" - przemknęło mu przez myśl.

- Wybaczy pan, że dzielimy się z nim na razie tylko tym, czym chata bogata i co stanowi 
nasz chleb powszedni, ale nie spodziewa- " liśmy się takiego gościa - odezwał się kapitan.

Pierwszy oficer podsunął głęboki talerz dziennikarza kapitanowi, który sięgnął właśnie po 
olbrzymią łyżkę wazową. Kolejno napełniał

46

podsuwane mu przez pierwszego oficera talerze bezbarwnym płynem, z takim 
namaszczeniem jak gdyby wydzielał każdemu ostatnią kroplę

wody.

Wszyscy w milczeniu czekali, aż kapitan napełni swój talerz. Kapitan podsunął półmisek z 
chlebem gościowi, po nim wzięli po kromce chleba, z półmiska trzymanego przez kapitana,
oficerowie, kładąc ją koło talerza i czekając, aż kapitan postawi półmisek i weźmie sobie 
również kromkę razowego chleba. Dziennikarz był wstrząśnięty wprost patriarchalnymi 
stosunkami na statku. Kapitan był nie tylko symbolicznym żywicielem tych ludzi. Wszyscy 
otrzymali posiłek z rąk kapitana, a nie roznosił go steward. Było to tak wzruszające, że 
chciał rozpocząć z kapitanem ciekawą rozmowę na temat zrodzenia się tej tradycji czy 
zwyczaju, ale kapitan właśnie ujął swą łyżkę i włożył do talerza. Wszyscy oficerowie 
wykonali to samo jak na komendę. Dziennikarz poczuł się skrępowany zwyczajami na 
statku i postanowił natychmiast we wszystkim naśladować oficerów. Teraz każdy z nich 
zanurzył łyżkę w talerzu napełnionym po brzegi płynem i niósł ją ostrożnie do ust.

Dziennikarz uczynił to samo.

OGIEŃ, Ogień w gardle. Dech zaparło. Co robić? Bezbarwny płyn to najczystszy spirytus. 
Dlatego tak to wszystko celebrują. Spojrzał przez łzy na oficerów. Jedli spokojnie chleb, 
popijając spirytus łyżkami. Nie robił na nich żadnego wrażenia. Kapitan przecież 
powiedział "nasz chleb powszedni". Co dzień od rana rozpoczynają swe życie od spirytusu z
razowcem.

Kapitan zwrócił się do dziennikarza z uprzejmym zapytaniem:

- Nie smakuje panu?

Nie wiedział, co odpowiedzieć. Z trudem łapał powietrze. Żałował, że się nie zatrzymał w 
hotelu. Jadłby teraz wspaniałe śniadanie, a potem dopiero przyszedłby na ten potworny 
statek, na którym ludzie od rana odżywiają się spirytusem i razowcem. Na obiad tutaj nie 
zostanie. Wymyśli sobie jakiś pretekst, by pójść do miasta przez tę pustynię. Co jednak 
teraz odpowiedzieć kapitanowi?

- Tak, dziękuję, dobre. Nie jestem trochę przyzwyczajony do tego... do tego menu. Nie 
czuję się zbyt dobrze po całonocnej podróży w pociągu. - Przełykał szybko chleb, by 
zmniejszyć palenie w gardle. Oficerowie jedli w skupieniu i nie wykazali najmniejszego 
zainteresowania brakiem apetytu dziennikarza.

Dziennikarz rozmyślał nad tym, że tyle godzin będzie musiał być głodny, zanim przez te nie
zabudowane tereny dotrze do jakiejś restauracji. Statek czekał na ładunek przy jednym z 
nowo wybudowanych basenów daleko od miasta. Dziennikarz przypomniał sobie, że gdy 
wyszedł z dworca gdyńskiego, miasto zostawił z prawej strony, w chwili gdy tak bezmyślnie
rzucił się w kierunku dostrzeżonej z daleka sylwetki tego potwornego statku.

"Najlepiej będzie wrócić na obiad na dworzec".

47

Gdy rozmyślał o tym, drzwi od salonu się nagle uchyliły i usłyszał serię strzałów. Jak mu 
się wydawało, kule utkwiły w ścianie nad głowami oficerów. Steward padł na podłogę. W 
tej samej chwili kilku oficerów wyjęło pistolety i zaczęło strzelać w otwarte drzwi. Kapitan 
wydobył spod stołu olbrzymiego kolta i dołączył się do strzelających oficerów, zwracając się
jednocześnie do dziennikarza:

- Może dobrze by było, gdyby pan przysiadł za stołem na razie. Załoga jak zwykle na 
postojach, znów zaopatrzyła się w broń i, jak pan widzi, musimy ją trzymać w szachu za 
pomocą pistoletów. Nawet zjeść śniadania dziś nam nie dali spokojnie. Bardzo mi jest z 
tego powodu przykro. Proszę niech pan się schowa za stołem.

Dziennikarz przysiadł za kapitanem, który spokojnym głosem wydawał rozkazy:

- Nie wszyscy razem. Spokojniej. Tak żebyśmy mieli czas nabić ponownie, proszę strzelać 
kolejno, tak jak siedzimy.

Kapitan wyjął spod poły kurtki drugiego kolta, położył go na stole koło talerza i zajął się 
nabijaniem pierwszego-pistoletu. Dziennikarz spostrzegł, że wszyscy oficerowie byli 
uzbrojeni, przy każdym z nich koło talerzy zamiast sztućców leżały mauzery, kolty i takie 
pistolety, których nigdy dotychczas nie widział.

Pierwszy mechanik strzelał teraz z parabellum. Ci oficerowie, którzy mieli broń nabitą i nie
strzelali, kończyli spokojnie śniadanie.

Kapitan dał ręką znak i przestano strzelać. Steward zerwał się z podłogi i przeszedł w róg 
salonu, by nie być narażonym na ogień zza drzwi. Kapitan skończył nabijać swego kolta, 
dwa olbrzymie błyszczące pistolety leżały obok talerza napełnionego czystym spirytusem.

- Proszę, niech pan siada - zwrócił się do dziennikarza. - Daliśmy im dobrą odprawę, 
zostawią nas przez parę chwil w spokoju. Tych opornych zapędzimy do ładowni, tak by 
można było rozpocząć pracę na pokładzie. Może jeszcze chleba?

Kapitan ujął w obie ręce półmisek z chlebem i podsunął go siadającemu na swe miejsce 
reporterowi. Dziennikarz, klnąc w duchu swój wyjazd do Gdyni, wziął kromkę chleba i 
usiłował ją podnieść do ust. Patrzał na biel obrusa, na którym zastawę stołową stanowiła 
wszelkiego kalibru broń krótka, na kapitana rozkoszującego się tą zupą okrętową, 

podobnie jak i wszyscy oficerowie. Do jakiego stanu może dojść człowiek na morzu - 
rozmyślał początkujący dziennikarz - żeby od rana już nawet nie chlać, ale jeść łyżkami 
spirytus. Cóż w tym dziwnego, że ci ludzie, jako jedyny argument w utrzymaniu załogi, 
uznają pistolety. Jak się z tego okropnego statku wydostać? Odechciało mu się już 
poznawania oficerów. Wszyscy bez wyjątku wydawali mu się antypatyczni z tymi 
dymiącymi rewolwerami w jednej ręce i łyżką spirytusu w drugiej. Najwięcej żalu czuł do 
trzeciego oficera, który go nie uprzedził o tym, co się na statku dzieje

48

i wpakował w taką" kabałę. Jak się z niej wydostać? Kiedyż to się

skończy?

Steward, korzystając z chwilowej ciszy, postanowił przedostać się do innych pomieszczeń. 
Ostrożnie zbliżył sią do drzwi i wysunął głowę na korytarz.

Cisza.

Gdy tylko steward zniknął w korytarzu, siedzący za stołem usłyszeli tupot nóg. Po chwili 
steward wbiegł do salonu zatrzaskując za sobą drzwi i padł na podłogę. Na ten widok 
kapitan zostawił łyżką w talerzu, chwycił oba kolty i nie przykładając ich wcale do oka, 
wypuścił z nich całą serię w drzwi tuż nad podłogą salonu. Oficerowie, porwani przykładem
kapitana, również nie przykładając broni do oka, nie celując strzelali wprost z rąk opartych 
o stół w drzwi, które szybko zamieniły się w sito. Dziennikarz z trudem utrzymał swą 
pozycję na krześle. Miał wielką ochotę schować się za krzesłem kapitana, ale się opanował.

- Drzwi otworzyć - wydał polecenie kapitan. Steward zerwał się z podłogi i szybko je 
otworzył.

- Tak jest bezpieczniej - powiedział kapitan. - Nie będą nas mogli zaskoczyć lub strzelić 
przez drzwi, widzą teraz przez nie doskonale, co się dzieje w salonie.

Dziennikarz przyglądał się z niechęcią kapitanowi, który z lubością znawcy oglądał kolty 
nabijając je ponownie.

- Dzisiaj mamy piękną pogodę - zwrócił się do dziennikarza. - Będzie pan mógł dokładnie 
zaznajomić się z urządzeniami pokładowymi. Zaraz po śniadaniu przydzielę panu oficera, 
który oprowadzi pana po statku i zapozna z załogą...             .

Długa seria z parabellum oficera mechanika zagłuszyła słowa kapitana.

- AAAA. Zdaje  się,  że dostał - mówił rozradowanym głosem strzelający. - Zauważyłem go, 
gdy wychylił się z ciemności. A byłby łotr strzelił do mnie.

Dziennikarz przypomniał sobie w tej chwili, że musi zatelefonować jeszcze o dziewiątej 
rano do redakcji i że jego powrót na statek będzie zależał od tego telefonu.

- Czy telefon jest na statku, panie kapitanie? - spytał.

- Skądże? W tym pustkowiu? Musi się pan jednak pospieszyć, jeśli chce pan o dziewiątej 
dzwonić. Nic pan nie jadł, może chociaż chleba pan jeszcze trochę spróbuje, jeśli panu nie 
smakuje nasza strawa przeczysta. Będzie pan głodny - martwił się kapitan.

Oficerowie zbierali łyżkami z talerzy ostatnie krople płynu.

- No to już i po śniadaniu - oznajmił głośno kapitan.

- Dziękujemy - chórem odpowiedzieli oficerowie.

Kapitan podniósł się pierwszy, za nim oficerowie. Spod rozpiętej marynarki kapitana 
widoczne były pochwy od koltów.

t - Krążownik spod Somoslerry

49

p

'•u

p.

"

Kapitan z wyraźną wprawą okręcił oba pistolety dookoła wskaż jących palców z taką 
szybkością, że na chwilę zamieniły się w dwa 'f wirujące wiatraczki. Nagłym ruchem 
zatrzymał je i spuścił do pochew.

- Przykro mi, że nie mogliśmy sobie spokojnie porozmawiać - zwrócił się uprzejmie do 
dziennikarza - ale sądzę, że znajdziemy więcej czasu na rozmowę, gdy wróci pan do nas na 
obiad. Będziemy mieli dzisiaj na obiad zupę rumową. - rozgrzewa i krzepi. Bardzo prosimy.

Wychodząc z salonu każdy z oficerów trzymał w ręku gotowy do strzału pistolet i z uwagą 
wpatrywał się w nie oświetlone przejście.

W chwili gdy dziennikarz żegnał się z kapitanem, do salonu dochodziły odgłosy szybkiej 
wymiany strzałów.

- Bolciu - zwrócił się kapitan do trzeciego oficera - ochronisz naszego dziennikarza i 
przeprowadzisz go do trapu, odpowiesz głową, jeśli zostanie chociażby zadraśnięty.

- Tak jest, panie kapitanie - wyskandował młodziutki oficer, nabijając swój błyszczący 
smith-wesson. - Skoczę jeszcze tylko do kabiny po mauzer, żebym nie potrzebował nabija'ć 
wessona po raz drugi i żeby naszemu gościowi nic się nie stało.

Oficer zamknął za sobą drzwi zamienione w rzeszoto. Kapitan mówił dalej:

- Będziemy mieli dzisiaj piękną pogodę, wyż się trzyma nad Bałtykiem. Przy lekkich 
wiatrach wschodnich zawsze w Gdyni jest piękna pogoda przy tym układzie ciśnienia. 
Cieszę się, że panu Gdynia tak się spodobała...

Huk wystrzałów w korytarzu przed salonem znów przeszkodził rozmowie. Dziennikarz 
podał rękę kapitanowi, mówiąc:

- Zupełnie zapomniałem o tym telefonie. Należało mi zaczekać do dziewiątej na dworcu, a 
potem dopiero wyruszyć na statek. A teraz nie wiem, co będę musiał robić dalej.

- Nic straconego - uspokajał go kapitan. - Zobaczymy się chyba podczas obiadu. Bardzo 
proszę...

Na progu salonu stanął trzeci oficer z dwoma pistoletami w rękach.

- Jestem już gotów - zwrócił się do dziennikarza - jako eskorta pańskiej osoby.

- Do widzenia, panie kapitanie. Dziękuję za miłą gościnę - powiedział jeszcze dziennikarz i 
ruszył za trzecim oficerem.

Za drzwiami "trzeci" zwrócił się do dziennikarza:

- Panie, trzymaj się pan mnie obu rękami. Wykałaczka w zęby wielkości zeppelina temu, 
kto pana trafi.

W drzwiach prowadzących na pokład "trzeci" oddał parę strzałów z obu swych pistoletów.

- No czysta droga, panie, jesteśmy już przy trapie. Proszę, niech pan spokojnie sobie idzie, 
a ja będę stał na trapie do czasu, kiedy już żadna kula z pewnością nie dosięgnie pana. Do 
widzenia.

Dziennikarz mijając "trzeciego" mruknął do widzenia i zbiegi po trapie na ląd. Gdy poczuł 
ziemię pod stopami, wyciągnął nogi i nie oglądając się na huczący od palby pistoletowej 
statek, wziął kurs na

dworzec.                                       .

Tak długo, jak go było widać ze statku, nie obejrzał się ani razu.

Natychmiast po odejściu dziennikarza na pokładzie zjawił się kapitan błyskawicznym 
ruchem bohaterów z filmów o Dzikim Zachodzie wydobył dwa kolty i, trzymając oba przy 
biodrach, wpakował z nich pełne serie kuł w sam środek małego kółka narysowanego na 
olbrzymiej kłodzie, specjalnie w tym celu umieszczonej na pokładzie koło dziobu. Na 
odgłos strzałów zjawił się jeden z ludzi załogi.

__ O dobrze, że cieślę widzę - powiedział kapitan - będzie miał

cieśla trudną robotę, trzeba całe drzwi do salonu dorobić. Musieliśmy młodemu 
dziennikarzowi z interioru pokazać, jak wygląda według niego życie na naszych statkach.

- Tak jest, panie kapitanie, zrobi się - przytaknął cieśla oglądając ostatnią serię kuł siedzącą
w celu. - Ale tak jak pan kapitan strzela, to nikt na statku nie potrafi. Może jak postrzelają 
jeszcze kilka miesięcy. Wczoraj to pierwszemu mechanikowi udało się raz trafić, trzymając 
tak pistolet jak pan kapitan. Celując normalnie, to już wszyscy w muchę trafiają, ale tak - to
jak już powiedziałem - długo jeszcze będą musieli postrzelać, zanim dopędzą w celności 
pana kapitana.

50

4»

POGRZEB PILOTA TRINITY HOUSE

A rzecią już dobę szedł statek we mgle. Podczas przejścia przez Kanał Kiloński można było 
jeszcze mówić o widzialności ograniczonej. Po wyjściu z kanału, od statku latarniowego 
"Elba Pierwsza" mgła przybrała postać białej waty i odcięła wysepkę mostku od całego 
statku. Na mostku poruszało się cicho kilku ludzi zamienionych w słuch. Porozumiewali się
szeptem, by nie zagłuszyć rozmową głosu innego statku, który można było spotkać na tym 
uczęszczanym gościńcu morskim.

Statek był jednym z czterech statków pasażersko-towarowych Angielskiej Kompanii 
Okrętowej, pływających na linii Gdańsk - Anglia, które w pierwszym dziesiątku lat od 
zakończenia pierwszej wojny światowej przeszły pod banderę polską.

Nawet gęsta mgła nie mogła zbytnio opóźnić przybycia pasażerów do Londynu ze względu 
na to, że wielu z nich miało już zamówione miejsca na statkach transatlantyckich do 
Ameryki. Ścisłe utrzymanie godzin rozkładu było więc podyktowane koniecznością.

Kapitanowie tych czterech statków nigdy nie uczyli się w szkołach polskich. Niektórym 
wielkim trudem i wysiłkiem woli udało się zachować znajomość języka ojczystego. Po 
ukończeniu szkół morskich rozpoczęli służbę na żaglowcach, spędzając długie miesiące w 
morzu, odcięci od resz.ty świata, a samotne wachty sprzyjały rozwojowi indywidualności 
każdego z nich.

Sposób bycia i wysławiania się kapitanów był jednym ze stałych tematów rozmów załogi i 
oficerów. Kapitanowie, o których nic się nie mówiło, uchodzili za nieciekawych i nie 
cieszyli się popularnością. Ulubionymi bohaterami opowiadań byli naturalnie ci 
kapitanowie, o których można było opowiedzieć coś wesołego. Nie brak było oczywiście 
kapitanów świadomie "czyniących cuda", by zdobyć dla siebie uśmiech.

Przypominało to noszenie modnego znaczka w kształcie orderu pokrytego niebieską 
emalią, z wypisanym złotymi literami hasłem: "UŚMIECHNIJ SIĘ". Im więcej 

niewidzialnych dla oka ludzkiego baretek orderu "UŚMIECHNIJ SIĘ" potrafił któryś z 
kapitanów zdobyć, tym bardziej był lubiany, nie tylko przez załogę, ale i przez pasażerów.

52

Szczęśliwie większość kapitanów nie potrzebowała szczególnie się ' wysilać, by zasłużyć 
sobie na nie.

Do jednej z pierwszych należała baretka, której hasłem było: "CO LEŻY?" Było to pytanie 
zadane przez kapitana statku szkolnego, idącego bejdewindem, do ucznia pełniącego 
obowiązki oficera nawigacyjnego. Nawigacyjny rozglądał się bezradnie po pokładzie, 
usiłując wykryć straszny przedmiot, który zanieczyszcza pokład i którego SAM KAPITAN 
nie może rozpoznać. Przerażonemu dopomagało w szukaniu tego przedmiotu dwóch 
młodszych kolegów. "Co leży?" - ryczał kapitan, a pytany i jego koledzy - byli bezradni. 
Nawigacyjny zdecydował się zaprzeczyć kapitanowi i odpowiedział, że pokład jest 
absolutnie czysty i nic nigdzie nie leży.

Rozwścieczony kapitan wskazał palcem na kompas, ale już nie miał siły wyszeptać nawet 
"co leży?" z podziwu nad tępotą nawigacyjnego. Kapitan pytał o kurs, jaki w tej chwili "leży 
na kompasie", ponieważ fachowo mówi się "statek kładzie się na kurs". Podczas sterowania
na bejdewind kurs może być niestały, jeśli kierunek wiatru się zmienia.

Języki obce, najczęściej angielski, hojnie obdarowywały kapitanów orderami 
"UŚMIECHNIJ SIĘ" z tej prostej przyczyny, że uczyli się angielskiego w językach obcych i 
chcąc powiedzieć jakieś zdanie po angielsku, musieli jak gdyby zatrudnić w swej głowie 
dwóch tłumaczy: jednego, który tłumaczył z polskiego na język niemiecki lub rosyjski, 
drugiego tłumaczącego z któregoś z tych języków na angielski. Tłumacze ci byli często 
bardzo zmęczeni i nie bardzo biegli, a wymowa ich najmniej przypominała wymowę 
angielską.

Statek przebijał się już przez mgłę zalegającą Morze Północne, dając znać o sobie 
pięciosekundowym rykiem gwizdka okrętowego z przerwami dwuminutowymi. Zbliżał się 
ostrożnie do ujścia Tamizy, które - wraz z obszarem wód je otaczających - stanowiło 
prawdziwy nawigacyjny węzeł gordyjski spleciony z mielizn i prądów rządzonych przez 
księżyc i wiatry. Kierunek prądów na niektórych obszarach tych wód naśladuje kierunek 
strzałki zegara, zmieniając się w ciągu dwunastu godzin o trzysta sześćdziesiąt stopni. 
Panujące na tych obszarach prądy doczekały się największej ilości wydawnictw na świecie -
od kieszonkowych atlasów zaczynając a kończąc na foliałach o kwadratowym metrze 
powierzchni. Czarne strzałki umieszczone na tych mapach wskazują kierunek prądu o 
danej godzinie, umieszczone nad nimi czarne liczby mówią o jego szybkości w zależności 
od pełni lub kwadry księżyca.

Nagromadzona w strzałce i w liczbie wiedza doświadczeń wiekowych zakończona jest 
uwagą, że na podanych wiadomościach całkowicie polegać nie można, ponieważ długo 
wiejące wiatry, nawet nad odległymi od tych miejsc obszarami wodnymi, mogą w znacznej 
mierze zmienić podane o prądach wiadomości.

53

Dla rozwiązania tych węzłów od wieków istnieje nad Tamizą szkoła pilotów, która 
wyszukuje najlepszych nawigatorów w marynarce angielskiej i kształci ich w drobiazgowej 
znajomości warunków żeglugi na tych wodach, by zapewnić statkom maksymalne 
bezpieczeństwo.

•Statki linii regularnych do Londynu, w wypadku ubiegania się o prawo niebrania pilota, 
musiały mieć kapitana i starszego oficera zaopatrzonych w świadectwo zdania egzaminu 
przed specjalną komisją kształcącą pilotów na tych wodach. Egzamin taki był fraszką w 
porównaniu do wymagań stawianych kapitanom ubiegającym się o dyplom pilota 
kanałowego do Londynu. W tym czasie w Anglii już nie było wielkich żaglowców; pomimo 
to kapitanowie ubiegający się o prawo zdawania egzaminu na pilota musieli posiadać 
praktykę na żaglowcach rejowych. Praktyki tej musieli szukać na żaglowcach pod obcą 
banderą i bez wynagrodzenia, którego właściciele żaglowców nie chcieli płacić rozumiejąc 
sytuację. Kapitanowie ci musieli również odbyć praktykę na statkach linii regularnych z" 
Kanału Angielskiego do Londynu. By się dostać na podrzędne stanowisko na tych małych 
stateczkach kanałowych, często rezygnowali z dowództwa dużych oceanicznych statków 
pasażerskich.

Po dostaniu się na długą listę kandydatów na pilota trzeba było niekiedy czekać wiele lat 
tylko po to, by będąc już u szczytu listy, przekroczyć wiek trzydziestu pięciu lat i zostać z 
niej skreślonym na zawsze, bez względu na ofiary i koszty poniesione na rzecz zostania 
pilotem kanałowym do Londynu.

W wypadku zdania egzaminu i otrzymania licencji pilota można ją było jeszcze łatwiej 
stracić w dorocznych komisjach zdrowia, w egzaminach styczniowych, jak również przy 
najmniejszej skazie na opinii, nie mówiąc już o zawinionej awarii.

Podczas trzech pierwszych lat służby pilot otrzymywał ograniczoną pensję i miał prawo 
pilotowania statków wyłącznie o zanurzeniu do czternastu stóp. Po trzech latach służby i 
zdaniu egzaminu pilot stawał się pełnowartościowym pilotem kanałowym, ale i wtedy nie 
kończyły się trudności. Ze względu na to, by nie pełnili służby zbyt przemęczeni, dzielono 
ich na takich, którzy tylko wprowadzają statki na Tamizę, i na takich, którzy je 
wyprowadzają. Do miejsca pracy musieli się dostawać na koszt własny. Jeden z kutrów, 
mający na pokładzie pilotów dla statków idących z Kanału Angielskiego, krążył przy Dover 
lub Dungeness, drugi kuter pilotowy - koło statku latarniowego "Sunk". Ten zaopatrywał w
pilotów statki idące z Morza Północnego.

Oba te kutry pilotowe słynęły z tego, że ostatnie chroniły się przed sztormem. Ambicją ich 
było zaopatrzyć w pilota każdy statek podczas najgorszej pogody, jak również odebrać ze 
statku pilota, który go wyprowadził z Tamizy. Jeśli kiedyś nie udało się tego dokonać, ko-

mentowano ten fakt przez długie lata. Jedno nieodebranie ze statku pilota zagnało go aż do
Nowego Jorku, gdzie stał się pastwą reporterów, dziennikarzy i filmu.

Dostanie się z kutra pilotowego na statek odbywało się za pomocą łodzi wiosłowej. Podczas
sztormowej pogody fSłoga łodzi musiała wykazać znajomość najwyższej techniki 
manewrowania taką łupiną na dużej fali.

Do tego właśnie statku latarniowego "Sunk" z zamiarem dostania pilota zbliżał się 
parowiec, którego trzy doby nękała mgła. Na jego mostku z westchnieniem ulgi 
zidentyfikowano fog signal, mgłowy sygnał, latarniowca "Sunk". Nagle mgła się urwała. 
Ściana rngły widoczna jeszcze była nad rufą statku, gdy z mostku widać było dokładnie 
błyski latarni "Sunk" i światła kutra pilotowego.

Kapitan kazał zapalić bluelight, niebieskie światło, którym wzywano pilota. Jasnobłęfcitny 
płomień oświetlił całą burtę i znużonego trzy-dobowym czuwaniem kapitana. Trzy doby 
tkwił w swym płaszczu nieprzemakalnym i długich gumowych butach, pozwalając sobie 
tylko na czterogodzinne drzemki podczas wacht starszego oficera, gotowy do wyjścia na 
mostek w ciągu jednej sekundy w wypadku usłyszenia sygnału mgłowego innego statku w 
pobliżu kursu. Kapitan z wysiłkiem unosił ciężkie ze znużenia i nabrzmiałe powieki.

W świetle "słońc" wywieszonych za burtę widać było dobijającą do statku łódź wiosłową z 
pilotem. Za chwilę pilot wolno wspiął się po sztormtrapie na burtę. Na lince spuszczonej do
łodzi jeden z marynarzy wyciągnął czarny, nieodzowny sakwojaż pilota. Na tej samej lince 
spuścił do łodzi rytualnie ofiarowywaną przez kapitana butelkę koniaku dla wioślarzy. W 
chwili gdy pilot wszedł na pokład, zgaszono "słońca" i znikł obraz łodzi z wioślarzami.

Pilot w asyście oficera wszedł na mostek, gdzie czekał go, jak widocznego znaku 
odpoczynku, kapitan. Ożywiony tą myślą i pragnący uzyskać pełną aprobatę pilota oraz 
zrozumienie dla swego zmęczenia, zatrudnił w swej głowie niemniej zmęczonych od niego 
tłumaczy. W wyniku ich połączonych wysiłków pilot usłyszał od kapitana

nowinę tej treści: - Ju si pajlot,  aj  fog  try  dej s.  Rozumiesz, pilocie, ja

przez trzy dni byłem mgłą.

Pilot był pełen zrozumienia dla wyczerpania kapitana i powiedział, że w zupełności go 
rozumie i że należy mu się za to bezwzględnie odpoczynek. Pilot podszedł do sternika, 
podał mu kurs i jednocześnie podał rozkaz do maszyn "CAŁA NAPRZÓD". Kapitan zniknął
za drzwiami swej kabiny. Na mostku został oficer, radosny świadek zdobycia przez 
kapitana nowej baretki orderu "UŚMIECHNIJ SIĘ" w trzydniowej walce z mgłą i prądami, 

zakończonej koło statku latarniowego "Sunk" wskazującego statkom drogę do Londynu 
pomiędzy mieliznami.

*

Tymczasem kapitan ogolił się, wykąpał i pierwszy raz od trzech dni spożył spokojnie 
posiłek. Nareszcie wyciągnął się w koi i zamknął zmęczone powieki, ale tylko po to, by je 
jeszcze szybciej otworzyć pod naporem myśli o sprawach, które jedynie mgła mogła 
pogrążyć w zapomnieniu. Do mgły nawigatorzy zaprawiają się od swej pierwszej podróży 
na statku szkolnym, ale do tej drugiej sprawy zaczynają się przyzwyczajać, i to 
bezskutecznie, dopiero po zostaniu kapitanem. Tą sprawą w równym stopniu co mgła 
spędzającą sen z powiek, są STOWAWAYS, po polsku tak zwani PASAŻEROWIE NA 
GAPĘ.

Statek, na którym teraz był kapitanem, cieszył się wyjątkową sympatią tego gatunku 
pasażerów. Kapitan dzielił ich na trzy kategorie: Na tych, którzy skorzystali z podróży na 
tym statku i nigdy się o nich nie dowiedział i nie dowie. Na tych, których wykryto w czasie 
podróży, lub którzy sami wskutek złych warunków wyszli z ukrycia przed końcem podróży. 
Trzeba ich było zamykać, pilnować, karmić, przedstawiać co dzień władzom podczas 
postoju i biada jeśli taki zbiegłby ze statku w porcie, statek płaciłby za to duże kary. Trzeci 
gatunek, to byli ci, których schwytano w Anglii i odstawiono na statek.

Stowaways zajmują w Anglii wiele szpalt dzienników. Większość ludzi w tym kraju potrafi 
opowiedzieć o nich zarówno wesołe, jak i mrożące krew w żyłach historie.

Od Medy datuje się historia stowaways?

Na to pytanie kapitanowie, którzy już kilka razy mieli pasażerów na gapę, odpowiadają 
zgodnie:

- Noe musiał ich już mieć na swej Arce.

Kapitan z otwartymi oczami rozpamiętywał znane sobie historie o pasażerach na gapę. 
Głośny był wypadek z sierżantem wojsk lądowych, który nie mając siły rozstać się ze swą 
przyjaciółką w Londynie, włożył ją do worka, wniósł na statek jako swój bagaż podręczny 
do codziennego użytku i umieścił w rezerwowej kabinie. Niczym nie zmącona sielanka 
trwała od Gravesend na Tamizie do Kanału Pa-namskiego.

Czterdziestokilkoletnia dama angielska potrafiła przewieźć w swej kabinie pięknego 
Włocha zamiast swej dwunastoletniej córeczki, wpisanej do jej dowodu osobistego. 
Sielanka została brutalnie przerwana zazdrością damy - zdradzona przez lekkoducha 
wydała go nie bacząc na rozgłos, jakiego ta sprawa nabierze.

Niemniej głośna była sprawa dziewiętnastoletniej Angielki, która zakochała się w palaczu 
Szwedzie i odbyła podróż na jego statku zakopana w węglu przeznaczonym do kotłowni 
okrętowej.

Wiek nie wydawał się odgrywać rola w pobudkach uczuciowych skłaniających do podróży 
na gapę. Siedemdziesięcioczteroletni stowa-way ukryty w łodzi ratunkowej pasażerskiego 
statku idącego z Anglii

do Nowego Jorku po sześciu dniach podróży nie wytrzymał ścisłej diety i wyszedł z ukrycia.
Stwierdzono, że gdyby jeszcze jedną dobę spędził w łodzi, umarłby z wycieńczenia. 
Wyruszył w tę podróż po otrzymaniu depeszy od starszego brata w Nowym Jorku, który 
zawiadamiał, że jeśli młodszy brat chce go jeszcze zastać przy życiu, musi natychmiast 
przyjechać. W pośpiechu kochający brat zapomniał wyrobić sobie dowód osobisty, wobec 
czego musiał wrócić do Anglii. Stowaways bez dowodów mogą się okazać jednym z 
najbardziej kosztownych gatunków pasażerów na gapę. Swego czasu znane było imię 
Abukara Amada, Murzyna, który jako stowaway bez dokumentów "* trzy lata spądził na 
włoskim statku "Olimpia".

Do makabrycznego gatunku należą stowaways chowający się- w Komorze kotwicznej. Cały 
świat dowiaduje się o nich w momencie rzucenia kotwicy, której łańcuch porywa ciała 
siedzących na nim stoioo-ways, rozszarpując je na części, i wyciąga za sobą na pokład koło 
windy kotwicznej.

Głośno było w Anglii o chłopcach, którzy ukryli sią w łodzi ra-> tunkowej statku 
pasażerskiego idącego zimą do Kanady. Wyszli z niej z odmrożonymi palcami u nóg. W 
rezultacie młodocianym amatorom przygód musiano amputować stopy.

Inny chłopiec schował się w kominie dużego parowca uważając go za dekorację. Wyjęto go 
z niego prawie uwędzonego.

Pewien steward ze statku wożącego mrożone mięso w chłodniach schował w drodze po 
ładunek swych czterech przyjaciół w pustej chłodni. Mechanik okrętowy, chcąc w czasie 
podróży sprawdzić działanie aparatury chłodniczej, uruchomił ją i zamroził czterech ludzi

na śmierć.

Kapitan, pomimo że posiadał na statku komin, windę kotwiczną i chłodnię, nie miał 
jeszcze pasażerów na gapę tak makabrycznych, ale za to było ich zawsze kilku naraz. W 
każdej z dotychczasowych podróży pilot, wchodząc na mostek, dowiadywał się przede 
wszystkim o ilości posiadanych w tej chwili przez niego stowaways i wyrażał słowa 
współczucia z powodu kłopotów, jakie w związku z nimi czekają

kapitana.

W tej podróży kapitan miał ich pięciu zamkniętych, ale z powodu mgły zapomniał 
powiedzieć o nich pilotowi. Wszystkie stosowane przed podróżą przeszukiwania statku nie 
dawały żadnego rezultatu. Stowa-ways byli bardziej przebiegli niż załoga i oficerowie.

Zmęczenie trzydobową mgłą szybko wzięło górę nad myślami o pięciu stowaways i kapitan 
zasnął.

*

W ćhwiM gdy go budzono na zmianę pilotów, kapitanowi wydawałc sią, że te pięćdziesiąt 
cztery mile do Gravesend przebył statek w przeciągu jednej minuty. Zmieniali się piloci. 
Schodził kanałowy - przy-

chodził rzeczny. Rzecznymi pilotami byli przeważnie dawni kapitanowie holowników, 
które pomagały statkom wciskać się do zakamarków londyńskich doków. Kapitan lubił ten 
odcinek drogi od Gravesend do London Bridge. Poznał już był wszystkie miejscowości 
nadbrzeżne i jeśli miał w podróży jakiegoś znacznego pasażera,tak zwaną persona grata, 
wówczas z zadowoleniem opowiadał usłyszane od pilotów historie mijanych miejscowości. 
Lubił rozwodzić się nad kościółkiem w Grayesend. W kościółku tym była jakoby 
pochowana "księżniczka" indiańska Pooahontas. Uratowała ona - jak głosiła wieść - życie 
angielskiemu kapitanowi, który w końcu szesnastego stulecia wtargnął na terytorium jej 
ojca. Awanturnik ten już miał stracić głowę poS miażdżącym ciosem maczugi, gdy 
nadbiegła Pocahontas, objęła jego głowę i w ten sposób uratowała wojowniczego 'kapitana 
od śmierci. Cały szczep czerwonoskórych za przykładem córki wodza przyjął 
chrześcijaństwo. Pocahontas wyszła za mąż za białego. "Żona prezydenta Stanów 
Zjednoczonych, Wilsona, pochodziła w prostej linii od syna księżniczki Pocahontas..." - 
kończył swe opowiadanie kapitan.

Nie dochodząc do Isle of Dogs - Wyspy Psów - widać było nad brzegiem rzeki wyrównane 
szeregi różnokolorowych pław. Kapitan powtarzał usłyszane od pilotów zdanie, że "w tym 
miejscu ze złych pław robią dobre pławy". Wyspa Psów jest wnętrzem litery "U", którą w 
tym miejscu tworzy Tamiza. Wśród bujnej zieleni jej prawego brzegu, przy samej 
podstawie litery "U" widać dwie kopuły obserwatorium. To między nimi przechodzi po 
ziemi słynny południk Green-wich, inaczej zwany zerowym.

Na wszystkich statkach, podczas mijania tego miejsca w dnie pogodne - jeśli na statku 
znajduje się kandydat na nawigatora po raz pierwszy tędy przechodzący - starsi 
nawigatorzy pokazują mu refleks tego południka w postaci zielonej smugi na niebie. 
Młodzi nawigatorzy, mając jednak wzrok słabiej wyrobiony od starszych, doświadczonych, 
nie mogą nigdy go dojrzeć, podobnie jak wielu ludzi nie dostrzega na mundurach 
kapitanów baretek orderu "UŚMIECHNIJ SIĘ".

Dalej, w górę rzeki widać Deptford, gdzie Henryk VIII kazał zbudować w roku 1513 
magazyn zaopatrzeniowy dla marynarki. Król ten niezmiernie wraził się w pamięć kapitana
podczas zwiedzania gabinetów okropności w gabinecie figur woskowych Madame Tussaud 
w Londynie. Henryk VIII bezsprzecznie był jej faworytem - z powodu kłopotów, jakie miał 
z żonami. Dwom z nich, gdy ich twarze przestały mu się podobać, kazał po prostu odrąbać 
głowy: system popularny w Anglii. Kapitan twierdził, że w średniowieczu Anglicy szybciej 
tracili głowy, niż zdążyli nawet o tym pomyśleć. Niedaleko Deptford widać było 
miejscowość Yard, gdzie córka Henryka VIII, Królowa Dziewica Elżbieta Pierwsza, 
odwiedziła okręt "Golden Hind", którego kapitan Sir Francis Drakę opłynął świat dookoła.

Od tego miejsca załoga pokładowa na statku wychodziła na stacje manewrowe. Statek 
przechodził przez gościnnie otwarte podwoje pięknego mostu Tower Bridge i sta\vał na 
swym zwykłym miejscu nie • dochodząc do London Bridge.

*

W trzecim rejsie, po słynnej już trzydobowej mgle, znów ukazało się światło statku 
latarniowego "Sunk" i światło kutra pilotowego. Błękitny płomień wezwał pilota. Zimne, 
mokre powietrze gnane silnym wiatrem przenikało przez najgrubsze swetry i 
nieprzemakalne płaszcze. Pilot grubo ubrany wspinał się z trudnością po wilgotnym 
sztormtrapie. Potem wolno wchodził na mostek, na którym powitało go smutne "Halo p a j 
l o t" kapitana i jeszcze smutniejsza wiadomość: "J u si pajlot, aj hef try STOWAWAYS". 
(Rozumiesz, pilocie, ja mam trzech pasażerów na gapę.) Zamiast jednak odpowiedzi pełnej
wyrazów zrozumienia i współczucia, pilot oparł się o nadbudówkę, a potem osunął się 
nagle na pokład. Oficer służbowy szybko sprowadził lekarza okrętowego. Pilot nie żył.

Zasygnalizowano o wypadku na kuter pilotowy, prosząc o drugiego pilota. Statek ruszył w 
długą podróż w górę rzeki. O brzasku podniesiono banderę, spuszczając ją natychmiast do 
pół drzewca na znak żałoby. Po raz ostatni PILOT KANAŁOWY DO LONDYNU mijał swój 
szlak z niewidzialną dla wielu ludzi własną banderą powiewającą tuż nad spuszczoną do 
pół drzewca banderą statku, który miał pilotować.

*

Kapitan został oficjalnie zaproszony, wraz z przedstawicielami załogi, na uroczysty pogrzeb
pilota. W zaproszeniu i we wszystkich rozmowach o zmarłym pilocie przewijało się wciąż 
jedno i to samo zdanie: YOUNGER BRETHREN OF TRINITY HOUSE (młodszy braciszek 
Domu Trójcy).

TRINITY HOUSE, TRINITY HOUSE - kapitan słysząc ciągle te słowa, przyszedł do 
przekonania, że bardzo niewiele wie, co kryje za sobą to tajemnicze TRINITY HOUSE. 
Pamiętał, że pilotów egzaminuje TRINITY HOUSE, że pławy nad brzegiem Tamizy 
reperuje TRINITY HOUSE i że widział kiedyś na statku latarniowym podniesioną flagę, 

która go zdziwiła z powodu umieszczonych na niej symetrycznie pomiędzy ramionami 
krzyża świętego Jerzego czterech żaglowców trzymasztowych zwróconych w lewo.

Skąpe wiadomości o TRINITY HOUSE i pogrzeb, w .którym miał wziąć udział, tak 
zaniepokoiły kapitana, że poprosił jednego z urzędników agenta o dostarczenie bardziej 
szczegółowych danych dotyczących tajemniczego TRINITY HOUSE. Wieczorem, siedząc 
przy biur-

ku w kabinie, zagłębił się w nieznaną mu zupełnie historię bractwa, którego młodszym 
braciszkiem był zmarły pilot. W swoisty sposób usiłował zapamiętać to, o czym czytał, w 
obawie przed ewentualną kompromitacją podczas udziału w pogrzebie z powodu 
nieznajomości historii i przełożonych bractwa.

Kapitanowi, pilnie tłumaczącemu to co czytał, wydawało się, że widzi jak na dłoni 
braciszków w habitach z tonsurami na podstrzy-żonych głowach, jak pod dowództwem 
Abbota z Aberbroth wybiegają z klasztoru, by przeszkodzić biedakom w zbieraniu manny z 
nieba w postaci licznych okrętów wypełnionych dobrem doczesnym, rozbitych o skały lub 
osiadłych na mieliznach wskutek sztormów. Po zebraniu kilku ziarnek takiej manny ludzie 
ubodzy stawali się majętnymi.

To znów widział braciszków, jak pieczołowicie i starannie podtrzymują ogień w żelaznych 
koszach umieszczonych- na słupach, pozostawionych przez Rzymian, wskazując drogę 
okrętom na niebezpiecznych, pełnych mielizn i prądów wodach. Opiekunem tych dobrych 
mnichów zrzeszonych już w GUILD OF TRINITY (Bractwo Trójcy) miał być arcybiskup 
Canterbury Stephen Langton żyjący na przełomie dwunastego i trzynastego wieku.

Wizje te jednak zatarły silniejsze obrazy, walk króla Alfreda Wielkiego z nie ochrzczonymi 
Normanami i Dunami. Do walk tych miał król Alfred zjednoczyć marynarzy w potężną 
instytucję i obsadzić nimi statki zbudowane według swego projektu. Marynarze ci 
pomagali królowi bić i chrzcić nieprzyjaciół. Niektórzy chcą już w tej instytucji widzieć 
kolebkę nie tylko Trinity House, lecz marynarki angielskiej. Pierwszą jednak datą 
'historyczną bractwa jest dzień 20 maja 1514 roku, w którym to dniu aktem w Westminster
król Henryk VIII zatwierdził jako siedzibę bractwa Deptford i tytuł jej pierwszego mistrza: 
MASTER OF GUILD OF HOL Y TRINITY. Został nim Sir Tho-mas Spert, kapitan okrętów 
"Mary Rosę" i "Henry Grace a Dieu"; miał się też znać dobrze na budowie okrętów.

Henryk VIII, pomimo że w wojnie z papieżem o swe żony rozwiązał klasztory i 
skonfiskował ich dobra, pozostawił bractwu jego religijną nazwę GUILD OF HOLY 
TRINITY (Bractwo Świętej Trójcy), nadając mu jednocześnie prawa kształcenia pilotów, 
nadawania dyplomów kapitanów, utrzymywania znaków nawigacyjnych i latarń morskich.

Dziewięcioletni następca Henryka VIII, jego syn Edward VI, ulegając doradcom zmienił 
nazwę pierwotną bractwa na TRINITY HOUSE. Nie zahamowało to działalności i pracy 

bractwa; w siedemdziesiąt lat od nadania im praw przez Henryka VIII potrafili w ciężkiej 
dla Anglii potrzebie obsadzić swymi ludźmi trzydzieści dwa statki i, wspólnie z szalejącym 
sztormem, przyczynić się do walnego zwycięstwa nad Niezwyciężoną Armadą Hiszpańską 
w roku 1588. Rozentuzjazmowana tym zwycięstwem Królowa Dziewica, przyznała bractwu
prawo za-

opatrywania wJDalast żaglowców wychodzących bez ładunku z Tamizy. Otrzymane z tego 
dochody miały być przeznaczone na pomoc dla starych lub niezdolnych już do służby 
marynarzy.

Ten wspaniały rozwój TRINITY HOUSE został zahamowany przez Cromwella. 
Rozgniewany na bractwo za to, że nie chciało mu dać kapitanów na okręty, którymi 
zamierzał przeprowadzić blokadę Irlandii (1649), odebrał mu wszystkie nadane dotychczas
przywileje. Na szczęście dla bractwa restauracja monarchii w osobie Karola II przywróciła 
mu nie tylko dawne przywileje, lecz powierzyła jego pieczy jeszcze więcej spraw morskich. 
W tym okresie na czele bractwa stał MASTER, czterech WARDENS (strażników), ośmiu 
ASSISTANTS (asystentów) i osiemnastu ELDER BRETHREN (starszych braciszków). 
Bractwo otrzymało wyłączne prawo ustawiania świateł i znaków nawigacyjnych* 
Dotychczas prawo to posiadali rozmaici ludzie, troszczący się wyłącznie o pilne pobieranie 
opłat za korzystanie z ich świateł, nie dbając zupełnie o same światła, które były ledwie 
widoczne. Towarzystwo zajmowało się kształceniem pilotów, kapitanów, nawigatorów na 
okręty hydrograficzne, posiadało najbardziej wykwalifikowanych inżynierów morskich, 
projektujących i budujących porty, nabrzeża, okręty, stocznie oraz magazyny 
zaopatrzeniowe. Sprawowało kontrolę nad stanem okrętów, nie zaniedbując jednocześnie 
bardzo wydatnej opieki nad chorymi i starymi marynarzami. Potrafiło wpłynąć na zarząd 
Wschodnioindyjskiej Kompanii Okrętowej, aby płacił renty inwalidzkie i wdowie 
marynarzom swej kompanii.

W roku 1680 TRINITY HOUSE zbudowało pierwszą latarnię mors-ską na wyspie Scilly. W 
roku 1797, podczas buntu marynarzy na okrętach wojennych zakotwiczonych w pobliżu 
Norę przy ujściu Tamizy, potrafiło obronić Londyn przed napadem zbuntowanych, 
zdejmując szybko wszystkie znaki nawigacyjne na Tamizie. Jak wynikało z czytanej przez 
kapitana kroniki TRINITY HOUSE, bractwo chlubiło się najwięcej swą siłą moralną, która 
potrafiła oprzeć się strasznej korupcji szalejącej w Anglii w siedemnastym wieku. Pobory 
braciszków były symboliczne, kara pieniężna za przewinienie trzykrotnie większa niż 
roczne pobory. Za drugie wykroczenie usuwano z bractwa. Wszystko wynagradzał zaszczyt 
należenia do TRINITY HOUSE. W tym samym roku 1797, gdy zuchwali piraci Algierii 
dotarli do Kanału Angielskiego, braciszkowie wystawili przeciwko nim dziesięć okrętów, 
które przywołały ich do porządku. Do dawniejszych obowiązków dołączyła się konieczność 
opieki nad głębokościami Tamizy, w miarę jak statki miały coraz większe zanurzenie. W 
okresie planowanej inwazji na Anglię przez Napoleona bractwo obsadziło swymi ludźmi 

wszystkie bezczynnie stojące okręty wojenne i utworzyło gotową do walki flotę pod 
dowództwem starszych braciszków. Z biegiem lat do jednego z największych zaszczytów w 
Anglii należało zostanie MASTER OF TRINITY HOUSE. W roku 1837 został nim wybrany 
książę Wellington, słynny zwycięzca spod Waterloo; godność tę piastował aż do swej

śmierci. Po nim zajmował to stanowisko książę Edynburga, drugi syn królowej Wiktorii, a 
po księciu Edynburga - książę Walii, który wstąpił na tron jako Edward VII i zawsze był 
niesłychanie dumny z tego, że został wybrany na starszego braciszka TRINITY HOUSE. 
Czytającemu to kapitanowi zimny pot zrosił czoło w chwili, gdy zdał sobie sprawę, w jakiej 
uroczystości jutro będzie brał udział i z kim. Kiedy zaś przeczytał, iż obecnie panujący w 
Anglii król Jerzy V nosił tytuł MASTER OF TRINITY HOUSE do momentu swego 
wstąpienia na tron, wstał z wrażenia i przeszedł się po kabinie.

Po chwili czytał i tłumaczył sobie dalej. Obecny MASTER OF TRINITY HOUSE, Duke of 
Connaught - "wujaszek obecnego króla" przemknęło przez głowę przerażanego kapitana - 
dwanaście lat piastował przedtem godność starszego braciszka. Król Jerzy V po wstąpieniu
na tron nadał jeszcze większe przywileje starszym braciszkom, przyznając im tytuł 
KAPITANA i prawo zajmowania podczas wszystkich uroczystości miejsca tuż po kapitanie 
Royal Nawy (Marynarki Wojennej). Jak wynikało z tego, co czytał, ty tul. w marynarce 
handlowej był tytułem czysto kurtuazyjnym. Obecny MASTER OF TRINITY HOUSE nie 
pobiera pensjii - jego zastępca DEPUTY MASTER otrzymuje dziesięć funtów rocznie. 
Pomaga mu dziewięciu starszych braciszków, wybieranych z grona młodszych, których jest
około trzystu. I oto jeden z nich był tym pilotem, którego pogrzeb jutro ma się odbyć. 
Każdy młodszy braciszek musiał być kapitanem marynarka handlowej lub oo najmniej 
mieć rangę LIEUTENANT COMMANDER •w Royal Nawy. Oprócz zwykłych starszych 
braciszków są STARSI BRACISZKOWIE HONOROWI, którzy zajmują najwyższe 
stanowiska państwowe. Starszym braciszkiem jest Prime Minister (premier) - jest nim 
również PIERWSZY LORD ADMIRALICJI. Kapitan chusteczką otarł pot z czoła i czytał 
dalej. W każdej dziedzinie życia w Anglii mającej styczność z morzem, w której konieczne 
jest naj-głębsze zrozumienie spraw morskich, oparte o wiedzę połączoną z długoletnim 
doświadczeniem, wszędzie najbardziej ważki, a nawet decydujący głos mają braciszkowie 
TRINITY HOUSE. W charakterze Nautical Assessors (nawigacyjnych doradców) służą 
swym doświadczeniem w Izbie Lordów lub Admiralicji, w Sądzie Najwyżsizym, w 
szkolnictwie morskim, w budownictwie okrętowym i w każdej innej dziedzinie mającej 
związek z morzem.

Kapitan przestał czytać, wstał i wyszedł z kabiny, by ochłonąć z wrażenia. Dzień jutrzejszy 
wydał mu się najbardziej trudny do przeżycia.

Składanie kondolencji wdowie w obecności MISTRZA TRINITY HOUSE, a może i samego 
króla, w obecności starszych i młodszych braciszków, wydawało mu się ponad siły.

Po krótkiej przechadzce po pokładzie wrócił do kabiny i przygotował możliwie najkrótszą 
mowę kondolencyjną. Rozbierając się do

snu powtarzał ją zupełnie tak samo, jak za lat dziecinnych powtarzał wierszyk zadany na 
jutro do szkoły. Ułożył się w koi i ze słowami kondolencji na ustach, ze smutnym wyrazem 
twarzy zasnął bardzo zmartwiony.

*

Następnego dnia, przy pomocy czarnych limuzyn i agenta, kapitan z trzema 
przedstawicielami załogi znalazł się na placu ceremonii.

Po raz pierwszy zobaczył paradne mundury starszych braciszków TRINITY HOUSE. 
Przepychem i dostojeństwem przewyższały wszystkie dotychczas przez niego widziane. 
Wydało się naraz kapitanowi, że ma przed sobą zebranych dawnych mistrzów bractwa. 
Przeraził się. Przypomniał mu się gabinet okropności Madame Tussaud, nad którym 
widniał napis: TYLKO DLA LUDZI O SILNYCH NERWACH.

Wdowa w czerni stała w otoczeniu tak wspaniałym, że kapitan nie miał już wątpliwości, że 
ma przed sobą zbiórkę królów, którzy kiedyś byli mistrzami TRINITY HOUSE. Zgodnie z 
otrzymanymi instrukcjami, na dany znak, kapitan zaczął zbliżać się do wdowy. Szedł, jak 
mu się wydawało, majestatycznie, na czele trzech reprezentantów załogi: marynarzy, 
palaczy i stewardów. Idąc, powtarzał sobie w myśli przemówienie kondolencyjne i formułę 
przedstawienia reprezentacji: marynarzy - SAILORS, palaczy - FIREMEN, stewardów - 
STEWARDS. Stanął wreszcie u kresu wędrówki, przed wyniosłą postacią w czerni. 
Wygłosił na pamięć wykutą formułę kondolencyjną, potem odstąpił pół kroku, odsłaniając 
trzech delegatów i wskazując wytwornym ruchem lewej ręki każdego z osobna, mówił jak 
można najgłośniej i najdobitniej:

- Dys is reprezentatif of SAILORS. Ten jest przedstawicielem marynarzy.

Dys is reprezentatif of FAJERMAN. Ten jest przedstawicielem palaczy.

And dys is reprezentatif of STOWAWAYS. A ten jest przedstawicielem pasażerów na gapę.

Zaledwie wymówił to ostatnie słowo, zobaczył, że twarz wdowy przybiera coraz weselszy 
wyraz. Podobny uśmiech zauważył na twarzach "wszystkich królów". Uśmiech ten w 
iniiczym nie przypominał angielskiego KEEP SMILING (zdobądź się na uśmiech w trudnej
chwili). Kapitan wyraźnie widział, że była to z trudem hamowana wesołość. Naraz 
uprzytomnił sobie, że zamiast powiedzieć: "Representa-tive of STEWARDS", powiedział: 
"Representative of STOWAWAYS".

Był to niechybnie pierwszy wypadek w Anglii, że na oficjalnej uroczystości pogrzebowej 
jednego ze "strażników czystości przepisów morskich", za jakich się uważają braciszkowie 
TRINITY HOUSE

i w obecności innych braciszków piastujących najwyższe stanowiska państwowe - 
zaproszony na tę uroczystość kapitan obcego statku przedstawił im oficjalnie 
reprezentanta wszystkich pasażerów na gapę, których przywiózł do Anglii.

Podczas gdy wdowa z "królami" walczyła z ogarniającą ich wesołością, trzej reprezentanci 
załogi zauważyli na piersi kapitana nową baretkę WIELKIEGO ORDERU "UŚMIECHNIJ 
SIĘ" - PIERWSZEJ KLASY.

TRZY LISTY

PRISON MUNCIPAL

GENT                             Gandawa, 1. 7. br.

Szanowna Pani (a chciałbym zacząć od: Miła Pani Kasieńko)!

Siedzę w więzieniu. Czas mi się dłuży. Za kratami wąska smuga nieba. Udało mi się dostać 
więzienny blankiet papieru pocztowego i usiłuję na nim napisać kilka słów do Pani.

Wybaczy Pani, że piszę do Niej z więzienia na więziennym papierze.

Nieprzyjemna sprawa. Opór policji z finką w ręku. Obawiam się, że może Pani nie wie, co 
to "finka"?

Po prostu nóż z Finlandii, coś w rodzaju małego sztyletu ładnie wygiętego. Rękojeść z 
drzewa, jak mi się zdaje, z karłowatej brzozy. Podobno Finowie, rozstrzygając pomiędzy 
sobą sprawy honorowe, umawiają się, ile centymetrów ostrza tego noża mają prawo 
zatopić w swych ciałach. Im dłuższa część ostrza może być wbita w przeciwnika, tym 
bardziej godny szacunku jest pojedynek. Nie biorę odpowiedzialności za prawdziwość tej 
informacji, ale bardzo pasuje do posiadanej przez każdego z nas finki. Myślę, że w 
Gandawie nie znają się na tym zupełnie.

Siedzę i czekam na rozprawę rozmyślając, jakiej kary żądać będzie oskarżyciel - lata 
siedzenia czy tylko grzywna?

Przepraszam, że tak bezładnie przeskakuję z tematu na temat. Niebo za kratami wcale nie 
jest niebieskie. Jest deszczowo.

Te smugi deszczu przypominają mi dzień, a raczej wieczór, w którym Panią poznałem. Pani
zapewne nie pamięta.

Staliśmy w Kopenhadze. Nasz transatlantyk był przycumowany do nabrzeża. Tego 
wieczoru byłem oficerem służbowym. Nawet nie padało - ale lało. Gdy obchodziłem 
wieczorem statek, koło baru na rufie zatrzymał mnie poseł Moczulski, prosząc bym 
zechciał chociaż przez pół godziny zabawić jego sześć "córeczek", które nudzą się bardzo w 
barze.

•- Właśnie wychodziliśmy do "Tivoli" i deszcz, deszcz, jaki chyba tylko Noe oglądał, 
zatrzymał mnie z córkami na statku - tłumaczył mi poseł.

Weszliśmy do baru. Córki nie były podobne ani do siebie nawzajem, ani do ojca, ale 
pomysł był dobry.

- Moczulskie: Kasia, Nelli, Lucynka, Zosia, Irenka i Janka - jednym tchem powiedział 
wówczas szc-zęśliwy "ojciec".

Co do imion córek - to też nie bardzo byłem pewny, czy je wszystkie bezbłędnie zapamiętał.

Poseł tłumaczył, że trudno mu dać samemu radę z sześcioma córkami. Zanim je zebrał - 
deszcz uwięził wszystkie z nim razem w tym barze.

Ojciec-poseł był z Pani najdumniejszy. "Najmłodsza, ale najwyższa, ma prześliczny 
uśmiech. Kasieńka mi się najlepiej udała."

Tak kolejno przedstawiał swe córki, wymieniając wyłącznie zalety każdej, które można było
natychmiast sprawdzić.

Byłem oszołomiony, ale nie na tyle, by nie rozumieć, że jestem dla Pań egzotycznym 
stworzeniem przyprowadzonym przez dobrego ojca dla rozrywki, nieznanym gatunkiem - 
coś pośredniego pomiędzy chłopcem okrętowym a wilkiem morskim.

Wszystko co mówiłem, było dla Pań nowością. "Bawienie" nie natrafiało na specjalne 
trudności, należało mówić to, czego Panie tak na co dzień i wszędzie nie słyszą.

Bawiło Panie to, że podobnie jak Pań z ojcem jest siedem osób, tak nas z kapitanem jest 
również siedmiu nawigatorów: kapitan i sześciu oficerów pokładowych, że nosimy na 
rękawach kotwicę i nadzieję w sercu, a pierwsi nasi absolwenci nawigatorzy żyli tylko tą 
nadzieją, że zostaną oficerami na nie istniejącym w naszej flocie statku.

Śpiewali wówczas: "Ja biedny marynarz nie mam nic swojego - prócz paru kotwiczek i 
znaczka złotego".

Wprawiłem Panie w zachwyt mówiąc, że kapitan właściwie na tym statku jest zupełnie 
niepotrzebny, ponieważ my za niego wszystko wykonujemy. On tylko rozkazuje, mówiąc 
głośno to, czego każdy z nas nauczył się już w Szkole Morskiej na pamięć, a wszyscy moi 
koledzy na statku, których Panie poznają, oświadczą, że to co każdy z nich w tej chwili na 
statku robi, jest najważniejsze i że kapitan na pewno tego nie potrafi zrobić tak, jak ONI to 
wykonują.

Gdy znajomość moja z ojcem Pań doszła do korkociągu, wprawiłem ojca-posła w zachwyt, 
zdradzając że korkociąg na statku nazywa się lunetą, ponieważ służy do przybliżania i 
rozjaśnia horyzonty.

Ojciec mówił, że Pani pisuje artykuły do "Bluszczu", że studiowała Pani we Francji i w 
Niemczech. W miarę tego opowiadania bliskość Pani stawała się coraz dalsza. Podziwiałem
Pani dwa duże warkocze i dwa rzędy prześlicznych zębów i w ogóle wszystkiego po dwa. 
Czy po dwie? Nie wiem, jak będzie prawidłowo. Ale wszystko bardzo ładne.

Wieczór ten wspólnie określiliśmy jako najweselszy ze wszystkich znanych nam dotychczas
na statku. Tak twierdził nawet ojciec-poseł.

A deszcz - jako najmilszy ze wszystkich deszczów, jakie nas w barze kiedykolwiek osadziły.

Przypomina sobie Pani ten przeskok morzem bez brzegów od Ska-gen do fiordów i tego 
pasażera, który podczas tego przeskoku otrzymał depeszę z wiadomością, że przy wejściu 
do fiordów ma się przesiąść na motorówkę, by się dostać jak najszybciej na ląd.

Pasażer ten miał na sobie długi płaszcz z tak zwanej, modnej wówczas, słoniowej skóry. 
Musiał zejść po sztormtrapie, bo motorów-ka nagliła i nie mogliśmy postawić normalnego 
trapu. Żeby zabezpieczyć pasażera przed spadnięciem do wody podczas schodzenia do 
motorówki, oficer przepasał go liną, którą trzymał jeden ze sterników.

Dla wszystkich turystów było to czymś bardzo ciekawym i każdy chciał widzieć, jak temu 
pasażerowi uda się podróż po drabince zrobionej z dwóch lin i umieszczonych pomiędzy 
nimi deseczek stanowiących szczeble. Jakiś pan z radia stanął wówczas na burcie w pobliżu
niego i bardzo głośno relacjonował wszystkim, co się dzieje z bohaterem chwili.

- Proszę państwa - mówił - facet wyraźnie zbladł. Boi się okrutnie. Teraz oficer omotał go 
sznurem. Marynarz wyrzucił przed nim cały szereg klawiszy na sznurku, po których ten 
nieszczęśnik będzie musiał schodzić, raczej udawać tylko, że schodzi. Nie mam 
wątpliwości, że będzie to z jego strony tylko udawanie, bo ze strachu jest żółtozielony. Po 
prostu jest to wspaniały typ kameleona w ludzkiej postaci. Proszę państwa, podchodzi 
teraz do burty. Usiłuje dać mi znak ręką, bym nie mówił, jak bardzo się boi. No, facet jest 
nieprzytomny ze strachu, bo spojrzał właśnie w dół, ma pod sobą chyba kilkanaście 
metrów pionowej ściany wprost do wody. Jest rzeczywiście bardzo wysoko, i jeszcze te 
klawisze, które leżą na burcie i które będzie musiał liczyć swymi stopami. Teraz, proszę 
państwa, zacisnął kurczowo palce na klawiszu na burcie i nie daje się namówić, by go 
puścić. No, przy pomocy oficera puścił ten klawisz i teraz maszeruje po następnych. No, 
tak jak już zapowiedziałem, na oślep przebiera po nich stopami, uderzając kilka razy po 
tym samym klawiszu. Właściwie zmienił się w bezwładne ciało z wolna opuszczane na tym 
sznurze przez marynarza na dół. Macha rękami i nogami. Ruchy są zupełnie bezładne, 
powiedziałbym nieprzytomne. Twarzy jego nie widzę, więc nie mogę podać państwu tego 
na pewno bardzo ciekawego jej wyrazu. Oficer kazał go prędzej opuścić, by skrócić jego 
męki. No, już jest w motorówce. Jest to właściwie galaretowata masa drżąca ze strachu, 
który zmienił się podczas tej podróży w przyzwyczajenie. Wciągnięto go do budy w 
motorówce. No, niestety, proszę państwa, na tym kończę mój komunikat.

Pamiętam, jak ojciec z sześcioma córkami, podobnie jak i całe towarzystwo, ubawił się tą 
przygodną audycją. Pasażer ten, jak się dowiedziałem, nie cieszył się sympatią na statku. 
Udawał turystę, by

za tanie pieniądze dostać się do Norwegii wyłącznie w sprawach handlowych.

A potem - niezapomniana już nigdy podróż fiordami do Nord-kappu.

Obawiam się, że nudzę Panią tymi wspomnieniami, ale gdy człowiek siedzi sam w 
więzieniu, czekając na sprawę i nie ma do kogo ust otworzyć, to nie można się dziwić, że 
przychodzą mu na myśl chwile najmilsze i najweselsze.

Gdy za kręgiem polarnym "NASZE MOCZULSKIE" leżały na kształt kokonów, spowite w 
koce na leżakach, myśleliśmy o Nich jak o najmilszej hodowli jedwabników i 
wynajdywaliśmy setki powodów, by przyjść i zobaczyć w Ich oczach odbite śnieżne szczyty 
lodowców iskrzące się w słońcu.

Zachwycona wówczas tymi widokami powiedziała Pani, że może powtórzyć słowa małego 
Francuza, kilkuletniego malca, który wprawił Pamią w zdumienie swym powiedzeniem. 
Malec leżał jak nowo narodzony w łódce unoszonej słabym prądem rzeczki, wśród kwiatów
wodnych i kwiatami okrytych brzegów. Wchłania"! w siebie promienie słońca, barwy 
kwiatów i zwiastował Pani wielką nowinę: "C'est la nie".

A pamięta Pani podczas postoju na kotwicy w jednym z fiordów, na dalekiej już północy 
oglądane na tle lodowca reny?

Zrobiła Pani wówczas zdjęcie Lapończyka z renem. Posiadam to zdjęcie z opisem na 
odwrocie rozmowy podróżnika Anglika z bogatymi właścicielami stad renów/ Na pytanie 
Lapończyków podróżnik ten nie bardzo wiedział, co ma odpowiedzieć, by nie umniejszyć w
ich oczach majestatu jego królewskiej mości króla Anglii. Pytanie brzmiało: "Gdzie król 
angielski przechowuje stada swych renów, gdy wyrusza na wojnę?"

A potem drugie przejście "Polonii" przez krąg polarny i ojciec Pani biorący udział w 
uroczystościach z tym związanych jako Neptun. Pamiętam jego monolog sławiący 
kapitana, pod którego dowództwem pierwszy polski statek już po raz drugi obchodzi tę 
uroczystość. Byliśmy bardzo dumni z tego przemówienia, ponieważ trochę tej sławy 
kapnęło i na nas, bez których przecież kapitan sam niczego nie do-kazał. Pieczołowicie 
przechowuję gazetę okrętową z tej uroczystości z wierszami ojca-posła.                   N

Były to najjaśniejsze dnie, podczas których przez całą dobę można było oglądać w oczach 
córek - słońce. Pomarańczowe słońce najładniej odbijało się w Pani oczach.

Za kratami niebo jest szare. Nie widać dzisiaj jego blasku, a Pani jest tak daleko.

Powrót z Nordkappu na fiordy. Znów za każdym zakrętem zaklęte postacie mnichów lub 
rycerzy wiekami rzeźbione w skałach przez lodowce, aż naraz znikło to wszystko i nadszedł 
ostatni wieczór. Bal kapitański.

Siedzieliśmy w nocy na pokładzie nad tym samym barem rufowym, w którym poznałem 
Panią. Tańczono na rufowym pokładzie oświetlonym lampionami.

Woleliśmy wszyscy rozmawiać. Tańczyć nam oficerom na statku nie było wolno. Mieliśmy 
sobie zawsze tyle do powiedzenia. Słychać było orkiestrę, słychać było słowa piosenki: 
"Chłopcy czarni tak jak ja..." Przed nami znalazła się para szukająca ciemności i 
odosobnienia, by zwierzyć sobie najbardziej niepotrzebujące świadków słowa.

Siedzieliśmy rzędem, naprzeciw nas stały dwa puste leżaki, które można było dostrzec 
nawet w ciemności nad białym pokładem. Para opadła na nie. Zamilkliśmy. Gdy po 
wyznaniach posypały się pocałunki, zrobiło się nam trochę nieprzyjemnie i mieliśmy już 
zamiar chrząknięciem zahamować ciąg dalszy, gdy bardziej przytomna od niego ona 
dojrzała nas w ciemności. Skoczyła, porywając go za sobą. Wówczas Nelli wpadła na 
wspaniały pomysł, by przywiązać do siedzenia leżaków baloniki będące atrakcją tego 
wieczoru.

Zaledwie zdążyliśmy myśl w czyn zamienić, a już nowa para zjawiła się przed nami. 
Szczęśliwiec, z nią na rękach, opadł na przygotowany balonik, który eksplodował - 
zabijając najżarliwsze myśli.

"Psia-krew" - zaklął nieszczęśliwiec. "Szczęście" wyrwało mu się z rąk. Gonił je tak, jak 
gdyby pędził za swym własnym cieniem.

To było coś. Płakaliśmy i chcieliśmy wszyscy całować Nelli za genialny pomysł. Ludzie w 
pewnych okolicznościach są do siebie bliźniaczo podobni. I tak aż do świtu, ^przed nami 
siadała para za parą. Trzymaliśmy się wszyscy razem za ręce, by sobie dodać sił i nie 
zdradzić swej obecności śmiechem. Trzeba było jednak się rozstać. Wśród tysięcy, które 
odbyły z nami podróże, nikt nam tak nie przypadł do serca, jak właśnie sześć córek z Kasią 
na czele. Proszę się nie dziwić, że właśnie w więzieniu przypominam sobie chwile spędzone
z Panią jako coś najbardziej radosnego w tym mrocznym oczekiwaniu na sprawę.

Ponieważ wszystkie Panie zostawiły nam swoje adresy, nie wątpię, że moi koledzy, 
podobnie jak i ja, piszą do Pani.

Jeszcze raz przepraszam za więzienny papier, ale innego tutaj nie ma. Łączę wyrazy 
szacunku i wdzięczności za tyle miłych chwil spędzonych w Pani towarzystwie podczas 
wycieczki na Nordkapp.

K. B.

P.S. Gdyby Pani zechciała napisać do mnie, proszę adresować na s.s. "Polonia" Gdynia.

Warszawa, 13. 7. br. Szanowny Panie!

List Pana wstrząsnął mną do głębi. Rozumiem, czym to jest dla Pana z przestworzy oceanu 
znaleźć się w więzieniu. Straszne.

Wierzę, że nie powodowało Panem zło, ale najważniejsze, by się Pan nie załamał nawet w 
wypadku najbardziej surowego wyroku.

Jeśli listy moje będą mogły przynieść Panu ulgę w tym odosobnieniu, będę do Pana pisała 
tak często, jak to będzie możliwe.

Wdzięczna jestem Panu za to, że w tak ciężkiej dla Niego chwili pamiętał Pan o mnie, 
przygodnej znajomej, których tysiące przewijają się przez pokłady niezapomnianej dla 
mnie "Polonii".

Pamiętam, jak wszystkie błogosławiłyśmy ten deszcz, dzięki któremu miałyśmy możność 
poznać wszystkich Panów bardziej bezpośrednio, a nie tak z daleka przechodzących z 
mostku do mesy lub na szalupach podczas przewożenia nas na ląd. Szczególnie wówczas 
Panowie stawali się dla nas bardzo dalecy. W tej chwili jestem przybita tym, co się stało. 
Nie znam szczegółów. Po zobaczeniu oceanu wydaje mi się, że Panowie, przebywając na 
nim stale, nie mieszczą się w ciasnych ramach codziennego życia portowego i że to musiało
doprowadzić do nieporozumienia. Proszę, jeśli to będzie możliwe, napisać, co się z Panem 
dzieje. Będę się starała w. imieniu nas wszystkich wywdzięczyć się Panu za tyle wesołych 
opowiadań i wiadomości

0 fiordach, ludziach, ich życiu, a nade wszystko za tyle humoru, którego Panowie nam nie 
skąpili, a którego nam wszyscy inni bardzo zazdrościli.

Listem swym przypomniał mi Pan tak żywo całą podróż, że wydaje mi się, że to wszystko 
miało miejsce nie wczoraj, lecz przed chwilą.

Jeszcze raz pragnę zapewnić Pana o swej wielkiej dla Niego życzliwości i nic nie potrafi mi 
ani na chwilę zaćmić uroku całej podróży. Proszę, by się Pan nie poddawał smutkowi i 
rezygnacji.

Życzliwa Kasia

Nowy Jork, 31. 7. br. Miła Pani Kasieńko!

Otrzymany od Pani list z dnia 13. 7. br., podpisany "Kasia", ośmielił mnie do rozpoczęcia w 
ten sposób mego listu. Przykro mi, że stałem się przyczyną miłego dla mnie Pani smutku

1 niepokoju, a wszystko to z tego powodu, że jeszcze jako tako potrafię porozumieć się w 
języku francuskim.

Staliśmy z nową wycieczką turystyczną w Gandawie, ale niestety już bez sześciu uroczych 
córek i ich miłego ojca. Miałem dzień wolny od służby i naturalnie wybór padł na mnie, 

akurat gdy projektowałem sobie wypad do Brukseli i wszystko już miałem umówione z 
kierownikiem wycieczki, który zarezerwował dla mnie jeszcze miejsce w autokarze. Byłem 
"nieutulony w żalu", że właśnie mnie przy-

padła ta cała sprawa. Gdybym nie znał tego języka, fobym sobie ppr"' jechał na wycieczkę. 
W programie były dwie galerie obrazów ł cała Bruksela. Pomimo że już w niej byłem, tym 
bardziej chciałem ją jeszcze raz zobaczyć i odświeżyć wspomnienia. Sądzę, że rozumie 
mnie Pani, iż miałem prawo być rozżalony. W tym stanie trafiłem do jednego z 
najstarszych i najbardziej słynnych więzień na świecie. Słynne jest ze swych studiów nad 
wyznaczaniem kary więźniom w sposób indywidualny. Głowiłem się tylko nad tym, czy 
żeby ulżyć, czy dokuczyć, czy też żeby wyleczyć z przestępczości.

I znów Panią nudzę tymi więziennymi sprawami, w które - ]ak Pani widzi - trafiłem wbrew 
swym zamiarom.

W momencie gdy już ubrany wybierałem się na wycieczkę, zostałem wezwany do kapitana. 
Kapitan, jak zwykle przez swe zaciśnięte zęby, przypomniał, że dostatecznie znam język 
francuski i w jego zastępstwie pójdę na rozprawę do więzienia, gdzie zatrzymano do czasu 
rozprawy naszego pomocnika kucharza. Leonek z nożem fińskim w ręku stawił opór policji
w nocnym lokalu, do którego zaprowadzili go przygodni znajomi.

Pomimo że wysłanie mnie tam było widomą oznaką troski kapitana o załogę, wcale to nie 
zmniejszyło mego rozgoryczenia z powodu zmarnowanego dnia wolnego. Rozprawa 
zamiast odbyć się o godzinie ósmej, rozpoczęła się o drugiej po południu. Czekałem na nią 
w poczekalni koło sali sądowej, nudząc się niemiłosiernie. Gdy straciłem cierpliwość, 
poprosiłem o papier - chciałem napisać list do Pani. Papier ten był zaopatrzony w ten 
fatalny nadruk: Więzienie Municypalne Gent.

Za kratami było niebo nad mknącymi na wycieczkę autokarami do Brukseli. Przypomniały 
mi się fiordy i Pani, i zacząłem wówczas rozżalony pisać wszystko "od serca" i sprawiłem 
Pani smutek, za który Panią bardzo przepraszam, ale który jest dla mnie bardzo miły i 
dzięki któremu wcale nie żałuję, że nie pojechałem do Brukseli.

Rozprawa trwała bardzo krótko. Jak wynikało z zeznań świadków i policji, chłopca 
zamroczyło i, słusznie czy niesłusznie, wyobraził sobie, że chcą go obrabować. Gdy go 
zaczęto familiarnie obejmować, bojąc się podstępu zajął strategiczne miejsce przy barze. 
Skąd, mając w ręku finkę a pod ręką kilkadziesiąt butelek, mógł utrzymać całe towarzystwo
w szachu z dala od siebie. Towarzystwo się ulotniło. Właściciel wezwał policją. Leonek 
wytłumaczył na migi, że podda się tylko dwom policjantom, bo - jak wyjaśnił na sali 
sądowej - myślał, że ten jeden jest przebrany. Zapłacił wyjątkowo śmiesznie mała karę, 
według motywów wyroku, miała go ona ustrzec na przyszłość przed zbyt lekkomyślnym 
zawieraniem znajomości - sam lokal również nie cieszył się zbyt dobrą opinią. Zapłaciłem 
za Leonka żądaną sumę i zabrałem go na statek.

Po tej wycieczce trafiliśmy na nasz zwykły rejs do Nowego Jorku. List wysłany z więzienia 
widocznie bardzo długo wędrował do Pani i Jej miła odpowiedź przyszła, gdy podnosiliśmy
trap i zrzucaliśmy ostatnie cumy wychodząc do Nowego Jorku.

List Pani jest dla mnie bardzo miłym dowodem Jej pamięci, za którą serdecznie dziękuję, 
łącząc wyrazy szacunku z prośbą o przebaczenie za sprawiony smutek.

K.B.

PASAŻER I.K.C.

l u, wie co? A. Nu, widać już SALEM ALEIKUM?... - oficer wachtowy posłyszał za sobą głos
kapitana na mostku w chwili, gdy się przyglądał mglistym jeszcze zarysom wyspy 
SALAMIS, która odkryła się w lewo od kursu transatlantyka "Kościuszko" idącego do 
Pireusu.

Kapitan był niesłychanie dumny ze swego konceptu nazywania tej wyspy arabskim 
pozdrowieniem "POKÓJ Z TOBĄ" i od paru lat nie darował ani jednej okazji, by nie 
powiedzieć tego głośno oficerom na mostku w chwili zbliżania się statku do wyspy.

Nie było wątpliwości, że źródłosłów nazwy wyspy i arabskiego pozdrowienia był ten sam, 
tylko znacznie wcześniej od kapitana odkrył to Parandowski, pisząc: "Nazwa wyspy brzmi 
jak powitanie". Kapitan z jednakowym zadowoleniem powtarzał to SALEM ALEIKUM, 
poprzedzając je nieodłącznym "Nu, wie co? A."

Odkrycia tego dokonał w kilka miesięcy po swym przybyciu na tak zwaną linię palestyńską,
obsługiwaną początkowo przez nasz największy transatlantyk "Polonię", na którym był 
najpierw starszym oficerem, a potem kapitanem. Po jakimś czasie przyszedł z pomocą 
"Polonii" drugi nasz transatlantyk "Kościuszko" i oba te statki na przemian co tydzień od 
wielu miesięcy zjawiały się w Pireusie podczas swego dwutygodniowego rejsu - 
rozpoczynającego się i kończącego w Konstancy - utrzymując regularną komunikację 
pomiędzy Istambułem, Jaffą, Haifą, Aleksandrią i Pireusem, do którego właśnie zbliżał się 
"Kościuszko".

Na sześć rumbów w prawo od kursu widoczna już była stacja pilotowa, za nią pyłem okryte 
olbrzymie agawy, w których na próżno chciano by się doszukać zieleni. Podobnie było z 
"wieczną zielenią" wysp Cyklad i Dodekanezu, opisywaną przez starożytnych historyków, a 
latem w roku 1936 zieleń ta była jeszcze bardziej płowa niż w latach poprzednich. 
"Kościuszko" zatrzymał się przed stacją pilotową. Po sztormtrapie wdrapał się na pokład 
pilot.

Od wejścia do portu aż do miejsca, gdzie należało rzucić kotwicę, był szmat drogi. Duże 
statki pasażerskie przebywały ją w takt marszów wojskowych granych przez rozgłośnię 
okrętową, z załogami po-

kładowymi na stacjach manewrowych na dziobie i na rufie. Po dojściu do wyznaczonego 
miejsca rzucano kotwicę, po czym statek posuwał się wolno wstecz i z rufy podawał liny na 
nabrzeże. Do komunikacji z lądem służył ponton sięgający od lądu do trapu na rufie. W ten
sposób pozostawiano dojście z obu stron statku do port bunkrowych, specjalnych otworów 
w burcie, przez które ładowano węgiel podwożony przez barki. Oba transatlantyki 
zaopatrywały się w bunkier w Pireusie. Piękna pogoda i miłe dźwięki znajomych marszów 
nie zapowiadały wcale czegoś dla "Kościuszki" nowego lub nieoczekiwanego.

Z równowagi wytrącił kapitana i oficerów pilot, który oznajmił niespodziewanie, że statek 
nie stanie w tym samym miejscu, w jakim stawał od miesięcy, lecz w innym, po przeciwnej 
stronie basenu. Z mostku zawiadomiono przez telefon o tej niesłychanej, rozum mącącej 
wieści starszego oficera na dziobie i "drugiego" na rufie: "Staniemy nie w dotychczasowym 
miejscu, lecz po przeciwnej stronie basenu".

Była to rewolucja. Pilot doskonale zdawał sobie sprawę, jakie wrażenie wywołało jego 
oświadczenie. Gdy kapitan spytał go o przyczynę takiej decyzji kapitanatu portu, pilot 
odpowiedział, że kapitan musiał sam się spodziewać czegoś podobnego, mając na 
pokładzie takiego pasażera.

- Jakiego pasażera? - zdziwił się kapitan.

Pilot uśmiechnął się i wyraził uznanie kapitanowi za taką dyskrecję, dodając iż przyczynę 
zmiany miejsca kapitan sam wkrótce uzna za najbardziej słuszną. Trzeci oficer, pełniący 
podczas stacji manewrowych służbę na mostku, nie ustąpił tak łatwo i spytał pilota, kogo 
miał na myśli, mówiąc "TAKIEGO PASAŻERA". Stary pilot dał grzecznie do zrozumienia 
"trzeciemu", że nie chce, by ten uważał go za człowieka niespełna rozumu.

Nowe miejsce może być stokroć lepsze od starego, ale w pierwszej chwili nigdy nie wzbudzi
na statku entuzjazmu. Skoro od wielu miesięcy, co dwa tygodnie, statek cumowano w 
jednym miejscu, cała załoga uważała już to miejsce za swoje własne. Jedno odmienne 
miejsce cumowania zmieniało każdemu ułożony rozkład związany z wyjściem na ląd z 
wizytami, zakupami i rozrywkami.

Cumowanie w nowym miejscu przeszło w głuchym milczeniu. Widać było zdumienie nawet
na twarzach załogi hotelowej, gdy dobrze znajome nabrzeże zostało hen z prawej burty, a 
"Kościuszko" wciąż jeszcze szedł naprzód.                               -

Najbardziej niezadowolony wydawał się kapitan:

- Nu, wie co? A. Nu, dam ja intendentu, że mnie znów nie powiedział, że jedzi jakiś 
poważny pasażer, tak jak wówczas nie powiedział o tym, co śpiewał.

Kapitan miał na myśli znanego piosenkarza, który odbył z nami podróż do Palestyny. Tego 
dnia gdy piosenkarz wszedł na statek, rozgłośnia okrętowa co jakiś czas nadawała nagraną 
przez niego piosenkę:

Już taki jestem zimny drań

I dobrze mi z tym bez dwóch zdań...

Kapitan, słysząc tę piosenkę kilka razy od rana, kiedy zagrano ją znów przy obiedzie, 
zdenerwował się i powiedział siedzącemu obok nieznajomemu panu:

- Nu, wie co? A. Nu, nie lubię ja tego "drania". Nu, cały dzień tylko o nim. Nu, drań, da 
drań. Nu, nigdy w życiu ja takiego słowa u siebie w słowniku swoim nie miałem.

I rzeczywiście kapitan mówił prawdę - używał niekiedy słów znacznie bardziej dosadnych. 
"Drania" - nigdy.

Z kolacji wrócił kapitan na mostek bardzo rozdrażniony i gdy znów usłyszał tę samą 
melodię, podzielił się - jak zwykle - swymi kłopotami z oficerami na mostku. Oficerowie 
szybko wyjaśnili kapitanowi przyczynę, dlaczego ciągle na statku grają Zimnego drania i że 
właśnie ten pan, któremu kapitan to wszystko powiedział, to jest ten, który ją śpiewa. Był 
nim Bodo.

- NU, wie co? A. Nu, znaczy ja troszeczku źle powiedziałem jemu. Nu, troszeczku za mocno.
Nu, co teraz robić? A.

"Nu, co teraz robić?" - było w tym wypadku niepotrzebnie przez kapitana użyte. Bo 
wiadomo było, że cała sprawa, jak i podobnych niezliczona ilość, zakończy się w kabinie 
kapitana na przyjęciu zainteresowanych i na "wieczystej z nimi przyjaźni".

Podczas cumowania kapitan nie przestawał sobie obiecywać, że zrobi intendentowi 
wymówkę za to, że naraził go na wstyd przed pilotem.

Na wyjaśnienie zagadki tajemniczego pasażera nie trzeba było zbyt długo czekać. Zaledwie 
skończyły się formalności sanitarno-celne, na statek wszedł nasz cały korpus 
dyplomatyczny z pobliskich Aten. Kapitana i oficerów łączyła z nimi serdeczna znajomość. 
Tego dnia wszyscy mieli bardzo uroczysty wyraz twarzy i natychmiast zamknęli się z 
kapitanem w jego kabinie.

Tymczasem statek - jak zwykle po przybyciu do Pireusu - szykował się do przyjęcia bunkru.
Bunkier, czyli paliwo, 'był płomieniem wiecznych sporów pomiędzy dostawcami w Pireusie
i naszymi mechanikami okrętowymi. Za każdym razem przychodziły pod statek te same 
barki z taką samą ilością węgla i za każdym razem po zakończeniu załadunku rozpoczynały 
się długie dysputy na temat, ile statek otrzymał węgla. Załoga pokładowa dawno już 
sprzątnęła nawet ślady pyłu węglowego z pokładów, a w kabinie starszego mechanika 

wciąż trwały gorące spory. Zbliżał się wieczór, a wraz z nim oznaczona w rozkładzie 
godzina wyjścia z Pireusu. Wieczorem załoga

pokładowa wychodziła na stacje manewrowe w nadziei, że zaraz spory się skończą, ale z 
mostku co jakiś czas przychodziła telefoniczna wiadomość, że "jeszcze się nie doliczyli".

W pierwszych dwóch rejsach oficerowie nawigacyjni sądzili, że z powodu gorąca w 
maszynie mechanicy nie są w stanie nawet liczyć. Przyszli z pomocą, mierząc bardzo 
dokładnie dostarczony pod burtę węgiel na barkach. W obu wypadkach wyliczenia 
nawigacyjne zgadzały się co do tony z tym, co obliczyła maszyna, ale różnice z tym co 
podawali dostawcy, były tak wielkie, że pewnego razu starszy mechanik, najweselszy 
mechanik naszej floty handlowej, rozpoczął ten krakowski targ od twierdzenia, że 
dostawca w ogóle węgla nie dostarczył.

Dużo było z tego powodu wesołości, ale ostatecznie maszyna doszła do przekonania, że 
spór ten należy doliczyć jako specjalny dodatek do formalności związanych z kupnem 
bunkru. Na innych statkach mechanicy byli podobno bardziej pojętni niż nasi i dawali się 
łatwiej przekonać dostawcom.

Od przyjścia dyplomatów upłynęło pół godziny-. Nareszcie drzwi się otworzyły i korpus 
dyplomatyczny opuścił statek. Okazało się, że tajemniczym dla nas pasażerem jest KRÓL 
KRÓLÓW zmuszony do ucieczki z własnego kraju, władca Abisynii Haile Selassie.

Ateny były zelektryzowane tą wiadomością podaną przez gazetą krakowską "Ilustrowany 
Kurier Codzienny".

W tym czasie wojna w Abisynii już dogasała. Addis Abeba, po polsku znaczy tyle co Nowy 
Kwiat, była zajęta przez Włochów, a król Abisynii zmuszony został do ucieczki. Cały świat 
gubił się w domysłach: dokąd się schronił? I oto nagle w Atenach wyczytano, że na polskim
statku "Kościuszko", co dwa tygodnie zawijającym do Pireu-su, w najbliższych dniach 
znajdzie się Haile Selassie. Trudno było w tym czasie o większą sensację w Grecji. Od wielu
miesięcy cała prasa pisała o wojnie włosko-abisyńskiej, podając olbrzymi przyrost 
naturalny Włoch jako usprawiedliwienie szukania nowych przestrzeni życiowych.

Kapitan równie żywo jak wszyscy interesował się tymi sprawami, twierdząc: "Nu, wie co? 
A. Nu, historia. Nu, wielka rzecz historia. Nu, panie, nu, ale cóż takiego przyrost naturalny,
ale żeby chrześcijański naród napadał na pierwszych czarnych chrześcijan. Nu, ja tego, 
panie, nie uznaję. Nu, panie, kilkadziesiąt lat temu kiedy Włosi z tego samego powodu na 
Abisyńczyków, nu, ci pobili Włochów pod Aduą i kilkadziesiąt tysięcy Włochów wziętych 
do niewoli zamienili na dozorców haremowych. Nu, panie, od razu rozwiązali sprawę 
przyrostu naturalnego Włoch i przez kilkadziesiąt lat mieli spokój. Nu, a teraz. Nu, z 
samolotów Włosi polują na ludzi uzbrojonych w piki. Nu, a Liga Narodów, panie. 

Wszystkie sankcji Ligi skończyli się na tym, że Francuzi jedni nie zakupili dla najdroższych 
sklepów paryskich włoskich kapeluszy damskich."

Kapitan czarował pasażerów swoistymi opowiadaniami o Abisyńczy-kach, którzy, według 
niego: "Nu, wie co? A. Żeby ożenić się, Abisyń-czyk musi zabić lwa i zdjąć z niego skóra - 
albo zabić nieprzyjaciela. Z nieprzyjaciela całej skóry nie zdejmuji, tylko od dolnej wargi 
nacina skóra w dół z jednej i drugiej strony przez cały brzuch, aż skalp wytni z rozmaitymi 
innymi rzeczami, potem przez środek przetni szpara i naniży swemu koniowi przez głowa. 
Nu, niektórzy kilka takich trofeów swemu koniowi nakładajo."

Efekt takiego opowiadania zawsze był bardzo silny i żeby go nieco złagodzić, kapitan 
dodawał, że: "Dzieji się tak wyłącznie wówczas, jeśli Abisyńczyk chce się żenić. Na co dzień 
Abisyńczycy są bardzo spokojni i grzeczni i mówią, że z nieprzyjaciółmi nie należy walczyć 
ani krzyczeć, tylko należy pójść do czarownika i poprosić go o napisanie na kartce życzeń, 
które się chce przesłać czy powiedzieć pod adresem nieprzyjaciela. Napisane przez 
czarownika na papierku słowa trzeba zanurzyć w kawie i dać tę kawę do wypicia 
.nieprzyjacielowi. Nu, w żadnym wypadku nieprzyjaciel nie powinien tego widzieć. Nu, i 
cóż takiego. W zależności od tego czy to był dobry, czy zły nieprzyjaciel, wędruje on tam, 
gdzie się mu życzyło - do piekła albo do nieba."

Pod wpływem opowiadań kapitana "Kpściuszko" zdecydowanie stał po stronie 
Abisyńczyków.

Przyczyną zmiany miejsca postoju "Kościuszki" była obawa przed możliwością konfliktu 
pomiędzy załogą stojącego już przy dawnym pontonie "Kościuszki" dużego pasażerskiego 
statku włoskiego a załogą "Kościuszki", gdyby nasz statek stanął na starym miejscu. Grecy 
obawiali się, że Włosi, gdy się dowiedzą, iż tuż obok nich znajduje się Haile Selassie, mogą 
się pokusić o zabranie go siłą. Powiedział o tym kapitanowi szczerze agent Arwanitidis.

Plac przylegający do nabrzeża, przy którym teraz stał "Kościuszko", był przepełniony 
tłumem. Wciąż zajeżdżały limuzyny, a ich pasażerowie obserwowali nasz transatlantyk i 
robili zdjęcia. Zupełnie nieznajomi ludzie obiegli natychmiast wychodzącą na ląd załogę 
ofiarując olbrzymie sumy za fotografię Haile Selassie zrobioną na statku.

Jeden z oficerów - chcąc wynagrodzić tych, którzy podczas upału przybyli z Aten, by 
zobaczyć Haile Selassie - przebrał się za wojewodę abisyńskiego, krótko mówiąc rasa, i od 
czasu do czasu, niby niechcący, ukazywał się w drzwiach baru na pokładzie łodziowym, 
budząc swą osobą widoczne zainteresowanie.

Po zachodzie słońca odwaga ludzi proponujących fantastyczne sumy za fotografie wzrosła. 
Coraz więcej ich było na pontonie przy trapie. Fotograf okrętowy, który uwiecznił już tylu 
pątników do Ziemi Świętej, był najbardziej atakowany. Nikt z oferujących olbrzymie sumy 

nie wątpił, że wykorzysta on bajeczną wprost okazją do zrobienia majątku w przeciągu 
jednego dnia.

Był to najbardziej pamiętny dzień postoju w Pireusie. Tego bowiem dnia ilość 
dostarczonego węgla obliczona przez maszynę i przez dostawców po raz pierwszy i ostatni 
zgadzała się od razu co do grama w chwili zakończenia bunkrowania.

Niezapomniane były również chwile pożegnania z urzędnikami agenta. Niepokoili się o 
nas. Bali się, że Włosi mogą nasłać na nas jeden ze swych okrętów wojennych z pobliskiego
Dodekanezu w tym czasie, gdy będziemy szli od przejścia Doro pomiędzy wyspami Edbeą i 
Andros, aż na wody starożytnej Troi koło wejścia do Dardaneli. Najmłodszy urzędnik 
agenta Anastazi powiedział, że będzie czuwał przy telefonie, zanim nie otrzyma 
wiadomości z Biiyiikdere, że szczęśliwie tam już dotarliśmy. Pierwszy raz "Kościuszko" 
punktualnie wyszedł z Pireusu.

Ewentualność spotkania się z włoskim okrętem wojennym wcale się nam nie uśmiechała. 
Kilka nocnych godzin po wyjściu z Doro minęło spokojnie. Oficerowie na mostku i 
marynarze pełniący służbę byli silnie podnieceni, każde światło, ukazujące się na 
horyzoncie, budziło zrozumiałe zainteresowanie. Ta droga pod Troję przenosiła nas 
myślami w epokę Homera, aż wreszcie różane palce Eos odchyliły zasłonę nocy - na niebie 
zjawił się brat Eos, złocisty Helios, pod jego opieką "Kościuszko" dotarł bez przygód pod 
Troję.

Tutaj skończył się już wszelki niepokój. Turcja bowiem należała do paktu bałkańskiego, do 
którego należały również Grecja, Rumunia i Jugosławia. Wszystkie te państwa w 
jednakowym stopniu obawiały się Włochów. Najbardziej bała się ich Turcja, znajdująca się 
zbyt blisko trzynastu wysp Dodekanezu należących do Włoch. Dzięki sojuszom udało się 
Turcji utrzymać swą Anatolię, na którą Włosi mieli niekłamaną ochotę przed uderzeniem 
na Abisynię. W nocy "Kościuszko" minął morze Marmara. O świcie ukazało się miasto z 
baśni tysiąca i jednej nocy. Z leżącej nad morzem perłoworóżanej mgły wynurzyły się 
zaróżowione wschodzącym słońcem iglice minaretów i kuliste kopuły meczetów 
Konstantynopola. "Kościuszko" minął obronne mury Seraju i wszedł na złotodajne wody 
zatoki, z której czerpano niegdyś złoto w postaci niezliczonych ilości tuńczyka. Dziś została 
już tylko po nim nazwa ZŁOTY RÓG.

Podeszła łódź pilotowa. Pilot nie wniósł ze sobą żadnej sensacji na statek. Stanęliśmy w 
tym samym miejscu co zawsze, pośrodku Złotego Rogu, podając liny na zakotwiczone na 
zatoce beczki do cu-; mowania.

W chwilę po zacumowaniu dobiła do trapu motorówka agenta - dyplomaci znów pożądali 
kapitana. Nie było rady. Wkrótce kapitan znalazł się w biurze agenta wydany na pastwę 
dyplomatów polskich, tureckich i włoskich.

- Nu, wie co? A - opowiadał o tym spotkaniu potem kapitan na mostku. - Nu Włosi, nu, 
przyczepili się do minie, że nie powiedziałem ja prawdy w Pireusie, że na statku jest Haile 
Selassie. No i mówią

ja im, że nie mam ja Haile Selassie i nde mam żadnego pasażera do niego podobnego. Nu, 
wie co? A. Nu, Włoch wyciąga gazeta "Ilustrowany Kurier Codzienny" i pokazuji, że tam 
jest napisano, że na "Kościuszce" jest Haile Selassie. Do gazety dopięte było tłumaczenie w 
języku włoskim. Nu i cóż takiego. Mówię ja jemu. Nu, wasz Cycero powiedział, że pismo nie
czerwieniej! (epistola non erubescit - list się nie rumieni). Nu, Włosi rozgniewali się na 
mnie. Turcy zaczęli ich uspakajać. Nu i teraz Turcy prosić zaczęli, żeby im powiedzieć tylko
prawda. Czy jest teraz na "Kościuszce" Haile Selassie, czy go nie ma?

Nu, zdenerwowałem się ja, nu i nic więcej powiedzieć nie chciałem. I znów Włosi zaczęli 
swoje pytania, dlaczego ja chce utaić, że na statku jest Haile Selassie. Nu, jeden jak świń 
jaki przyczepił się do mnie. Jest, czy nie ma? - mówi. Nu, wykrzykną ja wówczas, że nie ma.
Nu, wie co wówczas było? A.

Wło'ch wyjmuji z teczki fotografia i pyta się, czy poznaje ja te osoby, co na niej 
sfotografowane?

Dalsza rozmowa kapitana z dyplomatami ciekawiej została opowiedziana przez jednego z 
polskich urzędników, który był przy tym obecny jako tłumacz.

Kapitan rzucił okiem na fotografię i zaniemówił. Włoch, pokazując kapitanowi jedną z osób
na fotografii spytał, czy kapitan ją poznaje. Kapitan musiał przyznać, że tak. Osobą 
wskazaną przez dyplomatę włoskiego - był sam kapitan.

- A ten oficer obok pana? - pytał dalej Włoch.

Kapitan musiał przyznać, że zna tego pana, że jest nim starszy oficer, z drugiej strony - 
"drugi", potem "trzeci". Wszyscy oficerowie nawigacyjni "Kościuszki".

- A kto pośrodku siedzi? - spytał z wyraźną satysfakcją Włoch.

- Haile Selassie - przyznał zdumiony kapitan.

Triumf Włocha był całkowity. Dyplomaci polscy z niezadowoleniem patrzyli na kapitana. 
Kapitan zrozumiał, że wszelka dyskusja w tej chwili wobec tego dowodu rzeczowego, 
leżącego na biurku - nie była wskazana.

Kapitan lubił niekiedy stawiać siebie w jednym szeregu z czołowymi osobistościami historii
świata. Widział teraz swoją osobę, jako jedną z głównych postaci w nowym konflikcie 
międzynarodowym. Puszczając mimo uszu wyrzuty dyplomatów polskich, nie mógł 
powstrzymać się od wypowiedzenia głośno po polsku tego, co myśli o tej sytuacji.

- Nu, historyczny byłby moment, żeby to wszystko była prawda. Oświadczenie to jednak 
przeminęło bez echa. Dyplomaci polscy nie

wiedzieli, co mają powiedzieć na ten temat. Turcy nie zdradzali ochoty wydania Haile 
Selassie, podobnie jak Grecy w Pireusie.

"Historyczny moment" przedłużał się. Napięcie międzynarodowe wzrastało. Nikt nie 
zabierał głosu. Jasne było, że na Morzu Czarnym

Wfosi nie nie mieli do powiedzenia. "Kościuszko" szedł do Rumunii, a ta z pewnością 
udzieli gościny KRÓLOWI KRÓLÓW. Triumf Włochów był w tej chwili ich porażką.

Ciszę przerwał jeden z Włochów, który wziął fotografię do ręki, jeszcze raz się jej przyjrzał, 
a potem zwrócił się do kapitana, mówiąc, że jest mu niezmiernie przykro z powodu 
kłopotów, jakie sprawili kapitanowi, fatygując go i zabierając czas niepotrzebnie.

Dyplomaci polscy i tureccy patrzyli na Włocha, jak gdyby ten ostatni dostał nagli 
pomieszania zmysłów. Pozostali dyplomaci włoscy również patrzyli na niego z 
niedowierzaniem i zdumieniem.

Widząc wrażenie, jakie wywarło na obecnych przeproszenie przez niego kapitana, 
dyplomata wyjaśnił, że dziecko Haile Selassie widoczne na tej fotografii, jest o dziesięć lat 
starsze. Leżąca na biurku fotografia jest mistrzowskim fotomontażem.

Z kolei pozostali dyplomaci zaczęli kapitana przepraszać.

"Moment historyczny" uznano za niebyły.

Kapitan, kończąc po swojemu to opowiadanie, zamknął je takimi wnioskami:

- Nu, wie co? A. Nu, przekonałem się ja, że potęga prasy jest ogromna. Nu i wiem ja 
nareszcie, kim jest nasz fotograf. Nu, krótko mówiąc - zimna szelma. Nu, nie lubię ja słowa 
"drań". Nu, co robić? A.

CHIMERA MIRABILIS

Byliśmy trzecim statkiem pod polską banderą, który miał wkrótce przekroczyć równik. 
Transatlantyk nasz chodził dotychczas północną drogą do Nowego Jorku, przez równik 
szedł po raz pierwszy. Cała załoga pokładowa dostała "gorączki równikowej", każdy z 
marynarzy chciał poznać zwyczaje związane z przejściem równika.

Za przykładem sławnego Beebe'a, który w tym okresie zanurzył się na niemal 
tysiącmetrową głębokość w skonstruowanej przez siebie batysferze, wędrowałem myślami 
po jeszcze większych głębokościach w pogoni za wspaniałymi rybami głębinowymi. 
Najbardziej podobała mi się ryba nazwana CHIMERA MIRABILIS, wyłowiona po raz 
pierwszy przez Norwegów z głębokości prawie dziewięciuset metrów koło Wysp Owczych. 
Tułów tej ryby, barwy brązowej, przypominający węgorza, przechodził w zakończenie 

podobne do bicza; skrzele były zielonkawe, a płetwy kształtu skrzydeł motyla - 
fioletowoniiebieskie. Ryba nie była zbyt wielka - miała siedemdziesiąt sześć centymetrów 
długości - ale oko jej było olbrzymie, podłużne, z szafirową tęczówką i złocistą źrenicą. 
Wygląd ryby całkowicie usprawiedliwiał jej nazwę: Chimera - znaczy "pomysł 
nieprawdopodobny, wylęgły z urojenia". Ta była w dodatku Mirabilis - "godna podziwu i 
zachwytu".

Jednego dnia moje "studia" nad rybami głębinowymi przerwane zostały pukaniem do 
drzwi. Przyszedł bosman z jednym z marynarzy. Bez długich wstępów objaśnił, że chcą 
urządzić przejście równika jak można najbardziej uroczyście. Prosili, żebym omówił 
sprawę z kapitanem, zgodził się być Posejdonem i w ogóle zajął się całą imprezą.

Statkiem naszym dowodził kapitan "Domejko". Od czasu zbudowania nowych 
transatlantyków kompania dobrała dwóch kapitanów o podobnych nazwiskach, co 
stanowiło źródło nieustannych nieporozumień. W związku z tym jednego przezwano 
"Domejką", drugiego "Dowejką". Były to dwie prawdziwe "perły" w skarbcu opowiadań, 
jakie krążyły po mesach ha wszystkich statkach naszej kompanii.

Obaj kapitanowie pochodzili z zaboru wschodniego. Życie spędzili na morzu. Do szkół 
polskich nigdy nie uczęszczali. Kapitan Domejko, nie mając zdolności lingwistycznych, 
tworzył na poczekaniu nowe sło-

wa i dziwił się bardzo, jeśli natychmiast nie był zrozumiany. Chcąc wyrównać braki z 
dziedziny literatury i historii polskiej - czytał wiele. Ale myliło mu się często wszystko: 
kolejność faktów historycznych, autorzy i tytuły przeczytanych książek. Walka kapitana z 
własnymi brakami w zakresie wiadomości wzbudzała szacunek, co nie przeszkadzało, iż był
on stałym tematem najweselszych opowiadań, którym zawdzięczał swą dużą popularność.

Gdy na przykład nowy oficer pierwszy raz usłyszał na mostku wypowiedziane przez 
kapitana zdanie: "Ticha idim, psia wełna, a okrentu świetlanego jak nie widat', tak nie 
widat"' - długo łamał sobie głowę, zanim się domyślił, że: "statek idzie wolno i dotychczas 
nie zobaczyliśmy latarniowca".

Na urządzenie ceremonii chrztu równikowego kapitan Domejko zgodził się natychmiast, 
ale pod warunkiem:

- Nu, żeby tylko porządek był! Pasażerski że -statek, porządek byt' musi!

Na punkcie porządku i czystości kapitan Domejko był pedantem. Dbał o wygody 
pasażerów i dobrą ich opinię o-statku bez względu na klasę, którą zajmowali. Najmniejsze 
niezadowolenie ze strony pasażerów, które doszłoby do wiadomości kapitana, mogło 
rozpętać ulewę "wyrazów własnych" na głowy szefów działów - starszego oficera, starszego 
mechanika, intendenta lub szefa kuchni. Poza tym pływało się "ticho i spakojnie".

Rytuał uroczystości równikowych był nam znany i nie nastręczał trudności. Jednej rzeczy 
należało przypilnować - żeby nie przebrano miary i nie skrzywdzono tych, których się 
będzie golić i chrzcić. Na nieprzewidziane przeszkody natrafiliśmy przy podziale ról. 
Wszyscy "sprzed masztu" chcieli bez wyjątku występować. Należało dla każdego znaleźć 
"funkcję". Najsmuklejszym przydzielono role ne-reid. Najładniejszy chłopak został 
Amfitrytą. Z trytonami sytuacja się zagmatwała: okazało się, że wielu marynarzy 
przygotowało już sobie kostiumy diabłów i o trytonach nikt nie chciał słyszeć. Jeden tylko 
przyszykował kostium trytona uszyty ze starej ceraty. Dobił jednak wszystkich marynarz, 
który miał kiedyś nieszczęście przebywać na "Dzikim Zachodzie". Posiadał strój kowboja, 
lasso i umiał się tym lassem posługiwać. Postanowił, że będzie z Posejdonem występował 
jako... kowboj. Nic go nie obchodziło tłumaczenie, iż Posejdon nigdy kowboja na oczy nie 
oglądał: "Będę kowbojem albo za burtę wyskoczę!"

Trzeba się było zgodzić: będzie wyszukiwał tych, któray się kryją, będzie ich łapał na lasso i 
dostarczał diabłom.

Zaledwie skończyła się sprawa z "kowbojem" wynikła nowa z cieślą: Diabłem nie będzie. 
Trytonem nie będzie, ale musi być w orszaku - bo jest cieślą! Musi być kimś starszym ze 
względu na to, że "pan porucznik rozumie: jestem cieślą!"

Cieśla miał prawie dwa metry wzrostu i muskulaturę przedpotopowego jaskiniowca. Włosy
żmijowato opadały mu na czoło i to jedno przypominało nieco Greka.

__ Mówić też nic nie będę - oznajmił - bo się pomylę!

Bosman usiłował odwieść cieślę od zamiaru występowania, ale cieśla odpowiedział, że to 
przez zazdrość, bo sam bosman nie występuje, gdyż nic nie potrafi, tylko ludzi ganiać.

Olśniła mnie myśl, że w oceanie spędził wiele lat swego życia Hefajstos, muskularny 
olbrzym z młotem w dłoni. Cieślą można było pokazywać jako atletę. Spytałem, czy będzie 
mógł ubrać się w kawał jakiegoś futra i sporządzić sobie olbrzymi młot. Nic przy tym nie 
bę/-dzie potrzebował mówić. Cieśla poweselał. Oświadczył, że ma starą bekieszę podbitą 
futrem, to sobie potrzebny kawałek wykroi.

Z astronomem, golibrodą i lekarzem nie było już trudności.

Mieliśmy przeszło siedmiuset pasażerów do Południowej Ameryki, w większości 
Ukraińców jadących do Argentyny. Wszyscy pasa-rowie wiedzieli już, że na równiku 
zobaczą prawdziwe widowisko. Nasi domorośli "artyści" byli zgodni co do jednego, że 
widowisko MUSI wypaść wspaniale. Żeby zaś wypadło "wspaniale", należało uplano-wać 
jakąś akcję, ułożyć jakiś scenariusz. Cała ta gromada "artystów" musiała działać wspólnie, 
inaczej PORZĄDEK nakazany przez kapitana mógł być zagrożony.

Zaproponowałem odegranie sceny z krnąbrnym marynarzem, który nie będzie chciał 
poddać się ceremonii golenia i nadania mu imienia przez Posejdona. Miał być ubrany w 
jakiś stary, ale odświeżony garnitur, który diabły w walce porwą bezlitośnie. Przywleczony 
przed Posejdona, marynarz zlekceważy rytualną wypowiedź nadającą mu nowe imię. 
Posejdon oburzony zachowaniem się marynarza rozkaże Hefajstosowi uśmierzyć śmiałka. 
Hefajstos będzie miał specjalny młot tekturowy z farbą w środku. "Roztrzaska" czaszkę 
bluźniercy, ten "trupem padnie" u nóg Posejdona, a obrzęd chrztu będzie się toczył dalej, 
jak gdyby kara za bluźnierstwo była sprawą zwykłą i zrozumiałą.

Projekt został przyjęty z dużym zapałem. Niestety nie można było urządzić próby 
generalnej. W miarę więc możności każda rola została omówiona i - zgodnie ze zwyczajem 
powtarzania komend - powtórzona przez odpowiedniego "artystę".

Na statku pasażerskim w każdym rejsie znajduje się jakaś osoba, której z urzędu lub 
stanowiska przypada pierwsze miejsce wśród pasażerów. Jest to tak zwana po łacinie 
persona grata, innymi słowy "osoba mile widziana"- Osobą tą był tym razem profesor 
Bujwid z Krakowa, bez mała osiemdziesięcioletni staruszek, naukowiec. Z miejsca, po 
wejściu na pokład założył klub esperantystów i sam prowadził wykłady. Kapitan 
zachwycony był profesorem, profesor - kapitanem, a my przestraszeni tym, że kapitan 
nauczy się jeszcze jednego języka, co może skomplikować szybkie porozumiewanie się z 
nim.

W przeddzień przejścia równika zgodnie z tradycją usłyszano zzm burty głos trytona 
pytającego w imieniu Posejdona o banderę i nazwf okrętu. Marynarze pomogli trytonowi 
wejść na pokład. Ponieważ dzie^ je się to zawsze po zachodzie słońca, wielu pasażerów 
było świadkami tego wydarzenia. Wszyscy oczywiście ze zdumieniem przyjęli ukazanie się 
człowieka zza burty. W gruncie rzeczy sprawa była prosta - siedział tam na wywieszonej 
sterlindze, przewiązany na wszelki wy-: padek liną.

Dzieci szalały odprowadzając na mostek monstrum ubrane w szaty z ceratowych łusek. Po 
uściśnięciu dłoni kapitana tryton zapowiedział przybycie Posejdona, Amfitryty, Hefajstosa 
i całego dworu w dniu jutrzejszym o godzinie szesnastej. Nie zapomniał przy tym dodać, że 
od przebywania na powietrzu czuje dziwną suchość gardła. Przygotowany na te 
ewentualności kapitan podał trytonowi butelkę rumu. Wysłannik Posejdona pożegnał 
kapitana i odprowadzany przez zachwycone dzieci, przed powrotem w głębiny oceanu 
zaszedł jeszcze" do marynarzy na pogawędkę.

Następnego dnia już na długo przed godziną"czwartą po południu tłumy pasażerów 
zebrane dokoła drugiej ładowni z niecierpliwością wyglądały zapowiedzianego widowiska. 
Tymczasem wśród gotowego do wyjścia orszaku wybuchła panika. Wszystkich - od 
Posejdona do kowboja włącznie - ogarnęła wątpliwość, czy podołają zadaniu. Przerazili 
się,, że sprofanują odwieczny obrządek i staną się pośmiewi-skie'm.

Sytuację uratował najbardziej dziwny człowiek z załogi - prowiantowy. Był to niepozorny 
garbusek zwany powszechnie "Plamoznikiem". Miał dwa magisteria - filozofii i 
matematyki, praktykę w zawodzie nauczycielskim oraz wychowawczym. Zostawił to 
wszystko, nauczył się szoferki i ruszył do Gdyni z kilkunastu złotymi w kieszeni. Zamu-
strował na statek w charakterze chłopca okrętowego do prowiantu-ry. Był pierwszym 
prowiantowym na "Pilsudskim", a później - na "Batorym". Chcąc zobaczyć Rio de Janeiro 
przeszedł z "Batorego" na nasz stary "klejnot"* i teraz oto trzymał w ręku tacę z kubkami 
napełnionymi "plamoznikiem".

Wypity kubek "plamozniku" w pierwszej chwili wzdymał pierś i dławił okrzyk "ogień mam 
w łonie!" Potem już wszyscy mogli zgodnym chórem śpiewać: "Hej, kto Polak - na 
bagnety!"

W chwili, gdy dzwon okrętowy wybił osiem razy - orszak ruszył.

Na czele szedł Posejdon ze złotym trójzębem w dłoni i w misternie plecionej koronie na 
głowie. Jego olbrzymia zwichrzona broda wywołała szmer podziwu. Tuż przy Posejdonie 
kroczyła Amfitryta. Strome piersi kryła w złotej siatce, podobna siatka opinała kształtne 
biodra. Najpiękniejsze w Amfitrycie były oczy. Ale te stanowiły

* "Klejnotami" nazywano popularnie w naszej flocie trzy pierwsze polskie transatlantyki - 
"Polonię", "Pułaskiego" i "Kościuszkę".

prywatną własność starszego marynarza Julisa, który właśnie z tego powodu został 
wybrany na małżonkę Posejdona.

Wczorajszy posłaniec tryton w ostatniej chwili złapał do ręki olbrzymi pastorał i nie dał go 
sobie wydrzeć. W jaki sposób doszedł do posiadania pastorału podczas tej uroczystości - 
nie zdradził nikomu. Musiał go jednak od dawna przygotowywać, bo pastorał był 
kunsztownie opleciony, wygięty i złocony.

Wygląd Hefajstosa wywołał szepty wśród pasażerów: "Podywyś! Podywyś!" - Hefajstos 
dźwigał na ramieniu olbrzymi młot tekturowy misternie podmalowany. Olbrzym nie 
potrzebował się charakteryzować. Wspaniała muskulatura, potwornych rozmiarów młot i 
skrawki futra - wybiegały daleko poza codzienność.

Szepty "Podywyś! Podywyś!" usłyszane przez orszak Posejdona od razu podniosły ducha 
"artystów". Głośny szmer zmienił się w burzę oklasków na widok nereid ubranych, 
podobnie jak ich siostra Amfitryta, w skąpe złociste siatki.

Najlepiej jednak podobały się diabły. Brawom nie było końca. Kowboj maszerujący w 
jednym szeregu z Lekarzem, Fryzjerem i Astrologiem nie uraził nikogo swym widokiem.

Wśród braw orszak doszedł do drugiej ładowni, na której został przyjęty przez kapitana 
przybyłego  wraz  z  sędziwym profesorem w otoczeniu szefów wszystkich działów. 

Posejdon wzniósł trójząb nakazując ciszę. Powitał kapitana, profesora i zebranych, po 
czym -nawiązał do przekroczenia równika przez szkolny żaglowiec "Lwów", "kolebkę" 
polskich nawigatorów, który jako pierwszy statek pod bia-ło-czerwoną banderą gościł na 
swym pokładzie Boga Mórz - Posejdona. W dalszym ciągu przemówienia oznajmił, że 
dusze marynarskie rodzące się w sztormowe noce na masztach i rejach, przy sterach i 
wiosłach, w zmaganiach z falami - są przedmiotem jego specjalnej miłości. Ludzie 
posiadający dusze marynarskie to ci, którzy porzucili marne przyjemności życia lądowego, 
znajdując prawdziwą rozkosz w pracy na oceanach, wśród huraganów, mgieł i gór 
lodowych. Kto z nich dotarł do równika, dozna zaszczytu wstąpienia do bractwa dzieci 
Posejdona. Otrzyma nowe imię, i pod tym nowym imieniem znany będzie Pose j donowi. 
Od tej chwili otaczać go będzie szczególna opieka Boga Mórz i może w przyszłości zawsze 
liczyć na jego pomoc. Ale przed nadaniem imienia każdy musi być obmyty i ostrzem 
brzytwy oczyszczony ze wszystkich niedoskonałości życia lądowego. Najmniejszy pył z lądu
nie może pozostać na tym, który pierwszy raz

równik przekroczył...

Gdy wszyscy zajęli przygotowane miejsca, wystąpił z kolei Astrolog ł ogłosił, że według jego
obliczeń w tym właśnie momencie statek przekracza równik. Głośnym rykiem odezwała się
syrena okrętowa. Rozpoczęła: się ceremonia chrztu.

^Olbrzymim pędzlem pieniącym się mydłem smarowano kandydatów do nowych imion, 
po czym golono ich ostrzem brzytwy przeszło

monolog nie mógł zawierać słów, które uraziłyby dostojnego profesora. "Z pianą na 
ustach" krnąbrny marynarz wyrzucał z siebie wyuczone przekleństwa. Cisza zapanowała 
tak wielka, że ludzie mogli dokładnie słyszeć każde słowo.

Gniew wielki targnął Posejdonem. Uderzył trójzębem z całej siły w pokład i donośnym 
głosem zawołał do Hefajstosa:

- Skończ z nim, Hefajstosie! Niech więcej nie bluźni!

Olbrzymi Hefajstos z ciężkim młotem w dłoni zaczął powoli zbliżać się do marynarza. Gdy 
ubrany tylko w przepaskę z cętkowanego futra potworny olbrzym wzniósł młot, ludzie 
wstrzymali oddech. Na wszystkich twarzach znać było przerażenie.

Napięte mięśnie Hefajstosa świadczyły o potężnej wadze młota. Jego rozmiary 
przekraczały wielkość głowy krnąbrnego marynarza. Krew krzepła w żyłach na myśl, co się 
stanie, jeśli ta bryła żelaza spadnie na kruchą czaszkę. Hefajstos grał swą rolę znakomicie. 
Wtajemniczeni drżeli tylko na myśl, że czerwona farba wyleje się z młota za wcześnie. Jeśli 
tektura rozmiękła - cały uzyskany dotychczas efekt przepadnie.

Diabły jeszcze bardziej wykręciły ręce marynarza, udogadniając Hefajstosowi uderzenie w 
wychyloną do przodu głowę. Na szczęście kapitan był tak zainteresowany tym, co ma 
nastąpić, że nie dopatrzył się braku porządku.

Hefajstos wybierał miejsce uderzenia. Mięśnie torsu olbrzyma napięły się i naraz 
potworny, żelazny, zardzewiały młot spadł na czaszkę krnąbrnego marynarza. Obuch 
zrobiony z tektury wgiął się do środka, co w efekcie wyglądało tak, jakby pół czaszki zostało
zmiażdżone. Czerwona posoka umieszczona wewnątrz młota trysnęła wokół. Efekt był tak 
nadspodziewanie znakomity, że wszyscy w orszaku chcieliśmy krzyczeć z radości.

Diabły puściły ręce krnąbrnego marynarza, który z czerwoną od "posoki" głową, 
wywracając białkami oczu, zwalił się na ładownię.

- Podywyś, ubili! - rozległo się w tłumie Ukraińców. - Ubili! Ubili! Ubili! - szło coraz 
głośniej po całym statku.

W tej chwili zerwał się z fotela staruszek-profesor i z okrzykiem: - To barbarzyństwo! Ja na
to dłużej patrzeć nie mogą! - zbiegł z ładowni.

Oburzenie profesora zdezorientowało kapitana Domejkę. Zerwał się również z miejsca i 
wzburzony do żywego zwrócił się do starszego oficera:

- Nu, takie barbarzyństwo to ja wypraszam! Nu, jak można tak ludzi mordować! Nu, będzie
pan odpowiadać! Toż pański dział! Nu, absolutnie i kategorycznie nie pozwalam ludzi 
mordować! Nu, patrzeć ja na takie rzeczy nie mogę! W tej minucie proszę przerwać to 
mordowanie!

I pobiegł szybko za profesorem.

metrowej długości. Następnie przeciągano ogolonego przez olbrzymią rurę nawiewnika, 
obficie zlewając wodą skierowaną z wężów do gardzieli nawiewnika. Bosman z przypiętą 
brodą, ubrany w ceraty, pilnował, by diabły nie znęcały się zbytnio nad obmywanymi. "Gdy
oczyszczony z niedoskonałości ziemskich marynarz stawał przed Posejdonem, ten dotykał 
go trójzębem i wymawiał imię, pod którym uczestnik chrztu miał już być teraz znany na 
wszystkich morzach. Były to przeważnie nazwy narzędzi marynarskich, takie-lunku, żagli, 
ryb morskich. Tryton wyjmował zza ucha olbrzymie pióro i wpisywał nadane imię do Aktu 
Chrztu, przygotowanego uprzednio przez statkowych kaligrafów i artystów. Wszystko szło 
tak gładko, jak gdyby od wieków nikt z orszaku nic innego nie robił. Kapitan był 
zadowolony.

- NU, PORZĄDEK BYT' MUSI! PASAŻERSKI ŻE STATEK! Gdy już zaproszeni goście 
nasycili się widokiem golonych i obmywanych, Posejdon dał znak, by odegrać scenę 
z"opornym marynarzem. Stał on w umówionym miejscu, w wytwornym ubraniu, które 
ofiarne stewardesy wycerowały, wyprały i wykrochmaliły, tak że wyglądało jak nowe. 

Diabły zaczęły ścigać marynarza. Udawali wspaniale bezowocną gonitwę, aż stali się 
centrum zainteresowania. Wówczas przywlekli go, a raczej przynieśli, trzymając za ręce i 
nogi. Ciała diabłów na czarno smarowały nakrochmalony i wyprasowany garnitur, 
zaprasowaną koszulę, kołnierzyk i krawat.

Zapanowała cisza. Po poprzednich oznakach wesołości widok zmoczonego, usmarowanego 
i poszarpanego "nowego" garnituru odegrał pożądaną rolę. Diabły udawały, że z całych sił 
zmagają się z krnąbrnym marynarzem. Ich napięte mięśnie grały całą gamą efektów. 
Przyglądano się teraz nierównym zmaganiom i wszyscy naturalnie byli po stronie tego 
jednego, który walczył z czterema diabłami.

Średniego wzrostu, szczupły o miłej i ujmującej twarzy marynarz zyskał powszechną 
sympatię. Na twarzy kapitana odmalowało się zaniepokojenie. Posejdon zadrżał na myśl, 
że w najbardziej interesującym momencie kapitan może dopatrzyć się nieporządku i 
wówczas cały efekt pójdzie na marne.

Trzymanego w powietrzu krnąbrnego marynarza Fryzjer namydlił i ogolił. Nie pomogło 
żadne szarpanie się - przeciągnięto go przez rurę nawiewnika. Z trudem udało się zgodnie z
uprzednią instrukcja - poobrywać rękawy.

Tak "oczyszczonego" przyniesiono przed Posejdona i, wykręcając ręce, zmuszono do 
postawy klęczącej. Posejdon dotknął "krnąbrnego" trójzębem i wyrzekł nowe jego imię:

- CHIMERA MIRABILIS!

- Chimera Mirabilis! - powtórzył tryton, chwytając długo już próżnujące za uchem pióro.

W momencie gdy tryton wpisywał imię, "krnąbrny" wygłosił mo-  : nolog. Był to jedyny 
tekst trzykrotnie sprawdzony przez Posejdona -  <

Z kolei starszy oficer nie wiedział, co o tym myśleć. Ponieważ nie był wtajemniczony, 
uwierzył, że "aktorów" poniosło. Zresztą widział sam, siedząc tuż przed leżącym "trupem", 
jak mu zmiażdżono czaszkę. Widział jak rwano na nim nowe ubranie. Mógł się chłopak 
rozgniewać. A teraz leży okrwawiony z wywróconymi białkami, poszarpany strzęp 
człowieka, który przed chwilą żył jeszcze. Nawiasem mówiąc ta zdolność przewracania 
białek zdecydowała o powierzeniu trudnej roli właśnie temu, a nie innemu marynarzowi. 
Więcej liczyliśmy na efekt wywrócenia oczu niż na uderzenie cieśli.

Starszy oficer zdenerwowany pretensjami kapitana zwrócił się do Posejdona:

- Panie, jak mógł pan do czegoś podobnego dopuścić? - A potem od razu do cieśli: - Cieśla, 
jak można tak ludzi mordować? - I znów do Posejdona: - Słyszał pan? Kapitan kazał to 
wszystko natychmiast przerwać!

Posejdon powstał z tronu i dał znak, by zakończyć obrzęd chrztu. Zbiegły się diabły i 
nereidy. Powstał również "zamordowany" marynarz, uśmiechając się do wszystkich, którzy

mu tak bardzo współczuli. Zerwała się nowa burza oklasków. Kto żyw, bił brawa. 
Najbardziej ucieszeni byli pasażerowie. Tak im było żal ładnie ubranego marynarza, za nic 
tak bestialsko zamordowanego. Krzyczeli teraz głośno:

- Bis! Bis!

A "krnąbrny" marynarz kłaniał się, dziękując za uznanie dla swego talentu.

Pasażerowie chcieliby dalej przyglądać się niezwykłym obrzędom na oceanie. Pokazywano 
sobie palcami tajemniczy młot, który Hefajstos zbesztany przez starszego oficera usiłował 
doprowadzić do porządku.

Ale rozkaz kapitana był wyraźny. Posejdon zebrał cały swój dwór i skierował się do 
pomieszczeń "przed masztem". Ci z załogi, co nie zostali jeszcze ochrzczeni, wpadli w furię,
domagając się dokończenia uroczystości. Zapalczywsi przeciskali się przez tłum wołając:

- Jeszcze mnie! Jeszcze tylko mnie!

W pomieszczeniach na dziobie zaczęły się żale. "Artyści" nie dali sobie wytłumaczyć, że to 
był najwspanialszy ich sukces, skoro wprowadzili w błąd kapitana i starszego oficera. O 
pasażerach i profesorze nie było co nawet mówić. Ale cieśla zaczął wyrażać swe oburzenie, 
że można go było posądzić o to, iż rozłupie młotem koledze głowę. Diabli, za przykładem 
cieśli, też poczuli się urażeni, że ich można było posądzać o wykręcanie rąk koledze. Nie 
chcieli już teraz pić nawet szampana ofiarowanego przez kapitana.

Pierwszy raz w życiu pozwolili obnażyć swe najgłębsze i najistotniejsze przywiązanie do 
morza, występując publicznie w postaci fantastycznych tworów mitologii i oto w takiej 
chwili posądzono ich, że są zdolni do znęcania się i zamordowania kolegi...

Udręki Posejdona nie skończyły się na tym. Ponieważ pełnił służbę w nocy, od zerowej do 
czwartej, musiał się kłaść wcześnie, by przed wachtą się wyspać. Naraz wśród głębokiego 
snu ktoś zapukał do kabiny. Czyjaś ręka zapaliła światło. Pośrodku kabiny stał steward:

- Panie poruczniku, przepraszam bardzo, że obudziłem, ale przyszedłem poprosić, żeby 
pan porucznik mnie ochrzcił, nadał imię i zaświadczył, że przepłynąłem równik.

- Dlaczego pan nie przyszedł w dzień, tylko w nocy? Przecież ja idę o dwunastej na wachtę!

- W dzień to ja jestem zajęty, teraz tylko mam wolne. Dopiero godzina  dziewiąta.  Panie 
poruczniku,  niech pan napisze. O,  tutaj. Poprosiłem, to mi wypisali taki sam dokument, 
jaki pan podpisywał pokładowym. Nawet pióro przyniosłem. Żeby pan porucznik nie 
szukał..

Posejdon wziął pióro, napisał "Exocoetus Spilopus" i podpisał. Steward po przeczytaniu 
zapytał:

- Panie poruczniku, to ja tak się teraz będę nazywał? Co to jest?

- Człowieku, to jest ryba latająca. Ale jeśli tak napisane, to na całym świecie będą wiedzieli, 
co to jest.

Posejdon zwalił się na podusztoi i nie słyszał już podziękowań. Śniła mu się wspaniała ryba
Chimera Mirabilis o fioletowotiiebieskich płetwach podobnych do skrzydeł motyla. 
Wyraźnde zdenerwowana ryba bije mocno płetwami. Plusk wody jest tak natarczywy i 
głośny, że Posejdon się budzi, ale dziwne odgłosy nie ustają. Wprawdzie przeniesione z 
sennych miraży w rzeczywistość przypominają raczej prozaiczne pukanie niż plusk wody 
roztrącanej płetwami tajemniczej Chimera Mirabilis.

- Kto tam?

Drzwi się otwierają, zapala się światło. Kabina pełna ludzi. Piąciu

stewardów.

- My do pana porucznika, żeby pan porucznik zaświadczył, że myśmy przepłynęli równik...

I tak już było co wieczór, dopóki wszyscy spośród załogi nie otrzymali pożądanych 
zaświadczeń. Aż tu któryś z pasażerów wspomniał, że w innych kompaniach okrętowych z 
okazji przejścia równika wydaje się pasażerom śliczne dyplomy. Dlaczego nie wydaje się 
ich na tym statku? Udała się delegacja do intendenta: "Niech będzie za opłatą, ale prosimy 
o wydanie dyplomów".

Bardziej przedsiębiorczy pasażerowie zaczęli starać się o dyplomy na własną rękę. I znów 
wieczorami zjawiali się w kabinie Posejdona stewardzi z zaświadczeniami do podpisu. Dla 
pasażerów.

W kilka dni po niefortunnym przejściu równika kapitan Domejko zwrócił się do Posejdona:

- Nu, wie co? Nu, profesor koniecznie chce pana widzieć. Nu, niech pan pójdzi do niego o 
piątej, dzisiaj. Nu, profesor będzi bardzo zadowolony.

Posejdon poszedł. Znalazł profesora na leżaku, na pokładzie szalupowym. Staruszek 
przywitał się bardzo serdecznie, po czym powiedział:

- Panie drogi, nie chcę, by mnie pan kazał ogolić lub obmyć, ale bardzo prosiłbym o tekst 
pańskiego przemówienia. Będzie to dla mnie miłą pamiątką przekroczenia równika, 
pomimo mojego tak niefortunnego zachowania się podczas ceremonii i wynikłych stąd 
nieporozumień. Ale było to tak świetnie odegrane, że wszystkim tym, co brali udział - 
zaszczyt przynosi. Proszę w moim imieniu przeprosić tych wszystkich, których moje 
podejrzenia skrzywdziły i wyrazić im uznanie za doskonałą grę.

W Buenos Aires pożegnaliśmy profesora. W drugiej części podróży zainteresował się on 
również i rybami głębinowymi. Najbardziej podobała mu się CHIMERA MIRABILIS.

MILIONER

*3ar na rufie transatlantyka w dwa dni po wyjściu z Rio de Janeiro stale był pełen ludzi 
wolnych od służby. Przeważała załoga maszynowa. Wszyscy żyjący a należący do załogi 
transatlantyka musieli wypić szklaneczkę wina z asystentem maszynowym, który uważał za
swój obowiązek ugościć każdego z zaproszonych według najwymyślniejszego życzenia i 
posiadanych na statku zapasów.

Sam fundator przeszedł już na napoje orzeźwiające. Świat mu się odmienił. Życie słało się 
do stóp różami. Ostatnie kolce z róż usunął pismem do starszego mechanika, z prośbą o 
zwolnienie go od obowiązku służby, którą pełnić będą ochoczo za niego koledzy, naturalnie
za odpowiednim wynagrodzeniem.

Siedząc w wygodnym klubowym fotelu, z widokiem przez otwarte drzwi baru na 
zamglonoszafirową taflą oceanu pomiędzy zwrotnikami Koziorożca i Raka, rozkoszował się
myślą, że nie potrzebuje' już się więcej pocić w maszynie przy oliwieniu rytmicznie 
tańczących tłoków, korbowodów, mierzyć i zapisywać temperatury i ciśnienia, przenikać w 
czeluście kotłowni, zaglądać w rozżarzone paszcze otwartych palenisk, włazić w 
pomieszczenia dla bunkru, sprawdzać ilości otrzymanego węgla i za wszystko odpowiadać. 
W myślach porównywał kotłownię do krainy Hadesa, a starszego mechanika do samego 
władcy podziemnego państwa. W państwie jego blask słońca zastępowały jarzące się długie
paleniska olbrzymich kotłów, po zamknięciu których w kotłowni następował groźny mrok.

Dzięki wstawiennictwu drugiego mechanika jest już wolny po wszystkie czasy od huku 
maszyn i ciężaru drabiny hierarchii służbowej, gdzie stał dotychczas na najniższym 
szczeblu.

Zapatrzony w szafirową przestrzeń nad oceanem tracił chwilami poczucie rzeczywistości i 
wszystko zaczynało mu się wydawać snem. Prostował sią wówczas na fotelu, wdychał 
głęboko rozgrzane, wilgotne powietrze podzwrotnikowe nad oceanem, ściskał sam sobie 
ręce lub dotykał poręczy fotela, by się upewnić, że jednak nie śni... Dzisiaj o godzinie 
czwartej rano, po skończonej służbie w maszynie, gdy wyszedł na "hajcerdek", tę nigdy nie 
dającą się utrzymać w czystości arterię komunikacyjną pomiędzy kotłownią a 
pomieszczeniem palaczy,

nie wiedział jeszcze o niczym. Nawet w kabinie nie podejrzewał, że szczęście było już tuż, 
tuż. Gdy okręcony ręcznikiem wokół bioder szedł z kabiny do łazienki, nie przeczuwał, że 
za chwilę ziszczą się jego marzenia i spy. Opuszczał łazienkę już jako milioner. Serce w nim
wówczas trzepotało i wszystko w nim śpiewało: "Hosanna! Hosanna! Hosanna!"

Wszedł do łazienki jako asystent maszynowy - wyszedł z niej jako milioner, w nowe, nie 
znane mu życie. Od razu wybaczył wszystkim, którzy mu kiedykolwiek wyrządzili w życiu 
jakąś krzywdę lub przykrość. Triumfował w duchu nad tymi, którzy wyśmiewali się z niego 
i szydzili, twierdząc, że jest leniem i że nie chce mu się pracować. Przebaczył nawet 
drugiemu mechanikowi to stałe wyznaczanie go do robót w świeżo wygaszonym kotle, do 

uszczelniania wiecznie cieknących rurek. W kotle omdlewał ze strachu i gorąca, 
podtrzymywała go jedynie wiara, że stanie się wkrótce milionerem i nie będzie już nigdy tej
strasznej pracy wykonywał.

Dzisiaj wszyscy mu zazdroszczą - on jednak chciałby, żeby wszy-, scy, podobnie jak i on, 
zostali milionerami i mogli marzyć na jawie.

Kupi sobie willę na Riwierze Francuskiej i samochód marki... Nad tym trzeba się będzie 
zastanowić poważnie. Czy będzie miał szofera, czy będzie sam wóz prowadził? Zwiedzi 
Szwajcarię, Francję. Zabierze wóz tym samym statkiem i pojedzie do Argentyny jako 
pasażer kabinowy. Podczas podróży będzie pokazywał czarującym współpasażer-kom 
kabinę, w której mieszkał jako asystent maszynowy, i łazienkę mechaników z gorącym 
tuszem, pod którym stał się milionerem. Ściany tej łazienki pierwsze usłyszały jego 
gardłowy okrzyk wyrażający radość z baśniowej rzeczywistości.

W barze przyglądano mu się z zaciekawieniem, znano już dokładnie historię jego szczęścia.
Opowiadano ją sobie w salonach i mesach trans-atlantyka. Mówiono o nim na statku. 
Chodzący z wysoko zadartymi nosami i wyszczerzający zęby do słońca nawigatorzy 
zazdrościli mu najbardziej. Każdy z nich chciałby mieć willę na Riwierze ł nie robić w niej 
nic, tak jak nie robią nic na mostku. Opalacze zębów na balkonie. Wielu pasażerów z 
kabinowej klasy nie miało takiej fortuny, jaką ON teraz posiadał.

Koledzy, którzy się z niego śmieli, teraz dopiero musieli zrozumieć swoją bezbrzeżną 
ciemnotę i brak wyobraźni. Wyobraźnia była zawsze dla niego miernikiem wartości 
człowieka. Ludzie pozbawieni wyobraźni to niewolnicy życia, ślepe, posłuszne istoty 
zaprzężone w kierat codzienności. Czuł po prostu rosnące u ramion skrzydła, na których 
przeleci przez życie wśród "słońca, barw i kwiatów".

Wracał wciąż myślą do tego radosnego momentu PRZEISTOCZENIA, jak go nazywał. 
Widział wciąż siebie stojącego pod gorącym prysznicem w łazience. Pierwsze strumienie 
ciepłej wody spłukały warstwę smarów i potu. Na jednej ręce ma rękawicę z szorstkich 
włókien, w drugiej ręce mydło, namydla szorstką rękawicę i szoruje nią ciało.

W chwili gdy ponownie wyciąga rękę po mydło, wydaje mu sią, że widzi na powierzchni 
mydła świecący punkt. Pociera mydło mocniej rękawicą i znów je ogląda. Świecący punkt 
się powiększył^ Zrzuca rękawicę i paznokciami zaczyna usuwaó warstwy mydła dookoła 
świecącego punktu. Po chwili nie ma już wątpliwości, że w mydle znalazł złoty klucz. 
ZŁOTY KLUCZ. Z głębi piersi wyrywa mu się rzężenie. W ręku miał fortunę. Ci, którzy z 
nim się przyjaźnili na statku, wyśmiewali go stale, gdy wszystko co zarabiał, wydawał na 
mydło w Buenos Aires. Przynosił z lądu całe paczki i krajał je pełen wiary i ufności w 
ogłoszenie firmy, wyrabiającej to mydło, że znalazca złotego klucza w mydle otrzyma 
nagrodę w wysokości miliona pesos.

Liczył i przeliczał teraz bez przerwy, ile milionów złotych otrzyma, ile otrzymać może 
funtów angielskich, ile dolarów.

Najmłodszy drucik (radiotelegrafista) i pomocnik elektryka - najbliżsi koledzy, którzy 
nigdy nie chcieli uwierzyć w jego "jasną przyszłość milionera", teraz nie odstępowali go ani 
na krok, twierdząc, że roztrwonić gotów z takim trudem zdobytą fortunę. Drucik wysłał mu
depeszę do domu następującej treści: "Nie zawiodłem pokładanych w sobie samym 
nadziei. Wracam jako milioner".

W domu też wyśmiewano go i nie wierzono, mówiąc: "wyjdziesz jak Zabłocki na mydle". 
Kim był Zabłocki, nie miał pojęcia - łączyło go z nim tylko "mydło".

Na razie kogo mógł złapać, zapraszał do baru. Najwięcej cieszyli się z jego szczęścia 
palacze, mający ograniczone możliwości otrzymania w morzu wina. Nastrój zepsuł mu 
drugi mechanik, który powiedział, że uzyskał od starszego mechanika zgodę na zwolnienie 
go od pełnienia służby w maszynie, ale pod warunkiem że nie będzie rozpijał załogi. Wolno 
każdemu wypić z nim szklankę wina, ale mowy nie ma o tym, żeby wino lało się litrami.

Kapitan w stosunku do milionera zachował zimną rezerwę, mówiąc że do ukończenia 
podróży zmuszony jest w nim widzieć wyłącznie asystenta maszynowego. Jeśli jako 
milioner w charakterze pasażera kabinowego będzie na tym statku podróżował, może być 
pewny, że poleci zarezerwować mu miejsce przy stole kapitańskim. Na razie nie może być 
mowy o tym. Kapitan nie zgodził się nawet na zmianę kabiny.

Świeżo upieczony milioner zrozumiał, że wszyscy na statku mu zazdroszczą, a jego miłość 
do ludzi i świata zupełnie tej zazdrości nie gasi. W tych warunkach pragnął, by podróż jak 
najszybciej się skończyła. Inaczej ją sobie w pierwszej chwili wyobrażał. Gdy został 
milionerem, wydawało mu się, że we wszystkich barach na statku zabraknie win dzięki jego
gościnności. Tymczasem pito z wielkim umiarem, tłumacząc się tropikalnym ciepłem.

Złoty kluczyk znaleziony w mydle nosił zawieszony na łańcuszku na szyi. Od czasu do czasu
oglądał klucz szczerozłoty, otwierający mu

drogę do szczęścia, i podziwiał jego wytworny i niezwykły kształt. Na kluczyku wyciśnięta 
była liczba sto jedenaście.

Nawet zbliżający się Dakar nie przedstawiał się tak zachwycająco, jak to sobie w pierwszej 
chwili po przeistoczeniu w milionera myślał. Na statku nikt nie mógł mu pożyczyć takiej 
sumy, która by natychmiast zaspokoiła jego wyobraźnię milionera. W mesie zaczął 
narzekać na jedzenie. Koledzy poprosili do mesy ochmistrza. Sprowadzony ochmistrz 
oświadczył asystentowi, że je to samo co pasażerowie pierwszej klasy - te same krewetki z 
Rio, ten sam kawior z tych samych puszek, te same kraby. Wszystkie te zakąski wzbudzają 
entuzjazm wśród pasażerów - w mesie oficerskiej pozostają niekiedy nie tknięte kraby, 
kawior, ananasy. Na pocieszenie wymienił nazwy najlepszych win, jakie mogą być do jego 

dyspozycji natychmiast: udane roczniki "Nuits St. Georges", "Grands Echezeaux", 
"Chambertin", "Alox Cor-ton Pommard". Na statku jest nawet kilka butelek "Chablis" z 
winnic La Moutonne i wspaniały sauterne "Chateau Yąuem". Ochmistrz zgodził się być 
nawet przewodnikiem milionera po tej..nie znanej mu dotychczas krainie win. Bar stał się 
ostatecznie miejscem, gdzie asystent maszynowy mógł rozkoszować się swą nową pozycją 
w świecie. Obaj jego najbliżsi koledzy zostali zaproszeni na cały miesiąc do willi na 
Riwierze i to tylko wyłącznie dlatego, że nie wierzyli w możliwość zdobycia przez niego 
milionów. W rozmowach z nim żałowali, że nie posiada tych milionów więcej - mógłby 
założyć własną kompanię okrętową i dać im odpowiednie stanowiska dyrektorów. Według 
nich - milionów, które posiadał, było stanowczo za mało. Uważał to za niesmaczny przejaw 
zazdrości z ich strony i wobec tego całkowicie oddał się na razie wypróbowaniu wszystkich 
gatunków win, o jakich mówił ochmistrz.

W przerwach między tymi czynnościami rozmyślał o kupnie pałacu w pobliżu Warszawy, o 
podróży dookoła świata, nawet zaczął zastanawiać się serio nad założeniem kompanii 
okrętowej. Na fladze kom-panijnej umieściłby złoty klucz. Taki sam złoty klucz iskrzyłby 
się na opasce komina.

Dwa dni przed Dakarem barman przedstawił intendentowi rachunki. Wynikało z nich, że 
zadłużenie asystenta maszynowego osiągnęło wartość jego sześciomiesięcznego zarobku. 
Tyle pochłonęły poczęstunki i wypróbowanie najlepszych gatunków win francuskich, jakie 
znajdowały się na statku. Intendent odszukał milionera i z przykrością musiał go 
powiadomić, że przepisy okrętowe dawno są przekroczone, jeśli chodzi o wysokość 
dopuszczalnego zadłużenia asystenta maszynowego i że trzeba będzie na razie ograniczyć 
się do znacznie mniejszych wydatków, gdyż kredyt zostanie zamknięty.

Młody milioner wpadł z tego powodu w furię i oświadczył, że natychmiast po przybyciu do 
Dakaru pieniądze zostaną zwrócone. Zaraz też odszukał swych dwóch przyjaciół i omówił 
sprawę wysłania depeszy do Buenos Aires z żądaniem drobnej zaliczki w wysokości kilku

tysięcy funtów, co by mu umożliwiło dokończenie tej aż nazbyt dokuczliwej podróży. 
Oświadczył również, że uda się do Buenos Aires już innym statkiem, a nie tym, na którym 
spotykają go na każdym kroku szykany, mające swe źródło w niskiej zazdrości. Obaj 
koledzy zmartwili się bardzo, gdy to usłyszeli i poszli całą sprawę przedstawić 
intendentowi. Intendent wysłuchał ich z uwagą i zdecydował, że muszą pójść wszyscy 
razem do kapitana.

- Panie kapitanie - wyjaśniał radiotelegrafista - kolega nasz wszystkie zarobione pieniądze 
wydawał na mydło w Buenos Aires. Doszliśmy do wniosku, że jako koledzy nie możemy 
pozwolić na tę bezsensowną grę, w której powodzenie wyraża się stosunkiem jeden do 
nieskończoności. U babki wyprosiłem kluczyk od szylkretem wykładanej szkatułki. Kluczyk
miał niezwykły kształt i doskonale nadawał się do zamierzonego celu. Brat mój pracuje u 

jubilera, wobec czego pokrycie srebrnego klucza warstwą złota nie przedstawiało już 
najmniejszej trudności. Porozumieliśmy się w tej sprawie z rodziną kolegi, zmęczoną już 
jego opowiadaniami o tym co to będzie, gdy zostanie milionerem. Zaraz po wyjściu z Rio de
Janeiro podłożyliśmy mu mydło, w którym był klucz. Wydawało się nam, że sam 
spostrzeże prędko, iż klucz nie jest złoty i zniechęci się raz na zawsze do zamiany ciężko, 
zarobionych pieniędzy na bańki mydlane. Omyliliśmy się w swych obliczeniach. W tej 
chwili głęboko wierzy, że jest posiadaczem milionów. Chcieliśmy dla niego jak najlepiej, 
wyszło jak najgorzej. Boimy się teraz, że gdy się dowie, iż wszystko było żartem, wyskoczy 
za burtę z rozpaczy. Co mamy robić?

Kapitan wcale nie był zachwycony wytworzoną sytuacją. Wszelkie kary czy nagany za-to, co
się stało, w tej chwili nic nie pomogą. Kapitan przyznawał słuszność powiedzeniu, że o 
przeszłości myśli głupiec, o teraźniejszości mądry, a o przyszłości szaleniec. Kazał kolegom 
milionera w sposób możliwie oględny powiedzieć mu o podłożeniu klucza, bagatelizując 
całe wydarzenie. Wszyscy muszą nad nim roztoczyć opiekę i pilnować go w dzień i w nocy, 
tak długo aż będą zupełnie pewni, że przeszedł nad tym wypadkiem do porządku.

",Drucik" i elektryk wyszli z kabiny kapitana z uczuciem konspiratorów mających wykonać 
wyrok śmierci na niewinnym koledze.

Milionera znaleźli w barze. Sączył przez słomkę grenadinę, którą chłodzili się już starożytni
Rzymianie, tłocząc ją z punickich owoców.

Milioner na widok swych kolegów wyjaśnił z zasmuconym wyrazem twarzy, że z powodu 
zamknięcia kredytu zmuszony był pożyczyć pieniądze u barmana na szklankę głupiej 
grenadiny.

Bar był pusty. Obaj koledzy postanowili wykonać wyrok natychmiast w barze.

- Musimy ci powiedzieć prawdę - zaczął odważnie "drucik" - nie gniewaj się na nas, ale 
chcieliśmy cię oduczyć wydawania całej pensji na mydło w pogoni za milionami i 
włożyliśmy do mydła podrobiony kluczyk. Nie jesteś milionerem.

"Milioner" roześmiał się i powiedział:

- Wiem dobrze, dlaczego ini o tym mówicie. Intendent kazał zamknąć mi rachunek w 
barze, a starszy mechanik chce mię zagonić z powrotem do maszyny. Kłamiecie obaj jak 
najęci. Cha! cha! cha! Nie weźmiecie mnie na kawał.

- Kluczyk jest od szkatułki mojej babki - powiedział "drucik".

- Kłamiesz - ze śmiechem zawołał "milioner". - Sprawdziłem przede wszystkim, czy kluczyk
jest złoty. Wypróbowałem go paroma kwasami. Jest złoty. Nie wmówisz we mnie, że twoja 
babka posiadała kiedykolwiek w życiu szkatułki zamykane złotymi kluczami tej wielkości.

- Zapewniam cię, że kluczyk jest srebrny. Brat, który pracuje u jubilera, wytłoczył na nim 
numer sto jedenasty i pokrył go cienką warstwą złota. Myśleliśmy, że to odkryjesz 
natychmiast. Tymczasem poszła już twoja półroczna pensja. Powtarzam jeszcze raz, że nie 
mogliśmy, pozwolić, byś ciężko zapracowane pieniądze zamieniał na płatki mydlane. Z 
chęcią za ciebie zgodzili się pełnić służbę.,koledzy, sądząc, że to dla twego dobra. Nie będą 
żądali zapłaty, ale najwyższy czas już z tym skończyć. Odpocząłeś sobie w tych "końskich 
szerokościach", a teraz trzeba nad tym wszystkim przejść spokojnie do porządku.

- Nie nabierzecie mnie. Teraz dopiero chcecie się zabawić moim kosztem. Chcecie, bym 
mając miliony wrócił do państwa Hadesa. Chcecie, bym znów właził do gorącego kotła i 
rozwalcowywał cieknące rurki. O nie. W Dakarze sprzedam wszystko, co posiadam i 
zadepeszuję do Buenos Aires po zaliczkę. Skończyłem już z zawodem mechanika 
okrętowego ostatecznie.

- Nie potrzebujesz depeszować do Buenos Aires. Klucz w mydle miał być odlany ze złota. 
Wystarczy jeśli pilnikiem spróbujesz potrzeć swój klucz. Zobaczysz, że jest na nim tylko 
bardzo cienka warstwa złota. Możesz się o tym przekonać natychmiast.

Elektryk wybiegł z baru i za chwilę wrócił z pilnikiem.

"Milioner" zdjął z szyi łańcuch z doczepionym doń kluczem. Złapał pilnik i kilka razy 
przesunął nim po trzonie klucza. Na powierzchni ukazała się srebrna plamka.

Asystent maszynowy usiadł z wrażenia na fotelu, z którego tak lubił się przyglądać jako 
milioner powierzchni oceanu zamkniętej pomiędzy zwrotnikami, noszącej tutaj nazwę 
"KOŃSKICH SZEROKOŚCI".

Według wersji tych nawigatorów z balkonu dawni żeglarze musieli tutaj harować jak konie 
z powodu zmiennych wiatrów i konieczności ciągłego łapania ich przez obracanie rei 
dookoła masztu. Czynność tę nazywano tarasowaniem. Według innej wersji, miały tu ginąć
konie przewożone z jednej półkuli na drugą. Właśnie pomiędzy zwrotnikami. On jako 
milioner urodził się w pobliżu zwrotnika Koziorożca i ginie teraz w pobliżu zwrotnika 
Raka. On MILIONER KOŃSKICH SZEROKOŚCI. Woli umrzeć jak koń, niż 'harować jak 
koń w tej "Ziemi Ognistej" palenisk okrętowych. Na razie nie da po sobie poznać, że się za-

łamał. Będą z niego teraz wszyscy szydzili. MILIONER KOŃSKICH SZEROKOŚCI. 
Skończy ze sobą w nocy. Zginie, jak przystało na rasowego konia, który nie wytrzymał 
podróży w-tych szerokościach.

Obaj koledzy w milczeniu czekali na nowy wybuch buntu lub gniewu.

"Milioner" wysączył pozostałą w szklance grenadinę i wstał.

- Dobrze, idę do maszyny. Odrobię za wszystkich przepracowane za mnie godziny. - 
Mówiąc to, przybrał wyraz twarzy najbardziej nielubianego przez siebie oficera 

pokładowego, tego z nosem wzniesionym najwyżej i opalającego zęby w słońcu. Nie 
czekając na kolegów, podziękował skinieniem głowy barmanowi i wyszedł na pokład.

Za chwilę w koszulce z potniikiem na szyi i w spodniach nasiąkniętych smarami zjeżdżał w 
dół do maszyny, trzymając się .poręczy tylko rękami, nie dotykając prawie stopami 
srebrem mieniących się stalowych prętów (drabinek. Okrętowy telegraf bez drutu rozniósł 
natychmiast po całym statku wiadomość o tragedii "milionera". Wieść dotarła do ciemnych
zakamarków kotłowni, wyszukiwała w ciemności czarne postacie palaczy i trymerów i 
szeptała każdemu do ucha: "Asystent maszynowy nie wygrał miliona ipesos. To był żart. 
Uważać na asystenta, by nie zrobił sobie czego złego. Sześć pensji swoich puścił już na 
oblewanie z załogą milionów".

"Milioner" widział we wszystkich oczach współczucie. Czuł, że go śledzą. "Przewidują 
słusznie, że wyskoczę za burtę. Znajdę stosowną chwilę. Na razie muszę poczekać" - myślał.

Dakar. Wielka stacja (bunkrowa. Transatlantyk zaopatruje się tutaj w węgiel na dalszą 
ipoidróż. Mechanicy okrętowi roją się przy tej czynności jak pszczoły i tną niemiłosiernie 
wszystkich dookoła.

"Milioner" czarny od węglowego pyłu wynurza się z żałobnej czerni węgla i pracujących 
przy nim Murzynów. Nareszcie koniec bunkrowania. Kąpiel w łazience. W tej samej, w 
której przeistoczył się w milionera. Z orzeźwiającą wodą spłynęła nań orzeźwiająca myśl: 
"Ten kluczyk był podłożony przez kolegów, ale mogę jeszcze znaleźć prawdziwy".

Wszystkie rozliczenia załogowe musiały ibyć sprawdzone w Kanale Kilońskim. "Milioner" 
ze zdumieniem dowiedział się, że nie posiada ani jednego .grosza długu. Wszystko zostało 
spłacone przez tych, których częstował. iGdy to posłyszał, ścisnęło go coś lekko za gardło. Z
trudem przełknął ślinę i szybko wyszedł na pokład.

Gdynia. W 'domu depeszy nie otrzymano. Znów Kanał Kiloński, Dakar, Rio de Janeiro, 
Santos, Rio Grandę do Sul, Montevideo, BUENOS AIRES.

Gdy po powrocie asystenta maszynowego z ląldu w Buenos Aires koledzy wpadli do jego 
kabiny, zastali go siedzącego nad olbrzymią paką mydła, którego znaczna część już była 
pokrojona na płatki.

- Co ty robisz? - krzyknęli obaj, "drucik" i elektryk.

- Widzicie, co robią. Szukam prawdziwego złotego klucza.

- Oszalałeś - wyszeptał elektryk.

Asystent maszynowy popatrzył na niego z pobłażliwie lekceważącym uśmiechem i 
powiedział:

- Cóż TY możesz na ten temat powiedzieć? TY, który nigdy w życiu nie byłeś milionerem?

KAZIO

J. ransatlantyk wyszedł z Gdyni, zabrał w Kanale Kilońskim pasażerów z Danii i Niemiec, a
z redy Cherbourga Francuzów i położył się na kurs wiodący na południe - do Buenos Aires. 
Życie na statku wpadło w rytm wacht morskich.

Czterdziesty równoleżnik szerokości północnej zabarwił czerwonym winem wodę do picia 
we wszystkich jadalniach i mesach. W miarę iposuwania się na południe stawało się coraz 
cieplej i spokojniej, a ocean upodobniał się do szafirowolustrzanej tafli, nad którą 
ukazywały się co chwila gromady latających ryb.

Po każdej podróży do Południowej Ameryki zwiększała się liczba pasażerów-
cudzoziemców, gdyż zadowoleni z podróży woleli ją odbywać na polskim transatlantyku 
aniżeli na statkach rodzimych armatorów. Agencje konkurencyjnych linii okrętowych 
pomawiały nas

0 rozrzutne prowadzenie kuchni, której dewizą było hasło jej szefa: "Jeśli chcemy mieć 
pasażerów - to każdemu dajmy, co lubi".

Z tego samego miasta co szef kuchni pochodził również szef pro-wiantury zwany 
Plamoznikiem. Obaj szybko porozumieli się ze sobą i wpadli po prostu w hazard w 
dogadzaniu pasażerom. Oczywiście przyczyniało to niemało kłopotów przy zaopatrywaniu 
statku

1 przyrządzaniu iposiłków.

Najwięcej jednak, według opinii samych pasażerów, przyciągała ich domowa atmosfera 
panująca na transatlantyku we wszystkich trzech klasach. Wielu emigrantów cały okres 
podróży statkiem uważało za normalną podróż końmi i nie dało się nakłonić do zdjęcia na 
noc olbrzymich butów z cholewami wyczyszczonymi smarem i spało w nich na 
śnieżnobiałej pościeli. Stewardesy bolały nad tym i drżały na myśl o inspekcji, ale nigdy nie
"zdejmowały z twarzy" uprzejmego uśmiechu. Niekiedy (przychodziły im z pomocą 
tropikalne upały, ale i one często okazywały się bezsilne. Niektórzy emigranci 
przezwyciężyli żar słońca - przetrwali całą podróż w butach.

Po przejściu 'burzliwej Zatoki Biskajskiej wielu pasażerów, którym ipoczątkowo koja 
wydawała się najmilszym miejscem na statku, zjawiło się naraz w salonach i na pokładzie, 
tak jak gdyby przed chwilą

zostali zaokrętowani. Dotychczas byli znani wyłącznie stewardesom, stewardom i 
lekarzowi okrętowemu.

Pewnego takiego słonecznego dnia o godzinie piątej po południu jetl-na z pasażerek 
kabinowych zgubiła gdzieś synka. Personel hotelowy, a potem i pasażerowie, szukali po 
wszystkich zakamarkach statku trzyletniego chłopczyka ubranego w marynarski 

mundurek. Od godziny "szalało" już poszukiwanie. Żywy udział brała w nim rodzina 
duńska złożona z matki, ojca i dwóch córek - przystojnych i zgrabnych. Młodsza, 
osiemnastoletnia, zwracała na siebie uwagę oczami, jedno z nich było koloru bursztynu, a 
drugie - chabru w zbożu. Dunki energicznie zabrały się do poszukiwań; zrozpaczoną matkę
zaprowadziły podczas podwieczorku do salonu i przedstawiły ją i jej sprawę kapitanowi.

Kapitan całe swoje życie spędził na morzu, z tego młodość w ekspedycjach polarnych, dał 
nawet swoje nazwisko jednej z bardzo wielu nowo odkrytych wysepek podbiegunowych. 
Mając do czynienia z wieloma językami, nauczył się rozwiązywać wszelkie trudności z tej 
dziedziny 'bez słowników, tworząc na .poczekaniu nowe słowa. Jeszcze szybciej dawał 
sobie radę z trudnościami życiowymi, stosując metodę przeczekania.

Teraz w swoisty sposób wyraził matce przekonanie, że dziecięciu nic nie jest.

- Nu, a pani ja powiem - ticha czekat'. Pani wypiji kawy i chętnie pośmieji się z nami, a 
dziecko jak jeść zechce, to i przyjdzi. Ja też mam dwoje dieti i wiem, co mówię. Pani 
dziecko też jeść potrzebuje. A? Nu, prawda?

Matka dała się przekonać i pozostała w salonie, obie Dunki wyruszyły jednak na 
poszukiwania.

W tym pamiętnym dniu, piętnaście minut po godzinie szesnastej zjawiła się na mostku 
podczas wachty starszego oficera, figurynka w postaci malutkiego marynarza w długich 
marynarskich spodniach i bluzie z kołnierzem. Chłopiec podszedł do starszego oficera, 
szurgnął nóżką i przedstawił się:

- Jestem Kazio. Czy mogę popatrzeć przez okno?

Na mostku, z obydwu stron, były oszklone nadbudówki zasłaniające oficerów od deszczu i 
wiatru. Pod oknem wychodzącym na dziób statku wisiał opuszczony duży stół z 
mahoniowych desek, na którym, przy przechodzeniu cieśnin, rozkładało się niekiedy 
mapy. Przeważnie jednak stoły te służyły do ustawiania posiłków przynoszonych dla 
oficerów wachtowych w morzu, przy czym kawę i ciasta przynosiło się nie tyle dla posilenia
się, ile dla "skrócenia czasu". Jedynie zimą, na północnym Atlantyku gorący bulion 
podawany z "wytwornościa-mi" z francuskiego ciasta krzepił oficerów naprawdę.

Kazio był tak ujmujący i wytworny, że starszy oficer natychmiast podniósł stół do góry i 
usadowił na nim chłopca. Chłopczyk przylgnął

noskiem do szyby i czekał na ukazanie się obiecanych przez oficera srebrnych 
aeroplaników. Miały one wylatywać z wody. Właśnie ukazała się ich cała eskadra. Były to 
szafirowosrebrne latające rybki.

Kazio nie wierzył początkowo własnym oczom, a potem prosił, by mu dać do zabawy 
"chociaż jeden, najmniejszy aeroplanik".

Od tej chwili chłopiec zatracił poczucie czasu i wciąż tylko czekał na latające rybki, a w 
przerwach opowiedział starszemu oficerowi, że dzisiaj po raz pierwszy wyszedł z mamusią 
na pokład, i że oboje chorowali, że wracają do tatusia w Argentynie i mamusia przedtem 
jeszcze chorowała, i że musieli jechać do Polski, aby mamusia wyzdrowiała.

- A czy mamusia wie, gdzie ty jesteś? - zaniepokoił się starszy

oficer.

- MAMUSIA ZAWSZE WIE, GDZIE JA JESTEM - odpowiedział

z przekonaniem Kazio.

Rozmowę tę przerwał steward, który przyniósł na mostek kawę i ciastka, a widząc 
malutkiego nawigatora uprzejmie spytał, czy nie zechce może na podwieczorek wypić 
mleka i zjeść parę ciastek i jakie ciastka ma przynieść.

- Z kremem poproszę - odpowiedział Kazio z czarującym uśmiechem.

Oprócz czwartego oficera, pełniącego służbę razem ze starszym, na mostek przyszedł w 
sprawach służbowych asystent nawigacyjny, noszący szumny tytuł "szóstego". Kazio 
natychmiast zwrócił jego uwagę na siebie, wkrótce "szósty" oczarowany malcem zaczął 
oprowadzać go po mostku i tłumaczyć, w jaki sposób statek płynie.

Po obejrzeniu mostku "szósty" i sternik zaczęli uczyć Kazia sterować. Podczas tej lekcji 
zjawiła się na mostku najmłodsza Dunka, ta

0  bursztynowo-chabrowych oczach. Panienka podeszła do starszego oficera i spytała, czy 
nie widział gdzie małego chłopca ubranego w marynarski mundurek.

- Przyszedł dziś po raz pierwszy do salonu - wyjaśniła - i zginął. Matka jest zrozpaczona.

- To na pewno ten marynarz, który teraz steruje - odpowiedział z uśmiechem starszy oficer,
pokazując jej Kazia przy sterze.

- O tak! To ten! - krzyknęła ucieszona dziewczyna.

- Może pan wspólnie z panią odprowadzi Kazia do matki - zwrócił się starszy oficer do 
swego młodszego kolegi, szóstego oficera -

1 przeprosi ją w moim imieniu za to, co się stało, ale Kazio zapewnił mnie, że "MAMUSIA 
ZAWSZE WIE, GDZIE JA JESTEM". Proszę również powiedzieć, że Kazio wypił już 
szklankę mleka i zjadł dwa ciastka z kremem.

Dunka, "szósty" i Kazio - we trójkę ruszyli do matki Kazia. "Cudowne" odnalezienie się 
chłopca uczyniło go bohaterem dnia i całej podróży. Kazio stopniowo podbijał serce załogi. 
Można go było znaleźć

w kabinie kapitana, w pralni okrętowej, w kotłowni, u starszego mechanika, jednym 
słowem - wszędzie.

Zaczęły się upały. Kazio najlepiej lubił przebywać teraz na pokładzie, na którym starali się 
go zawsze bawić: najmłodsza Dunka i najmłodszy oficer. Trójkę tę stale można było 
widzieć na pokładzie, ale chłopczyk troszkę się nudził w towarzystwie zajętej sobą pary. 
Najmłodsza Dunka okazała się jednak nieoceniona i tym razem. Odkryła hobby Kazia. 
Odkryła w sposób zresztą zupełnie prosty - zapytała zwyczajnie o to KAZIAS-MAMĘ, czyli 
matkę Kazia, nazwaną tak dzięki wielkiej popularności syna. Okazało się, że Kazio ma 
hobby równie niecodzienne jak pasjonujące - wbijanie gwoździ młotkiem. Dunka 
natychmiast powiedziała o tym kapitanowi. Ten zwołał radę okrętową i polecił cieśli 
wyszukać duży kloc, zaopatrzyć Kazia w młotek i gwoździe. Starszy oficer miał uzyskać od 
chłopca przyrzeczenie, że będzie wbijał gwoździe wyłącznie w przeznaczony do tego kloc. 
Czuwać mieli nad nim "szósty" i Dunka (miss Athellia).

Kazio dotrzymywał umowy, ale wszyscy byli przekonani, że statek po przyjściu do Buenos 
Aires nie będzie miał ani jednego gwoździa w magazynach bosmańskich.

Kazio od'rana do zachodu słońca niezmordowanie wbijał do kloca największe gwoździe; po 
zachodzie ustawał w tej pracy i nudził się. Na szczęście zreperowano aparat filmowy i 
ogłoszono, iż wieczorem będzie kino na pokładzie. Kazio był pierwszym widzem, który 
usiadł na ustawionych krzesłach. Film miał się rozpocząć o godzinie ósmej1 piętnaście, aby
mogli zdążyć ci, co zejdą z wachty o ósmej. Minęła jednak oznaczona godzina, a filmu nie 
rozpoczęto - czekano na kapitana. Kiedy Kazio się o tym dowiedział, ruszył jak błyskawica 
do saloniku, gdzie grano w brydża. Do końca robra było jeszcze daleko, gdy przed 
kapitanem stanął Kazio i patrzył na niego spod swych olbrzymich rzęs oczami, w których 
widać było z trudem hamowany , płacz.

Kapitan spojrzał na niego i zawołał:

- Nu, Kazio? Nu, cóż takiego? Nu cóż się stało? Kazio, patrząc przez zasłonę z łez, 
wyszeptał:

- Kina nie rozpoczynają.

Przy wszystkich stolikach jak na komendę złożono karty. Kapitan wziął Kazia za rękę i 
poszli^ na pokład. Kazio usadowił się koło kapitana i film się rozpoczął.

*

- Nu, będzł dziś coś niezwykłego. Nu, popamięta pan dzień dzisiejszy. Nu, ja panu mówię - 
zapewniał starszego oficera kapitan. - Nu, widziałem ja, jak szósty z to najmłodsze  Dunko  
rozmawiali, potem palce jakoś trzymali, a potem ręce sobie podali. Nu, coś z tego będzi.

Cały statek wiedział już o tym,' że para ta jest zakochana w sobie. Szósty" chodził 
wymuskany. Pralnia robiła co mogła, żeby bił blask od jego mundurów, na których nie było
ani jednego galonu, a tylko przewidziane dla nich miejsce na granatowych 
naramiennikach. Chwilowo leżała na nich samotnie złota kotwica pełna nadziei na lepszą

przyszłość.

"Szósty" czynił nieprawdopodobne postępy w języku angielskim. Doszło do' tego, że nawet 
któregoś dnia zaczął mówić tym językiem do kolegów w mesie.

- Do nas mówisz, a nie do Athellii - przywołano go do rzeczywistości.

- Jak śmiecie tak wymawiać JEJ IMIĘ - wybuchnął "szósty".

W odpowiedzi ten, który wymówił to imię, pokazał mu palcem czoło, zatoczył na nim 
kółko. "Szósty" odszedł zły.

- Byle nie oszalał przed Buenos Aires - mówiono za nim w mesie.

*

Wytworni pasażerowie, tak zwani kabinowi, siedzieli po południu w barze na pokładzie 
szalupowym, chłodząc się napojami i lodami. Kapitan zabawiał rozmową rodzinę 
Duńczyków. Kazias-Mama okazała się niemniej czarująca od swego syna, wobec czego 
starszy oficer i starszy mechanik bawili ją na zabój, ale zapominali o niej, gdy tylko zjawiał 
się Kazio. Kazio, tego pamiętnego dnia, którego doniosłość przepowiedział kapitan, 
zostawił swój kloc nabity gwoździami i królował w barze, zaszczycając swą uwagą i 
rozmową wyłącznie barmana, czym budził zazdrość pozostałych osób. Barman wdzięczny 
za okazane względy wymyślał dla Kazia specjalne napoje chłodzące. Malec siedział na 
podłodze, na olbrzymiej arabskiej poduszce (były to tak zwane "puffy", wyrabiane z 
wytłaczanej kolorowej skóry wyszywanej srebrnymi lub złotymi nićmi) i sączył 
aromatyczny napój przez słomkę, gdy w barze ukazała się wraz z matką sześcioletnia 
dziewczynka. Obie damy należały do polskich sfer dyplomatycznych w Brazylii i jechały do 
Rio de Janeiro.

Na wchodzącą do baru dziewczynkę nikt nie zwrócił uwagi. Mała dama usiłowała dać znać 
o sobie najpierw głośną rozmową z matką, a gdy to nie poskutkowało, zaczęła tańczyć w 
takt modnej piosenki nadawanej przez rozgłośnię radiową. Robiła to z takim zapałem i 
wdziękiem, że wreszcie zaczęto się jej przyglądać.

Zapomniany Kazio siedział na poduszce i krytycznie przyglądał sią rywalce. Skończyła się 
melodia, wiele osób zaczęło bić brawa. Dziewczynka była rozpromieniona. W podskokach 
podbiegła do Kazia i spytała go 2 niewinną minką: - Potrafisz tak? Kazio milczał. 
Dziewczynka błysnęła mu przed oczami pierścioneczkiem i spytała:

- A to masz? Kazio milczał.

Z kolei podsunęła mu pod oczy zegarek-bransoletkę i znów spytała:

- A to masz?

Obecnych w barze zaniepokoił wyraz twarzy Kazia. Widać było, że walczy ze sobą. Wielu 
już miało zamiar pospieszyć doń ze słowami pociechy, gdy nagle po trzecim pytaniu Kazio 
położył się na olbrzymiej poduszce na plecach, wydostał z majteczek widoczną różnicę 
między chłopcem i dziewczynką i pokazując wszystkim, zawołał:

- A to masz?

Dziewczynka nie odezwała się słowem, odeszła. Uznała się za pokonaną.

4.

Wieczorem spotkano statek, pierwszy od wielu dni samotnej tra-wersaty oceanu. Statek 
szedł kontrkursem; wyr.aźnie było widać jego burtowe światła pozycyjne, z prawej - 
zielone, z lewej - czerwone.

- Pięć stopni w prawo - podał oficer wachtowy komendę na ster, dla wyminięcia 
spotkanego statku.

- Pięć stopni w prawo - powtórzył jak echo sternik. Oba statki minęły się czerwonymi 
światłami.

*

Tego samego dnia starszy oficer ułożył się już wygodnie w koi i miał zamiar sięgnąć ręką do
kontaktu, aby zgasić światło, gdy usłyszał pukanie do drzwi.

Na głośne "proszę" do kabiny wszedł "szósty". Młody oficer miał zmieniony wyraz twarzy i 
widać było od razu, że jest zdenerwowany.

- Przepraszam, że przeszkadzam - odezwał się - -ale stała się rzecz nie cierpiąca zwłoki. 
Przyszedłem prosić pana na sekundanta.

Starszy oficer podniósł się i oparł na łokciu.

- Muszę się bić. Jest mi obojętne, czy będą to pistolety, szable, czy szpady. W Rio 
dostaniemy wszystko. Zgadzam sią na broń wybraną przez przeciwnika. Przyjmę wszystko.
Nie mam tutaj kodeksu honorowego Boziewicza, ale sądząc ze stopnia obrazy musi być 
trzykrotna wymiana strzałów.

Starszy oficer patrzył na niego z niedowierzaniem, wreszcie spytał:

- Z kim?

- Z kapitanem - odpowiedział "szósty" i szybko mówił dalej. - Przepraszam, że 
zapomniałem zawiadomić pana, że zaręczyłem się dzisiaj z panną Athellią Peterson. 

Kapitan obraził moją narzeczoną. Jeśli zechce się bić na szpady, to myślę, że najlepiej 
będzie zmienić je na ciężkie szable. Podobno pojedynek wówczas najszybciej się kończy. 
Bawić się nie mam zamiaru.

Starszy oficer ze zdumieniem słuchał dramatycznych słów najmłodszego oficera.

- Nie wyobrażam sobie, aby kapitan chciał obrazić umyślnie pana lub pańską narzeczoną. 
Nie zrozumiał pan może, co kapitan chciał powiedzieć. Może stworzył jakiś nowy polski 
wyraz? - próbował łagodzić starszy oficer rozgoryczenie "szóstego".

- O co to, to nie - gorąco zaprotestował narzeczony. - Kapitan z całą świadomością i 
cynizmem obraził moją narzeczoną i będzie musiał ponieść pełne konsekwencje swego 
czynu. Chyba że mu się uda wpierw mnie zabić - stwierdził zdeterminowany oficer.

Starszy oficer w dalszym ciągu usiłował uspokoić jego rozszalałą fantazję.

- Kapitan bardzo lubi pannę Athellię i pana. Nie sądzę, aby mógł mieć cokolwiek przeciwko
temu narzeczeństwu. Rodzice również widzieli, jak pan asystował ich córce i nigdy nie 
słyszałem, by wyrażali jakąś niechęć. W jaki sposób kapitan obraził pańską narzeczoną?

- W jaki sposób? Jak już wspomniałem, dzisiaj z rana zaręczyliśmy się. Wieczorem 
postanowiliśmy zawiadomić o tym kapitana. Uważałem to za swój obowiązek. Przed chwilą
byłem właśnie u niego w kabinie i gdy mu o tym zameldowałem, kapitan tak mi 
odpowiedział: "Zaręczył się pan ze światłami pozycyjnymi?" Gdy tylko to usłyszałem, 
odwróciłem się i wyszedłem z kabiny; przyszedłem wprost do pana prosić go na 
sekundanta.

Starszego oficera skurcz chwycił za gardło, omal nie parsknął śmiechem i aby go stłumić, 
opadł na poduszki. Nie chciał zostać porąbany lub zastrzelony według przepisów 
Boziewicza; usiłował więc przybrać surowy i pełen potępienia dla kapitana wyraz twarzy. Z 
trudem udało mu się odpowiedzieć, że bardzo się cieszy z zaufania i z zaszczytu, jaki go 
spotkał, że właśnie jemu został powierzony honor narzeczonej "szóstego"; zapewnił go, że 
zrobi wszystko, aby honor ten został w całości zachowany. Czując, że dłużej już nie opanuje
śmiechu, dodał, że o szczegółach pomówią jutro.

- Dziękuję i dobranoc - usłyszał w odpowiedzi. Za chwilę drzwi zamknęły się za "szóstym".

*

Następnego dnia rano odkrył się Przylądek Frio tropikalnej Brazylii. Starszy oficer i starszy
mechanik natychmiast zameldowali o tym Kazias-Mamie. Ale pani odwróciła głowę od 
wskazanego jej kierunku i powiedziała, że nie chce nawet widzieć Brazylii z daleka.

- Przyjechałam do Brazylii z mężem zaraz po ślubie. Osiedliliśmy się na zakupionej przez 
niego plantacji drzew pomarańczowych. Mąż jest agronomem. Zbiór zapowiadał się 

wspaniale. Któregoś dnia usłyszałam bicie w metalowe kotły jak na alarm. Wybiegłam na 
ganek.

Hałas pochodził z sąsiednich farm, na których bito kijami we wszystko, co mogło wydawać 
głośny dźwięk. Sądziłam, że napadli nas Indianie, ale za chwilę zrozumiałam, co się dzieje, 
gdy ujrzałam chmurę owadów. Szarańcza. Wieczorem z plantacji obiecującej fortunę 
zostały kikuty drzewek.

Zabraliśmy się do pracy i przekształciliśmy naszą plantację na warzywną. Pola szybko 
pokryły się roślinkami. Pewnego dnia, gdy z dumą przyglądałam się zieleni okrywającej 
pola, zauważyłam, że mam przed sobą jak gdyby posuwający się dywan. Zielony kobierzec 
defilował przede mną. Zbiegłam ze schodów i przekonałam się, że to nie było złudzenie. 
Miliony wędrownych mrówek. Szły zwartymi szeregami, a każda dźwigała nad głową strzęp
uciętego liścia. Następnego' dnia znów mieliśmy przed oknami szare pola, bez śladu, że coś
kiedyś na nich rosło.

Sprzedaliśmy tę plantację i przenieśliśmy się bardziej na południe, w okolice lesiste i 
założyliśmy tam plantację kukurydzy. Za kilka dni mieliśmy rozpocząć zbiór tak urodzajny,
jakiego nawet nie przewidywaliśmy. I znów spostrzegliśmy, że plantacja" przestała istnieć. 
Jakieś postacie wynosiły plony do lasu. Pobiegliśmy szybko, by przeszkodzić rabunkowi. 
Niestety niczego nie udało sią uratować. Rabusiami było olbrzymie stado małp, które 
wyniosło naszą kukurydzę w niedostępną dla człowieka dżunglę. Znów zostaliśmy bez 
nadziei zarobku, do tego dołączyło się zmiękczenie moich kości wskutek braku wapnia w 
wodzie. Kazano mi natychmiast wyjechać do Polski. Zabrałam Kazia. Mąż sprzedał 
plantację i wyjechał do Argentyny. Mamy teraz plantację bawełny. Maż przyjedzie po nas 
do Buenos Aires.

Słuchając opowiadania Kazias-Mamy, starszy oficer zapomniał zupełnie, że "szósty" 
powierzył mu honor narzeczonej i że ma natychmiast ustalić w jego imieniu datę 
pojedynku, wybrać broń i uzgodnić miejsce i czas.

Kapitan przygotowywał właśnie dokumenty dla władz portowych w Rio, kiedy wszedł do 
kabiny starszy oficer.

- Nu, wie pan co? - odezwał się ucieszony z jego widoku kapitan. - Nu, chętnie się wczoraj 
uśmiałem w barze. Nu taki malutki chłopiec, nu, a tak doskonale zna kobiety. Dziewczyna 
od razu zaniemówiła. Nu, żeby mnie tak dokuczyła, ja bym nie domyślił się tak zrobić. Nu, 
taki malutki chłopiec, a taki mondry. Kazio. A? Nu, pomyśli pan sam?

- Panie kapitanie, przychodzę oficjalnie, jako sekundant, żądać w imieniu szóstego oficera 
satysfakcji za obrazę jego narzeczonej, panny Athellii. Wczoraj wieczór, w obecności jej 
narzeczonego, porównał pan jej bursztynowo-chabrowe oczy do świateł pozycyjnych 
statku. Słuchając tego wczoraj wieczorem o mało sam nie umarłem ze śmiechu, ale dzisiaj 

pan kapitan ma wybrać rodzaj broni, od jakiego zechce pan sam umrzeć lub zabić rytualnie
"szóstego".

__Nu, widzi. Nu, ja od razu powiedziałem, że z tego coś będzi. Jak

tylko zobaczyłem, że sobie ręce podali. Nu, wie co? Nu, jak przyszedł i zameldował, że 
zaręczył się, nu, i powiedziałem ja prawda, że ze światłami pozycyjnymi si zaręczył. Nu, 
odwrócił się natychmiast i wyszedł. Nu, nie myślałem, że jemu to si nie spodoba. Mówi 
pan, że obrażony?

Starszy oficer opowiedział mu cały przebieg rozmowy, jaki miał miejsce w kabinie.

- Nu, tak co z nim teraz robić? A? Nu, pan jego lepiej znasz za mnie.

Po krótkiej naradzie uchwalili, że ponieważ nikt tego nie słyszał oprócz narzeczonego, to 
"szósty" musi zadowolić się oświadczeniem kapitana, że ten nie miał intencji obrażania 
panny Athellii.

Gdy starszy oficer wszedł z "szóstym" do kabiny kapitana, ten zapomniał zupełnie o tym, że
ma przemawiać oficjalnie według kodeksu Boziewicza.

- Nu, jak mógł sobie nawet pomyślić, że ja chciałem obrazić dziewczyna, która ma takie 
oczy ładne, na które nie znudzi się nigdy patrzeć? Nu, wie co? Nu, to troszeczku niedobrze, 
że tak myślał. Nu, cóż takiego. Nu, tak wszystko dobrze. A? Zadowolony? Nu?

"Szósty" przygotowany przez starszego oficera opisem boleści i wyrzutów sumienia 
kapitana bolał teraz nad tym, że chciał go niewinnie zamordować. Nie słyszał już prawie 
tego, co mówił kapitan i sam zaczął przepraszać, że zwątpił w jego najlepsze intencje, o 
których jego narzeczona jest głęboko przekonana. Sprawę uznano za niebyłą.

*

Począwszy od Rio de Janeiro w każdym z portów żegnano kogoś z pasażerów. W 
przeddzień przybycia do Rio Grandę do Sul, w którym miała wysiąść narzeczona "szóstego"
z rodziną, statek szedł po stosunkowo płytkich wodach przybrzeżnych. Znów było ciche i 
słoneczne popołudnie. W salonie podano herbatę. Kazio zabierał się do swych ulubionych 
ciastek z kremem, gdy nadeszła niespodziewanie zupełnie martwa fala i odbita od dna - 
przechyliła nagle statek, jak podczas największego sztormu. Cała zastawa stołowa runęła 
na podłogę salonu. Brzęk spadających filiżanek, półmisków z ciastkami i łyżeczek wywarł 
widać na Kaziu silne wrażenie. Wiedział on dobrze, że za wszystko co się dzieje na statku, 
odpowiedzialny jest kapitan. Szybko zsunął się ze swego krzesła, pobiegł do stolika 
kapitana, wdrapał się na krzesło obok i patrząc swymi rozszerzonymi z przejęcia oczami, 
powiedział bijąc jednocześnie piąstką w stół:

- Nie zgadzam się z takim podawaniem podwieczorków.

Uspokoił się dopiero na kolanach kapitana, który bardzo się przed nim tłumaczył, dlaczego
tak się stało.

Po wyjściu z Rio Grandę do Sul wszyscy patrzyli ze współczuciem na "szóstego", ale 
najbardziej szczere i serdeczne spojrzenia nie mogły mu zastąpić dziewczyny o 
bursztynowo-chabrowych oczach.

W Buenos Aires Kazias-Mama otrzymała od męża depeszę, że przybędzie po nią dopiero za
tydzień, wobec czego intendent wystarał się dla niej o pokój w hotelu, a załoga mogła 
jeszcze odwiedzać Kazia do momentu wyjścia w drogę powrotną do kraju.

Właściciel hotelu, w którym zamieszkał Kazio, twierdził, że nie wi-•dział jeszcze tylu osób 
przychodzących odwiedzić jednego małego chłopca. Kazio otrzymał taką ilość prezentów, 
że mógł założyć sklep z zabawkami i słodyczami. Gospodarz na widok przybyłych z 
podarunkami, wymawiał na przemian •tylko dwa słowa: fantdstico, extraordi-nario. 
Fantastyczny, nadzwyczajny.

W przeddzień wyjścia transatlantyka w podróż do Europy zjawili się w hotelu starszy oficer
i starszy mechanik- z zabawkami dla Kazia, a z kwiatami i biletami dla Kazias-Mamy na 
wspaniały balet fosforyzujących postaci. Miał to być jej ostatni wypad w "cywilizację" przed
przeniesieniem się między Indian i bawełnę. Kazia miała pilnować w hotelu pokojówka.

Limuzyna dowiozła przed gmach opery Kazias-Mamę i jej dwóch wielbicieli. Balet w 
pierwszej chwili zrobił wrażenie olbrzymiego seansu spirytystycznego. Na scenie i widowni
zapanowała niemal absolutna ciemność i dopiero po chwili, kiedy oczy oswoiły się z 
mrokiem, można było rozpoznać ledwie widoczne kontury dekoracji, a wśród nich 
fosforyzujące postacie. Gdy na scenie rozpoczęło się na dobre szaleństwo fosforyzujących 
postaci, Kazias-Mama wyszeptała do swych sąsiadów:

- Wracamy. Jestem niespokojna o Kazia.

Za chwilę znaleźli się na miejscu. Cała ulica była zatłoczona ludźmi, a przed hotelem stała 
długa drabina straży pożarnej. Z trudem przecisnęli się przez tłum do hallu. Na widok 
Kazdas-Mamy właściciel hotelu z okrzykiem "Senora/ Senora!" rozpoczął swą opowieść o 
wypadkach, jakie miały miejsce podczas jej nieobecności.

Z szybko wypowiadanych słów i gwałtownej gestykulacji można było się domyślić, że 
pokojówka widząc śpiącego Kazia, wyszła na korytarz i zamknęła drzwi na klucz. Kazio 
obudził się i wyruszył na poszukiwanie mamy, a że drzwi były zamknięte - wyszedł oknem 
na gzyms i stojąc nad ulicą wołał z góry: MAMA!

Przechodnie natychmiast zorganizowali na ulicy zabezpieczenie, gdyby chłopiec 
zdecydował się skoczyć, i zaalarmowali straż pożarną. Kazias-Mama słuchała tego 

strasznego opowiadania w milczeniu, kiedy na schodach prowadzących z hallu na piętra 
ukazał się Kazio

w koszulce i w asyście personelu hotelowego. Na widok matki uśmiechnął się i zawołał 
radośnie:

_ MAMA!

Razem z tym słowem spłynęło na cały tłum uczucie ulgi. Ludzie uśmiechali się, a wszyscy 
byli tego samego zdania, do którego doszła podczas podróży załoga transatlantyka, a 
potem właściciel hotelu: CHIQUILLO FANTASTICO. Wspaniały chłopiec...

CZCICIEL SŁOŃCA I SANKILOTA

Yitoria była jedynym portem na całym szlaku od Gdyni do Buenos Aires, w którym 
stosowano "fertoing" - postój na dwóch kotwicach, by utrzymać się w jednym miejscu 
wbrew zmiennym prądom o sile dochodzącej do pięciu węzłów. Postojowi towarzyszyły 
nieodmiennie klątwy mechaników czuwających w rozpalonej maszynowni, zawsze gotowej 
do manewrów, by nie dopuścić do okręcenia się dookoła siebie łańcuchów kotwicznych. Do
"błogosławieństw" dołączały się życzenia oficerów nawigacyjnych gotujących się na zmianę
na mostku w ukropie Espirito Santo.

Załodze wydawało się, że "Kościuszko" stoi na dnie krateru wypełnionego wrzącą lawą. 
Wszystkie czynności w czasie gdy słońce znajdowało się blisko zenitu, odbywały się w 
zwolnionym tempie. Żar zmieniał mundury i bieliznę w coś, co było na granicy gorącej 
cieczy i czegoś niby stałego, co ledwie utrzymywało nadany uprzednio kształt. Pot przeżerał
skórę, żłobił w niej bruzdy. Nie pomagał i nie uśmierzał dolegliwości puder "Be-Be", 
którym obficie przysypywa-liśmy odparzone miejsca.

W Yitorii przestaliśmy się dziwić, że do pracy przy załadunku kawy wynajmowano w 
portach brazylijskich trzykrotnie więcej robotników, niż było ich potrzeba.

Nim przyszliśmy po raz pierwszy do tego portu, nie mogliśmy zrozumieć 
nieskomplikowanego brazylijskiego sposobu tłumaczenia konieczności posiadania podczas
pracy na statku potrójnej ilości ludzi. Gdy ręka drugiego oficera ani rusz nie mogła 
stwierdzić podpisem, że stu siedzących na pokładzie i nic nie robiących przez cały dzień 
atletów jest zatrudnionych przy załadunku kawy, rzecznik agenta usiłował mu to wyjaśnić 
zadając pytania, na które sam natychmiast odpowiadał:

- Jeśli robotnik, dźwigający sześćdziesięciokilowy worek kawy, zaniemoże, kto wówczas 
załaduje kawę? Naturalnie, że zastępca! A czy zastępca nie może zachorować? Może! Kto 
wówczas załaduje kawę? Drugi zastępca!

Ta argumentacja nie przekonywała jednak "drugiego" i problem musiał rozstrzygać 
kapitan.

Po dwóch godzinach pierwszego naszego postoju w Espirito Santo drugi oficer dziwił się, 
że zamiast potrzebnych sześćdziesięciu ludzi przyszło tylko stu osiemdziesięciu. Bez 
wahania podpisałby konieczność wynajęcia sześciuset.

Yitoria była ostatnim portem Ameryki Południowej, do którego zachodził "Kościuszko" w 
swej podróży powrotnej do Gdyni, rozpoczynanej od wyjścia z Buenos Aires. Raz zdarzyło 
się, że do Yitorii przyszliśmy z pełnymi już prawie ładowniami, a czekał na nas spory 
ładunek kawy. Zdecydowaliśmy się umieścić ją w wolnych pomieszczeniach pasażerskich. 
Wywołało to rewolucję wśród miejscowych załadowców. Pół dnia stracił "Kościuszko" na 
komisyjne mierzenie odległości dźwigów okrętowych do miejsc w kabinach, gdzie zamiast

V itoria - sam dźwięk nazwy tego portu przyprawiał całą załogę transatlantyckiego statku 
pasażerskiego "Kościuszko" o duszności, bezwład ciała i gorące poty. Nikt z załogi nie miał 
też wątpliwości, że właśnie w tym porcie pierwotnie noszącym nazwę Espirito Santo (Duch 
Święty) miał miejsce wypadek z anegdoty chętnie opowiadanej w Brazylii:

Gdy jeden z Brazylijczyków konał na łożu, zjawił się u niego sąsiad. Widząc go 
dogorywającego spytał:

- Co ci jest?

- Umieram! - wyszeptał konający.

- Z jakiego powodu?

- Z głodu!

- Ach! - zawołał dobry sąsiad - za chwilę przyniosę ci fasoli. Konający usiadł na łożu i czekał
na pokarm. Po chwili wpadł sąsiad z miską fasoli. Umierający ożywił się i uśmiechnął.

- Musisz ją sobie tylko sam ugotować - powiedział sąsiad.

- O! Co to, to nie! - jęknął konający.

Położył się ponownie i spokojnie oczekiwał śmierci.

Wielu członków załogi "Kościuszki" było świadkami analogicznego niemal wypadku - i to 
na naszym statku.

Po opuszczeniu Rio de Janeiro transatlantyk dochodził niemal do dwudziestego stopnia 
szerokości południowej i czterdziestego stopnia długości zachodniej. Następnie skręcał 
pomiędzy dwie wyspy - Ilha de Bois oraz Pedra da Baleia, za które nie sięga już ożywczy 
klimat oceanu. Zaczynało się tu gorące tchnienie Ducha Świętego - Espirito Santo - 
unoszącego się nad ukrytym wśród gór zlewiskiem trzech rzek: Santa Maria, Crubixa i 
Marinbo.

W tę mieszaninę trzech rzek "Kościuszko" rzucał jedną kotwicę, potem luzując jej łańcuch 
zmieniał swój kurs o sto kilkadziesiąt stopni i posuwał się, dopóki starczyło łańcucha 
rzuconej kotwicy. Wtedy rzucał drugą. Następnie wybierał łańcuch pierwszej kotwicy, 
popuszczając jednocześnie łańcuch drugiej, tak długo aż się znalazł w połowie drogi 
pomiędzy obu kotwicami.

pasażerów podróżować miała kawa, oraz na przeliczanie opłacalności' całej imprezy wobec 
gigantycznych kosztów przeniesienia każdego worka z pokładu do kabiny w gorącym 
powietrzu Espirito Santo.

Żar Vitorii roztapiał nawet wszelkie konflikty wynikające z zastarzałej niezgody pomiędzy 
pokładem i maszyną. Starszy oficer, czwarty oficer oraz bosman beznamiętnie patrzyli, jak 
palacze, wychodząc z piekła kotłowni zostawiali za sobą na nieskalanej czystości pokładzie 
ślady stóp. Ani słowem też nie reagowali, gdy na wyczyszczonych do "niemożebności" 
relingach opierali czarne, spływające potem łokcie lub stawiali wilgotne od potu pantofle 
na śnieżnobiałych prętach ogrodzeń pokładów, których nazwa okrętowa "ge-lendry" 
przypominała prawie że nazwę kwiatów.

Kilku marynarzy było świadkami niewątpliwego cudu, kiedy to bosman Manowski na 
widok dwóch palaczy, którzy czarnymi, ociekającymi potem plecami oparli się o lśniącą 
białym lakierem ścianę nadbudówki rufowej, niszcząc wielogodzinną pracę załogi 
pokładowej, tylko ustami poruszył, jak gdyby szepcząc słowa przebaczenia odwiecznym 
nieprzyjaciołom. Świadkowie roznieśli wieść po całym statku i wówczas dopiero stało się 
zrozumiałe, dlaczego cztery wieki temu Vasco Fernando Coutinho nazwał to miejsce 
Espirito Santo. Z biegiem czasu nazwa portu rozszerzyła się na okoliczne ziemie, a sam 
port, dzięki zwycięstwu odniesionemu w nim przez kogoś nad sobą, podobnie jak to miało 
miejsce z bosmanem, przemianowany został na Yitoria. Tak się nam przynajmniej wtedy 
zdawało. Stary port Espirito Santo istnieje zresztą po dziś dzień i nosi nazwę Yilla Velha - 
Stare Miasto.

Kiedy słońce w południe stawało nad Yitorią w zenicie, żar wydłużał otaczające ją wzgórza. 
Wydawało się wówczas, że są one niebotycznymi górami. Pokłady i łodzie ratunkowe 
zlewane były bezustannie wodą. Kadłub statku i nadbudówki nagrzewały się tak mocno, że 
utrzymanie na nich dłoni było nieprawdopodobieństwem. Tajemnicą było dla nas na 
pokładzie, w jaki sposób wytrzymali w tej temperaturze kucharze oraz załoga maszynowa. 
Za pożywienie służył wszystkim wyłącznie sok z pomarańcz. Pomarańcze brazylijskie mają 
zielonkawe łupiny pokryte czarnymi cętkami. Leżą na targach w dużych stertach i można je
nabyć za bezcen.

Espirito Santo nie uznaje ani brzasku, ani zmierzchu, jedynie - dzień i noc. Po zachodzie 
słońca gwałtownie zapadają ciemności. Statek, który ma zamiar ładować w nocy, musi być 
do tego przygotowany jeszcze za dnia. "Kościuszko" był zaopatrzony na tę okoliczność w 

tak zwane "słońca". Były to metalowe półkuliste reflektory, pomalowane z zewnątrz na 
czarno, wewnątrz zaś - białą farbą. We wnętrzu każdego reflektora znajdowały się oprawki,
w które wstawiało się bardzo silne żarówki. By nie uszkodzić żarówek, "słońca" posiadały 
siatki ochronne z drutu, napięte na obramowaniu. Do środ-

kst  czaszy  dołączony  był  kilkunastometrowy  kabel  zakończony

wtyczką.

Tego pamiętnego dla załogi dnia, w którym miał miejsce "analogiczny" do brazylijskiej 
anegdoty wypadek, drugi oficer polecił starszemu marynarzowi Władkowi przygotować 
dodatkowe "słońce" w trzeciej ładowni.

Władek, przygnany na morze opowiadaniami Londona i Conrada, im dłużej był na statku, 
tym więcej się z tego cieszył. Nikt nigdy nie widział go rozgniewanego czy nadąsanego. 
Nigdy nie był zmęczony. Zawsze uśmiechnięty, z zadartą głową i przymrużonymi oczami 
przejęty był swą funkcją starszego marynarza oraz specjalisty od bawełny i kawy.

"Drugi" uważał, że Władek ma twarz "czciciela słońca". Opierał to na podobieństwie, jakie 
dostrzegł pomiędzy wyrazem twarzy Władka i widzianą kiedyś u jednego z naszych 
konsulów wazą w kształcie głowy ludzkiej, której oczy zdawały się wpatrywać przez 
przymrużone powieki w jasne, niczym nie osłonięte słońce. Konsul delektował się 
posiadaną wazą, snując domysły, że była ona kiedyś naczyniem ofiarnym czcicieli słońca z 
Ameryki Południowej. Drugi oficer, ilekroć był u konsula z wizytą, patrzył na wazę i 
doznawał złudzenia, że ma przed sobą twarz starszego marynarza Władka, nawet w nocy 
"widzącego słońce" przez swoje zawsze przymrużone powieki. Władek z nieodmiennym 
wyrazem radości na twarzy meldował na przykład, że zapomniał odseparować partie skór 
solonych zabieranych z Buenos Aires, która to wiadomość mogła uśmiercić bardziej 
nerwowego oficera ładunkowego, albo zawiadamiał, że tłuste krople smaru z bloku 
zawieszonego wysoko na bomie ładunkowym właśnie kapią na nowy, biały mundur 
rozmawiającej z nim osoby. Nic o tym nie wiedząc, starszy marynarz Władek nosił 
przydomek "czciciela słońca".

Była godzina szesnasta, gdy Władek zabrał się do zainstalowania dodatkowego oświetlenia 
w trzeciej ładowni. Przyniósł "słońce" z magazynu bosmańskiego, wyklarował swoje kable i
spuścił je do ładowni. Następnie z wtyczką w dłoni ruszył po trapie na pokład spacerowy do
najbliższego gniazdka, by włączyć prąd. Wsunął wtyczkę; do gniazdka, zszedł powoli do 
ładowni i uchylił z lekka czaszę reflektora. Światła nie było. Władek musiał wyszukać w 
czeluściach rozpalonej maszynowni kogoś, kto włączyłby prąd do linii, na której 
znajdowało się gniazdko z podłączonym "słońcem".

Pomimo że słońce zniżyło się prawie do wierzchołków gór otaczających piekielny krater, na
którego dnie stał zakotwiczony "Kościuszko", upał panował straszliwy. Marynarska bluza 

Władka była mokra od potu. Wyglądał, jak gdyby przed chwilą wyszedł w niej spod 
największej tropikalnej ulewy. Oszczędzając więc siły, Władek w zwolnionym tempie udał 
się na poszukiwanie dyżurnego asystenta maszynowego, który po godzinach służbowych 
zastępował również i elektryka okrętowego. Znalazł go w maszynowni pod nawiewnikiem, 
usł-

łującego wyobraźnią wyczuć strumień chłodnego powietrza, jakim zawsze się można było 
orzeźwić, gdy statek znajdował się w morzu.

Służbę w maszynie pełnił w tym czasie asystent należący do statkowego "Klubu 
Sankilotów". Była to miniatura paryskiego klubu o tej samej nazwie, do którego mogli 
należeć wyłącznie ludzie o wadze większej lub przynajmniej równej stu kilogramom, po 
francusku - cent fcilos. Brzmiało to "sankilo", jak echo szyderczej niegdyś nazwy sans-
culottes, sankiuloci, nadanej przez arystokrację francuską proletariatowi rewolucyjnego 
Paryża i oznaczającej ludzi biednych, nie noszących nakazanych ówczesną modą, krótkich, 
aksamitnych, obszytych koronkami spodni (culottes).

Do "Klubu Sankilotów" na "Kościuszce" należało kilku ludzi: jeden z kucharzy, palacz, 
jeden z oficerów nawigacyjnych oraz asystent maszynowy, ten który pełnił właśnie służbę. 
Z powodu swej wagi asystent był prezesem "Klubu Sankilotów". Z trudem dostał się na 
wymarzone przez siebie miejsce na statku, z powodu wieku bardzo bliskiego pięćdziesiątki.

Władek z wniebowziętym wyrazem twarzy oznajmił asystentowi-prezesowi, że ma dla 
niego zajęcie: trzeba włączyć prąd do przewodów z prawej burty na pokładzie spacerowym,
koło salonu nad trzecią ładownią.

Ambicją każdego z załogi było niezwracanie się do nikogo o pomoc podczas służby, żeby 
nie zdradzić się jakąś nieznajomością fachu lub statku. Sankilota, który niedawno 
stosunkowo przyszedł na "Kościuszkę", nie był bardzo mocny w znajomości sieci 
elektrycznej, ale nawet mu przez myśl nie przeszło, by zwrócić się o pomoc do elektryka. 
Jeszcze wolniej od Władka zaczął poruszać się po rozpalonych drabinach maszynowni w 
kierunku tablicy rozdzielczej. W pomieszczeniu, w którym znajdowała się tablica, nie było 
nawet czym oddychać. Po sprawdzeniu wyłączników asystent wydostał się z maszyny na 
"hajcerdek", potem po trapie wszedł na pokład spacerowy i z trudem dowlókł się do 
miejsca, gdzie wetknięta była w gniazdko wtyczka od "słońca". Sprawdził, czy wtyczka jest 
dobrze włożona, zszedł po trapie na przedni pokład, nachylił się nad trzecią ładownią i 
pomiędzy robotnikami odszukał wzrokiem Władka.

- Już! - oświadczył omdlewającym z wysiłku głosem sankilota. Władek przechylił trochę 
reflektor i zadarł głowę do góry. Uśmiechnięty, wpatrzony w asystenta jak w słońce, 
oznajmił:

- Nie pali!

Cierpiący wyraz, jaki przyjęła natychmiast twarz sankiloty, był jedyną odpowiedzią na 
smutną wiadomość usłyszaną od Władka. Asystent wyprostował się i rozpoczął drogę 
powrotną do tablicy rozdzielczej. Stanął przed nią ciężko oddychając. W oczach robiło mu 
się to jasno, to ciemno. Kolejno włączał, wyłączał, badał, sprawdzał, a gdy już wszystkie 
wyłączniki miał wyłączone i włączone ponow-

nie - ruszył na górę. Zaopatrzony w przepisowy potnik, ocierał nim strumienie potu 
zalewające oczy. Doszedł do gniazdka, sprawdził, czy wtyczka jest dobrze założona, 
sprawdził jej zamocowanie i zsunął się po trapie na przedni pokład. Gdy nachylił się nad 
ładownią, ujrzaf wpatrzone w siebie przymrużone oczy Władka.

Sankilota nie miał już siły, by głośniej coś powiedzieć. Dał tylko umowny znak rękami: 
wszystko w porządku.

Władek nachylił się, podniósł czaszę "słońca" i z rozpromienioną twarzą zawołał:

- Nie pali!

Wzniesione jeszcze do góry ręce sankiloty opadły automatycznie. Patrzącym na niego 
wydawało się, że coś się w nim załamało. Postał chwilę jeszcze nad ładownią i znów 
powędrował z powrotem do tablicy rozdzielczej.

Obecni przy tej scenie współczuli asystentowi, że nie może się uporać z takim drobiazgiem.
Sternik służbowy przy trapie, litując się nad nim, poradził:

- Zawołaj elektryka!

Sankilota szedł i rozmyślał, że widocznie z powodu upału nie może dać sobie rady z 
głupimi wyłącznikami. Zdawał sobie sprawę, że stanie się pośmiewiskiem całego statku, 
jeśli z takim głupstwem nie potrafi się uporać. A wszystkiemu winien ten straszny żar. 
Migało mu przed oczami - może właśnie nie włączył jednego wyłącznika? Może jest gdzieś 
inna tablica rozdzielcza na tej linii? Może są dodatkowe bezpieczniki? A może Unia ma 
połączenie z mostkiem?

"Trzeba będzie to sprawdzić" - myślał. Stanął przed tablicą rozdzielczą. Znów zaczęło mu 
migać w oczach. Kolejno, systematycznie wyłączał i włączał wszystkie wyłączniki. 
Sprawdził napięcie i natężenie. Strzałki na woltomierzach oraz amperomierzach 
wskazywały, że wszystko jest w porządku.

Postanowił sprawdzić, śledząc metr po metrze, przewód prowadzący do gniazdka. Zaglądał
do wszystkich pomieszczeń, przez które biegły przewody. W kuchni wydało mu się, że 
znalazł się w kipiącym kotle. Gubił niekiedy ślad sprawdzanego kabla. Wracał z powrotem, 
gdy się przekonał o pomyłce i zaczynał od miejsca, gdzie się pomylił.

Drelich palił sankilotę, czuł, że wszędzie już ma odparzeliny. Ogniem piekła go obolała 
skóra. Dotarł wreszcie do miejsca, w którym przewód wychodził na pokład spacerowy. 

Nigdzie po drodze nie było żadnego bezpiecznika ani połączenia z mostkiem. Jeszcze raz 
bardzo uważnie obejrzał wtyczkę. Oczyścił jej nieco zaśniedziałe kontakty, umocował w 
gniazdku i wspomagany nadzieją znów zsunął się na przedni pokład koło trzeciej ładowni. 
Przechylił się nad obramowaniem ładowni i zawołał do Władka ostatkiem sił:

- Już!

Władek dał znak ręką, że słyszy ten głos pomimo warkotu wind ładujących kawę. Przechylił
"słońce" na bok i z rozjaśnioną twarzą czciciela słońca zawołał:

- Nie pali!

Sankilota, nie zważając na niebezpieczeństwo zwalenia się do ładowni, usiadł na jej 
obramowaniu. Zrobiło mu się zupełnie czarno przed oczami. Posiedział chwilę, wreszcie 
dźwignął się z trudem na nogi i powoli zaczął się wspinać po trapie na pokład spacerowy.

Sternik przy trapie znów mu poradził, by zawołał elektryka. Sankilota stał jakiś czas 
niezdecydowany. Co począć? Zaczął oglądać kabel przy wtyczce. Wszystko w najlepszym 
porządku: wtyczka nowa, kabel nowy. Przesuwając kabel w ręku zszedł na przedni pokład, 
potem zdecydował się na zejście po pionowej wąskiej drabinie do trzeciej ładowni. 
Wolniutko przełożył nogę przez obramowanie ładowni i postawił ją na klamrze. Wydawało 
mu się, że drabina nie ma końca, że nigdy nie dojdzie do ułożonych na dnie ładowni 
worków. Wreszcie znalazł się wśród podziwiających jego tuszę robotników. Nad ładownią 
widniało wiele zaciekawionych twarzy. Przyglądano się, jak daje sobie radę ze schodzeniem
po drabinie przy takiej wadze ciała i takim upale.

Sankilota był już u kresu sił, gdy stanął nad leżącym u jego stóp "słońcem", obok którego 
sterczał Władek, zachwycony i wniebowzięty. Asystent zdobył się jeszcze na ostatni 
wysiłek, by obejrzeć zamocowanie kabla w reflektorze. Podniósł "słońce" i trzymając obu 
rękami za jego krawędzie, zbadał miejsce wprowadzenia kabla do czaszy reflektora.

- W porządku!

Głowa sankiloty opadła bezwładnie na piersi. Z jednej ręki wysunęła się krawędź "słońca" i 
wówczas dopiero zobaczył, że w wymalowanym na biało wnętrzu czaszy reflektora... nie 
było ani jednej żarówki.

Władek, biorąc z magazynu zapasowe "słońce", zapomniał sprawdzić, czy są w nim 
żarówki.

Olbrzymie ciało asystenta oparło się o drabinę. Patrzącym na to wszystko dech zaparło w 
piersiach.

I naraz jasne się stało, że nikt nie może walczyć z Espirito Santo. W żarem przepojonym 
powietrzu umarł Brazylijczyk, ponieważ nie miał sił ugotować sobie fasoli; "czciciel słońca"

- starszy marynarz Władek z parowca "Kościuszko" - pozostał przy życiu, ponieważ 
sankilota nie miał siły go zabić.

POŻAR NA ATLANTYKU

Jrvio de Janeiro było ostatnim naszym portem w Ameryce Południowej. W drodze 
powrotnej do Europy musieliśmy przejść teraz w poprzek cały Atlantyk. Po szeregu 
portów, poczynając od Buenos Aires kończąc na Rio de Janeiro, do których zachodziliśmy 
po ładunek lub pasażerów, po okresie ciągłych manewrów wejściowych, chwytania 
ładunków, manewrów wyjściowych co parę dni lub co kilkanaście godzin - ten odcinek 
drogi był dla nas swego rodzaju wypoczynkiem.

Paliło tropikalne słońce. Zmyte niedawno wodą pokłady parowały jeszcze. Przed godziną 
za horyzontem zniknęła Brazylia. Leżeliśmy już na kursie, który miał nas zaprowadzić 
prosto do brzegów Senegalu.

Dwa krótkie uderzenia w dzwon okrętowy: godzina pierwsza - zmiana sterników. Starszy 
marynarz Władek po zdaniu kursu swemu następcy poszedł mierzyć temperaturę w 
pomieszczeniach, gdzie znajdował się ładunek. Władek należał do marynarzy 
wyspecjalizowanych w doglądaniu ładunku podczas jego załadowywania i w okresie 
podróży. Marynarz zyskiwał na tym wolne dni, gdy ładunku nie było, statek zaś pewność, 
że ładunek zostanie odpowiednio zabezpieczony i odseparowany, a najmniejsze 
uszkodzenie spostrzeżone i zameldowane. Wśród załogi było kilku specjalistów, których 
zainteresowania ładunkiem wychodziły po jakimś czasie daleko poza same wiadomości 
dotyczące obchodzenia się z nim na statku. Ciekawiło ich wszystko, od wyglądu drzew 
garbnikowych, nasion i historii bawełny, aż do gatunków kawy i giełdy kawowej. Przez cały
czas podróży opiekowali się ładunkiem w granicach swych możliwości, robiąc 
najdokładniejsze szkice rozmieszczenia ładunku w ładowniach, z podaniem dokładnych 
ilości, numerów i znaków.

W tym rejsie wieźliśmy wyjątkowo dużo bawełny. Wszystkie ładownie, a było ich pięć, 
prawie całkowicie wypełniono bawełną. Prócz tego wykorzystano pod ładunek 
pomieszczenia pasażerskie trzeciej klasy. W drodze do kraju mieliśmy wyłącznie 
pasażerów w pierwszej i drugiej klasie - wobec tego pomieszczenia klas trzecich wraz z 
salonami i jadalniami załadowano kawą.

Starszy marynarz Władek piastował dwie specjalności: bawełna i kawa. Kawa lubiła się 
pocić, bawełna - palić. By ustrzec kawę od pocenia się, Władek wietrzył ją za pomocą 
"rekinów" - olbrzymich, kilkunastometrowej długości nawiewników w postaci rur 
płóciennych, w których z łatwością mógł się pomieścić człowiek. W głowicy "rekina" 
znajdował się otwór zaopatrzony w dwie olbrzymie "płetwy". Podniesiona do góry ponad 
nadbudówki statkowe głowica, z odpowiednio ustawionymi na wiatr "płetwami", wtłaczała 
powietrze do wnętrza statku, a olbrzymie wywiewniki odprowadzały powietrze na 

zewnątrz. Czuwanie nad prawidłową pracą "rekinów" stanowiło zadanie specjalistów od 
ładunku z każdej wachty.

Nie było wypadku, by kawa nam się pociła. Natomiast bawełna spędzała wszystkim sen z 
oczu. Kilka razy mieliśmy ogień zaprószony w kojach przez pasażerów. Tliła się bielizna 
pościelowa i materace. Zapach był taki sam jak tlącej się bawełny. Niedopałki papierosów 
rzucane za burtę przez pasażerów trafiały czasem w otwory wentylatorów wysuniętych 
przez okrągłe obramowania iluminatorów za burtę w postaci łopatek. Ciągła czujność i 
stałe sprawdzanie pomieszczeń uchroniły nas przed najstraszniejszą katastrofą, jaką jest 
pożar na morzu.

Ale bawełna potrafi zapalić się sama. Wykrycie ognia możliwe jest wyłącznie za pomocą 
mierzenia temperatury w ładowniach, co w naszych warunkach należało zaliczyć raczej do 
teorii. Rozmieszczenie termometrów i mierzenie temperatury było specjalnością Władka. 
Chłopak ten z poświęceniem wciskał się w ładownie, gdzie się dało, umieszczał 
termometry, mierzył i "węszył". Więcej mogliśmy liczyć na wykrycie pożaru przez wyczucie
go węchem niż termometrem. A w węszeniu Władek był niezmordowany.

O tej godzinie na górnych pokładach panowała cisza. Po lunchu pasażerowie drzemali 
zwykle w ustawionych na zacienionym pokładzie spacerowym leżakach, skryci przed żarem
stojącego niemal w zenicie słońca. Dzień był bezwietrzny. Ciemnoszafirowa powierzchnia 
oceanu wzdymała się i opadała długą, bezkresną martwą falą, pokrytą promieniami słońca,
tworzącymi na powierzchni olbrzymią złotą sieć. Małe słońca wprawione w spojenia 
złocistej przędzy hipnotyzowały migotliwym blaskiem miliardów ogni. "Jaskółki morskie" -
roje uskrzydlonych ryb szybowały nad złotą siecią. Widok ten przekreślał czas, o którym 
dawało jedynie znać bicie dzwonu okrętowego.

Spod dziobu wyrwała się i rozpoczęła swój lot szybowcowy olbrzymia, samotna, 
uskrzydlona ryba. Na martwej powierzchni wody śledziłem widoczne dokładnie kręgi 
wywołane szafirową smugą wody ociekającej z jej srebrnych skrzydeł. W tej samej chwili 
usłyszałem szeptem powiedziane słowa:

- Panie poruczniku, z drugiej ładowni czuć silny zapach palącej się bawełny.

Szeptał starszy marynarz Władek. Oczy miał przymrużone, lecz nie uśmiechał się. W tej 
samej chwili mnie również zaleciał zapach

tlącej się bawełny.

__Idź natychmiast, zawiadom pierwszego oficera - powiedziałem.

W tej podróży nie szliśmy w zwykłym komplecie. Poprzedni "pierwszy" poszedł na urlop, 
obecny był po raz pierwszy na naszym statku, nie znał załogi i miał nieco odmienne 

obyczaje. Mogły być najlepsze, ale ponieważ były inne niż poprzednio, więc wytworzyły 
pomiędzy nim a załogą duży i mocno "oblodzony" dystans.

Pierwszy oficer zjawił się po chwili na mostku i oświadczył, że jego również zaleciał zapach 
tlącej się bawełny.

Zaproponowałem, że pójdę wyszukać miejsce, w którym zaczęło się tlić. Ale "pierwszy" 
tonem nie uznającym sprzeciwów oznajmił, iż sam zawiadomi kapitana i osobiście poszuka
źródła ognia.

Widziałem, jak wchodził do kabiny kapitana. Tymczasem Władek postawił na nogi całą 
wachtę, bosmana i cieślę. Wszyscy jednak tak się zachowywali, by nie wzbudzić 
podejrzenia pasażerów. Pierwszy oficer dołączył na przednim pokładzie do Władka i 
pozostałych i zaczęli zaglądać kolejno do pracujących wywiewników. Naturalnie starszy 
marynarz Władek przejęty swą specjalnością wszędzie był pierwszy. Jego biała, okrągła 
marynarska czapeczka "navy-hetka" zanurzyła się w gardzieli olbrzymiego wywiewnika z 
pierwszej ładowni, zanim wsunęły się głowy "pierwszego", bosmana i cieśli.

Gdy głowy się wynurzyły, Władek dał mi znak, że w pierwszej ładowni też czuć zapach 
tlącej się bawełny. To samo powtórzyło sią przy wywiewnikach drugiej i trzeciej ładowni. 
Sytuacja stawała się poważna. Pierwszy oficer ponownie zniknął w kabinie kapitana. Gdy 
wyszedł, miał wyraz twarzy człowieka dźwigającego na swej głowie cały statek, wraz z 
losem wszystkich ludzi znajdujących się na nim. Z łaski rzucił mi parę słów, z których 
domyśliłem się, że idzie jeszcze sprawdzić czwartą i piątą ładownię.

"Piąty oficer", stojący ze mną na wachcie palił się już do akcji. Tytuły "piąty" oraz "szósty 
oficer" były przywilejem asystentów pokładowych posiadających dyplomy oficerów 
nawigacyjnych i mających w książeczkach żeglarskich wypisane swe tytuły. W codziennym 
życiu statkowym musieli znosić bolesną dla niektórych nazwę "asystent pokładowy".

W tej chwili "piąty" przypomniał sobie głośno, co należy uczynić na statku, na którym pali 
się bawełna w ładowniach. Chciał natychmiast uszczelnić luki, puszczać do ładowni parę, 
zalewać je wodą. Byle już coś robić.

Obaj myśleliśmy o jednym: co się teraz będzie na statku działo?

Pasażerów, jak na możliwości w tym okresie, mieliśmy stosunkowo

wielu. Przeważnie Niemcy,  Francuzi  oraz  kilkunastu Duńczyków.

Wszyscy jadący w odwiedziny do kraju,  po kilku  latach  pobytu

w Południowej Ameryce.

Znaleźli się na naszym statku dzięki  "nieczystej  konkurencji*,

0 którą pomawiały nas zgodnie wszystkie linie okrętowe ubiegające się o pasażerów z 
Południowej Ameryki. Tą "nieczystą konkurencją" były: polska gościnność i polska 
kuchnia. Pasażerowie po paru godzinach pobytu na naszym statku czuli się jak u siebie w 
domu, po paru dniach chcieli jechać z nami dookoła świata, a gdy przychodziło do 
rozstania - nie obywało się bez łez.

Wszyscy zapewniali, że wracać będą z całą pewnością tylko "nami"

1  rzeczywiście dotrzymywali słowa. Stare nasze statki cieszyły się większą sympatią i 
powodzeniem niż najnowsze opływowe linie innych transatlantyków o dużej reklamie.

Teraz myślałem o tym, co będzie z tą naszą reklamą i jaką radość sprawi wszystkim 
konkurencyjnym kompaniom fakt, żeśmy się palili. Wizja "uszczelniania" ładowni i 
ewentualnej podróży przez Atlantyk z płonącą wewnątrz trzech ładowni bawełną nie była 
zachwycająca. Jeżeli pożaru nie stłumimy, znajdziemy się pośrodku Atlantyku z 
ogarniętymi paniką pasażerami. Panika w takich wypadkach może się okazać stokroć 
gorsza niż sam pożar.

Zacząłem się zastanawiać, co zrobi kapitan? "Piąty" już się denerwował, że kapitan nie każe
"dusić" ognia.

- Każda minuta jest droga. Na co czekamy? - gorączkował się. Znając trochę dłużej 
kapitana "ochłodziłem" "piątego", mówiąc, że

nic z tego, o czym myśli, nie będzie.

- Jak to? - żachnął się.

- Zwyczajnie - odpowiedziałem. - Kapitan nigdy nie zrobi tego, czego nie robił dotychczas, 
a o ile wiem - bawełna jeszcze mu się pod nogami nie paliła. Ładowaliśmy bawełnę ze 
wszystkimi możliwymi ostrożnościami. Jeśli zatliła się w trzech ładowniach od razu, to 
samo mogło się stać w czwartej i piątej ładowni. Kapitan nie będzie urządzał ze statku 
żywej pochodni na Atlantyku. Z pewnością zaraz zawrócimy do Rio. Strata dwóch czy 
trzech dni jest niczym wobec tego, co się może stać z tlącą się bawełną, jeśli pójdziemy do 
Dakaru...

Na razie na pokładzie łodziowym zobaczyłem pierwszego oficera. Miał wyraz twarzy 
gromowładcy - pierwszy grom zabije tego, kto się do niego zbliży. Mimo wszystko 
wyszedłem na spotkanie aż do drzwi kabiny nawigacyjnej.

- W których ładowniach się pali? - spytałem.

Popatrzył na mnie z nieopisaną wściekłością, jak gdybym ja osobiście cały statek podpalił, 
a potem wycedził:

- Paliła się czapka na głowie PAŃSKIEGO starszego marynarza. -r Przecież sam pan 
powiedział, że czuje swąd tlącej się bawełny -

zaoponowałem.

Pierwszy oficer zbladł z wściekłości, odwrócił się na pięcie i rzucił mi przez ramię, 
odchodząc:

- Mówięi, że czapka PAŃSKIEMU starszemu marynarzowi na gło-

wie się paliła. Niech pan sam zamelduje kapitanowi. Ja do niego nie   '

pójdę.

I zniknął za drzwiami swej kabiny.

Że Władzio miał gorącą głowę do wszystkiego - to fakt, ale czapka od tego się nie zapali. 
Nie wiedziałem, co o tym wszystkim myśleć. Z czym mam pójść teraz do kapitana?

Naraz zjawił się Władek. Znów uśmiechnięty, z przymrużonymi oczami patrzącymi wprost 
w słońce i z głową zadartą do góry.

- Powiedz mi, co to było? - spytałem.

- W czwartej ładowni poczuliśmy zapach tlącej się bawełny. Dopiero gdy nachyliłem się do 
wywiewnika piątej, poczułem, że coś mi pali głowę. Zerwałem czapkę. Cały bok "navy-
hetki" był z jednej strony wypalony. Gdy zszedłem ze steru, to chwileczkę zatrzymałem się 
na pokładzie spacerowym, przed wejściem do salonu. Nade mną na łodziowym pokładzie 
stali pasażerowie i widocznie ktoś zaprószył mi "fetka". A dalej to pan porucznik wie.

Był tak rozradowany i śmiał się tak zarażliwie, że mimo woli również zacząłem się śmiać. 
Spytałem go tylko:

- Czego się tak cieszysz?

- Po pierwsze, dlatego, że się moja bawełna nie pali, a po drugie, że "pierwszy" jest taki zły, 
jak gdyby mu się nie wiem co stało.

Poszedłem do kapitana. Siedział w kabinie przy biurku i wertował przepisy dotyczące 
pożarów na statkach.

Zanim otworzyłem usta, by opowiedzieć o pożarze na głowie starszego marynarza Władka, 
kapitan wydał mi polecenie położenia się na kurs do Rio ł spytał:

- Ostatecznie, w której ładowni tli się bawełna?

- Pierwszy oficer kazał zameldować, że w żadnej ładowni nie tli

się bawełna...

- Jak to - przerwał mi zdumiony kapitan. - Przecież  przed chwilą sam mi powiedział, że w 
trzech pierwszych ładowniach czuć silny zapach tlącej się bawełny. W pierwszej, drugiej i 
trzeciej.

- Tak myślał, panie kapitanie, ale teraz stwierdził, że tliła się bawełniana czapka na głowie 
starszego marynarza i to kazał panu kapitanowi zameldować.

- Nie rozumiem - dziwił się kapitan. - Pierwszy oficer nie może odróżnić czapki od 
ładowni? Skąd pierwszy oficer wiedział, że tli się bawełna w drugiej ładowni?

- Ja posłałem do pierwszego oficera starszego marynarza, by zameldował, że tli się bawełna
w drugiej ładowni...

Widziałem, że kapitan się zniecierpliwił. Zazwyczaj o tej godzinie na tym odcinku drogi 
drzemał w koi. Był to pierwszy dzień na oceanie po wyjściu z Rio i kapitan zamiast oddać 
się całkowicie swym przyzwyczajeniom aż do Dakaru - postawiony został, podobnie jak i 
my, przed wizją pożaru podsycaną zapamiętanymi historiami stat-

ków, które spłonęły z ładunkiem bawełny. To nagłe przejście od spodziewanego 
niebezpieczeństwa palących się setek ton bawełny na statku z pasażerami, na oceanie, do 
tlącej się małej czapki na głowie marynarza, nie mogło tak szybko ułożyć się .w głowie 
kapitana.

Teraz zrozumiałem zemstę pierwszego oficera. Wznieciłem pożar w jego głowie. "Pierwszy"
wzniecił jeszcze większy pożar w głowie kapitana, a jego ugaszenie pozostawił mnie.

Wypadek z czapką był niecodzienny, wytłumaczenie go kapitanowi, który w ciągu tych 
kilku minut zmienił się w pełnego zapału dowódcę straży pożarnej - było sprawą również 
niecodzienną.

- Marynarz zameldował mi, że tli się bawełna w drugiej ładowni, wobec czego posłałem go, 
by zameldował o tym pierwszemu oficerowi. "Pierwszy"' sam poszedł do wywiewnika 
pierwszej, drugiej i trzeciej ładowni, do każdego z nich przed nim wsadzał swą głowę 
marynarz z palącą się czapką, wobec czego "pierwszy." czuł w każdej ładowni zapach tlącej 
się bawełny.

- Rozumiem, ale od czego zapaliła się czapka marynarza?

- Prawdopodobnie od niedopałka rzuconego,przez pasażera z górnego pokładu.

- No, to z powodu palącej się czapki starszego marynarza proszę się nie kłaść na kurs do 
Rio. Dziękuję.

Wróciłem na mostek. "Piąty" też się już uspokoił i szykował do brania wysokości 
sekstantem. Pomimo że mieliśmy przed sobą do przebycia cały Atlantyk w strefie między 
zwrotnikami od Koziorożca do Raka, gdzie przy tej pogodzie po zachodzie słońca będzie 

dokładna pozycja z gwiazd, ale na godzinę szesnastą musiała być pozycja z dwóch 
niejednoczesnych linii pozycyjnych ze słońca.

I znów szafir i szybujące w złotych promieniach "jaskółki morskie".

Powoli przestawałem myśleć o tlącej się bawełnie w pięciu ładowniach. Pożar na 
transatlantyku trwał niecały kwadrans.

Na przednim pokładzie koło drugiej ładowni stał Władek w nowej bawełnianej czapce i 
uśmiechał się, wpatrując się przymrużonymi oczami w tropikalne słońce.

PLAMOZNIK

W roku 1777 okręty jego królewskiej mości króla Anglii zaczęły używać jako sygnału 
zawezwawczego niebieskiej flagi z białym kwadratem pośrodku. W ciągu ćwierćwiecza od 
momentu ukazania się jej na maszcie przybrała ona imię "niebieskiego Piotrusia" (Blue 
Peter). W okresie wojen pomiędzy Anglią i Francją czekające na wojskową eskortę statki 
handlowe nie przyjmowały na swój pokład pasażerów tak długo, zamim mający je 
eskortować okręt wojenny nie podniósł "niebieskiego Piotrusia".

Obecnie podniesiona na przednim maszcie litera "P" międzynarodowego kodu 
sygnałowego na wszystkich statkach kuli ziemskiej mówi tym, którzy na nią patrzą: 
"Dzisiaj mój statek wychodzi w morze". "Dzisiaj mój statek wychodzi w morze" - oznajmił 
"niebieski Piotruś" podniesiony na jednym z naszych trzech transatlantyków, idącym w 
swój kolejny rejs z Gdyni do Nowego Jorku.

Trzy działy: nawigacyjny, maszynowy i hotelowy przygotowane są do wielkiej podróży i 
nieznanej przygody.

Począwszy od stosu map ułożonych w szufladzie kabiny nawigacyjnej, które obejmują całą 
trasę przewidzianej podróży, a kończąc na ciemnych zakamarkach kotłowni - wszystko 
wszędzie doprowadzono do stanu "kwitnącej gotowości".

Załoga transatlantyka - olbrzymi zespół wysiłków ludzkich - rozpocznie swą samodzielną 
pracę w momencie, gdy wyciągnięta zostanie na pokład ostatnia lina łącząca statek z 
nabrzeżem.

W początkowym okresie pracy naszych liniowców właściwymi ludźmi na właściwych 
stanowiskach byli tylko oficerowie nawigacyjni i maszynowi. Oni stanowili koło rozpędowe
zmuszające swymi trybami pozostałe kółka do ściśle określonej, precyzyjnej pracy na rzecz 
statku.

Załoga wszystkich innych działów była w tym czasie nieomal "legią cudzoziemską", którą 
zawody życiowe wtłoczyły w ten nie znany dotychczas dla niej mechanizm.

Utalentowany aktor, ponieważ nie otrzymał roli, o jakiej marzył - grał teraz przebrany w 
białą kurtkę rolę stewarda. Taką samą białą kurtkę nosił zdolny lotnik, dlatego że podczas 
pokazu bombardowa-

nią zrzucił z samolotu bomby w publiczność zamiast w morze. Roi4* palacza w czeluściach 
kotłowni transatlantyka przyjął na siebie były ogrodnik papieski. Twarz i głowę miał 
podobną do głowy Jana Chrzciciela. Wędrował po statkach ze swą własną "szlojzą" - 
parumetro-wym pogrzebaczem do mieszania w palenisku kotła okrętowego, a w chwilach 
wolnych od zajęć czytał Ewangelię.

Ludzie ci od podniesienia "niebieskiego Piotrusia" rozpoczęli życie "trybików" okrętowych. 
Tymczasowe troski lądowe przeszły do sfery nieokreślonych rozmyślań. Istotnymi 
zagadnieniami stały się sprawy tak ważne, jak przygotowanie sekcji pomieszczeń 
pasażerów do inspekcji, idealne zasłanie przydzielonej ilości koi, sprawne i uprzejme 
obsłużenie wyznaczonej ilości pasażerów podczas posiłków, utrzymanie odpowiedniego 
ciśnienia pary w kotle i przygotowanie paleniska do zdania następnej wachcie.

Rola króla Lira, oblatanie nowej maszyny czy wysadzenie alei cyprysami były dla nich teraz
rzeczami tak błahymi, jak sen sprzed kilku nocy.

Przed przybyciem na statek pasażerów odbyła się ostatnia inspekcja dyrektora biura 
portowego linii, wytwornego, szpakowatego pana o miłym uśmiechu i znakomitym 
poczuciu humoru. Dyrektor przemierzył wszystkie długie pokłady, poczynając od mostku, 
przeszedł przez wysłane dywanami korytarze sekcji pasażerskich, przez lśniące niklem 
"uzbrojenie" kuchni i dotarł do prowiantury. Tam ze zdumieniem ujrzał dwie kontrastowe 
postacie "chłopców okrętowych". Pierwszy, atleta z areny cyrkowej, po ujrzeniu dyrektora 
znikł natychmiast, by zawiadomić o inspekcji szefa prowiantury, drugi, nikła i wątła 
figurka garbuska, pozostał.

Obaj "chłopcy", jak można było od razu zauważyć, dawno przekroczyli wiek zwany 
chłopięcym, ale w spisie załogi figurowali na etatach chłopców okrętowych.

Dyrektor przygląda się garbuskowi. Widzi go po raz pierwszy. Do chłopców okrętowych 
mówi się per "ty", dyrektor szanuje jednak prawdziwy wiek "chłopca" i mówi jak do 
starszych marynarzy lub palaczy - per "wy".

- Przyszliście pewnie na statek, żeby zostać palaczem? - pyta uśmiechając się przyjaźnie.

Garbusek uśmiecha się. Ma duże, piękne niebieskostalowe oczy, wysokie czoło i silnie 
zarysowaną dolną szczękę.

- Jestem za słaby, panie dyrektorze.

- No to może macie zamiar zostać marynarzem?

- Jestem ułomny, panie dyrektorze.

- No to marzycie pewnie, żeby zostać prowiantowym? - śmiejąc się już mówi dyrektor.

- Jest mi»to zupełnie obojętne, panie dyrektorze - z uśmiechem odpowiada garbusek.

- A jakie macie wykształcenie?

- Posiadam dwa magisteria. Jedno z matematyki, drugie ze ścisłej

filozofii.                             .  .

__jeśli sią nie mylę, to w podaniu o przyjęcie do pracy podał pan,

że jest szoferem.

i- Mam podwójne nazwisko. Pod pierwszym nazwiskiem ukończyłem dwa fakultety 
Uniwersytetu Stefana Batorego i otrzymałem stosunkowo wysokie stanowisko kierownika 
zakładu wychowawczo-naukowego. Zrezygnowałem jednak z tego i pod drugim, obecnym 
nazwiskiem otrzymałem prawo prowadzenia wszelkich pojazdów mechanicznych i dlatego 
podałem zawód związany z tym nazwiskiem. Wyruszyłem w świat, by zobaczyć go 
wyłącznie z najniższego stanowiska, bez uciekania się do przywilejów przywiązanych do 
tytułów naukowych. Rozpoczynam życie od nowa.

__ Życzę panu powodzenia - zakończył dyrektor rozmowę i udał

się na dalszą inspekcję.

W prowianturze nastąpiło poinspekcyjne odprężenie. Zjawił się prowiantowy, "batiar" 
lwowski, podoficer i szofer z kolumny samochodowej. Był w doskonałym humorze i bardzo
zadowolony. Garbusek pracował całą noc szorując i malując szybko schnącymi lakierami 
prowianturę po przyjęciu ostatniego prowiantu. Nigdy jeszcze nie było w niej tak czysto. 
Wygląd prowiantury nie uszedł uwagi wprawnego oka dyrektora i uznanie zostało 
wyrażone szefowi prowiantury. Szef był tak zadowolony, że pozwolił "młodszemu 
chłopakowi" być na pokładzie w momencie, w którym statek zrzuca ostatnią linę i 
wychodzi z portu ściągając z masztu "niebieskiego Piotrusia".

"Młodszy chłopak okrętowy" po raz pierwszy zaczerpnął powietrza morskiego patrząc z 
pokładu na otwierający sią przed nim nieznany dotychczas horyzont i uśmiechnął się do 
myśli o swej pracy z okresu studiów w charakterze kierownika domu wypoczynkowego 
bratniej pomocy studentów. Szumny tytuł kierownika pokrywał ciężką pracę fizyczną i 
umysłową na wszystkich etatach, jakie dom musiał posiadać, ale początkowo ich nie 
posiadał.

Dyrektor zachował tajemnicę "chłopca okrętowego", który jak jego poprzednik sprzątał 
kabinę szefa i w wypadku niedyspozycji przynosił mu posiłki do kabiny. Nikt dotychczas 
tak dobrze nie sprzątał i nie czyścił mundurów. Szef był zachwycony; będąc częstym 
gościem mesy oficerów pokładowych i maszynowych ciągle o nim opowiadał.

- Liczy już prawie tak dobrze, jak i ja. Potrafi napisać wcale nieźle pokwitowanie, a jak 
sprząta kabinę i prowianturę.

Po kilku tygodniach wszyscy w mesie oficerskiej dowiedzieli się, że "chłopiec" zaprowadził 
sam specjalną kartotekę i teraz w każdej chwili można dowiedzieć się dokładnie, ile czego 
jest w prowianturze.

- Kazałem mu nauczyć się angielskiego, aby rozumiał napisy na puszkach z konserwami - 
opowiadał szef w kilka dni potem. - Po jakimś czasie zobaczyłem go, że chodzi z 
płóciennym woreczkiem.

Prawie że się z nim nie rozstaje. Gdy siedział sam i myślał, że go nikt nie widzi, zaraz 
zaczynał grzebać w woreczku. Coś wyjmuje, popatrzy i chowa z powrotem. Nie 
wytrzymałem i kazałem mu pokazać, co tam chowa. Zgadnijcie, co tam miał? Nikt w mesie 
naturalnie nie zgadł.

- Myślałem że ma tam rodzynki, migdały czy śliwki suszone, bo stale poruszał ustami, gdy 
trzymał woreczek w rękach. Wiecie, co tam znalazłem? Małe kartoniki zapisane z jednej 
strony po polsku, z drugiej po angielsku.

Prowiantowy z każdym dniem był coraz bardziej dumny ze swego "chłopca". Zaczął się nim
nawet wyręczać, dając mu klucze od pro-wiantury, po które "chłopak" przychodził, jeśli 
szef zasiedział się w mesie. Pewnego dnia, gdy prowiantowy dawał mu klucze i zaczął go 
przed wszystkimi chwalić za pięknie wyczyszczony z plam mundur, "chłopak" był tak 
zażenowany, że po otrzymaniu kluczy natychmiast się ulotnił. Pozostało po nim jednak 
nowe imię: PLAMOZNIK.

Wkrótce Plamoznik cieszył się już uznaniem nie tylko szefa, lecz także palaczy. Głównie 
dlatego, że pozwalał im się budzić o każdej porze dnia i nocy i wydawał żądane artykuły. W 
drodze rewanżu nikt z maszyny nie krzywił się na niego, gdy zabronił samowolnego brania 
owoców z chłodni pod pretekstem mierzenia w niej temperatury. Ułomny i niepozorny 
Plamoznik jednym uśmiechem zawsze pogodnych oczu "trzymał krótko" najbardziej 
niesfornych z załogi. Byli nimi przeważnie niegdyś wyrzuceni z gimnazjum z którejś tam 
klasy - ci, na których nie poznali się nauczyciele i na których nawet teraz nikt się poznać, 
ani dostatecznie ocenić, nie może. Plamoznik potrafił zawsze ich rozbroić swą serdeczną 
wyrozumiałością dla ich skrzywdzonej wielkości i wypielęgnowanego lenistwa.

Mijały tygodnie i miesiące, duma szefa prowiantury jako nauczyciela wciąż rosła. 
Niestrudzenie też wyliczał w mesie:

- Najpierw nauczyłem go sprzątać, myć i malować, potem liczyć, potem angielskiego, 
potem...

Potem, po przejściu transatlantyka do Grecji, na tak zwaną linię palestyńską, prowiantowy 
odkrył, że jego "uczeń" mówi po grecku.

Dostawcom, majętnym obywatelom Aten, spodobał się ten chłopak z prowiantury. 
Niepozorny Plamoznik z łatwością bowiem władał dźwięczną mową Odyseusza.

Ateńczycy zapraszali go do swych domów, wozili po Helladzie i słuchali wyjątków z Iliady i 
Odysei. To samo powtórzyło się, gdy transatlantyk stanął na czas dłuższy na doku w 
Pireusie. W okresie gdy kwitną migdały i Hellada jest najpiękniejsza, "młodszy chłopak z 
prowiantury" rozchwytywany był przez dostawców. Lubili go słuchać, gdy mówił im o 
mitach greckich na ruinach świątyń i zamków i z namaszczeniem szukali wraz z nim przy 
Mykeńskiej Bramie Lwic śladów stóp "pięknej przyczyny" wojny trojańskiej.

W tym stanie rzeczy sam prowiantowy zaczął interesować się świj tera starożytnym po 
otrzymaniu od Plamoznika aż Dwóch wiosen Pa randowskiego i zaczął sprowadzać z Polski
odpowiednie książki.

__Muszę to czytać, bo nauczyłem go po angielsku, a teraz wi

dzę, że się bardzo interesuje świątyniami Egiptu i Syrii - mów: w mesie. - Ma doskonałą 
pamięć i jeszcze ze szkoły zapamiętał sta ro-grecki. Sam nakupował sobie wiele książek, ale
też nie zgadnie cię o czym. Począwszy od wszystkiego o gatunkach drobiu kończą na 
wyrobie i gatunkach win. Żaden dostawca nie może mu nic wmó wić. Teraz to naprawdę 
mogę spać spokojnie.

Szef często niedomagał i doszedł do przekonania, że mając jak zastępcę Plamoznika może 
sobie pozwolić na kilkumiesięczną kuracj i wypoczynek zdrowotny. I tak Plamoznik został 
"pełniącym obc wiązki prowiantowego".

Po upływie paru miesięcy zjawiła się nagle w Konstancy komłsj rewizyjna, aby sprawdzić 
stan prowiantury pod nowym zarząden Kontrola ujawniła wręcz oszałamiające fakty, które 
przeszły do hi storii o Plamozniku, a które sama komisja jednogłośnie uznała z bajkę dla 
bardzo grzecznych dzieci - stan kartoteki Plamoznik i ilość brzoskwiń w chłodni zgadzały 
się z sobą co do sztuki.

W wyniku sprawozdania komisji po powrocie do Gdyni "młodsz; chłopak" pełniący 
obowiązki prowiantowego znalazł się w pociąg idącym do Monfalcone, wraz z pierwszą 
partią załogi wyznaczonej n nowo budujący się transatlantyk, z nominacją na szefa 
prowianturj

W przedziale zajętym przez załogę nowego statku w czasie posil ków Plamoznik nie 
wychodził z swej roli żywiciela. Ustawił miedz; ławkami walizki w ten sposób, że powstał 
długi na cały przedzia stół. Znalazł się na nim przewidziany przez Plamoznłka obrus z ser 
wetek ułożonych w arabeski, amerykański papierowy serwis, zna lazły się nawet róże, 

którymi pożegnano załogę w Konstancy. Pod czas ostatniej swej podróży na statku 
Plamoznik zgodził się wyjąt kowo przyjąć od dostawców prezenty na pożegnanie w postaci 
naj bardziej wyszukanych owoców, win, konserw i papierosów. Tera cały stół zastawiony 
więc był najwytworniejszymi daniami i napo jami.

Z korytarza przez okna wciąż zaglądali zaciekawieni pasażerowie Gdy na stole znalazł się 
już "rahat-al-hulkum" (rahatłukum), co zna czy tyle co "rozkosz podniebienia", z 
Istanbulu, granaty i banan; z Jerycha, jakiś starszy pan otworzył drzwi przedziału i 
kłaniają' się uprzejmie Plamoznikowi, który w sposób widoczny robił "honor; domu", 
zapytał po francusku:

- Proszę wybaczyć, ale cały wagon porobił już zakłady na temal kim panowie jesteście. 
Zostałem wydelegowany dla rozstrzygnięci) tych zakładów.

Plamoznik zaprosił pytającego pana na czarną kawę, którą właśnii nalewał z olbrzymiego 
termosu do papierowych szklaneczek. Podsu

"dotychczasową pracę. Trafiłem na swoją Mary Wortley, co prawdą z podobieństwa do 
Aleksandra Pope'a mam tylko jego wzrost i ułomność.

Była to aluzja do zawieszonego w jego kabinie obrazka przedstawiającego słynnego 
angielskiego poetę i tłumacza z języka greckiego Iliady i Odysei - Aleksandra Pope'a oraz 
Mary Wortley, wyśmiewającą się z jego uczuć.

*

W grudniu nowy transatlantyk przycumował do nabrzeża koło dworca morskiego w Gdyni. 
W głównym salonie skończyła się wilia dla załogi. Na choince pogasły światła elektrycznych
świeczek. Błyszczały tylko reflektory lamp na złotych i srebrnych kulach, którymi 
przybrane było drzewko.

Szef prowiantury zaprosił najbliższych przyjaciół na obejrzenie jego drzewka. Zaproszeni 
zeszli ze statku. Był duży mróz. Gdynia zasypana śniegiem. Minęli główne tory kolejowe i 
weszli w gęsty las okrywający pasma wzgórz ciągnące się wzdłuż zatoki. Gdy brnąc przez 
zaspy śniegu dotarli do małej polanki wśród "jodeł wysokich", "gospodarz" poprosił gości, 
by się zatrzymali w tym miejscu, a sam obszedł dużym półkolem polankę i zniknął w 
gąszczu.

Po chwili z drugiej strony miniaturowej polanki zapaliło się światło na dolnej gałęzi 
olbrzymiej jodły. Jedno światło białej świecy. Wśród ciszy jarzył się złoty płomień. Odbijał 
się w miliardach iskrzących się mrozem śnieżynek. Biegnące ku górze światło sięgało 
sklepienia utkanego gwiazdami. Białe, skrzące okiścde czerniły próżnię między konarami, 
wydłużone w nieskończoność i niewymiernie oszronione pnie jodeł wydawały się 

kolumnami z diamentów. Była w tym Zimowa bajka Ferdynanda Ruszczyca, Bajki 
Andersena i cały "Bajarz polski", a wszystko złożyło się na Wieczór Wigilijny Plamoznika.

*

Triest. Przy nabrzeżu stoi nasz drugi nowoczesny transatlantyk zbudowany w Monfalcone. 
Na przednim maszcie powiewa "błękitny Piotruś". "Batory" wyrusza w swój pierwszy rejs.

Ostatni rzut oka szpakowatego dyrektora o miłym uśmiechu i dużym poczuciu humoru na 
porządek na statku.

W prowianturze dyrektor śmiejąc się ściska dłoń szefa mówiąc:

- Myślę, że mi pan nie ma bardzo za złe, że oderwałem pana od przyjaciół na tamtym 
statku, ale chciałem, by na obu naszych nowoczesnych transatlantykach  w  prowianturze 
było identyczne zaopatrzenie i porządek.

Mała postać garbuska pręży się po wojskowemu i odpowiada:

- Ku chwale bandery, panie komandorze. - A prywatnie, uśmiechając się, mówi: - Cieszę 
się, że nie czuję się w linii niepotrzebny.

nął gościowi trzy gatunki najprzedniejszych papierosów tureckicS i przeprosił, że pytaniem
odpowie na pytanie. Otóż, zanim powie fcirit są, na razie wszyscy w przedziale chcieliby 
usłyszeć, za kogo ich biorą współtowarzysze podróży.

- Przeważają głosy, że są panowie międzynarodową ekspedycją naukową, udającą się na 
miejsce badań. Najwięcej obstaje za archeologami - odpowiedział nieznajomy.

- Jesteśmy tylko marynarzami pokładowymi nowego polskiego transatlantyka, który czeka 
na nas w Monfalcone. Wszyscy jesteśmy Polakami.

Większość ekipy stanowili istotnie oficerowie pokładowi, Plamoznik mógł więc pozwolić 
sobie na tę małą nieścisłość w odpowiedzi.

- Niemożliwe - zawołał nieznajomy. - Panowie wyglądają na ludzi o wysokiej kulturze, w 
których, proszę wybaczyć, nikt nie podejrzewał marynarzy.

- Jeśli zna pan język angielski, może się pan łatwo przekonać, że tak jest w istocie. Proszę 
wziąć od sąsiada jego dokument - zaproponował Plamoznik.

Obok nieznajomego siedział sternik manewrowy. Plamoznik poprosił go, by pokazał 
nieznajomemu swą książeczkę żeglarską. Nieznajomy przejrzał ją uważnie, dłużej 
zatrzymując się w tym miejscu, gdzie widniało wypisane stanowisko sternika. W tej chwili 
pozostali wyciągnęli identycznie wyglądające z zewnątrz książeczki żeglarskie z napisem 
"SAILORS BOOK".

Nieznajomy zadowolił się przeczytaniem tej jednej i milczał. Zjadł kawałek "rozkoszy 
podniebienia", zapił mokką i po zaciągnięciu się dymem tureckim powiedział:

- Jednak, rzeczywiście człowiek się całe życie uczy.

•

Na nowym transatlantyku Plamoznik wzniósł się na nieosiągalne dla innych 
prowiantowych wyżyny pod względem sprawności działania i zaopatrzenia statku. Nie 
uznając żadnych gratyfikacji i prezentów doprowadził zaopatrzenie i kontrolę posiadanych 
zapasów do doskonałości.

Wieść o nim doszła do wytwórni najlepszych win we Francji, które pozwoliły sobie na 
przysłanie mu listów wyrażających podziw dla jego znajomości gatunków ich win i 
roczników tychże win. Każdy z listów zaopatrzony był w załącznik w postaci trzech butelek 
win nie spotykanych w sprzedaży. Plamoznik zaprosił przyjaciół i wtedy zebrani 
dowiedzieli się, czemu zawdzięczają możność skosztowania rzadkich napojów.

- W oczach producentów win - powiedział dawny "młodszy chłopak", nalewając do 
kieliszków otrzymany nektar - znalazłem więcej uznania niż w oczach pewnej Polki, z 
powodu której porzuciłem

Ostatnie listy, jakie otrzymali od niego przyjaciele, zawierały liście mieniące się złotem i 
rubinem późnej jesieni.

*

Po tej podróży Plamoznik zaginął na czas dłuższy. Aż znów wieść o nim rozbłysła jak 
meteor nowym dyplomem prymusa szkoły rolniczej. Dawni jego koledzy z czasów 
uniwersyteckich twierdzili, że jako najlepszy prowiantowy transatlantyków wyhodował w 
szkole rolniczej własnoręcznie najsmaczniejsze i największe szynki eksportowe i że tylko 
przez niedopatrzenie na ich opakowaniu nie ma napisu PRODUCT OF PLAMOZNIK.

*

Z rodzinnego kraju Andersena, z otoczonej wodą Zelandii po odbyciu praktyki we 
wzorowym instytucie rolniczym wracał Plamoznik do Polski na jednym z transatlantyków 
jako prowiantowy HONORIS CAUSA.

W wyniku podsumowanych doświadczeń zebranych w Zelandii doszedł do przekonania, że 
w kraju są znacznie większe możliwości dla rolnictwa niż w Zelandii. Trzeba nam tylko 
UMIEĆ i CHCIEĆ.

*

Wiosna. W Warszawie jeden z przyjaciół Plamoznika ze szlaku morskiego spotkał go 
idącego ulicą Marszałkowską. Na pytanie, co teraz robi, Plamoznik odpowiedział:

- Nie to co trzeba... Przyjechałem w sprawach mojej rolniczej stacji doświadczalnej. 
Rozwija się wspaniale, ale więcej czasu musiałbym poświęcić temu, czym się na razie 
zajmuję ubocznie.

- Czym znowu? - śmiejąc się spytał przyjaciel, któremu razem z widokiem Plamoznika 
stanęły przed oczami jego zawody.

W odpowiedzi Plamoznik wyjął z kieszeni dwie małe książeczki Jedna z nich nosiła tytuł: 
Regulamin piechoty, druga mówiła o taktyce walki ulicznej w dużych miastach.

*

Wśród łun szalejącej drugiej wojny światowej dotarł do Anglii lisi Plamoznika. Pisał w nim 
do jednego ze swych przyjaciół ze szlaku morskiego: Piłuję teraz lasy. Muszę zarabiać na 
siebie i na "moją Mary Wortley", która mieszka w mieście z dzieckiem bez środków dc 
życia. Mąż jej zawieruszył się w pożodze. Zapuściłem sobie brod^ i wąsy. Wąsy są bardzo 
niewygodne, zwłaszcza wówczas gdy jem kapuśniak. Marzę o powietrzu czystym, 
nieskalanym - MORSKIM.

*

- Panie dyrektorze - mówi Plamoznik do dyrektora, któremu kiedyś wyznał  swe  
wykształcenie - z kolei  teraz ja proszą sam o przeniesienie mnie na jeden ze statków 
pasażerskich linii południowoamerykańskiej. Nie znam jeszcze tej Unii i chciałbym poznać 
tamte kraje.

- Zgoda, ale pod jednym warunkiem. Zechce pan zorganizować na nim życie kulturalno-
oświatowe dla marynarzy.

W ten sposób Plamoznik stał się wydawcą gazety okrętowej. Pisał do niej wierszem i prozą,
wykorzystując swe doświadczenie redaktora gazety uniwersyteckiej, gdy jeszcze był 
studentem. Został również dyrektorem założonej przez siebie szkoły - na statku wielu było 
takich, którzy uczyć się chcieli i takich, którzy mogli uczyć. Właściwie było wiele szkół 
składających się z jednego ucznia i jednego nauczyciela, ale dyrektorem w każdej był jeden 
i ten sam Plamoznik.

Stał się nawet dyrektorem teatru, a jako reżysera zaangażował zawiedzionego aktora, który 
trafił na ten sa'm statek. Przedstawienia cieszyły się wielkim powodzeniem. Ponadto, tak 
jak kiedyś czarował Ateńczyków, tak teraz ujmował swym urokiem skupiska emigracyjne 
na szlaku transatlantyka w Ameryce Południowej. Jego wesołych i pogodnych opowiadań o
kraju mogli słuchać zapominając

0 wszystkim.

*

Przyjaciele Plamoznika zaczęli naraz otrzymywać dziwne listy adresowane jego ręką. 
Oprócz dat zmieniały się stale nazwy urzędów pocztowych, z których listy były wysyłane.

Początkowo listy zawierały bursztynowe pączki, następnie szmaragdowe listki, a jeszcze 
później srebrne płatki kwiatów jabłoni...

Sam Plamoznik mijał konno osiedla o kwitnących w tym okresie sadach. Z wysokości 
kulbaki rozkoszował się pięknem i bogactwem ojczystego kraju, którego - jak uświadomił 
sobie podczas podróży

1 rozmów z rodakami w Brazylii i Argentynie - nie znał. Postanowił go poznać. Jadąc 
przypominał sobie często swoją pierwszą i swoją ostatnią rozmowę z szpakowatym 
dyrektorem. Podczas tej ostatniej otrzymał od dyrektora olbrzymią sumę pieniędzy 
tytułem gratyfikacji za oszczędności, jakie miała linia dzięki jego gospodarce w pro-
wianturach transatlantyków.

- W wypadku gdyby się pan znalazł w potrzebie, proszę do mnie napisać. Gdyby pan 
zechciał wrócić do linii, może pan to uczynić w każdej chwili. Na razie znów życzę panu 
powodzenia na nowej drodze życia - powiedział na pożegnanie dyrektor.

W końcu swej podróży po kraju Plamoznik dojrzał z wysokości swego wierzchowca zajęcie 
dla siebie.

FLBP

JLJ o słynnego krakowskiego psychografologa Rafała Schermanna przybył przedstawiciel 
Warszawskiego Towarzystwa Parapsychiczne-go z prośbą o analizę pewnego autografu. 
Towarzystwu bardzo zależało właśnie na wypowiedzi pana Schermanna ze wzglądu na jego
niezwykłe osiągnięcia w tej dziedzinie. Według opinii pokrewnych towarzystw 
amerykańskich i angielskich, wyprzedził on swych współczesnych o tysiąc lat. Francuskie 
zaś towarzystwa dodawały, że gdyby pan Schermann żył w wieku XV, nie ulega 
najmniejszej wątpliwości, iż jego grafologiczne jasnowidztwo zaprowadziłoby go prosto na 
stos.

Przedstawiciel Towarzystwa Parapsychicznego wręczając kopertę wyjaśnił, że znajdująca 
się w niej "zabazgrana" kartka nie ma nic wspólnego z jakimś pismem w wyniku seansu 
mediumistycznego.

Grafolog otworzył kopertę, spojrzał na wyjętą z niej kartkę i zaczął mówić:

- To nie jest medium... To pismo (?!) istoty, która straciła ochotę do życia, bo jej przeżycia 
były straszne. Dostała się w miejsce, skąd gwałtem chciałaby się wydostać, ale nie może... 
Straciła cierpliwość... Bujna fantazja sprawiła, że istota ta podkopała swoją przyszłość i 
chciałaby się wydostać z więzów. Najlepiej byłoby, gdyby wsiadła do samolotu i przebujała 

w nieznaną krainę... Nie, że ja jej to radzę, ale ona sobie to" tak wyobraża... Stan jest tego 
rodzaju, że przypomina człowieka pijanego, chociaż naprawdę nie jest pijakiem.

*

W ciemną noc, na podzwrotnikowych szerokościach Atlantyku można było dojrzeć wśród 
fal samotne'dwa światła - zielone i czerwone. Widoczne były w odległości kilkunastu 
metrów od siebie, w linii poziomej. Zgodnie z międzynarodowymi przepisami o noszeniu 
świateł przez statki, mógł to być żaglowiec idący dziobem wprost na patrzącego.

W pewnej chwili pomiędzy dwoma kolorowymi światłami, na tym samym nieomal 
poziomie pojawiły się trzy światła białe. Takie uło-

żenie świateł nie istnieje w międzynarodowych przepisach drogi na morzu, a pokazywanie 
nieprzepisowych świateł jest surowo zabro-

W kilka minut po zapaleniu się białych świateł straszny krzyk poderwał załogę żaglowca - 
dużej szkolnej fregaty, idącej baksztagiem pod wszystkimi żaglami z Brazylii do Europy.

_ CHALERAAAAAAAA!!! Kto zapalił światła? DO DZJA-BŁAAAAAH! Co za porządek? Co 
robi oficer wachtowy?!!

Straszny ten, grozą przejmujący krzyk wydobywał się z ust komendanta fregaty.

Nie wiedząc jeszcze dokładnie o co chodzi - kto żył i był w pobliżu rzucił się na pomoc. 
Wyjaśniło się, że zostały zapalone światła w kabinie na pokładzie, w której iluminatory 
umieszczone były od strony dziobu. W pomieszczeniu tym znajdowały się przejściowo 
klatki z małpami, pumą i pelikanem wiezionymi do kraju. Iluminatory były otwarte, by 
zwierzęta miały dostęp świeżego powietrza.

Pomieszczenie posiadało dwoje drzwi wychodzących na pokład - ze sterburty i bakburty. 
Któryś z instruktorów szybko otworzył jedne z nich, by złapać winowajcę "pokładowej 
tragedii". Ale w kabinie nie było nikogo, poza małpami śpiącymi w oddalonej od 
wyłączników klatce. Puma również spała w swojej. Jeden pelikan był na nogach, ale 
wydawało się, że drzemał i wcale się nie przejmował strasznym krzykiem komendanta 
fregaty.

Instruktor obejrzał wyłączniki. Sprawdził, czy nie nastąpiło spięcie. Wszystko było w jak 
najlepszym porządku. Zgasił światła. Na rufie kończył "kipieć" komendant, obiecując 
winowajcy najstraszniej-sze kary, w które nikt nie wierzył z samym komendantem 
włącznie.

Na razie wszystko pozornie wydawało się w porządku. Przewinienie zostało zauważone, 
winowajca (chociaż nieznany) - zbesztany i pouczony, co go czeka.

Wśród ciemnej nocy nad Atlantykiem znów widać było tylko dwa światła - zielone i 
czerwone. Fregata znaczyła przebytą drogę zielonkawo fosforyzującą smugą na 
powierzchni oceanu.

Naraz jeszcze potężniejszy krzyk dotarł nawet do śpiących w mię-dzypokładach. Kto się 
obudził - pryskał z hamaka na pokład.

- DO DZJABŁAAAH! Porządku na wachcie nie ma! Co starszy oficer robi?!! Znów światła 
się palą.

Światła paliły się jak poprzednio.

Starszy oficer wypadł z kabiny i zameldował się komendantowi. Po wysłuchaniu paru 
zwięzłych zdań pobiegł z instruktorami na miejsce przestępstwa, do kabiny ze zwierzętami.

W kabinie nie było nikogo, prócz zwierząt. Małpy nie obudziły się nawet. Tylko puma 
mrużyła oczy przed światłem. Sprawdzono jeszcze raz wyłączniki. Oba kontaktowały 
prawidłowo. Nie było widać żadnego innego dodatkowego połączenia z siecią elektryczną. 
Przej-

rżano wszystkie szafki, czy w jakiej nie siedzi dowcipny uczeń. Nie znaleziono nikogo. 
Klatki były pozamykane. Zgaszono światło.

Na wszelki wypadek starszy oficer ustawił w pewnej odległości dwóch instruktorów, którzy 
mieli pilnować z ukrycia drzwi prowadzących do pomieszczenia ze zwierzętami. Powinni 
złapać przestępcę, gdyby jeszcze raz odważył się na tego rodzaju żarty.

- Porządku u pana na statku nie ma! Położyć się spać ja nie mogę spokojnie! - "pruł" 
komendant starszego oficera.

I znów zapanowała cisza na pokładzie, tylko szum wody trącej

0 burty mówił o tym, że fregata idzie z szybkością przynajmniej sześciu węzłów. Służbowi 
instruktorzy wpatrywali się w drzwi kabiny ze zwierzętami. Oficer wachtowy stał z lewej 
burty na rufie przy relingu, komendant - z prawej.

Na tych obszarach wodnych, na jakich znajdowała się w tej chwili fregata, nie należało się 
spodziewać spotkania z jakimkolwiek statkiem. Najbliższy gościniec morski odległy był o 
wiele setek mil. Komendant z wolna zaczynał uspokajać się i żałować starszego oficera. Ten
leżał w nieutulonym żalu na swej koi i klął wszystkie pokolenia od Adama i Ewy. Oficer 
wachtowy usiłował domyślić się, kto mu zrobił kawał, który skrupił się na niewinnym 
starszym oficerze. Uczniowie znajdujący się na wachcie obiecywali sobie uroczyście sprać 
winowajcę narażającego całą wachtę. Czuwali razem z instruktorami i łamali sobie głowy, 
kto mógł być owym Kainem. Sen szybko zmorzył podwachty w hamakach...

- CHALERAAAAAAH! - zawibrowało w powietrzu. Znów w tej samej kabinie zapaliły się 
światła.

Tłum rzucił się do drzwi prowadzących ze sterburty i bakburty do kabiny ze zwierzętami. 
Otworzono przeklęte pomieszczenie. Małpy spały, pelikan drzemał z dziobem ułożonym na
piersi, tylko puma ziewała znudzona wrzaskami.

Nadbiegł starszy oficer, w którego znów biły gromy. Wszyscy pozostali woleli trzymać się 
poza zasięgiem wzroku komendanta.

Na fregacie zapanowało przerażenie: duchów nie ma, ale kto zapala światło?

Natychmiast rozmontowano wyłączniki. Sprawdzono każdy kabel

1 każde jego rozgałęzienie. Nie znaleziono żadnego nowego połączenia. Wykluczone, żeby 
ktoś od zewnątrz zapalał światło. Zmontowano z powrotem wyłączniki. Znikło ostatnie 
podejrzenie, że ktoś dołączył się do sieci i włącza światło ukryty gdzieś na zewnątrz.

Zgaszono ponownie światło. Przy umieszczonych w drzwiach wentylatorach ustawili się 
instruktorzy, obserwując przez szpary wnętrze kabiny. Przy otwartych iluminatorach nikt 
nie stał, by nie spłoszyć swym widokiem nieznanego sprawcy. Kilkunastu uczniów 
pilnowało razem z instruktorami, wszyscy już bez wyjątku byli podenerwowani i 
zaciekawieni. Ci, którzy wierzyli w duchy - triumfowali.

W całym międzypokładzie było już wiadomo, że duch zapala światło w kabinie ze 
zwierzętami. __Sygnały śmierci! - zawyrokował ktoś. - Kozbijemy się w Bi-

skajach. __Idioto! Przecież nie będziemy wcale tamtędy szli - osadzili go

biegli w nawigacji.

__No, to w takim razie zderzymy się z jakimś pływającym wrakiem.

Pogrążona w pozornej ciszy fregata, idąc sześciowęzłowymi krokami w kierunku swego 
przeznaczenia, kipiała. Z dziobu znów można było zobaczyć tylko dwa światła - zielone i 
czerwone. Napięcie wzrastało. Podwachty w hamakach nie spały. Wielu wyszło na pokład, 
spodziewając się być świadkami czegoś groźnego i niesamowitego. Skupili się przed 
tajemniczym pomieszczeniem. Niektórzy zaczęli się zakładać: Zapali się? Nie zapali się?

ZAPALIŁO SIĘ!

W chwili gdy zabłysły znów trzy białe światła, obaj instruktorzy

jak na komendę ryknęli:

- FLIP!!!

Flip była to brazylijska małpka z gatunku Cebus, zamknięta w jednej z klatek 
umieszczonych w kabinie. Należała do czwartego oficera.

W niewytłumaczony sposób Flip potrafił oderwać jedną kratę, tak iż mógł ją odsuwać u 
dołu i wywieszać się z klatki na swym długim chwytnym ogonie tak daleko, że dosięgał 
łapką wyłącznika. Po zapaleniu światła Flip błyskawicznie chował się do klatki i udawał, że

śpi jak zabity.

Od momentu schwytania na gorącym uczynku Flip stał się bohaterem podróży. Czwarty 
oficer lekceważąco patrzył teraz na wszystkich: JEGO Flip potrafi postawić na nogi całą 
fregatę wraz z komendantem i trzymać w napięciu przez dwie godziny!

- Taka małpa! - mówił chełpliwie, wznosząc łokieć na wysokość

własnego ucha.

Każdy chciał się przypodobać "czwartemu", byle pozwolił chociaż dotknąć Flipa, który 
teraz z nim się nie rozstawał. Flip jak małe rozkapryszone dziecko trzymał się kurczowo 
szyi "czwartego", przy-milając się i tuląc. I on również z lekceważeniem patrzył na 
wszystkich na statku.

Gdy "czwarty" był na wachcie, a któryś z oficerów chciał Flipa wziąć na ręce i ponosić, ten 
zdecydowanie nie pozwalał się dotknąć. Gdy kiedyś trzeci oficer usiłował go posadzić sobie 
na ramieniu, Flip się wykręcał, jak mógł. Nie gryzł i nie drapał, tylko rozpaczał trzymając 
się za głowę obiema łapkami. Kiedy "czwarty" wrócił z wachty, Flip skoczył mu 
natychmiast na szyję i zaczął po swojemu skarżyć się do ucha "cz-cz-cz-czyyy-cz-cz-czyy", 
niedwuznacznie wskazując przy tym palcem trzeciego oficera - swego dręczyciela.

Dało to początek zabawie, zwanej na fregacie "krzywdzeniem" Fli-pa. Pokazywano małpce 
coś smacznego - na przykład banana, bo to lubiła najbardziej - chcąc ją przekupić, by 
poszła do kogoś na ręce. Flip wyciągał łapkę po banana, ale bez najmniejszego zamiaru 
pozwolenia komuś na jakąś poufałość. Wobec tego niekiedy nie dawano mu banana i Flip 
bywał bardzo rozgoryczony. Po takiej scenie zaczynała się najciekawsza część zabawy. Gdy 
"czwarty" wracał z wachty, Flip opowiadał mu z przejęciem, jak się nad nim znęcano i, 
zawsze wskazywał palcem choćby najdalej stojącego lub ukrywającego się sprawcę jego 
nieszczęść:

- Cz-cz-cz-czyyyy! - To ten, widzisz? To on nie dał mi banana. Cz-cz-czyy! - Chciał mnie 
koniecznie wziąć na ręce. Czy-cz-czyy! - Ale ja się nie dałem.

Tulił się przy tym do "czwartego" i zaglądał mu w oczy, jakby prosił o potwierdzenie, że 
"Flip dobry, Flip grzeczny!"

Flip zawsze wiedział, gdzie może znaleźć "czwartego". Jeśli się wyrwał kiedy z klatki i hasał 
po maszcie, to tyjko na jego zawołanie wracał posłusznie.

Gdy w jednym z portów przyszli na statek goście, okazało się, że Flipa bardzo interesuje 
płeć piękna. Zapomniał o wszystkim na świecie. Ujął się pod boki i idąc na dwóch łapkach, 
podpierając się ogonem, zaczął się wdzięczyć do siedzącej damy. Mrużył oczy, przechylał 
główkę. Czarował! Podszedł jeszcze bliżej, potem ostrożnie wyciągnął łapkę, ujął kraj sukni 
i podniósł do góry, odsłaniając damie nogi. Wydał przy tym dźwięk łudząco 
przypominający pełne zachwytu gwizdnięcie:

- Fiu! Fiu! Co za nogi!

W takich wypadkach nie pomagały żadne perswazje i napomnienia. Wystarczyło, by na 
fregacie zjawiła się jakaś dama - Flip musiał zawsze ocenić jej nogi. Zanim ich nie zobaczył 
i nie wyraził głośno swego zachwytu, nie można go było uspokoić. Gdy tego dokonał, 
wówczas siadał na raku "czwartego" i pozwalał się damom gładzić, nigdy jednak nie 
przestając akcentować swej sympatii dla "czwartego".

*

Na wypoczynek po podróży "czwarty" pojechał razem z Flipem do Warszawy i tam go 
musiał zostawić. Na fregacie było zimno. W stolicy Flip miał ciepłe pomieszczenie, a latem 
duży sad, po którym mógł hasać do woli. Często zaglądał do sąsiednich ogrodów, jakby 
szukał swego przyjaciela. Co gorsza, z tęsknoty za "czwartym", który wciąż był w 
podróżach, Flip zaczął zaglądać do kieliszka. Nie opuścił żadnej okazji, by po przyjęciu w 
domu - kiedy widział na stole nie sprzątnięte kieliszki - nie dopić z każdego 
pozostawionego w nim wina.

Była wiosna. Kwitły różowosrebrne jabłonie. Flip rozkoszował się majowym ciepłem, 
zapachem kwiatów i słońcem, spędzając czas wśród kwitnących gałęzi jabłoni. Któregoś 
dnia zobaczył znajomych siedzących przed domem na ławeczce. Pan coś tłumaczył damie i 
rysował w notesie.

Flip bardzo ich lubił, mieszkali w tym samym domu. Podbiegł do nich i wdrapał się pani na
kolana, następnie zabrał panu ołówek i jak gdyby się rozglądał za papierem do pisania. Pan
usłużnie podsunął mu swój notesik. Na czystej kartce Flip napisał wszystko, co mu serce i 
tęsknota podyktowały. Pan i pani z zachwytem przyglądali się, jak Flip wspaniale radzi 
sobie z ołówkiem. Flip skończył, zamknął notes i powrócił na swe poprzednie miejsce 
wśród kwiatów.

Wkrótce potem zaszły w domu nie oczekiwane przez Flipa zmiany. Gosposia pojechała w 
odwiedziny do krewnych na wieś, zastąpiła ją inna, znacznie młodsza.

Flip o niczym nie wiedział. Po powrocie z sadu na obiad zobaczył nie znaną sobie damę 
siedzącą w kuchni na krześle. Flip musiał natychmiast ocenić kształt jej nóg. Podbiegł do 
niej i ujął falbankę sukienki. Nieznajoma dama zerwała się z krzesła, złapała stojący koło 

płyty pogrzebacz i zanim Flip zorientował się, co zamierza ona uczynić, poczuł straszny ból 
w krzyżu. Za chwilę już nie żył.

Flip pochowany został w ogrodzie, w którym marzył o swej brazylijskiej dżungli. Wkrótce 
wypadki dziejowe starły z powierzchni ziemi nie tylko ogród, ale i całą stolicę. Pozostała 
fotografia manuskryptu Flipa i jego analiza psychografologiczna zamieszczona w książce 
pod tytułem: PISMO NIE KŁAMIE (Psychografologia), autor - Rafał Schermann, 
wydawnictwo - Księgarnia Powszechna, Kraków 1939, stron - 191.

JOLLY GOOD FELLOW

"FOR HE'S A JOLLY GOOD FELLOW AND SO SAY ALL OF US. PONIEWAŻ ON JEST 
RADOSNYM I DOBRYM TOWARZYSZEM - TAK MÓWI KAŻDY Z NAS". Piosenka ta, 
podobno skomponowana dla króla, śpiewana dzisiaj nawet w parlamencie angielskim, od 
wieków stała się wyrazem podziwu, uznania i hołdu dla tego, kto potrafi wzruszyć 
obecnych, wywołać radość, podnieść na duchu lub zadziwić genialnością myśli.

W parlamencie zdarza się to nieczęsto, wobec czego echo tych wypadków jest tym 
głośniejsze i dłuższe. Wywołanie żywiołowej reakcji wśród ludzi stale trzymających się 
zasady "panuj nad sobą", dosłownie - "control yourself, jest zjawiskiem niecodziennym, a 
osoba, która dostąpiła zaszczytu wysłuchania śpiewanych dla niej słów tego HYMNU 
PODZIWU, zasługuje na pamięć.

•

Długie godziny, dnie i tygodnie spędzał na mostku. W tym czasie akcje podwodnych 
okrętów mnożyły co dzień tonaż zatopionej floty aliantów. Tworzenie się na początku 
drugiej wojny światowej konwojów na wodach Morza Północnego przy brzegach Anglii 
było po-

czątkowo nie mniejszym koszmarem niż ataki myśliwców, bombowców, ścigaczy zwanych 
E-boatami, rajderów, tak zwanych kieszonkowych pancerników i okrętów podwodnych 
zwanych U-bootamL Niewprawne jeszcze formowanie się konwojów zmuszało kapitana do
ciągłego przebywania na mostku. Trudno było niekiedy powiedzieć, kto jest w pewnej 
chwili bardziej groźny - wróg atakujący, czy nieumiejętnie ustawiający się w szyku 
konwojowym statek przyjacielski, którego rozpędzona stalowa masa groziła rozdarciem 
poszycia, zalaniem ładowni lub maszynowni. Krótko mówiąc - zmiażdżeniem i 
zatopieniem. W nieprzeniknionej czerni nocy, nie oświetlone żadnym światłem, szykowały 
się te pływające różnojęzyczne skupiska ludzi do drogi, z pełną świadomością, że wiele z 
nich nie dojdzie do celu. Formowanie się konwoju przypominało spędzanie w jedno 
miejsce żywych istot, dla których wspólny był niekiedy tylko kierunek wędrówki, poza tym 
różniły się często wszystkim - począwszy od bandery, kończąc na prędkości. Ta ostatnia 
była tematem wielu dyskusji na każdym statku konwoju. Przyglądano się sobie badawczo, 

starając się zgadnąć, który z tworów jest obdarzony najmniejszą prędkością. Jej posiadacz 
pomimo własnej woli narzucał ją całemu konwojowi składającemu się przeważnie z 
kilkudziesięciu statków. Wszystkie statki szybsze z zasady miały do niego żal za 
przedłużanie czasu potrzebnego na przybycie do celu.

Konwój eskortowały okręty angielskie, wobec czego obowiązywał oficjalnie język angielski. 
Praktycznie rzecz biorąc osobą znającą biegle ten język bywał niekiedy na statku, i to nie 
zawsze, tylko kapitan. Wobec czego nawet z tego powodu skazany był on na ciągłe 
przebywanie na mostku, by w każdej chwili bezzwłocznie porozumieć się z eskortą.

Cała ta konwojowa pantomina zwaliła się wraz z wybuchem drugiej wojny światowej na 
barki "Pepina Krótkiego", który rozpoczynał niegdyś swą służbę na morzu jeszcze na 
żaglowcach pod obcą banderą, a w tej chwili dowodził jednym z naszych statków o nazwie 
wielkiego polskiego jeziora, ale o małym tonażu.

Wzrost Pepina Krótkiego i wiara jego, że jest jeszcze na statku pierwszym po Bogu, dały 
mu ten przydomek zbliżony do imienia jednego z królów Francji. W pojęciu swym Pepin 
nigdy nie był MAŁY, tylko KROTKI. Obecny jego dwór, dyskutując o jego królewskich 
upodobaniach, był pod jednym względem jednomyślny - gdyby Pepin Krótki kiedykolwiek 
w swym życiu naprawdę panował, nie uwieńczyłby w podręcznikach historii swego imienia 
ani jedną nazwą pola bitwy, ani jedną nazwą zdobytego miasta. Uczniowie, ślęczący nad 
kartkami historii, nie wiedzieliby, po co właściwie panował, skoro siedząc na tronie nie 
odznaczył się niczym godnym pamięci pe-tomnych.

Podczas samotnych przejść statku pomiędzy portami angielskimi, stojąc na mostku, 
zachowywał się jak lekko zniewieściały król obser-

wujący swych rycerzy w zapasach z grubym zwierzem, sam w tych walkach nie biorąc 
udziału. Bez entuzjazmu przyglądał się pełniącym służbę na mostku oficerom, którzy z 
karabinów rozstrzeliwali napotykane na kursie pływające miny. W dzień były one 
widoczne, ale w nocy? Nikt nie mógł powiedzieć, ile w nocy min minięto. Pewne było tylko 
to, że MINIĘTO - bo statek istniał.

Usiłowano niekiedy noc przeczekać, jeśli to było możliwe, trzymając się kotwicą gruntu. 
Statek przypominał wówczas stojącego na jednej nodze żurawia - odwieczny symbol 
czujności. Ustawało wtedy niebezpieczeństwo najścia na minę, ale można było spodziewać 
się w każdej chwili ścigaczy lub okrętów podwodnych, dla których nieruchomy statek 
stanowił łatwy cel. Morze Północne u wybrzeży Anglii nie było dla Pepina Krótkiego 
miejscem wypoczynkowym. Podczas formowania się konwoju Pepin Krótki jednak walczył 
- odpierając ataki PRZYJACIELSKICH statków unikami,-manewru jąć zręcznie, by 
królestwo jego nie zostało zmiażdżone i zatopione. Zatopienie statku przy brzegach Anglii 
dawało jakąś nadzieję, że po przetrwaniu w zimnej wodzie w pasie ratunkowym pewnej 

ilości godzin pomoc nadejdzie. Możliwość ta w miarę oddalania się od lądu malała 
zawrotnie.

Scena, na której to się wszystko rozgrywało, w niczym nie przypominała Pepinowi sceny 
operowej, za jaką przepadał. Zamiast przyglądać się grze artystów i rozkoszować się 
pięknością ich głosów, Pepin Krótki sam brał udział w widowisku, gdzie czas nabierał 
dziwnych własności - minuty wydawały się godzinami, godziny tygodniami, a tygodnie 
latami.

- Gdyby to była walka, można by było zapomnieć o czasie - mawiał Pepin - ale ponieważ 
udziałem naszym jest właściwie tylko czekanie, to zadaniem naszym, jak z tego wynika, jest
walka z czekaniem.

Konwój znów szedł na południe. Co jakiś czas któryś ze statków tego konwoju idącego po 
żywność i zasoby dla podtrzymania wojny zmieniał nagle kurs, by dotrzeć do najbliższego 
lądu znajdującego się pod jego stępką. Oglądając przez lornetkę niknący z powierzchni 
wody statek trafiony torpedą, Pepin Krótki mówił do siebie:

- No, ci już przestali czekać - i rozpoczynał na nowo swoje czekanie, spędzając w drzemce 
dnie i noce na mostku.

Szumnie zwane OKRĘTY ESKORTY, których zawsze było za mało i które były za małe, 
zaczynały wtedy troić się w pościgu za niewidocznym nieprzyjacielem, rzucając na oślep 
bomby głębinowe, ich detonacje stwarzały złudzenie, że statki konwoju idą po brukowanej 
kocimi łbami ulicy.

I znów wszystkie statki konwoju czekały, na kogo teraz przyjdzie kolej. Konwój minął 
szerokość Trafalgaru. Wspomnienia o sławie nie przyniosły nikomu zapomnienia. Na 
scenie zjawiły się latające ryby, ale czekanie nie uległo zmianie. Jedyną ulgę sprawiała 
wzrastająca temperatura wody, w razie storpedowania stwarzało to mo-

żliwość dłuższego przetrwania w wodzie w pasie ratunkowym. Pesymiści jednak gasili ten 
promyk nadziei mówiąc o rekinach, które - jak ponuro przepowiadali - czekają na każdego 
z nich na tych ciepłych wodach, a większa ciepłota wody tylko przedłuży czekanie na

koniec.

Na szerokości Gibraltaru konwój rozdzielił się. Większość statków poszła na wschód na 
Morze Śródziemne, pozostałe - dalej na południe.

I wreszcie przy zachodzącym słońcu ujrzano port, od swych białych domów zwany 
CASABLANCA.

*

Casablanca nie zaiała jeszcze nowego wojennego blackoutu. Statki cumowały przy 
nabrzeżach. Ustało oczekiwanie na E-boaty, U-booty i samoloty, a przycumowane obok 
statki aliantów stały się znów miłe i przyjazne. Nie groziły zmiażdżeniem.

Pepin Krótki, wydając rozkaz "TAK STOIMY", doznał ulgi. Naprawdę stał na dwóch 
nogach, a nie na tej jednej kilkudziesięciosąż-niowej, zakończonej kotwicą. Po wydaniu 
rozkazu, aby zawiadomiono maszynę, że nie będzie potrzebna ani dzisiaj, ani jutro, poczuł 
na sobie brzemię zmęczenia nagromadzone przez kilka tygodni. W kabinie wszystkie 
przedmioty przypominały mu miesiące wojny, długie jak dziesiątki lat katorgi. "Na ten 
obrazek patrzyłem, gdy zaczęto nas bombardować w Newcastle" - pomyślał. Obrazek 
przedstawiający nadjeziorne ajery i lekko pomarszczoną wodę jeziora wydał mu się nagle 
nieprzyjemny. Biblioteczka nad łóżkiem przypomniała mu, ile razy pozostawiał w 
pośpiechu ulubioną książkę, by wyjść na mostek. O, tę rzucił w chwili, gdy przy 
formowaniu się ostatniego konwoju wpadł oficer wachtowy z wieścią, "że olbrzymi stary 
grek lezie na nas, trącił tego anglika za nami, a teraz wiatr dryfuje go na nas. Jeśli się nie 
zatrzyma, to wejdzie nam w rufę".

Pepin Krótki z niechęcią popatrzył na swój księgozbiór.

- Nie, nie będę czytał! Nie będę leżał w tej koi! Nie będę tu jadł! Nie będę tu więcej dzisiaj 
nic robił! Idę na ląd. Zapomnieć. Wypocząć. Po prostu urządzę sobie coś w rodzaju 
weekendu.

Za chwilę elegancko ubrany, oznajmił w mesie oficerom, że w razie potrzeby znajdą go na 
lądzie w którymś z hoteli.

- Nazwę i numer telefonu przedzwonię do najbliższego urzędu celnego, jaki będę mijał. 
Może któryś z panów pofatyguje się i dowie. Myślę, że nalotów nie będzie. E-boatów nie 
będzie, U-bootów nie będzie. Greków nie będzie, ale i mnie nie będzie!!! Dobranoc.

*

Wschód słońca zaróżowił białe domy Casablanki. Piękną, wysadzaną palmami ulicą szedł 
policjant francuski lustrując swój rewir. Do-

chodził do wspaniałego hotelu, niedawno wykończonego, który przypominał najcelniejsze 
budowle z okresu kalifatu. Na chodniku przed tym luksusowym gmachem stała kałuża 
wody. Nigdy jej tutaj nie było. Skąd się o tej porze, w tym miejscu, na chodniku, w tym 
sezonie mogła pojawić? Rozbudzona ciekawość policjanta uchwyciła koniec tajemniczej 
nitki w postaci kałuży i rozpoczęła wędrówką do kłębka. Woda sączyła się z nieskalanie 
czystych marmurowych stopni prowadzących do hotelu. Idąc na obcasach policjant wszedł 
do hallu. Cały hali zalany był wodą. Woda tworzyła kaskady na marmurach klatki 
schodowej prowadzącej na piętro. Policjant zbudził drzemiącego na kanapie w dyżurce 
portiera.

- Co va!

Znali się od dawna. Osłupienie, a potem przerażenie ogarnęło portiera. Policjant i portier 
ruszyli razem ku schodom. Wbiegli na pierwsze piętro. Lewe skrzydło korytarza zalane 
byłe do połowy wodą. Nie zważając już na nic, człapali po zalanym wodą parkiecie. Na 
piętrze tym mieściły się luksusowe apartamenty z salonem, pokojem sypialnym i łazienką.

Portier zapukał do drzwi salonu.

Cisza.

Zapukał jeszcze raz. Cisza.

- Nom de Dieu. Allons - dodał sobie odwagi, mając u boku policjanta. Weszli do saloniku. 
Ani żywej duszy. Zajrzeli do sypialni. Wspaniałe luksusowe łoże oślepiające bielą i 
świeżością bielizny pościelowej było puste. Na stoliku przy łóżku leżały drobiazgi wyjęte z 
kieszeni, portfel, zegarek i pierścień. W głębi, w ziewającej drzwiami szafie widać było 
męski garnitur. Podłoga pokoju była sucha. Policjant podszedł do drzwi łazienki, słuchając 
uważnie dochodzących 2 niej szmerów. Przez zamknięte drzwi słychać było szum wody.

Jeśli człowiek ten jest w łazience, a woda się leje, to człowieka tego zamordowano ł dla 
zatarcia śladów zalano hotel wodą.

- Nom de Dieu. Nom de Dieu - szeptał portier. Policjant cicho uchylił drzwi łazienki.

Widok, który ujrzeli, wstrząsnął nimi. W olbrzymiej wannie leżało ciało mężczyzny. Głowa 
była przykryta gazetą. Plik gazet zatykał otwór górnego odpływu dla wody, zabezpieczający 
przed jej przelaniem. Woda wlewała się do wanny szerokim strumieniem z płaskiego kranu
i z szumem przelewała się przez brzegi wanny na kafle podłogi.

Policjant, stojąc w wodzie, nachylił się nad ciałem leżącego w wannie mężczyzny i ostrożnie
zdjął mu z głowy płachtę gazety. Na jej tytułowej stronie olbrzymimi literami były podane 
najnowsze komunikaty o zatopionych przez okręty podwodne statkach.

Twarz i całe ciało nie nosiły na sobie śladów walki. Patrzącym nań policjantowi i portierowi
wydawało się, że leżący przed nimi człowiek śpi.

Mężczyzna nie dawał oznak życia.

- Nom de Dieu. Nom de Dieu •- powtarzał przerażony portier, -r n est mortl On nie żyje!

Policjant położył na krześle gazety i ujął rękę leżącego bez oznak życia mężczyzny, szukając 
pulsu.

- C'est le capitaine, c'est le capitaine polonais. To kapitan Polak - przypomniał sobie nagle 
portier i zaczął znów biadać: II est mort. Mon Dieu. Mon Dieu. Mój Boże. Mój Boże.

Naraz capitaine polonais otworzył oczy. Był to Pepin Krótki.

- Co się panu stało? -• spytał policjant.

- Nie wiem. Kilka tygodni w morzu. W konwoju. Wykąpałem się ł zasnąłem po raz pierwszy
od kilku tygodni. Co va! Rozumiecie?

- Oh! Oui. Monsieur le capitaine - mówiąc to policjant zasalutował. - Hotel pod wodą, 
zauważyłem to przechodząc ulicą i dlatego tu jesteśmy. Cieszę się, że pan żyje, kapitanie.

*

- Wyobraźcie sobie, panowie, co mi się przydarzyło - mówił Pepin Krótki w salonie przy 
śniadaniu. - Natychmiast po wyjściu ze statku udało mi się z trudem dostać w hotelu tylko 
apartament. Nie wiadomo, jak długo jeszcze pożyję. Nie mogłem sobie odmówić 
przyjemności kąpieli i wypoczynku jeszcze raz na tej ziemi. Zatelefonowałem do celników 
portowych, podając nazwę hotelu, numer pokoju i telefonu i po lekkim dinner z kroplą 
wina zanurzyłem się w rozkosznej kąpieli. Z rana obudził mnie policjant z portierem. 
Okazało się, że rozkoszując się kąpielą, zasnąłem natychmiast, gdy tylko zacząłem czytać o 
konwojach i zatopionych statkach. W nocy część gazet spłynęła i zatkała górny odlot wody 
z wanny, gazeta, którą trzymałem w ręku przykryła mi twarz. Jestem pewien, że spałbym 
jeszcze, gdyby nie policjant. A jednak pomyśleć, że nie uniknąłem spędzenia kilku godzin w
wodzie, pomimo że doszliśmy do Casablanki cało. Ale jestem zachwycony, wyobraźcie 
sobie, że ta cała przyjemność zatopienia hotelu  kosztowała  mnie  tylko  trzysta  franków.  
Patron  wyraził  mi wdzięczność, że wybrałem właśnie jego hotel, by odpocząć po 
tygodniowych trudach i nie przespanych nocach i że właśnie u niego mogłem tak wygodnie 
wypocząć. Naturalnie zatrzymałem apartament na noc dzisiejszą, no i myślę, że jutro będę 
już całkowicie wypoczęty.

*

Następnego dnia z kapitanatu portu w Casablance przyszła dla Pe-pina Krótkiego 
wiadomość, która musiała być własnoręcznie przez niego pokwitowana. Wiadomość 
mówiła o jego osobistym zgłoszeniu się w południe w celu porozumienia się w sprawie 
udziału w nowym konwoju.

Drugi oficer wyruszył na poszukiwanie pięknego hotelu w stylu mauretańskim, w którym 
wypoczywał kapitan.

Portier na samo wspomnienie "Capitaine polonais" skoczył na równe .nogi.

- Wom de Dieu, ii n'est pas seul! Na Boga, on nie jest sam! - wykrzyknął. - Nie można o tak 
wczesnej godzinie przeszkadzać. Ja-mais! Nigdy!

Drugi oficer, z Polesia rodem, nie przejął się zbytnio tą wiadomością. Przyzwyczajony do 
pokonywania większych trudności niż protesty portiera ruszył na poszukiwanie znanego 
mu z opowiadania apartamentu na pierwszym piętrze. Portier, nie przestając jęczeć, 

narzekać i pouczać młodego człowieka, że nie wolno gościom przeszkadzać, gdy są zajęci, 
pospieszył za nim.

Po chwili znaleźli się przed drzwiami, za którymi mieszkał Pepin Krótki.

Drugi oficer poprosił portiera, by wywołał kapitana. Ale portier stanowczo odmówił.

"Drugi" sam musiał zapukać do drzwi. Żadnej odpowiedzi.

Zapukał powtórnie jeszcze głośniej i nadstawił ucha. Zza drzwi słychać było śpiew.

Drugi oficer zapukał po raz trzeci. Nikt nie odpowiadał. Spróbował otworzyć drzwi. Nie 
były zamknięte. Posłyszał teraz dokładnie słowa piosenki: HAPPY, HAPPY, HAPPY DAY, 
LOUD, LODD, LOUD, LOD-LY JEY...

"Drugi" otworzył szeroko drzwi i wszedł do środka. Na stole stała bateria butelek - 
niewielka, ale bardzo dobrego wina - i napełnione kielichy. Na poręczach krzeseł wisiały 
marynarki. W rogu salonu klęczało trzech panów w spodniach i koszulach, o zawiniętych 
po łokcie rękawach. Wszyscy śpiewali chórem z ekstazą w głosie: HAPPY, HAPPY, HAPPY 
DAY... SZCZĘŚLIWY, SZCZĘŚLIWY, SZCZĘŚLIWY DZIEŃ... Przed nimi leżały, ba, gorzej 
nawet, stały już ułożone w sztaple klepki dębowe rozebranej doszczętnie posadzki 
apartamentu. Trzej panowie pracowali na wyścigi, by dokończyć rozpoczętej pracy i ułożyć 
pozostałe już tylko w rogu, leżące jeszcze bezładnie, deseczki.

Wejście drugiego oficera zostało na razie nie spostrzeżone.

Jak wynikało z jego obserwacji, duszą tej całej zabawy był Pepin Krótki. Pozostali dwaj 
panowie bałwochwalczo spełniali jego rozkazy. Z tego co się działo, drugi oficer, mając za 
sobą kilka lat doświadczenia i pracy z ładunkiem, zrozumiał, że widzi właśnie wzorową 
brygadę sztauerów, którzy z wymarzoną precyzją i punktualnością przygotowują to 
bezcenne cargo* do załadunku. Ładunek ten, w postaci idealnie ułożonych sztapli, czyli 
stosów, ma być gotów na godzinę siódmą trzydzieści. O tej godzinie zjawi się jakiś statek, 
by go zabrać.

* Cargo (h.) - ładunek.

Wszyscy trzej prześcigali się w symetrycznym układaniu zerwanych z posadzki deseczek. W
smagłym, o oliwkowej cerze i czarnych włosach pracowniku oficer domyślał się 
południowca, pozostały, najbardziej z tych trzech upojony nową rolą, wyglądał na Anglika.

- HAPPY, HAPPY, HAPPY DAY... - śpiewali w dalszym ciągu, porozumiewając się na migi, 
by nie tracić bezcennego dla nich czasu.

"Drugi" doświadczonym okiem liczył ilość roboczogodzin włożonych w te idealnie 
poukładane sztaple i według jego obliczeń musiała to być noc wyjątkowo pracowita.

Który z nich wpadł na taki nie spotykany pomysł? W jaki sposób dobrali się do pierwszej 
klepki?

Tymczasem trzej panowie, śpiewając i ocierając pot z czoła, kończyli układać ostatnie 
deseczki w sztaple.

HURRAH!!! - robota skończona.

Trzech panów podniosło się z klęczek. Pepin Krótki na widok drugiego oficera rozjaśnił się 
jeszcze bardziej.

- Gentlemen - zwrócił się do współtowarzyszy.  -  Pozwólcie przedstawić sobie naszego 
drugiego oficera. Ten młody gentleman pochodzi z terenów łowieckich Polski. Z wprawą 
starego myśliwca roz-strżeliwuje za pierwszym strzałem każdą napotkaną minę. Nie 
widziałem jeszcze nigdy, by kiedykolwiek spudłował. Ma fantastyczny wzrok i sądzę, że 
wielu marynarzy zawdzięcza mu życie.

"Drugi" od razu za serce chwycił obu panów. Za chwilę potrząsali jego dłonią.

Pepin Krótki napełnił kielichy dla uczczenia wielkiej chwili zakończenia prac ładunkowych.
Duża wskazówka zegara wskazywała godzinę siódmą dwadzieścia pięć.

- Za pięć minut zjawi się wyimaginowany statek, by zabrać ten ładunek radości w 
NIEZNANĄ PRZYSZŁOŚĆ - powiedział pan wyglądający na Anglika. - A teraz panowie - 
mówił dalej - za najwspanialszy i najweselszy dzień w naszym życiu.

Spełniono toast. Zachwyt trzech panów osiągał punkt kulminacyjny.

- Życzymy sobie - nigdy się nie rozstawać aż do końca wojny i po niej - powiedział Pepin 
Krótki, po czym, jako najstarszy wiekiem, zaproponował obu panom wypicie poimiennego.

Entuzjazm wzrastał. Za chwilę trzej panowie byli ze sobą na TY. PEPIN, NICOLAS i 
JIMMY.

Jimmy, na samą myśl o rozstaniu, wpadł w furię:

- NEYER! NEYER! NEYER! Nigdy! Nigdy! Nigdy! - wołał. - Zabieram was wszystkich na 
swój statek na śniadanie. Płacimy i jedziemy.

Panowie rozdzielili solidarnie między siebie przedstawioną przez patrona kwotę rachunku.
Żegnani jego życzeniami szybkiego powrotu do Casablanki, opuścili hotel. Rozłożysta 
limuzyna dostarczyła całe towarzystwo pod angielski statek. W limuzynie drugi oficer 
zaprowadził

jaki taki ład w swojej głowie. Wszyscy trzej panowie spotkali się w urzędzie załatwiającym 
sprawy ładunkowe. Jeden z panów był kapitanem angielskiego statku, uderzonego przez 
greka. Drugi - właśnie kapitanem greckiego statku, który uderzył anglika i nastawał na 

życie polskiego statku. Cała ta trójka, która złorzeczyła sobie wśród czarnych dni i nocy na 
Morzu Północnym, odpuściła sobie nie istniejące własne winy. Pepin Krótki, mając do 
dyspozycji wspaniały apartament, zaprosił ich na wieczór do siebie. Tajemnicę wydobycia z
posadzki pierwszych klepek miał zamiar drugi oficer wykryć podczas długich godzin 
oczekiwania, gdy podążać będą do nowego celu.

Na razie wszyscy czterej znaleźli się przy śniadaniu w salonie angielskiego statku. Kapitan 
Jimmy z zachwytem przedstawiał Pepina Krótkiego oficerom angielskim.

- Żałuję, że nie byliście ze mną - mówił. - To było coś wspaniałego. Nasze angielskie 
poczucie humoru, którym się tak chełpimy, jest niczym wobec poczucia humoru mego 
przyjaciela, którego od dzisiaj mam zaszczyt nazywać po imieniu. To jego genialny umysł, 
będący na najwyższym poziomie kultury duchowej, drogą niesłychanej wnikliwości 
stworzył koncepcję wykąpania naszych umysłów w czymś zupełnie odmiennym, niż to co 
stworzył umysł człowieka stojącego właśnie na najniższym szczeblu kultury duchowej. 
Osobiście mam duże wątpliwości czy nawet w ogóle na szczeblu. Dorobek tych ludzi w 
postaci E-boatów, U-bootów i rajderów budowanych z jedyną myślą mordowania bliźnich 
w celach zaborczych jest świadectwem najniższego ubóstwa, podobnie jak najbardziej 
wymyślne sposoby torturowania ludzi dla samej przyjemności torturowania za to tylko, że 
stoją duchowo od nich o całe niebo wyżej.

Ta nasza dzisiejsza "robota", wydawałoby się najbardziej bezsensowna na świecie, była w 
istocie aktem buntu i rewolucji przeciwko bestialstwu, nikczemności i złu.

Wszyscy trzej odbyliśmy w jednakowych warunkach tę podróż, podczas której, w 
oczekiwaniu na zło, minuty wydawały nam się latami, ale co najgorsze - ZŁO zaczęło się 
nam, wydawać jedyną bronią przeciwko złu. Gromadziliśmy w sobie takie samo zło w 
postaci gniewu i zemsty. To nas czyniło słabymi i podłymi. Ten zaś człowiek wyzwolił nas z 
tego obłędu swym genialnym pomysłem, zrewolucjonizował nas i dopomógł do zrzucenia 
tego jarzma. Nie będę opisywał, jak własnoręcznie z niczego, za pomocą scyzoryka 
wydzierając klepkę z posadzki, otworzył źródło zapomnienia genialne w swej beztrosce 
przez swą pozorną bezużyteczność. Każda ułożona przez nas dzisiaj w nocy klepka była 
widocznym i namacalnym symbolem wyzwolenia od złej myśli, była sama w sobie radością.
Dzięki memu przyjacielowi poznaliśmy sens najwyższej mądrości - że radość życia nie leży 
w czymś, co przysparza materialnej korzyści, a droga do niej prowadzi nie przez 
powiększanie zła, nawet w myśli.

Ta noc w moim życiu, to była ńóc triumfu nad złem. Tx> była reWó-lucja i przeistoczenie. 
Mój nowy przyjaciel jest najwspanialszym człowiekiem, jakiego w swym życiu spotkałem.

Gentlemen, możemy mu zaśpiewać z całego naszego serca, z całej naszej duszy, naszą 
wspaniałą pieśń.

Pepin Krótki poczuł się królem, gdy wysłuchał słów ostatniej zwrotki: For he's a jolly good 
iellow.

TAK MÓWI KAŻDY Z NAS.

KRÓLEWSKI ŻART

tatek stał przycumowany do pali w górze rzeki na przedmieściach Newcastle. Gazety w tym
czasie pełne były wiadomości o ostatnim nalocie samolotów niemieckich na to miasto. Gdy
wychodziłem z domu tego dnia z wizytą na statek, moja landlady - po polsku tylko 
gospodyni - uroczyście mi oznajmiła, że lotnik;- który bombardował ubiegłego dnia 
Newcastle, został ujęty w momencie lądowania na spadochronie po uszkodzeniu 
bombowca i że TEN lotnik już nigdy nie będzie bombardował w swym życiu nikogo.

Zdumiałem się słysząc tę groźną nowinę z ust mojej landlady. Dotychczas to, oo od niej 
słyszałem, nosiło odmienny charakter. Przez kilka dni z rządu szczyciła się tym, że jest 
obywatelką miasta, które przede wszystkim zajęło się opieką nad zwierzętami na wypadek 
wojny. Przed tym nim zaczęto budować schrony dla ludzi, obywatele Newcastle on Tyne 
zbudowali schron przeciwbombowy .dla swych psów i kotów. Żadne inne miasto 
dotychczas tego w Anglii nie zrobiło. Newcastle on Tyne - pierwsze.

Któregoś dnia oświadczyła z jeszcze większą dumą, że pierwszy żołnierz angielski padł na 
ziemi francuskiej zabity przez Niemców i nikt już na świecie nie będzie mógł powiedzieć, że
Anglicy biją się przy pomocy żołnierzy innej narodowości.

Obecna wiadomość, że lotnik ten nie będzie już nigdy nikogo bombardował, była wielką 
rewelacją.

- Czy pan wie, że jedną z jego ofiar była kilkuletnia dziewczynka?

- Czytałem o tym - odpowiedziałem. - Ale coście zrobili z lot-mikiem?

- Co? Nie domyśla się pan?

Przypomniałem sobie, jak opisywali niedawino w gazetach, że gdy uszkodzony bombowiec 
z ocalałym pilotem wylądował szczęśliwie na polu, zjawił się farmer powitać niezwykłego 
gościa. Lotnik poprosił farmera o zapałki, po których otrzymaniu podpalił bombowiec. 
Gościnny farmer, gdy samolot skończył się palić, izaprosił lotnika na tradycyjne angielskie 
cup of tea, czyli filiżankę herbaty.

Nie mogłem się domyślić, co zrobili z lotnikiem, by mxi ślą «ie-chciało na zawsze 
bombardowania nie tylko Anglików, ale kogoikoP wiek bądź na ziemi.

-> Nie domyślam się nawet - odpowiedziałem.

- Nie? No więc pokazano mu poszarpane zwłoki tej dziewczynki. Wyobraża sobie pan, co 
musiał przeżywać. - Landlady miała łzy w oczach litując się nad przeżyciami biednego 
lotnika.

Wydało mi się wówczas, że najlepiej będzie, gdy zacznę naśladować angielskiego 
dostojnika z opowiadania Bosambo on the River, który rozmawiając z Murzynami, na 
wszystko co by od nich usłyszał, odpowiadał jedną liteirą: A, zmieniając tylko barwę głosu, 
przez co mogło ono oznaczać podziw i .zdziwienie, zrozumienie i zapytanie.

Odpowiedziałem: - A!

Zdawałem sobie dokładnie sprawę, że z gospodarzami tego kraju, z tak zwanymi people - 
nieudolnie tłumacząc, tłumem szarych ludzi - mógłbym się porozumieć tylko wówczas, 
gdyby przeszli okupację niemiecką.

Od przystanku autobusowego przeszedłem puste pole aż do rzeki i dostałem się na statek, 
na który .zostałem zaproszony przez kapitana Pepina Krótkiego. Na pokładzie statku 
poczułem się znów w Polsce. Możność spędzenia chociażby kilku godzin na tym wolnym 
polskim terytorium pozwalała naładować się odpornością, wiarą i nadzieją na długie dnie i 
jeszcze dłuższe tygodnie oczekiwania.

W salonie przygotowane już było wszystko do kolacji. Zaproszeni z lądu z największą 
niecierpliwością czekaliśmy na wiadomości.

Statek, wędrując po świecie, stale spotykał Polaków, którym udało się wydostać z kraju. 
Każdy z naszych statków miał olbrzymi ładunek tych wiadomości. Najbardziej ciekawiły 
nas wieści o kolegach pozostałych w kraju, szczegóły walk w Ikraju i czym kraj żyje. Załogi 
statków, pomimo że każdy ich rejs mógł być ostatni, cieszyły się tym, że były wolne, na 
własnym skrawku ojczyzny i mogły walczyć. Trzymano się humoru i dewizy - jeśli ginąć, to 
z podniesioną banderą, ale się nie poddawać.

Polskie TRUDNO, które nie da się chyba przetłumaczyć na żaden z języków obcych, miało 
w tym okresie swe największe zastosowanie. Obecny drugi oficer, z którym pływałem na 
"Darze Pomorza", z werwą opowiadał o walkach w Gdyni. Rozciągał słowa tak, jak to robią 
na Polesiu.

- Panie, Gdynia zamieniła się w Racławice. Walczyć w obronie Gdyni chcieli wszyscy, kto 
mógł 'broń udźwignąć, ale broni nie było Jak za czasów Kościuszki osadzili kosy na sztorc i 
ruszyli do ataku - na bagnety.

- No i co? Wysiekli ich z karabinów maszynowych?

- Aaale, panie, gdzież tam. Stracili wielu ludzi, ale wszyscy pozostali zaopatrzyli się w broń 
i amunicję. Trzymali się w Gdyni do dnu trzynastego września, a potem przeszli na Kępę 
Oksywską.

,..                                                 't

Dowiedziałem się, że wśród kosynierów był mój kolega, z którym trzy lata przesiedziałem 
na jednej ławie w Szkole Morskiej - Janek Kuczyński. Jego to właśnie inicjatywie 
zawdzięczał swe istnienie harcerski szkuner "Zawisza Czarny", którego był pierwszym 
kapitanem. Kuczyński był także autorem pierwszych podręczników z dziedziny 
astronawigacji, nawigacji i praktyki morskiej dla harcerzy. Potrafił zorganizować podróż na
łodzi ratunkowej pod wiosłami do Szwecji i 'z powrotem. Poległ jako kosynier.

- Dnia 2 września - mówił dalej drugi oficer - zbombardowana została "Gdynia", której 
dowódcą był kapitan Stanisław Kosko, dyrektor Szkoły Morskiej. "Gdynia" zatonęła 
momentalnie, załoga skoczyła do wody. Pomiędzy pływających ludzi lotnicy rzucili bomby, 
siekąc ich z karabinów maszynowych. Śmiertelnie rannego kapitana Kosko zabrał na kuter 
inny nasz kolega z tego samego kursu - Andrzej Goebel. W siódmym dniu wojny 
pochowano na cmentarzu witomińskim kapitana Kosko wśród huku eksplodujących bomb 
i pocisków.

W tym samym dniu zaprzestało walki Westerplatte, które walczyło siedem dni, zamiast 
przewidywanych sześciu - dwunastu godzin, odpierając codziennie ataki pancernika, 
kilkudziesięciu samolotów, artylerii lądowej i setki razy liczniejszej i lepiej uzbrojonej 
piechoty. Stu siedemdziesięciu jeden ludzi potrafiło to przetrwać wśród zaib*-tych i 
rannych. Dopiero gdy zostały zniszczone wszystkie cztery moździerze, a rannym nie można
było już nieść pomocy, pozostali przy życiu postanowili zaprzestać walki.

Zmobilizowany został również kapitan Michał Niozko - Dalaj Lama i kapitan Włodzimierz 
Cybulski - Starzec. Obaj byli w Gdyni, a potem walczyli na Kępie Oksywskiej, której obronę
tak opisał wierszem, pod ogniem dział i nalotów jeden z obrońców Helu:

Objęta wojny pożogą

Polska od krańca do krańca,

Na samej północy jej bronią

dwa nie zdobyte jej szańce.

Rumieni się krwią toń Bałtyku, Krew plami wydmy piaszczyste, To bronią polskiego morza 
Hel oraz Kępa Oksywska.

Patrzymy na siebie przez morze

Samotne dwa szańce ojczyste,

Wy tam na Kępie Niezłomnej,

My tutaj .na półwyspie.

Toń naszej cudnej zatoki Czerwieni się w blaskach zachodu, Wpijamy wzrok w brzeg Wasz 
spokojny Jak w symbol wolności narodu.

Wyżyna Wasza zielona, Wyniosłe Wasze urwiska! Na zawsze już w dziejach zostanie 
Pamiętna Kępa Oksywska.

Rozzłocą się wiosną żarnowce Na zboczach, gdzie mogił tak mnogo! Na zawsze już Kępa 
Oksywska Zostanie Polsce drogą. Trupy kolegów naszych, Którzy polegli na morzu, Morze 
na brzeg Wasz wyrzuca, Chce, by je u Was w grób złożyć. Zaszczyt to dla nich nie lada Być 
pogrzebanym na Kępie, Gdzie bohaterów tej miary Snem wiecznym śpią takie zastępy! Gdy
zmierzch zapada nad morzem, Stoimy milczący na szańcach; Wiatr niesie ku nam huk 
armat Z drugiego zatoki krańca. Gdy noc półwysep otula, Za morzem bez ustanku się 
błyska, To w boju, w którym nie ma chwil przer ", Grzmi ogniem wciąż Kępa Oksywska. 
Wznosiły się w dzień słupy dymu Ponad wioskami, co płoną; Odbija się w noc krwawa łuna
W czarnej spienionej wód toni. Osnuta we dnie przez dymy, Nocami łuną świecącą, Spełnia
wciąż Kępa Oksywska Żołnierski swój obowiązek. Cała objęta pożarem I zryta gradem 
pocisków W walce tak bardzo nierównej Wciąż BRONI SIĘ Kępa Oksywska.

(Pisane dn. 18 września 1939 r. przy gnieździe karabinu maszynowego w Ja-starni)

- Michał - opowiadał dalej drugi oficer - w dniu 18 września przedostał się na łodzi 
wiosłowej z Kępy Oksywskiej na Hel. Starzec po zaprzestaniu walki na niej w dniu 19 
września dostał się do niewoli. Michał aż do l października był na Helu, którego obroną 
dowodził kontradmirał Józef Unrug.

Słuchaliśmy tego wszystkiego, jak gdyby z kartek książki czytano ham o nowym POTOPIE, 
ale o dziwo - jak przy czytaniu Potopu, przedstawiającego najczarniejsze chwile narodu, a 
jednak krzepiącego serca - nie upadaliśmy na duchu słuchając, lecz rośliśmy w siłę i wiarę.

- W przeddzień kapitulacji Helu Michał Niczko i wielu innych postanowiło przedostać się 
do Szwecji na motorówce Straży Granicznej "Batory". Wyruszyły w drogę również dwa 
kutry. Na jednym kutrze nie było nawigatora, wobec czego Michał nie chcąc zostawić jego 
załogi na los szczęścia, przeszedł na kuter. Motorówka dotarła do Szwecji. Załogi kutrów 
dostały się do niewoli.

Próbował jeszcze, wraz z kilkoma innymi, szczęścia w ucieczce jeden z naszych kolegów, 
który w młodym wieku osiadł jako kapitan portu we Władysławowie - Henryk Borakowski. 
Na wiosłowej łodzi postanowili przedostać się do Szwecji. Zbyt mała łódź przy 
przechodzeniu przez wielki przybój przewróciła się, a wszyscy trafili do obozów jenieckich.

- Ale najciekawsze ze wszystkiego - mówił drugi oficer - to chyba to, co opowiadali o 
obronie Helu ci, którzy dostali się do Szwecji, że przez cały czas pomimo bezustannego 
bombardowania z powietrza, wody i lądu, na tym najdłużej, bo do dnia l października, 

wolnym skrawku Rzeczypospolitej, czynna była kolej, od nasady półwyspu do cypla, 
czynna była elektrownia i była woda w rurociągach.

Rozmowa stawała się ogólna, każdy chciał powiedzieć, co go najbardziej bolało.

- Pierwszy raz chyba w naszej historii zadokumentowaliśmy swe przywiązanie do morza.

- Ale po co było mówić: silni, zwarci, gotowi. Do czego?

- Jak: to do czego? Do walki kawalerii z czołgami i do ataku z kosami na samoloty.

- Jeśli idzie o kosy, to zdały egzamin lepiej od Anglików, którzy wiedzieli, że mamy tylko 
konie, obiecali dać pożyczkę, której nie dali, i mieli przysłać nam swoje eskadry, których 
nigdy nie przysłali. Konie zdały egzamin lepiej od Francuzów - trzymały się dwa tygodnie, 
podczas gdy Francuzi ma wypadek wojny mieli rozpocząć działanie zaczepne w ciągu 
trzech dni, a w ciągu piętnastu - uderzyć wszystkimi siłami na całym froncie. Mieli czołgów
więcej od Niemców, a wszystkie czołgi niemieckie były w Polsce.

- Nie bądź dzieckiem. Po to Ameryka uzbrajała Niemców, żeby cały sprzęt mieli Niemcom 
zniszczyć Francuzi i Anglicy?

- No i co z tego wynikło! Przez trzy dni mówili z Niemcami nie wiadomo o czym, potem 
rzucili na nich ulotki, a teraz zapraszają lotników niemieckich na cup oj tea.

- A myśmy się dowiedzieli, że od napisania Ksiąg pielgrzymstwa polskiego nic na tak 
zwanym Zachodzie się nde zmieniło.

Kapitan widząc, że rozmowa schodzi na niewłaściwe tory, czył ją prosząc wszystkich do 
stołu i wznosząc jednocześnie toast: "& tych, co polegli".

Powstaliśmy z miejsc. Zapanowała cisza. W milczeniu spełniliśmy toast.

- Panowie - powiedział kapitan - TRUDNO - musimy zrobić wszystko, co do nas należy, by 
zachować i doprowadzić statek do kraju. Wierzę głęboko w zwycięstwo dobra nad złem. 
Ludzie, którzy mordują i rabują, są to ludzie słabi. Wierzę w sprawiedliwość i zwycięstwo, 
ale nie możemy osłabiać sami siebie swarami i niezgodą. Przed nami długa i ciężka droga 
do końca wojny. Musimy ją przebyć. Najlepiej jeśli ją przebędziemy z humorem. Na razie, 
czym chata bogata - proszę.

Usiedliśmy zabierając się do kolacji i niewyczerpanych nigdy tematów, co się na którym 
statku kiedy wydarzyło.

Po godzinie nastrój zmienił się już całkowicie. Drugi oficer wtajemniczał mnie w ostatnie 
wydarzenia, jakie miały miejsce podczas postoju w Casablance. Oczarowany byłem 
pomysłem Pepina Krótkiego rozebrania w hotelu parkietu i zazdrościłem drugiemu 
oficerowi oglądania na własne oczy tej wspaniałej sceny.

Tymczasem kapitan bawił gości opowiadaniem o wydarzeniu, jakie miało miejsce podczas 
ostatniego nalotu:

- Proszę sobie wyobrazić, że wczoraj w nocy policeman zobaczył przebijające przez szparę 
w firankach światło w oknie na pierwszym piętrze. Zapukał do drzwi tego domku. 
Otworzyła mu landlady,

"Lady, jestem sorry - albo po prostu jest mi bardzo przykro - muszę cię jednak zawiadomić,
że w twej sypialni znajduje się chirik". Chink w języku angielskim znaczy szpara, ale w 
slangu, żargonie, oznacza Chińczyka, a sypialnie znajdują się na pierwszym piętrze.

Przerażona i zmartwiona landlady załamała ręce w rozpaczy i zawołała: "Co ty mówisz? On 
mnie zapewniał, że jest polskim oficerem".

W salonie zaczynało być coraz weselej i gwarniej. Pierwszy oficer, będąc zastępcą 
gospodarza, również usiłował robić co można, by utrzymać wesoły nastrój, nucąc: "Precz, 
precz od nas smutek wszelki..."

Gdy doszedł do słów: "Jutro może nie być nas...", Pepin Krótki wstał i nic nie 
przeczuwającemu pierwszemu oficerowi uciął przygotowanymi w tajemnicy nożyczkami 
krawat. Tuż przy samym węźle.

Pierwszy oficer wyglądał bardzo zabawnie z tym węzłem pod szyją. Obecni żart królewski 
uznali za wspaniały.

- Panowie - rzekł kapitan - musimy się odprężyć, zdaje się, że teraz pójdziemy przez 
Atlantyk. Tylko humor może nam pomóc pokonać przeszkody i utrzymać w równowadze 
duchowej. Wznoszę zdrowie "pierwszego" bez krawata.

- Zdrowie, zdrowie - zahuczało przy stole.

"Pierwszy" zachwycany pomysłem kapitana, chcąc mu dorównać

w dowcipie, złapał nożyczki i błyskawicznym ruchem obciął w podobny sposób krawat 
drugiemu oficerowi, wołając:

- Zdrowie "drugiego" bez krawata!

Obecni buchnęli śmiechem. Wypito zdrowie "drugiego" bez krawata. Pierwszy oficer 
zachwycony wywołaną radością, uciął nożyczkami krawat trzeciemu oficerowi, wołając:

- Zdrowie "trzeciego" bez krawata!

Statek nie posiadał etatu czwartego oficera, ale oficera może zastąpić kapitan. Długo nie 
namyślając się "pierwszy" uciął krawat kapitanowi.

- Zdrowie czwartego bez krawata! - wzniósł okrzyk pierwszy oficer.

Entuzjazm po tym wyczynie pierwszego oficera przeszedł wszystko, co było dotychczas. 
Brawom nie było końca. Z wyjątkiem pierwszego oficera, obecni płakali i łkali ze śmiechu.

Nikt już nie miał wątpliwości, że zebrany zapas humoru starczy na przetrwanie całej wojny,
ale pierwszy oficer był-zupełnie odmiennego zdania. Było mu wciąż jeszcze za mało.

Ci, którym obcięto krawaty, chowali je skrzętnie. Na pamiątkę.

Po krawacie kapitana przyszła kolej na krawaty mechaników. Pierwszy oficer nie 
wypuszczał z rąk nożyczek.

Co chwila nowe toasty obwieszczały liczbę uciętych krawatów.

- Zdrowie piątego bez krawata!

- Zdrowie szóstego bez krawata!

- Zdrowie siódmego bez krawata!!! Był to już krawat radiotelegrafisty.

Statek został bogato zaopatrzony przez oficerów i kapitana w wino w Casablance. Panujący 
Pepin Krótki uznawał wyłącznie dobre wino i dobry żart. Na stole stało jeszcze wiele 
butelek z dobrym winem, a zaproszeni goście mieli jeszcze nie obcięte krawaty.

Zanim zdążyłem się zorientować, krawat mój stał się również ofiarą pierwszego oficera.

- Zdrowie pierwszego gościa bez krawata! - wołał pierwszy oficer, wznosząc kielich z 
winem.

- Zdrowie! Zdrowie!

Król Pepin Krótki promieniał. Wieczór był bez wątpienia udany. Goście szaleli, ale coraz 
mniej było siły do śmiechu.

Pierwszy oficer był w ekstazie. Ciął krawaty z wprawą doświadczonego chirurga przy 
tysięcznej operacji.

- Zdrowie drugiego gościa bez krawata!

Podnoszono kielichy rękami drżącymi od śmiechu i spazmatycznego łkania. Przez łzy 
patrzano na błyszczące w rękach pierwszego oficera nożyczki.

- Zdrowie trzeciego i czwartego gościa bez krawata, iiii piątego!

- Zdrowie! Zdrowie! Zdrowie!

Wszyscy biesiadnicy mieli już teraz obcięte krawaty.           .

Pierwszy oficer trzymał sią najlepiej - szalał, ale nie płakał ze śmiechu tak jak wszyscy - 
upajał się wybuchami radości, jakimi witano każdy przez niego ucięty krawat.

Dzięki humorowi, wesołości i dowcipowi wyczarowanemu przez kapitana, obecni znaleźli 
się w jakiejś oderwanej od codziennego życia rzeczywistości. Śmiech, przerywany tylko 
niekiedy nieoczekiwanym łkaniem, zaczął powoli łagodnieć.

Na znak dany przez kapitana drugi oficer wstał i zaczął zbierać od biesiadników końce 
obciętych krawatów. Cały ich barwny stos ułożył przed pierwszym oficerem. "Pierwszy" z 
uśmiechem zanurzył ręce w szczątkach jedwabnych materii i podniósł kilka do góry.

Naraz na twarzy jego odmalowało się zdziwienie, a potem wyrwał się okrzyk:

- Moje krawaty!

- Moje krawaty - powtórzył szeptem zamyślony.

- A co - zawołał Król Pepin Krótki - myślał pan, że pozwolimy sobie bezkarnie obcinać 
krawaty? Na wszelki wypadek przed ucięciem panu krawatu poradziłem wszystkim, by 
nałożyli sobie pańskie krawaty.

"Pierwszy" roześmiał się ucieszony i zawołał:

- Dla takiej uciechy można było ich poświęcić znacznie więcej. Zazdroszczę wam tylko, że 
mieliście więcej uciechy ode mnie, przyglądając się jak sam tnę swoje krawaty, nie mając o 
tym pojęcia. Tego tylko wam zazdroszczę. W podziękowaniu za ten wspaniały żart wznoszą 
zdrowie kapitana.

- Zdrowie! Zdrowie! Zdrowie!

Gdy ucichła nowa fala śmiechu, kapitan wstał od stołu, z szuflady biurka wyciągnął 
ozdobne pudło i wręczył je pierwszemu oficerowi.

Zdumiony "pierwszy" otworzył pudło. Leżało w nim kilkanaście przepięknych krawatów.

- Znam pańską słabość do ładnych krawatów - powiedział kapitan. - Podobają się panu 
takie same jak i mnie, ale te pańskie, proszę mi wybaczyć, były bardzo stare i uważałem, że 
należy je zniszczyć. Stało się najlepiej, że zniszczył je pan własnoręcznie. W zamian proszę 
przyjąć ode mnie nowe.

UŚMIECHY LOSU

IN a olbrzymiej redzie Greenock formował się konwój. Nasz transatlantyk został 
wyróżniony tym, że w oczekiwaniu na inne statki podniósł na nim swą flagę dowódca 
konwoju.

Admirał przybył na nasz pokład z adiutantem i sygnalistami. Niski, korpulentny staruszek 
o białych włosach wraz_ z wybuchem wojny wirócił z emerytury do czynnej służby. 
Wyznaczono go na dowodzącego konwojem, który miał otrzymać specjalne zadanie.

Niby to szło na świecie ku wiośnie, ale otaczające redę poszarpane szczyty gór były jeszcze 
szaroziemiste, szarostalowa woda odbijała szare chmury i stalowe strugi deszczu. Pogoda 
zgadzała się z tym, co powiedział mi kiedyś agent naszej kompanii w Glasgow, któremu - 
chcąc podtrzymać towarzyską rozmowę - zadałem bezsensowne pytanie: "Jaki jest klimat 
w Glasgow?" Otrzymałem na to natychmiastową odpowiedź: "W Glasgow nie ma klimatu. 
Tutaj co dzień pada deszcz!"

Czekając na inne okręty, które miały się z nami udać w tajemniczą podróż, 
otrzymywaliśmy od admirała pytania w rodzaju: "W jaki sposób moglibyśmy wysadzić 
szybko ludzi na skalisty brzeg, do którego można podejść dotykając nieomal burtą do 
ściany skalnej?"

Był to rok 1940. Wyliczając wszystkie kraje, które mogły obecnie wchodzić w krąg 
zainteresowań Admiralicji, i sprawdzając swe domysły na mapach, byliśmy zgodni co do 
tego, że celem wyprawy będzie Norwegia. Nie wierzyliśmy, by Norwegia miała zamiar bić 
się z Anglią w obronie swej bezwzględnej neutralności, ale nie martwiliśmy się na razie tym
zagadnieniem. Usiłowaliśmy jak najszybciej poznać admirała, jego współpracowników i 
styl pracy.

Admirał bardzo nam się podobał. Posiadał francuskie nazwisko, głośno sławił Paryż i 
swego ojca, który nauczył go kunsztu znajomości wykwintnych potraw. Według admirała 
Paryż "był jedynym miastem na świecie, które posiadało 'drukowane przewodniki 
poświęcone wyłącznie potrawom całego świata, ułatwiające odszukanie ich W 
wielomilionowej metropolii.

Polska kuchnia bardzo się admirałowi spodobała i co dzień chwalił naszych kucharzy z 
"Chrobrego".

Staruszek był miły i prostaduszny. Nasze troslki rozwiewał pcw^li-dzeniem, że wszystko 
jest w rękach opatrzności i wszelkde frasowanie się na zapas jest niewskazane. Sam z 
dużym zainteresowaniem słuchał opowiadań o naszym kraju, przyglądał się pracy załogi. 
Ale najbardziej się ożywiał przy posiłkach i z przyjemnością słuchaliśmy krótkich, ujętych 
w miłą formę opowiadań z długoletniej jego służby w Nawy.

Z każdym dniem stawał się coraz bardziej serdeczny. My ze swej strony staraliśmy się 
zapoznać ze wszystkim, czego będzie od nas wymagał: sygnalizacja między statkami 
podczas drogi, zygzakowanie, by nie stać się łupem okrętów podwodnych. Zaczęliśmy się 
ćwiczyć w odczytywaniu sygnałów.

Spieszyliśmy się z tym wszystkim, ponieważ miał zawinąć na redę flagowy statek naszej 
kompanii, o dwóch kominach i wdększej od nas szybkości. Liczyliśmy się z tym, że admirał 
zechce zapewne przejść •na stałe na większą i szybszą jednostkę.

Było nam z tego powodu bardzo "markotno". Wygodniej być statkiem dowodzącym i 
wydawać rozkazy aniżeli czujnym "satelitą" wiecznie wpatrzonym w statek dowodzący. A 
co się stanie, jeśli pomylimy jakiś sygnał?

Nasz szczęśliwy dwukominowy rywal stoi już trzy dni obok na rej dzie. Ale admirał ani rusz
nie chce się z nami rozstać. Tam mają wszystko przygotowane na jego przyjęcie, a 
staruszek z niewiadomych przyczyn lekceważy sobie oczekujący jego przybycia wspaniały 
transatlantyk, na którym chcą go mieć z tych samych powodów, co i my. Jak gdyby nie 
widział tych pysznych kominów czekających na niego... Wbrew twierdzeniu agenta z 
Glasgow, że w tym kraju klimatu nie ma - zaświeciło słońce. Dzisiaj właśnie mamy wyjść w 
nieznane i dzisiaj admirał przechodzi na dwukominowego rywala. Wszyscy oficerowie 
nawigacyjni stoją na otou transatlantykach przy trapach. My, żeby pożegnać admirała, oni 
- żeby go przywitać.

Widać od nas jak na dłoni, że na dwukominowcu kapitan niespokojnie sprawdza, czy 
wszystko w pobliżu trapu jest w porządku. Znamy oficerów na naszym szczęśliwym rywalu 
i z łatwością możemy odtworzyć, co który z nich mówi i myśli. Kapitanowi naturalnie 
wydaje się, że jeszcze jest nie dość porządnie:

- Nu, tu na przykład! Nie podmyte! Nie podmalowane! Nu, czwarty oficer, nu, ni może on 
więcej dhodzić po pokładzie? Nu i pasażerek że nie ma, nu, mógłby zobaczyć i 
podmalować. Nu, wszystkiego sam nie dopilnujisz!

Tymczasem admirał schodzi już po naszym trapie do motorówki, Jednocześnie, spływa z 
masztu flaga dowódcy. Z motorówki jeszcze uśmiechają się do nas - admirał i jego 
adiutant. Właściwie możemy już się rozejść, ale przechodzimy wszyscy na lewą burtę, by 
się przyj-rzećj jak będzie wyglądało wejście admirała na pokład naszego rywala.

Motorówka dobija ładnie do trapu. Widzimy, jak na dwukomina-wcu kapitan o rysach 
twarzy ze starej rzymskiej monety wychyla się nieprzepisowo za burtę, przykłada palce do 
daszka i z uwagą śledzj ruchy admirała, który usiłuje postawić nogę na platformie trapu. 
Ale trap jest za wysoko podniesiony.

Staruszek wpija dłonie w łańcuchy, usiłując poddźwdgnąć na rękach swe ciało tak, by nogę 
postawić na podest. Kapitan u góry przybiera gościnny wyraz twarzy i szepce:

- TRAP! Nu, trap za wysoko!

W myśli wini wszystkich oficerów: "Służbowy, trzeci. Ale starszy. Nu, przede wszystkim 
starszy oficer. Nu, jatk nie dopilnować tak ważnej rzeczy".

Słyszymy, jak kapitan woła:

- Nu, popuścieże trap! Nu, popuścić!

Noga admirała z trudem dosięga podestu. W chwili gdy druga noga admirała robi wysiłki, 
by znaleźć się przy pierwszej, drżące ręce przerażonego sternika usiłują rozluźnić linę talii, 
aby popuścić trap.

Stary admirał jest już purpurowy z wysiłku i-wtedy właśnie udaje się sternikowi zluzować 
linę. W chwili gdy admirał dostawił drugą nogę do pierwszej i zaczerpnął powietrza przed 
długą wędrówką po trapie do góry - trap zaczyna szybko usuwać się do wody. Podest niknie
pod powierzchnią, a wraz z nim - admirał. Widać już tylko wzniesione ręce, zaciśnięte 
kurczowo na łańcuchach podestu. Woda zalewa twarz admirała.

- Nu, za dużo żeście trap popuścili! - woła uśmiechnięty wciąż gościnnie kapitan, z palcami 
przy daszku czapki. - Nu, za dużo! Za dużo!

Oczekujący na admirała oficerowie transatlantyka rzucają się teraz wszyscy i zaczynają 
pośpiesznie wybierać talię, by podnieść ciężka trap wraz z admirałem, iktóry o mało co nie 
stał się samodzielną jednostką pływającą.

Widać na razie tylko jego ręce wyciągnięte do góry, jak gdyby wołające o pomstę do nieba. 
Gwałtownie wybierana talia podnosi trap do góry. Admirał zaczyna się stopniowo 
wynurzać. Woda przechyliła mu czapkę. Wygląda w niej teraz staruszek bardzo zuchowato.
Wynurzyła się duża "pierś marynarska". Wychodzą z wody nogi. Nieprzewidziana kąpiel 
zniszczyła dostojny wygląd admiralskiej postaci. Rzut oka na oblepiony mokrymi 
spodniami "piedestał" dostojnika wskazuje na to, że admirał z dziada pradziada był 
urodzonym kawa-lerzystą...

Nareszcie wynurza się podest. Twarz kapitana zastygła w uśmiechu. Kapitan rzuca rozkaz i 
oficerowie przestają wybierać talię tra-pową.

Admirał stoi na razie nieruchomo na platforemce. Razem z wodą spadają na podest trapu 
ciężkie, nasiąknięte wilgocią wyrazy. Naj-

straszniejsze, co admirał posiada w swym słowniku, to: Damn big liner (coś, co jest 
przeciwieństwem błogosławieństwa plus wielki statek par sażerski).

Kapitan u szczytu trapu nie przestaje się uśmiechać. Nagle admirał robi zwrot o sto 
osiemdziesiąt stopni i wpada w ramiona stojącego ?a nim w motorówce adiutanta.

Parę minut później znów podnosiliśmy flagę dowódcy...

"Złocisty to był dzień, błękitne zadumanie objęło cały świat..." - chciało się deklamować, 
patrząc z mostku naszego transatlantyka na ocean przypominający laguny Wenecji - tutaj 
na dalekiej Północy, na szerokości Lofotów.

Załadowani byliśmy amunicją i wojskiem. Stanowiliśmy przysłowiową "beczkę prochu".

Krążyliśmy ze zmniejszoną szybkością wzdłuż brzegów, czekając na umówione przyjście sił 
sprzymierzonych, przede wszystkim floty francuskiej. Krążenie polegało na tak zwanym 
zygzakowaniu, to jest zmianie kursu przez statek w ściśle określonych odstępach czasu, o 
których dawał znać specjalny zegar ustawiony w pobliżu sternika. Wszystko to miało na 
celu ochronę przed niespodziewanym atakiem zaczajonego okrętu podwodnego. Każda 
seria zmian kursu była oznaczona innym numerem w specjalnym spisie. Numery te 
wydawały się nam czymś w rodzaju herbów rodowych każdego kolejno zaokrętowanego na 
naszym okręcie admirała, tak dalece byli do nich przywiązani.

Była godzina czwarta po południu. Słońce usiłowało zajść, ale na tych szerokościach na 
przełomie wiosny i lata udaje mu się to z trudnością. Patrząc na opalizującą powierzchnię 
oceanu można było zapomnieć, że trwa dziewiąty miesiąc wojny i że "Chrobry", nasz 
transatlantyk, przydzielony do korpusu ekspedycyjnego sił jego królewskiej mości króla 
Anglii, znajduje się w pierwszej linii bojowej, dowożąc wojska desantowe z podniesioną na 
maszcie flagą dowódcy konwoju.

Zgodnie z zarządzeniem Admiralicji pełniłem z kapitanem - jako jego zastępca - wachty na 
mostku, na przemian po dwanaście godzin. Nic dziwnego, że staraliśmy się obaj wyspać 
przy najmniejszej okazji. Teraz też kapitan położył się na kanapce w nawigacyjnej. 
Schodząc z mostku powiedział:

- Obudź mnie, jak będzie coś ciekawego.

Początkowo za "ciekawe" uważaliśmy ciągłe naloty samolotów niemieckich, podczas 
których okręty wojenne stwarzały niesamowity huk, strzelając ze wszystkiego, z czego się 
dało strzelać do nieba. Przypominało to plantatorów odpędzających nalatującą szarańczę 
przez wytwarzanie hałasu.

Po ogłoszeniu alarmu nakładaliśmy zamiast czapek hełmy, robiliśmy niewzruszony wyraz 
twarzy i zastygaliśmy na mostku. Olbrzymie fontanny wody zalewały pokład. Samolot 
odlatywał i artyleria okrętów wojennych przestawała hałasować.

Te bombardowania z powietrza powtarzały się tyle razy dziennie, że trzeba je było w końcu 
zaliczyć do rzeczy nieciekawych i spać spokojnie, by wystać owe dwanaście godzin na 
mostku. W przeciwnym razie o śnie w ogóle nie mogłoby być mowy, ponieważ w okresie 
naszego pobytu na tych wodach nocy jako takiej nie było.

O godzinie szesnastej piętnaście "oko" z punktu obserwacyjnego na maszcie zameldowało, 
iż widzi na horyzoncie^ dymy zbliżającej się eskadry francuskiej. W tej samej chwili na 
mostek wszedł admirał. Złocistoszafirowy nastrój został zupełnie zepsuty. Był to niski 
zasuszony pesymista, wiecznie kraczący. Nazwaliśmy go "Krukiem". Był przeciwieństwem 
pierwszego admirała, tego 'który wyruszył z nami na podbój Norwegii.

Zameldowałem admirałowi numer zygzaku. Była to jedyna rzecz, która Kruka 
interesowała. Dodałem, że meldowano z kosza na maszcie dymy zbliżającej się eskadry.

Admirał jak zwykle nic nie odpowiedział i wyszedł na skrzydło mostku zabierając moją 
lornetkę. Za chwilę usłyszałem jego złowieszcze krakanie:

- German cruiser!

Po polsku znaczy to tyle, co niemiecki krążownik. Wyskoczyłem na skrzydło mostku. 
Admirał, trzymając lornetkę przy oczach, wslkazywał ręką na oddalony od nas o dwie mile 
krążownik, który wysunął się zza wyspy. W tej chwili przed dziobem padł pocisk.

Od strony krążownika i zbliżającej się floty francuskiej słychać było kanonadę. Leżąc na 
kursie west, byliśmy zwróceni do krążownika lewą burtą i stanowiliśmy wspaniały cel. 
Zgodnie z przepisami, ale bez przekonania, dopadłem telegrafu maszynowego, dając trzy 
razy maprzód, to jest: "tyle co koń wyskoczy". Sternikowi kazałem położyć się na kurs 
north. Wszystko to miało za zadanie zmniejszyć nas jako "cel" dla krążownika, natomiast - 
zwiększyć odległość.

Wszelkie alarmy właściwie nie miały znaczenia: następne pociski musiały w nas trafić, a 
przy tej ilości amunicji, jaką byliśmy załadowani - musieliśmy natychmiast wylecieć w 
powietrze.

Pozostała jeszcze kwestia obudzenia kapitana. Najlogkzniej byłoby, gdyby tę ostatnią 
podróż odbył we śnie. Ale ponieważ prosił, żeby go obudzić, jeżeli będzie coś ciekawego, 
obawiałem się słusznie, że już więcej nic ciekawego w życiu nie zobaczy.

Należało więc się pośpieszyć. Wpadłem do nawigacyjnej i śpiącemu 'kapitanowi 
wykręciłem duży palec u nogi. Jest to najszybszy sposób (budzenia w nagłej potrzebie. 
Natychmiast po tym zabiegu mogłem go poinformować, że o dwie mile za rufą znajduje się 
niemiecki krążow-

nik, że do maszyn dałem "całą naprzód", że leżymy teraz na kursie north i że pierwszy 
pocisk padł przed dziobem.

Kapitan był jak zawsze bardzo spokojny, ale trochę przybladł słuchając mego "ciekawego" 
opowiadania. Dodałem jeszcze, że flota francuska zbliża się od zachodu, słychać kanonadę, 
ale jest zbyt daleko, by mogła wziąć udział w naszej obronie. Ani jednego okrętu, z eskorty 
nie ma w zasięgu widzialności.

Wybiegliśmy na mostek. Statek jakoś nie wylatywał w powietrze. Niemiecki krążownik 
walił z wszystkich dział, ale pociski w nas nie trafiały.

Wraz z kapitanem zaczęliśmy się przyglądać niemieckiemu krążownikowi, co tak źle 
strzela. Rozpoznaliśmy w nim natychmiast przeciwlotniczy krążownik angielski, który już 
kiedyś nas eskortował.

- W jaki sposób doszedłeś do wniosku, że to niemiecki? - spytał kapitan.

Wzrokiem wskazałem Kruka. Uśmiechnęliśmy się obaj patrząc na niego, tak by tego nie 
dostrzegł. Wróciłem do sternika i kazałem położyć się na poprzedni kurs. Jednocześnie 
dałem rozkaz do maszyny, by zmniejszyli szybkość. Napięcie nerwowe na mostku, które 
osiągnęło po raz pierwszy chyba swą maksymalną granicę, zmieniło się w radość - nikt z 
nas nie próbował nawet jej ukryć.

Ale teraz powstało pytanie, do kogo strzela nasz przeciwlotniczy sojusznik? Znów 
wyskoczyliśmy z kapitanem na skrzydło mostku, patrząc tym razem w niebo. Wysoko w 
szafirze zawisł nad nami złowieszczy ptak germański. Po tym, co przeżyliśmy przed chwilą, 
wydał się nam gołębiem, a lecące właśnie na nas bomby - nic nie znaczącym drobiazgiem. 
Uśmiechaliśmy się patrząc, jak lecą: dwie, czarne!

W tej samej chwili spostrzegliśmy, że przyjaciel nasz z wielu lat wspólnego pływania, 
kolega z tej samej szkoły - obecnie starszy mechanik naszego transatlantyka, przygląda się 
nam z napiętą uwagą. Nie było wątpliwości, że uważa nas za pomylonych: ludzie 
uśmiechający się do lecących na nich bomb nie mogą być normalni!

Uczuliśmy straszliwy wstrząs. Olbrzymie fontanny wody wytrysły tuż przy dziobie, z prawej
burty. Jednocześnie sternik zameldował, że leżymy na kursie west. Co by było, gdybyśmy w
dalszym ciągu leżeli na kursie north?

Oficer wachtowy nastawił zegar na początek "zygzaka rodowego" Kruka. Kapitan poszedł z 
powrotem do nawigacyjnej, jeszcze trochę pospać. Zasępiony admirał zniknął gdzieś z 
mostku.

Stojąc na skrzydle obserwowałem oddalający się samolot ścigany chmurkami 
rozpryskujących się pocisków. Porządkowałem w myśli zaszłe wypadki i szufladkowałem w
głowie zdobyte doświadczenia. W przegródce pod A, w teczce zatytułowanej ADMIRAŁ, 
zanotowałem zdanie: ADMIRAŁ NIE JEST PAPIEŻEM MORSKIM. JEST OMYLNY.

Z szafiru nieba zniknął ostatni ślad pocisku. Na pokładzie pozostało słońce i wrażenie, że... 
"złocisty to był dzień".

PIKRAT! PIKRAT! WYLECIMY W POWIETRZE

JLt szedłem z mostku. Miałem przed sobą perspektywę czterech godzin snu. Wchodząc do 
kabiny mimo woli spojrzałeip na kalendarz. Widniały na nim wszystkie dni kwietnia i maja
1940 roku, z dopiskami .wydarzeń przy datach. Dzień 15 maja różnił się tym od innych, że 
liczba "15" otoczona była czerwonym k6łkiem.*"Narysowałem je przed miesiącem, w 
momencie zakończenia wysadzania z naszego transat-lantyka "Chrobry" pierwszych 
oddziałów wojsk angielskich w Norwegii. Tym, którzy przychodzili do mojej kabiny i pytali,

co ma oznaczać owo czerwone kółko - odpowiadałem ogólnikowo, że kto przeżyje ten 
dzień, będzie prawdopodobnie żył jeszcze bardzo długo.

Spojrzałem na zegarek. Do 15 maja brakowało tylko dwóch godzin. Nie byłem 
zdecydowany, czy położyć się w ubraniu, czy też rozebrać się i wypocząć. Na "Chrobrym" 
znajdującym się w tej chwili w pobliżu Lofotów, koło 67° szerokości północnej, pełniłem 
funkcję starszego oficera i za cztery godziny miałem zmienić kapitana. Zdecydowałem w 
końcu, że przyjemniej będzie raz jeszcze rozebrać się.

Zgodnie z kalendarzem moment uznałem za poważny. Postanowiłem więc' nałożyć swą 
uroczystą "śmiertelną" koszulę. Przed wielu laty, bezpośrednio po skończeniu gimnazjum, 
zostałem zaopatrzony przez Matkę w kilka koszul. Ta, z powodu swych fioletowych 
pasków, które mi się nie podobały, przetrwała pozostałe. Na prawach pamiątki z domu 
rodzinnego trafiła razem ze mną na "Piłsudskiego", gdzie posłużyła mi jako koszula nocna 
w ostatniej jego potrzebie*. Postanowiłem spotkać w niej dzień 15 maja 1940 roku, który 
miał się rozpocząć za dwie godziny.

Położyłem się do koi i przed zaśnięciem usiłowałem zaprowadzić jakiś ład wśród 
chaotycznego tłumu pędzących myśli i wspomnień. Ostatni ich odcinek pod nazwą 
"kampania norweska" rozpoczął się na olbrzymiej redzie koło Greenock w Szkocji, skąd 
wyruszyliśmy jako okręt flagowy, mając na pokładzie dowodzącego konwojem admirała. W
kampanii tej zmienił się zupełnie nasz sposób myślenia i wspomi-

* Patrz opowiadanie Autora: W drodze do Nowej Zelandii. (Znaczy Kapitan. Gdynia 1961. 
Wydawnictwo Morskie).

nania. Przedtem można było jak gdyby śledzić jedną jakąś myśl wędrującą przez 
odpowiedni dla niej krajobraz. Wędrowała sobie parokonnym zaprzęgiem drogami przez 
lasy lub pola. Teraz wspomnienia gnały w niezliczonych ilościach, na najszybszych 
pojazdach, często przemieszane ze sobą bez żadnego związku i logicznej ciągłości.

*

Po wyjściu z Greenock czekamy w jednym z portów wschodniego wybrzeża Szkocji na 
zaokrętowanie się oddziałów desantowych. Jest to już dziesiąty miesiąc drugiej wojny 
światowej. Nareszcie będzie się coś działo: ofensywa aliantów. Czekające 
niebezpieczeństwa wydają się nam jakimś zadośćuczynieniem za to, że nie braliśmy 
czynnego udziału w obronie kraju. Żyjemy tym, co się TAM działo i dzieje. W naszych 
kabinach pełno jest opisów i ilustracji na temat tragicznych \vydarzen z września.

*

Przybywają pierwsze oddziały tommies. Witamy ich entuzjastycznie, ale w odpowiedzi 
słyszymy, że jesteśmy bloody Poles, przeklęci Polacy, z powodu których oni są zmuszeni 

jechać teraz, by walczyć w Norwegii. I że rozpoczęliśmy wojnę jak głupcy, zamiast dać 
Niemcom autostrady, za co spotkała nas zasłużona kara. Nasze wzburzenie stara się 
uspokoić szef kuchni, wyjaśniając, że od tych ludzi nie możemy spodziewać się rozsądnej 
oceny sytuacji. Szef kuclhni, by godnie przyjąć aliantów, wysilił na przyjęcie sztabu cały 
swój kunszt kulinarny. Chcąc zobaczyć na własne oczy, jakie wrażenie wywołają 
przygotowane specjały, udał się do salonu i dyskretnie obserwował zabierających się do 
jedzenia oficerów. Każdy bez wyjątku brał w jedną garść solniczkę, w drugą - pieprzniczkę, 
i jak z rogów obfitości zasypywał tym czarnobiałym pyłem najwytworniejsze potrawy.

- Ci ludzie nie mogą mieć właściwego sądu o innych rzeczach, jeśli nie mają o tych, które 
zmieniają się w nich samych - wydał ostateczną konkluzję szef kuchni.

*

W drodze do Norwegii - pierwszy przystanek w Scapa Flow na Orkadach, tradycyjnej bazie 
brytyjskiej Home Fleet. Olbrzymia reda pozbawiona krajobrazu. W pustyni tej widzimy 
tylko jeden wielki pancernik. Staramy się go zidentyfikować. Gubimy się jednak w 
szczegółach. Przez lornetki dostrzegamy zupełną pustkę na pokładach olbrzyma. Wymarli 
na dżumę czy na cholerę? Co to może być? Ani jednego człowieka. Nigdzie ani żywej duszy.

Podchodzimy coraz bliżej do tego martwego widma. Nie mamy już wątpliwości, że jest to 
battleship. Ale co mu się przydarzyło?

Nic. Jest to naturalnej wielkości makieta pancernika, wyk"onana ł drewna i umieszczona 
na kadłubie jakiegoś starego statku, który miano pociąć na złom. Zwodnicza iluzja potęgi. 
Po angielsku nazywa 6ię dummy battleship.

*

Nasza gorąca polska krew zamieniała się powoli w zimną angielską na widok tommies 
zaprawiających się we władaniu bronią palną. Krew w nas krzepła, gdy przyglądaliśmy się z
mostku, jak jeden drugiemu przykłada lufę karabinu do brzucha, by mieć wygodne 
oparcie, i repetuje ostrą amunicją. I nic!

Zakrzepła w nas krew stawała się zimna i wcale już nie kipiała, gdy na odprawie 
powiedziano nam, że samotnie idący statek powinien otwierać ogień do KAŻDEGO 
nadlatującego samolotu.

Na pytanie: co będzie, jeśli zestrzeli się samolot zaprzyjaźniony? odpowiedź brzmiała: be 
sorry! Niech ci będzie przykro.

Kiedy więc nadleciał nad statek nisko idący samolot, otworzyliśmy ido niego ogień ze 
wszystkiego, co było do strzelania na "Chrobrym". Otworzyć było łatwiej niż zaprzestać. 
Cease jirel Zaprzestać ognia! - nie chciało tak łatwo przeniknąć do świadomości tommies. 

Ich dewiza, naśladująca głosy natury, brzmiała: Push! Crash! Smash! Co w dowolnym 
przekładzie, nie oddającym ściśle ducha bojowego, oznaczało: Atakuj! Miażdż! Rozbijaj!

Samplot okazał się brytyjską łodzią latającą typu "Sunderland". Szczęśliwie tylko jedna 
trzecia groźnego hasła bojowego została wykonana, gdy z trudem udało się nam zatrzymać 
najbardziej zdyscyplinowaną armię świata w jej rozpoczętej akcji.

*

NAD DALEKIM CICHYM FIORDEM - tytuł tej książki rozpalał niegdyś dziecinną 
wyobraźnię chęcią zobaczenia zatoki, której norweska nazwa brzmi jak nazwa kwiatu. 
Fiordy zobaczone pierwszy raz na mapie przypominały zjeżoną sierść na karku 
niedźwiedzia znieruchomiałego nad Europą. Na obroży pod gardłem wisiał krążek z 
napisem: Oslo, a sierść fiordów zjeżoną najbardziej na głowie ciągnęła się aż do ogona, 
którym był Nordkapp. W wiele lat później w podróżach wycieczkowych na naszych 
transatlantykach poznaliśmy fiordy jak własną kieszeń.

I oto znów fiordy. W jednym z nich rzuciliśmy kotwicę. Staliśmy w asyście wielkich 
pancerników, krążowników i destrojerów, pełni zaufania w powodzenie niezwyciężonej 
Nawy.

- Attention! Attention! Uwaga! Uwaga! - odezwały sią wszystkie ełośniki na "Chrobrym".

Po chwili dowiedzieliśmy się, że nasz transatlantyk został wyróżniony prawem 
uczestnictwa w akcji w pierwszej linii bojowej, wspólnie z okrętami jego królewskiej mości 
króla Jerzego VI. Dowodzący konwojem admirał, który podniósł swą flagę na "Chrobrym" 
jeszcze w Greenock, zarządził natychmiast zbiórkę całej wolnej od służby załogi na wspólną
modlitwę przed akcją.

Zarządzenie admirała spodobało się załodze. Pełni byliśmy wiary w powodzenie wyprawy i 
zwycięstwo. Modlitwa przed bitwą odpowiadała nastrojowi dhwili.

Załoga zebrała się w największej sali. Dziwni to byli rycerze, którym za broń w tej walce 
miała posłużyć wyłącznie własna praca. Zwycięstwo ich mogło się przejawić w dobrze 
spełnionym obowiązku, bez względu na warunki, w jakich się okręt znajdzie.

Na salę wszedł siwy admirał z biblią w ręku. Kapitan złożył mu meldunek o zebraniu załogi 
na modlitwę przed akcją. Stary admirał otworzył biblię w miejscu założonym czarną taśmą 
i zaczął głośno czytać wybrane na tę chwilę przez siebie wersety. Gdy skończył, 
zaproponował, by załoga zaśpiewała którąś ze swych pieśni. Załoga wybrała Boże, coś 
Polskę..

Pieśń zrobiła wielkie wrażenie na admirale. Gdy przebrzmiały ostatnie słowa pieśni, 
admirał potrafił tylko powiedzieć: "Załoga, która tak śpiewa, nigdy nie zginie".

W parę chwil później dzwonki alarmowe oznajmiły, że jesteśmy przedmiotem 
zainteresowania ze strony samolotów niemieckich.

Po długim i bezskutecznym ogniu wszystkich stojących w fiordzie okrętów samoloty 
zrzuciły to, co chciały, nie trafiając nikogo. Najdłużej strzelało działo "Chrobrego", które 
dla wykorzystania okazji "ćwiczyło sią" jeszcze po zaprzestaniu ognia przez całą eskadrę. 
Na niebie widoczny był już tylko jeden samolot - cel naszego działa. Naraz ujrzeliśmy, że 
samolot zaczyna -dymić i spada. Za chwilę "nasz" admirał otrzymał od admirała 
głównodowodzącego depeszę zawierającą dwa lakoniczne słowa: your bird - wasz ptak.

Huraganowy ogień całej zgromadzonej floty zdołał zniszczyć jedynie mit o skuteczności 
obrony przeciwlotniczej okrętów wojennych zaopatrzonych w silne baterie specjalnych 
dział. Omawiając z kapitanem epizod z zestrzelonym przez "Chrobrego" samolotem, 
zadałem mu pytanie:

- Powiedz, co się z NIMI stanie, gdy "Chrobry" pójdzie do Szkocji?

- Nic się nie martw! - odpowiedział. - Wszystko będzie gorzej niż myślisz!

*

W fiordowym futrze niedźwiedzim oraz wokół niego życie mieliśmy urozmaicone trzema 
zabawami: w ^ciuciubabkę" z flotą niemiecką, w "zyg-zak" z okrętami podwodnymi oraz 
"trafi - nie trafi" z bombowcami.

W fiondach' niezmordowanie trwała zabawa w "trafi - nie trafi". • Czas się dłużył w 
bezczynnym oczekiwaniu na bomby lecące, jak nam się zawsze wydawało - wprost na 
głowę. Eskorta i "Chrobry" zaczęły oszczędzać amunicji, by nie stać się zupełnie 
bezbronnymi. Dla rozrywki i zabicia czasu hazardowaliśmy się wyłapywaniem ryb 
ogłuszonych wybuchami bomb padających w pobliżu statku.

Najmilsza zabawa przeciągana w nieskończoność zaczyna w końcu nużyć. Zabawa w "trafi -
nie trafi" ustawała na chwilę jedynie w nocy, której tutaj w tym czasie prawie nie było. 
Słońce zaczęliśmy uważać za psa (myśliwskiego. Kryło się na kilka stopni pod horyzontem, 
a potem już przez cały dzień wystawiało nas niemieckim samolotom, jak wyżeł kuropatwy, 
do strzału.

Wśród takich zabaw nakazano nam w połowie kwietnia podejść do nabrzeża w Namsos. W 
taką dziurę mógł wejść tylko "Chrobry", który był bardzo zwrotny i jak gdyby sam wiedział,
co należy robić.

W tym cichym fiordzie doznałem najsilniejszego wstrząsu nerwowego w całej kampanii. 
Gdy tylko dobiliśmy do brzegu, zszedłem na ląd, by zobaczyć, gdzie i jak będziemy mogli 
Wyładować wojsko wraz z jego zaopatrzeniem. Na pustym nabrzeżu zobaczyłem idącego w 
moim kierunku angielskiego generała. Miał czarną przepaskę na oku. O co może mnie 

zapytać? O ilość wojska czy ilość zapasów? Wszystko już miałem ułożone w języku 
angielskim. W momencie gdy kończyliśmy sobie salutować, generał przemówił do mnie... 
najczystszą polszczyzną:

- Jak długo potrwa wyładowanie?

- A...

Był to jedyny dźwięk, na jaki się zdobyłem. "Dummy baiileship! - pomyślałem. - Przebrali 
jakiegoś nieszczęśliwego rodaka, niewidzą-cego na jedno oko, za angielskiego generała, 
żeby zwodził Niemców i kluczył po wybrzeżu odwracając uwagę od właściwej akcji."

Zmogłem się i postanowiłem podtrzymać tę angielską zabawę. Wyjaśniłem "generałowi", 
ile czasu może nam to zająć, jeśli nie będą przeszkadzały samoloty. Zasalutowaliśmy sobie i
rozeszliśmy się.

Na nabrzeżu zakipiało. Zeszli na ląd tommies. Uzbrojeni w karabiny z okresu pierwszej 
wojny światowej, z trudem ciągnęli ze sobą osobisty dobytek zapakowany w olbrzymich 
worach. Każdy żołnierz był podobno zaopatrzony między innymi w sześć czapek i we 
wspaniały śpiwór.

Gdy wyładowaliśmy wszystko, co należało do wojska, myśleliśmy, że śnimy. Zaopatrzenie i 
sprzęt składały się z żywności, głównie marmolady i dżemu, oraz z czterech haubic. W 
głowę zachodziliśmy - po co im te haubice? Nie mieliśmy wątpliwości, że pochodzą z 
zeszłego wieku. Identyczne widzieliśmy na świetnym filmie pod tytułem "Gun-iga Din", 
osnutym na tle walk w Indiach w zeszłym stuleciu. Haubice były jakby żywcem wzięte z 
tego filmu. Wojskiem tym dowodził olbrzymi rudowłosy kapitan ze szczotkami rudych 
wąsów. Pod .pachą

trzymał laseczkę, a wszystkie otrzymane od generała  rozkaz^  potwierdzał tupaniem.

Patrzyliśmy na tę scenę i wydawało się nam, że jesteśmy gdzieś w wytwórni filmowej, w 
której nagrywa się film z czasów królowej Wiktorii. Ani jednego działa przeciwlotniczego 
nie wyładowaliśmy dla obrony beztroskich tommies.

Generał z czarną przepaską na oku okazał się Anglikiem z krwi i kości. Jego największą 
namiętnością było polowanie na kaczki. Podczas pierwszej wojny światowej odznaczony 
został za życia orderem Yictoria Cross - orderem tym przeważnie dekoruje się nieżywych 
bohaterów na polu walki. Resztę swego życia generał postanowił poświęcić polowaniom na 
kaczki. Podobno zakupił w Polsce majątek na Polesiu i spędził tam szesnaście lat. To miłe 
zajęcie przerwała druga wojna światowa. Do Namsos generał przybył na hydroplanie 
razem z adiutantem. Przy tej okazji stał się żywym celem do zabawy w "trafi - nie trafi". 
Generała nie trafili, trafili natomiast adiutanta. Rannego odesłał generał ocalałym 
hydroplanem do Szkocji, a sam doczekał przybycia "Chrobrego" z wojskiem i zapasami.

Wyładunek przeszedł szybko i sprawnie. Mieliśmy już wyjść w drogę powrotną do Szkocji, 
gdy nasz oficer łącznikowy z asysty admirała oznajmił, że jakiś patriota norweski 
podarował generałowi stertę desek leżących na nabrzeżu. Generał postanowił deski 
podarować Anglii, a "Chrobry" miał ten dar dostarczyć w całości.

Dotychczas cały wyładunek odbył się bez zabaw w "trafi - nie trafi" i bez hazardowego 
łapania ryb. Usiłowaliśmy przekonać admirała, że "Chrobry" nawet dla Anglii może 
przedstawiać większą wartość, gdyby na przykład przyszło zabierać wyładowane w Namsos
wojsko aniżeli stertę desek. Ale rozkaz w wojsku jest rozkazem. Wobec tego załoga 
pokładowa zaczęła rwać się do roboty, byle te szczapy załadować jak najszybciej. Byliśmy u 
szczytu sprawności w załadowywaniu daru, gdy admirał zawiadomił nas, że mamy 
przerwać to zajęcie, odcumować i szybko wracać do Szkocji.

Zaledwie wyszliśmy z fiordu, rozpoczęliśmy zabawę z okrętami podwodnymi, polegającą 
na okresowych zmianach kursu w nierównych odstępach czasu. Miało to nas uchronić od 
trafienia torpedą odpaloną z zaczajonego okrętu podwodnego. Zmiana kursu odbywała się 
na sygnał specjalnego zegara do zabawy w "zyg-zak", nastawionego uprzednio na obrany 
numer schematu zygzakowania.

Przy drugiej zmianie kursu zobaczyliśmy wysoko na niebie goniące nas samoloty. Dwie 
zabawy naraz. Działo nasze gotowe było do akcji ma wypadek zniżenia się samolotów. W 
pełnym alarmie czekaliśmy na zrzucenie bomb. Olbrzymie fontanny wskazywały miejsca 
ich wybuchów. Wydało nam się, jakby "Chrobry" uderzył kilka razy o skały. Samoloty 
zawróciły. Odwołaliśmy alarm.

"To dłużej niż miesiąc nie może potrwać" - pomyślałem schodząc do kabiny. Data 15 maja 
była dla mnie zgodnym wynikiem intuicji i oceny przeżytych wydarzeń. Chyba, żeby się 
obie myliły...

Przed położeniem się spać czerwonym ołówkiem zakreśliłem kółko na kalendarzu dookoła 
daty 15 maja.

*

W Szkocji zmieniamy admirała. Jest on przeciwieństwem poprzedniego: chudy, czarny, 
smutny pesymista. Załoga już wdrożona w nowy styl pracy, więc współżycie ze smutnym 
admirałem układa się bez nieporozumień.

Tym razem zamiast wojsk lądowych wieziemy Navy. Marynarze mają stanowić obsadę 
portu, który będzie bazą zaopatrzeniową. Szybko zaczynamy ich lubić i jeszcze szybciej 
zaczynamy odczuwać wobec nich skrępowanie za to, że ich wieziemy.

Od momentu podejścia do fiordów rozpoczyna się znana zabawa. Jednakże udaje się nam 
wyokrętować marynarzy bez przeszkód. Wyładowujemy sprzęt. Stoły składane, maszyny do

pisania, kosze do śmieci. Wspaniały sprzęt sportowy, między innymi stosy rękawic 
bokserskich. Chłopcy muszą mieć rozrywkę. Znów ani jednego działa przeciwlotniczego. 
Żegnamy marynarzy ze współczuciem.

Stajemy na kotwicy opodal miejsca ich lądowania. Za chwilę zaczynamy pilnie zajmować 
się rybołówstwem. Wciąż nowe wyłowione ryby oddajemy do chłodni. Nie mamy żadnej 
eskorty, nikt nas nie broni. Sami nie strzelamy, by zachować amunicję na ewentualne 
odstraszanie samolotów, gdyby chciały się zniżyć.

Po przejściu kolejnego samolotu słupy wodne podnoszą się dookoła statku. Już po 
wszystkim. Każdy się uśmiecha jakby spotkało go coś niesłychanie miłego w życiu, które na
razie zostało jeszcze przedłużone.

Pół .dnia staliśmy tak samotnie, czekając na wyjaśnienie sytuacji. Przyszedł wreszcie 
destrojer z rozkazem zmiany miejsca kotwicznego pod osłonę pancerników "Rodney" i 
"Renown", otoczonych sforą de-strojerów i lekkich krążowników.

Gdy rzuciliśmy kotwicę w cieniu tych dwódh kolosów, "nasz" admirał pierwszy raz się 
rozchmurzył:

- A co? Będzie teraz lepiej? - spytał kapitana.

- Lepiej? Nie - odpowiedział kapitan. - Ale częściej.

Stłoczone w fiordzie okręty stanowiły większą atrakcję dla bombowców niż samotnie 
stojący transportowiec. Wkrótce poprzednie miejsce postoju nawet admirałowi wydało się 
godne tytułu: Wad dalekim cichym fiordem.

*

Idziemy po raz drugi do Namsos. Tym razem ewakuować stamtąd żołnierzy. Według 
zgodnej opinii załogi "Chrobrego" miasteczkiem

Namsos można wyczyścić zęby. Zostało zamienione w proszek. ,Z przywiezionych przez 
nas ludzi niewielu wróciło na "Chrobrego". Być może zabrały ich inne okręty. Z haubicami i
karabinami niewiele można było zdziałać przeciwko bombowcom.

Opowiadano na statku, że jeden z żołnierzy, któremu w szczególności dała się we znaki 
zabawa w "trafi - nie trafi", wchodząc na pokład cisnął karabin wołając:

- God save the King! Boże, zachowaj króla - bo ja nie mogę.

I znów nowość pełna uroku. Z doświadczenia wynikało, że bezpieczniej jest bawić się z 
bombowcami, gdy statek pozostaje w ruchu. Wobec tego staraliśmy się nie stać na kotwicy,
lecz krążyć jak podczas najlepszej wycieczki turystycznej. Zabawy przez to wcale nie 
ustawały. Alarmy były już teraz zjawiskiem stałym. Jeśli nawet trwały kilka 'dni bez 

przerwy, to należało jednak żyć możliwie normalnie. Trzeba było kłaść się spać, rozbierać, 
kąpać i jeść możliwie spokojnie.

Maj przyniósł nam nowość w postaci mgły, która spowiła fiordy. Czuliśmy się w niej jak 
małe dzieci pod pierzynką, ze schowanymi pod nią głowami, z uczuciem bezpieczeństwa 
opowiadające sobie straszne bajki o wilikołakach.

Nawigacja wśród mgły, odwiecznie uważana za najtrudniejszą, wydawała się nam - wobec 
odwołania alarmu - igraszką. Na mostku doszliśmy do rewelacyjnego wniosku, dla 
zapamiętania każdy miał zamiar wytatuować go sobie na własnej skórze: "żegluga we mgle 
jest najmilszą żeglugą na świecie".

Nie dowiedzieliśmy się jedynie, jakie zdanie mieli na ten temat admirał oraz jego 
nawigatorzy. Natychmiast po zapadnięciu mgły zeszli oni z mostku, uzgadniając tylko 
pozycję i czas, w którym musimy się na wyznaczonej pozycji znaleźć.

Energia, zużyta dla utrzymania czujności na wypadek trafienia, okazała się teraz źródłem 
nowych sił. Zaledwie minimalna jej część była potrzebna do prowadzenia nawigacji. 
Żegluga przez spowite mgłą fiordy wydawała się spacerem po dobrze znanym parku. Gdy 
kapitan poszedł spać, ogarnęło mnie tylko jedno pragnienie: oby mgła trzymała się jak 
najdłużej, bym i ja mógł wyspać się spokojnie.

*

Wypadki szybko przesuwają się na północ, a "Chrobry" wraz z nimi. Następne wojsko 
wyładowujemy w Harstadzie, na szerokości Lofo-tów, za kręgiem polarnym. W Harstadzie 
dowiadujemy się o wielu stratach, o trafionych bombami okrętach. Zginął nasz znajomy, 
krążownik przeciwlotniczy "Cairo". Zaraz po tym dowiadujemy się o najboleśniejszej dla 
nas stracie: trafiony został niszczyciel "Grom".

Z wielu opowiadań o jego ostatniej akcji i zachowaniu się załogi uporczywie wraca na myśl 
sylwetka jednego z najmłodszych uczniów

"Karu Pomorza" - Gąsiorowskiego, który był na "Gramie". Zakochany w swoim nowym 
okręcie, nie miał siły go przeżyć. Był na pokładzie, mógł się uratować. Ale gdy się 
dowiedział, że "Grom" tonie, zadecydował głośno: - Ja z "Gromem". Wrócił do swego 
hamaka i w nim powędrował na "Gromie" w nowy, nigdy nie kończący się rejs...

*

Kampania norweska jest bogata w niespodzianki. Tym razem to Marsz, marsz Dąbrowski...
nad dalekim cichym fiordem.

Cała Samodzielna Brygada Strzelców Podhalańskich sformowana we Francji znalazła się w 
Harstadzie. Gościmy na "Chrobrym" jej sztab z generałem. Pierwszy raz mamy możność 
usłyszeć opis wrześniowych wypadków w kraju od uczestników walk. Interesuje nas tylko 

jedno: chcemy wiedzieć - jak się bili i czy się bili w ogóle? Mówią kolejno wszyscy. W 
każdym opisie walk jeden i ten sam motyw: niewspółmierna przewaga niemieckiego 
"wojska, siły ognia, olbrzymiego lotnictwa panującego całkowicie W powietrzu oraz tysięcy 
czołgów, przeciw którym z naszej strony stawała kawaleria.

Z opowiadań bije duma, że gdzie tylko istniała możność oporu - tam opór stawiano, 
pomimo że wynik wojny był z góry przesądzony.

Biała noc na Lofotach wraz z wieścią o potopie przyniosła nowe opisy bitew. Drżeliśmy 
słuchając o szarży dwóch szwadronów 18 Pułku Ułanów na czołgi pod Chojnicami. Mieli 
zatrzymać wroga, by dać możność wycofania się własnej piechocie. Na polu walki zostały 
całe szwadrony. Pułk zadanie wykonał, nieprzyjaciel do dnia następnego nie ruszył się z 
miejsca. Goście poprosili, by zagrano Szopena. W opowiadania o szarżach kawalerii na 
czołgi wplótł się Polonez a-dur. Byliśmy tak wsłuchani, że w tym napięciu ujrzałem króla 
Sobieskiego i defilującą przed nim w rytmie poloneza, idącą do boju, "husarię.

Potem krótki, w kilku zaledwie taktach oddany najwspanialszy opis zwycięskiej bitwy pod 
Wiedniem i znów w triumfalnych taktach poloneza powrót husarii.

Rzeczywistość wróciła w postaci pułkownika strzelców podhalańskich, który meldował 
generałowi, że odchodzi do boju:

- Pozwolę sobie zameldować, generale, że idę z takim zapasem kuł do rewolweru.

Na wyciągniętej .dłoni pułkownika leżało kilka zaledwie kuł rewolwerowych. Dech nam 
zaparło. Oficerowie zaczęli szukać po swych kieszeniach, a potem składać na dłoni 
pułkownika to, co każdy mógł dać ze swego przydziału, po jednej lub dwie kule. Brygada 
była wyposażona w najbardziej lichy sprzęt i małą ilość amunicji.

Scena z dzieleniem się zapasami kuł była dla nas za silna. Nie wstydziliśmy się łez, które 
jakoś same cisnęły się do oczu. Zdarzenie to zostało zapisane w moim kalendarzu koło daty
13 maja 1940 roku.

*

Następnego dnia przyszedł rozkaz załadowania czołgów. W gardzieli trzeciej ładowni 
umieszczono pięćdziesiąt ton min przeciwczołgowych. Mieliśmy przetransportować z 
Harstadu do Bodb Gwardią Irlandzką. Olbrzymi chłopcy, każdy dwumetrowego wzrostu.

Wśród sypiących się wokół nas bomb czekaliśmy na rozkaz wyjścia. Zjawiła się wreszcie 
nasza eskorta - stary destrojer "Wolyerine" i kanonierka "Stork". Podnieśliśmy kotwicę.

Po wyjściu z Harstadu parę razy towarzyszyłem dowódcy gwardii podczas inspekcji 
rozmieszczonych na "Chrobrym" oddziałów. Dowódca starał się swą troskliwością dodać 
żołnierzom otuchy. Biorący udział w inspekcjach oficer łącznikowy, kapitan marynarki, 
'który dotychczas zawsze był pełen werwy i dobrej myśli, wydał mi się zgaszony i smutny.

Schodząc z mostku do kabiny jeszcze raz obejrzałem gotowość bojową "Chrobrego". Ludzie
przy dziale czuwali. Przy ustawionych na pokładach karabinach maszynowych obsługa 
gotowa była do otwarcia ognia.

Kapitan pożegnał mnie dobrą radą:

- Spij szybko!

Zbudził mnie dzonek telefonu stojącego tuż przy koi. Pomimo że musiało być już po 
północy, w kabinie było widno jak podczas pochmurnego dnia - w połowie maja noc na 
Lofotach prawie nie istniała. Złapałem szybko słuchawkę. W odpowiedzi na moje "tak" - 
usłyszałem znajome zdanie:

- Jesteśmy atakowani.

W tej samej chwili odczułem wstrząs kadłuba i zaraz po nim drugi.

Zacząłem szybko się ubierać. "Może po raz ostatni?" - pomyślałem. Zamiast półbucików 
włożyłem buty, szumnie w myślach zwane "wellingtonami", zrobione ongiś przez mistrza 
gdyńskiego. Wysłane pęcherzami rybimi, miękkie jak rękawiczki, chroniły przed wilgocią i 
można w nich było wytrzymać wiele godzin; w wypadku wpadnięcia do wody mogły być z 
łatwością zrzucone z nóg. Wciągnąłem podarowaną przez matkę skórzaną kurtkę podbitą 
baranami, która już raz uratowała mi życie, złapałem czapkę i ruszyłem na mostek. Po 
drodze z przyzwyczajenia otworzyłem drzwi łazienki znajdującej się przed kabiną. Okazało 
się, że łazienki nie ma. Zamiast podłogi widniał ciemny otwór prowadzący w głąb statku.

Wszedłem na mostek. Była dopiero za kwadrans dwunasta. Załoga i wszyscy oficerowie 
mieli założone hełmy i pasy ratunkowe. Zanim dowiedziałam się, co zaszło, zobaczyłem, że 
z nadbudówki za trzecią ładownią wydobywają się kłęby dymu i płomienie ognia. Paliła się 
również nadbudówka tuż za mostkiem, przed trzebią ładownią. W jej gardzieli, wziętej 
teraz w dwa ognie, znajdowało się pięćdziesiąt ton materiałów wybuchowych w postaci 
min przeciwczołgowych. Pokłady pokryte były ciałami poległych żołnierzy z obsługi 
karabinów maszynowych.

Zostaliśmy zaatakowani przez dwa bardzo nisko lecące samoloty. Eskortujące "Chrobrego" 
okręty wojenne "Wolverine" i "Stork" - jeden przed dziobem, drugi za rufą - były zbyt 
daleko, by przeszkodzić temu, co się stało. Samoloty lecące na małej wysokości wydały się 
oficerom dowodzącym obroną "Chrobrego" - angielskimi i nie otworzyli do nich ognia, 
pomimo bezwzględnej co do tego instrukcji.

Samoloty rzuciły bomby z bardzo bliskiej odległości. Również skutki ognia ich karabinów 
maszynowych były straszne. Ze znajdujących się na pokładach ocaleli tylko ludzie na 
mostku, zabezpieczonym dodatkowymi płytami pancernymi i workami z piaskiem. 
Wybuch bomb na pozór nie wydawał się groźniejszy od tych, które wybuchały koło burt. 

Huku prawie nie było słychać, odczuwaliśmy jedynie wstrząsy. W tej chwili samoloty 
zataczały koło z widocznym zamiarem ponownego zaatakowania "Chrobrego".

Podczas całej kampanii norweskiej nie mieliśmy jeszcze na statku tak dużej ilości wojska. 
Ponieważ żołnierze zaokrętowani byli na krótki przelot Harstad - Bodb, stłoczono ich we 
wszystkich pomieszczeniach ponad normę.

Patrząc teraz z mostku, nie miałem wątpliwości, że jest to ostatni dzień życia statku, 
którego bohaterem - zgodnie z tradycją - będzie jego kapitan. Stał teraz na skrzydle 
mostku, rozważając sytuację. Zwróciłem uwagę na dziwną dekorację czapki kapitana. 
Oprócz złotych palm na daszku miała dodatkowe - srebrne - z prawej strony

na samej krawędzi. Były bardzo twarzowe. Przypomniały nai się wszystkie podróże z nim 
na żaglowcu szkolnym "Lwów", od chwili gdy się zjawił w szkole z półdyplomem Akademii 
Górniczej. Nazwisko swe wywodził od Deja z Oczakowa. Sądząc po jego wyglądzie, gdyby 
żył przed kilkoma wiekami, dowodziłby całą Ordą Oczakowską i zasłynąłby jako "sokół 
stepów Akermanu". Stanęły mi w pamięci lata spędzone wspólnie na szlakach naszych 
pierwszych transatlantyków. Z zazdrości dokuczaliśmy mu słowami piosenki:

Co temu winien Zygmuś, że jest taki śliczny? To przecież zbrodnia taki wygląd estetyczny...

Stał teraz, jak zwykle wytworny i opanowany, przyglądając się płomieniom. Nie miałem 
wątpliwości, że przygotowany jest do wypełnienia obowiązków kapitana - do pozostania na
okręcie tak długo, zanim ostatni człowiek z niego nie zejdzie. Ale pięćdziesiąt ton min 
między płomieniami było czymś zupełnie wyjątkowym i mogło zmusić do opuszczenia 
statku w chwili najmniej spodziewanej, szczególnie tych, którzy stali na mostku.

Podszedłem do kapitana, by omówić kolejność postępowania. Zdecydowaliśmy się na 
próbę opanowania ognia za pomocą wody z hydrantów i gaśnic. Gdyby akcja ta zawiodła, 
mieliśmy rozpocząć opuszczanie łodzi ratunkowych z żołnierzami, załogą hotelową i wolną 
- maszynową. Do ostatniej chwili miała zostać na statku załoga pokładowa.

Kapitan postanowił pozostać na mostku, by utrzymać prawą burtę jako nawietrzną, jeśli da
się jeszcze manewrować maszynami, i nie opuszczać go tak długo, jak to będzie konieczne. 
Ja miałem przejść za drugą zasłonę utworzoną z dymu za trzecią ładownią, zająć się 
gaszeniem tamtego ogniska i tam pozostać. Przy rozstaniu powiedziałem:

- Zygmunt, nałóż pas!

W odpowiedzi usłyszałem, że lepiej sobie w takiej sytuacji tymi sprawami głowy nie 
zaprzątać, bo się wówczas łatwiej myśli o tym co potrzeba. W tym momencie nadbiegł 
jeden z naszych oficerów i zameldował, że cały sztab i wszyscy pozostali oficerowie Gwardii
Irlandzkiej zginęli w barze, gdzie zebrali się, by zgodnie ze swym rytuałem zakończyć 
angielski dzień toastem: "Gentlemen - tfte King!"

*

Po przejściu przez dwie zasłony z dymu natknąłem się na grupę marynarzy rozwijających 
już węże pożarowe. Inni biegli z gaśnicami. Wpadliśmy do pomieszczeń, z których 
wydobywał się ogień. Po otworzeniu zaworów z hydrantów nie spłynęła ani jedna kropla 
wody. Widocznie uszkodzony był rurociąg albo na wszystkich sekcjach, gdzie

się paliło, usiłowano gasić ogień za pomocą znajdujących się tam hydrantów.

Największy ogień buchał z klatki schodowej. Nie wiedzieliśmy, czy ludzie, którzy tam byli, 
zdążyli już wyjść. Postanowiliśmy przydusić chociaż na jakiś czas płomienie, by dać 
możność przejść tym wszystkim, którzy by się jeszcze znajdowali pod pokładem. 
Strumienie z kilku gaśnic skierowane w buchający ogień nie tylko go nie stłumiły, ale 
nawet nie przygasiły. Wyglądało to tak, jak gdyby olbrzymi stóg słomy usiłowano zgasić 
wodą ze strzykawek lekarskich. Wśród dymu widoczna jeszcze była droga przez korytarz w 
kierunku kabiny starszego mechanika. Podobnie jak kapitan, starszy mechanik miał na 
imię Zygmunt i łączyła mnie z nim taka sama przyjaźń i często te same szlaki od Szkoły 
Morskiej do obecnego rejsu. Pochodził ze Zduńskiej Woli. W dawnych jeszcze czasach 
miewał bardzo zatroskany wyraz twarzy, jak naim się wydawało, zupełnie bez powodu. 
Kiedyś w tajemnicy przyznał się, że wyrobił sobie swoisty sposób dozoru wszystkich swych 
koni mechanicznych, słuchając jak "gca w nich śledziona". Znając dwa języki obce zebrał 
dużą bibliotekę fachową. Pełna znajomość teoretyczna przedmiotu pozwalała mu na 
bardzo wnikliwe dochodzenie szmerów w organizmach maszyn. Przyznawał, że niekiedy 
nocami nie sypiał z tego powodu, ale nie darował nigdy okazji, by "na proszek" nie 
rozebrać jakiegoś "tabunu" i nie wyszukać chorego "konia". Młodsi jego koledzy, nie 
mający tych samych kawaleryjskich za-miłowań, "błogosławili" go zawsze w portach, kiedy 
zamiast wyjść na miasto musieli doszukiwać się "chorej śledziony, która nie grała". 
Zygmunt był jednym z tych dziwnych mechaników, którzy "żyli" z nawigatorami. Marzył o 
skonstruowaniu jakiejś miniatury maszyny okrętowej - takiej żeby można było ją mieć w 
kabinie i widzieć dokładnie, co się w niej dzieje podczas pracy.

O tej godzinie, w której trafiły "Chrobrego" bomby, powinien był spać zawinięty w długi 
ciepły szlafrok, na tapczanie w kabinie. Ponieważ nie można było ugasić źródła ognia, 
postanowiłem dotrzeć do jego kabiny w nadziei, że może uda nii się go wyciągnąć, jeśli leży
tylko ogłuszony. Nabrałem powietrza w płuca i wszedłem w płonący korytarz przysłonięty 
dymem. Po kilku krokach dymu już nie było, tylko długie języki ognia na kształt 
ogromnych liści tworzyły płomienną aleję.

Żar panował tak wdelki, że gdy wypuściłem z płuc powietrze i chciałem zaczerpnąć 
świeżego, wydało mi się, że połykam ogień. Do kabiny było jeszcze daleko i już miałem 
zawrócić, gdy dojrzałem w oddali leżące na podłodze ciało.

Skoczyłem naprzód, złapałem nieprzytomnego na ręce i usiłowałem jak najszybciej 
wydostać się z żaru. Ubranie tliło się na nim. Po cię-rzarze ciała zorientowałem się, że to 
nie Zygmunt. Ten człowiek ważył chyba dwa raizy więcej. Dotarłem z nim do wyjścia, a tam
za-

brali go marynarze. Odwróciłem się jeszcze raz, by zobaczyć, czy nie uda się jednak dotrzeć
do kabiny Zygmunta, ale droga do niej była już nie do przebycia.

*

Nie miałem teraz wątpliwości, iż gaszenie obu ognisk pożaru nie da żadnego rezultatu. 
Zanim ogień rozprzestrzeni się tak, że nie będzie można dojść do łodzi ratunkowych - 
należy je niezwłocznie spuścić. Posłałem jednego z marynarzy na mostek do kapitana z 
zawiadomieniem, że akcja gaszenia zawiodła i że będziemy spuszczali łodzie ratunkowe i 
tratwy.

Niektóre stanowiska przy łodziach znajdowały się już w ogniu. Trzeba było ogromnego 
samozaparcia, by nie zwracając uwagi na płomienie, tlące się ubrania i duszący dym 
wykonać czynności przewidziane przy spuszczaniu szalup. Przede wszystkim należało 
przerąbać liny, którymi szalupy były nieomal spowite w celu zabezpieczenia przed dużą 
falą oceaniczną oraz ewentualnym zerwaniem się od podmuchów bomb. W chwili gdy 
zaczęliśmy spuszczać szalupy, samoloty znów otworzyły ogień z karabinów maszynowych. 
Ani jeden marynarz nie opuścił swego stanowiska, jak gdyby wszystko to odbywało się 
podczas wycieczek turystycznych w ubiegłych latach do tych samych fiordów.

Załadowano rannych, a gdy szalupy zeszły na wodę, runęli do nich żołnierze, a razem z 
nimi załoga hotelowa. Marynarce z załogi pokładowej stali spokojnie, jakby do łodzi 
ratunkowych - zgodnie z przepisami - szły: "Dzieci i kobiety najpierw".

Na pokładzie pozostały już tylko ,^klapboty" - szalupy zwane tak ze względu na to, że stały 
w miejscu, w którym na dawnych transatlantykach umieszczano stary typ składanych łodzi
ratunkowych. Nad nimi zawieszone były zwykłe szalupy; po ich spuszczeniu należało 
wyciągnąć na pokład talie i włączyć do "klapbotów".

Zobaczyliśmy samolot ponownie nadchodzący na małej wysokości, zeszliśmy więc o pokład
niżej. Kiedy przeleciał, wróciliśmy, by zabrać się do spuszczania "klapbotów". Okazały się 
jednak bezużyteczne - tak zostały posiekane kulami. Wszystkie zbiorniki z powietrzem były
poprzebijane.

Żołnierze, widząc, że więcej łodzi ratunkowych nie ma, zaczęli szaleć. Nie było ani jednego 
oficera, który by nad nimi objął komendę. Wyskakiwali za buntę. Nie powstrzymało ich 
nawet to, że ci co wyskoczyli pierwsi, siztywnieli natychmiast w tym zlewisku lodowatej 
wody, zanim jakaś łódź ratunkowa zdołała do nich podejść. Większość łodzi wolała zresztą 

trzymać się jak najdalej od statku ze względu na spodziewany wybuch amunicji, o której 
cała załoga wiedziała.

Okręty z eskorty zbliżyły się trochę do "Chrobrego" i otworzyły ogień do samolotów. 
Jedyną nadzieją ratunku było, że któryś z okrę-

tów podejdzie do burty i zabierze oszalałych z przerażenia żołnierzy. Okrętom wojennym 
nie wolno było dobijać do palących się statków z amunicją - chyba żeby jakiś z inich nie 
wiedział, iż mamy załadowaną amunicję, a przynajmniej nie w tym miejscu i nie taką.

Poleciłem marynarzom rozwiesić na nie objętej ogniem i dymem prawej burcie siatki do 
ładowania, tak by utworzyły na całej szerokości burty olbrzymią drabinę, po której wszyscy
będą mogli szybko zejść, jeśli jakiś destrojer odważy się. dobić do "Chrobrego". Sam 
postanowiłem uspokoić w jakikolwiek sposób żołnierzy i przekonać ich, że skakanie do 
wody jest w tej chwili samobójstwem i że zawsze mają na to czas. Liczyłem na to, iż widzieli
mnie kilkakrotnie na inspekcji w towarzystwie swego dowódcy i może mnie posłuchają.

Zaszedłem im drogę do relingu, z którego skakali, wołając: "Atten-tion! Attention!" 
Wdrapałem się na reling, żeby mnie widzieli i zapominając, że mam przed sobą 
Irlandczyków zacząłem swe podniosłe przemówienie od słów:

- Anglicy! Słyniecie z zimnej krwi i opanowania. Właśnie w tej chwili musicie się 
opanować!

Wydawało mi się, że muszę mówić jak najdłużej, by zaczęli mnie słuchać i że jak przestanę, 
to znów zaczną skakać do tej lodowatej wody. Przemawiałem więc dalej:

- Skakanie do wody jest samobójstwem. Na razie mamy dużo czasu. Tylko spokój może 
was uratować. Musicie zaczekać, zanim okręty eskorty nie podejdą, by was zabrać. Na 
burcie wolnej od ognia i dymu rozwieszone są siatki, po których będziecie mogli zejść 
spokojnie na destrojery. Musicie się uspokoić. Od tego zależy wasz ratunek.

Przemówienie swe zakończyłem głośnym okrzykiem w formie rozkazu, który wydał mi się 
najlepszy w danej chwili:

- You arę English! Control yourselves! Jesteście Anglikami! Panujcie nad sobą!

Naraz usłyszałem krzyk. Nie wiedziałem, skąd pochodzi i kto krzyczy. Żołnierze na 
pokładzie uspokoili się, przestali skakać do wody. Większość z nich zeszła na rufę. Krzyk 
dochodził od strony wody, z prawej burty. Na wodzie były widocznie nasze łodzie 
ratunkowe, tratwy i ciała gwardzistów irlandzkich, którzy wyskoczyli za burtę. Na 
szalupach i na tratwach żołnierze zachowywali się spokojnie, a krzyk potężniał, stawał się 
coraz bardziej przeraźliwy, przechodził w ryk ludzi krzyczących w męce lub ze strachu 
graniczącego z obłędem.

Wychyliłem się za burtę i zrozumiałem wszystko. Niektóre pomieszczenia zostały odcięte 
podczas wybuchu bomb i żołnierze nie zdołali przedrzeć się przez ogień. Teraz palili się 
żywcem. Dostanie się do nich było niemożliwością. Część wysunęła głowy przez bulaje. 
Otwory były jednak za małe, by się przez nie mógł wydostać człowiek. Ci, którzy wysunęli 
głowy przez iluminatory, nie wołali już pomocy, tylko

na ich twarzach widniała potworna męka ludzi płonących żywcem. Głos, któremu nikt nie 
pośpieszy z pomocą i któremu nikt nie pomoże. Najbardziej tragiczny głos, jaki zna 
ludzkość jeszcze sprzed czasów rzymskich: vox ćlamantis in deserto...

Samoloty nie przestawały krążyć nad "Chrobrym". Nad strzelającymi wciąż "Wolverine" i 
"Stork" widać było lecące w nie smugi świetlne. Załoga pokładowa kończyła rozwieszanie 
siatek. Żołnierze czekali na obiecane przeze mnie podejście okrętów wojennych, które nie 
zdradzały ku temu najmniejszej ochoty. Nie mieliśmy od nich żadnego sygnału, żadnego 
znaku. Nic.

Na razie nie ma co robić. Na budowanie jakichś tratw ze stołów - za mało czasu. Ogień 
szybciej tu dojdzie, niż zdołamy coś sklecić. Jeśli przedtem nie wylecimy w powietrze. Tych
pięćdziesiąt ton min w gardzieli trzeciej ładowni musi eksplodować.

"Wylecimy w powietrze!" - myśl ta przypomniała mi, że oczekiwanie na taki moment 
stanowiło spełnienie moich marzeń dziecinnych. Powstały one pod wpływem oglądania 
pewnego rysunku w książce. Nie chodziłem jeszcze do gimnazjum, ale byłem już zapisany 
do czytelni pań Żukowskich w Wilnie, mieszczącej się przy placyku Orzeszkowej. Któregoś 
dnia trafiła mi tam do ręki książka, której tytułu zapomniałem, ale na zawsze pozostał w 
pamięci rysunek przedstawiający ludzi biegnących w popłochu po pokładzie okrętu. Z 
dziobu wydobywały się kłęby dymu. Pod rysunkiem był podpis: "PIKRAT! PI-KRAT! 
WYLECIMY W POWIETRZE!"

Kim był ten tajemniczy Pikrat? Prawdopodobnie przyjacielem biegnących. Spieszyli się, by 
go ostrzec przed niebezpieczeństwem. Naturalnie wybrałem tę książkę. Po przyjściu do 
domu pokazałem ją ojczymowi. Wytłumaczył mi, że tajemniczy dla mnie pikrat to bardzo 
silny środek wybuchowy, którego eksplozja na placu Sorbony w Paryżu oraz ilość osób, 
które wówczas zginęły - wstrząsnęły całym światem. Widocznie autor książki, będąc 
również pod wrażeniem tego wypadku, umieścił ładunek pikratu na opisywanym przez 
siebie okręcie.

Wybuch pikratu podniecił i moją wyobraźnię do tego stopnia, że przez pewien czas o 
niczym innym nie myślałem podczas zabaw jak o tym, by naprawdę znaleźć się w podobnej
sytuacji na okręcie.

Wszystkie inne bohaterskie wyczyny na morzu - walki korsarzy, zmagania się żeglarzy z 
burzą, nawet bitwy morskie, wydały mi się blade i bezbarwne wobec płkratu. Bohaterowie 

tamtych opowiadań przeważnie zwyciężali i wychodzili cało, ale tutaj zaraz nastąpi wybuch
i wszyscy wylecą w powietrze. Zapragnąłem wówczas przeżyć podobną chwilę chociażby za 
cenę życia.

I oto chwila ta nadeszła. Różniła się tym od wszystkich innych przeżytych dotychczas, że 
nie wymagała już żadnej walki. Wiadomo, że się stanie. Zaraz odsłoni się przede mną 
tajemnica życia i śmierci. Zaraz będę wiedział na pewno, czy z "tamtej strony" coś jest, czy 
nic nie ma. Samo przejście z jednego stanu w drugi przestało być straszne. Obojętne czy to 
nastąpi przy potwornym huku, czy będzie to zmiażdżenie lub unicestwienie przez 
rozsypanie się w kawałki, czy długi lot w powietrzu. Za chwilę odkryje się tajemnica tego, 
co jest po śmierci.

*

Ogień, który pożerał "Chrobrego", zaczynał nas spychać na samą rufę. Nie rozumiałem, jak 
kapitan może jeszcze wytrzymać na mostiku. Mostek ogarnięty był płomieniami.

Co by się działo na statku, gdyby ten cały żar pokrył pozostałych na pokładach ludzi? 
"Chrobry" nie miał wad. Wszystko na nim było dobre, każda praca była łatwa - z 
ładunkiem .i z pasażerami. Trzymał się na każdej fali, jak żaden z naszych transatlantyków.
Manewrował, jak gdyby wyłącznie do manewrów go zbudowano. Był najbardziej udainym 
statkiem naszej floty. W ostatnich chwilach swego życia darzył nas jeszcze tym, co miał do 
ofiarowania i co wciąż stanowiło o naszym istnieniu: nie wybuchał i nie zmieniał swego 
położenia względem wiatru.

Mostek wydał mi się w tej chwili ofiarnym stosem kapitana. Straciłem już nadzieję 
zobaczenia się z nim, gdy naraz znalazł się koło mnie z oficerami i lekarzem okrętowym. 
Doktor nasz nigdy nie schodził na ląd bez monokla. Ponieważ teraz przewidywał 
możliwość opuszczenia statku, spostrzegłem, że wyprostował się i trzyma głowę w 
charakterystyczny sposób: monokl był na miejscu.

Drugi oficer denerwował się bezczynnością. Domyślałem się, że nie może pogodzić się z 
myślą, że to już koniec. Niepokój ^drugiego" wzrastał. Wreszcie nie wytrzymał, podszedł 
do mnie i spytał:

- Słuchaj, co zrobić jeszcze?

Rozumiałem, że trzeba mu coś wymyślić dla odprężenia. Bezczynność nie dawała pogodzić 
się z jego aktywnością i żądzą czynu. Na piersi "drugiego" widniał zawieszony aparat 
fotograficzny, poradziłem więc, by zrobił jak majwięcej zdjęć i zabezpieczył aparat przed 
wodą.

- Jeśli go ktoś wyłowi, zobaczy przynajmniej, jak wygląda piekło - powiedziałem.

Leżące wśród płomieni ciała zabitych wydawały się falować w unoszącym się nad 
pokładami żarze. Trupy zazwyczaj są zimne i sztywne. Na "Chrobrym" trupy - ogarnięte 
żarem - żyły. Nie mieściły się we własnych -mundurach. Rozdymały się piersi. Twarze 
zmieniały barwę w grymasach, rozszerzały się lub kurczyły, ukazując zęby w uśmiechu.

Podsunięta drugiemu oficerowi myśl zrobienia takich zdjęć odpowiadała mu. Zaczął szukać
dogodnego miejsca do ich wykonania.

- Spiesz się! - krzyknąłem i nie mogłem opanować się, by nie dodać po cichu: - Pikrat! 
Pifcrat! Wylecimy w powietrze!

*

I znów jeden z samolotów zniżył się i otworzył ogień do łodzi ratunkowych, pomimo że oba 
okręty eskorty biły do niego ze wszystkich swych dział. Obrona była jak zwykle 
bezskuteczna, wobec czego naszą uwagę zwróciliśmy na czapkę kapitana.

- Zygmunt, kiedyś zdążył dać to sobie wyhaftować na czapce? - wyrwało mi się ze 
śmiechem.

Kapitan zdjął czapkę i zaczęliśmy oglądać niezwykłe jej przybranie. Były to krople jakiegoś 
metalu, który zastygł w tej dziwnej postaci.

- W momencie gdy leciały bomby, poczułem, że coś mi spadło na czapkę - wyjaśniał. - 
Wydaje mi się, że ten metal pochodzi z bomb.

Doktor wziął czapkę do rąk i jak zwykle - gdy z wielką uwagą badał nas jako pacjentów - 
wysunął dolne zęby przed górną wargę. Przez monokl przyglądał się tej srebrnej palmie, 
jak gdyby to była rana. Diagnoza brzmiała:

- Wieniec laurowy z nieba, za życia...

Staliśmy znów w milczeniu, czekając na wybuch. Nie dopytywaliśmy się, kto zginął, a kto 
ocalał. Było kwestią minut - kto kogo na razie przeżył o tę krótką chwilę. Wydawało się 
nam, że już nic nas z równowagi nie potrafi wyprowadzić, gdy naraz otworzyły się drzwi od 
pomieszczeń na rufie i wyszedł z nich starszy mechanik. Według naszych obliczeń on 
pierwszy powinien był przekroczyć w swym długim szlafroku granicę, nad którą myśmy 
jeszcze stali. Rzuciliśmy się do niego, jak gdyby został zesłany na chwilę z tamtego świata, 
by nam służyć za przewodnika. Widocznie przebrała się miara wrażeń, bo łzy mi się 
sypnęły z żalu, że po to tylko się wyratował, by zaraz zginąć.

Starszego mechanika uratowały - parówki. O godzinie dwudziestej trzeciej trzydzieści, gdy 
zgodnie ze swymi zwyczajami spał zawinięty w ten długi szlafrok, zbudził go telefon. 
Dzwonił pierwszy radiotelegrafista, zapraszając na gorące parówki, które dostał od 
prowiantowego. Miały być według zapraszającego doskonałe.

*

Jeśli nie nastąpi wybuch, to ogień zepchnie nas wkrótce do wody. Na razie rozmyślaliśmy 
jeszcze nad nie dokończoną parówką starszego mechanika. Porzucił ją natychmiast po 
wybuchu bomb i zbiegł "na dół do swych koni mechanicznych, by nie rozniosły 
"Chrobrego". Pozostał w maszynie do czasu, kiedy już dłużej nie można było w niej

wytrzymać. Dzięki obu Zygmuntom "Chrobry" do ostatniej chwili utrzymywał się prawą 
burtą do wiatru.

Trzeba było wybierać - albo żywcem się upiec, albo skakać do lodowato zimnej wody. 
Wiedzieliśmy, że zaczniemy skakać dopiero wówczas, gdy nas ogień dobrze przypiecze.

Naraz "Wolverine" zaprzestał ognia do atakującego samolotu i ruszył pod naszą burtę, tam 
gdzie rozwieszone były siatki. Wszystko co na statku jeszcze żyło, rzuciło się do burty i 
zaczęło schodzić na pokład destrojera.

Spostrzegłem, że na górnym pokładzie "Chrobrego" znaleźli się skądś żołnierze, którzy 
zamiast zejść niżej po trapie i skorzystać z przygotowanych dla nich siatek, zaczęli się 
chwytać rękami lin i usiłowali po nich zjechać na dół. Skutki okazały się tragiczne. Były to 
krótkie kawałki lin, służące do mocowania łodzi ratunkowych. Przy spuszczaniu szalup 
zostały porąbane. Żołnierze .spadali teraz z nimi na pokład destrojera, łamiąc sobie ręce i 
nogi. Skoczyłem na górę i biegnąc po samej krawędzi relingu usiłowałem opanować panikę 
i zmusić ich do skorzystania z siatek.

Naraz jeden z oszalałych ze strachu pchnął mnie niespodziewanie i zanim zdołałem się 
zorientować, co się stało - sam poleciałem w dół na pokład destrojera. W tej samej chwili 
poczułem, że zaczepiłem pachą kurtki o pierścień do mocowania trapu czy też lin. Kurtka 
się rozpruła, ale ten ułamek sekundy dał mi możność złapania jakiejś liny. Zanim zdążyłem
zacisnąć na niej dłonie, wylądowałem na kolanach i szczęce na stalowym pokładzie.

Cały naskórek na dłoniach miałem starty i straciłem władzę w nogach. Zaniesiono mnie do 
ambulatorium, zalano obie dłonie jakimś płynem, zawijając w bandaże tak, że ręce 
wyglądały jak kikuty. Gdy 'minął bezwład nóg - usiłowałem wstać. "Wolverine" znów 
otworzył ogień do samolotu. W ambulatorium wydawało się, że okręt rozpada się lub jest 
trafiony przynajmniej kilku bombami. Po przeżyciu już raz zamknięcia w kabinie nie 
znosiłem zamkniętych pomieszczeń podczas bombardowania. Ku zgorszeniu obecnych 
bardzo szybko wyszedłem na pokład.

Pospiesznie oddaliliśmy się od "Chrobrego". Jego burta na śródokręciu, na której widać 
było uprzednio wysunięte głowy, jarzyła się różowym blaskiem rozpalonego żelaza. 
Olbrzymie płomienie sięgały krawędzi komina.

"Wolverine" zbierał ludzi z łodzi ratunkowych i tratew, wyławiał trzymające się na wodzie 
w pasach ratunkowych ciała żołnierzy. Po wyjściu z ambulatorium spotkałem się z 
kapitanem, doktorem i starszym mechanikiem, którzy również znaleźli się na "Wolverine". 
Staliśmy na jego pokładzie przyglądając się agonii naszego statku i walce obu okrętów z 
samolotami, które jeszcze nie chciały dać "Chrobremu" spokoju.

Na rufie "Chrobrego" ukazali się ludzie. Jak nam się z kapitanem wydało, jednym z nidi był
drugi oficer. Spuszczali z rufy małą tratwę, a za chwilę - jakieś bezwładne ciało, 
prawdopodobnie rannego. Następnie zszedł po linie fctoś z załogi, za Him drugi oficer. 
Zaczęli wiosłować w kierunku "Wolverime". Pośpieszyła im z pomocą łódź ratunkowa z 
destrojera.

Po jakimś czasie drugi oficer był już na "Wolverine" i opowiadał swoje przygody. Gdy 
chodził po "Chrobrym", fotografując ciekawsze szczegóły, posłyszał jęk w ładowni na rufie. 
Okazało się, że wpadł tam jeden z rannych oficerów-angielskich. "Drugi" wziął sobie do 
pomocy chłopca okrętowego i razem z nim zszedł do ładowni, by wyciągnąć rannego. W 
tym czasie "Wolverime" dobił do burty "Chrobrego", zabrał jak mógł najszybciej wszystkich
ludzi z pokładu i zadowolony ze swego sukcesu odbił jak najprędzej.

"Drugi" po wyjściu na pokład nie znalazł nikogo do pomocy. Z trudem we dwójkę z 
chłopcem wyciągnęli z ładowni Anglika oraz starą, zniszczoną tratwę. Bjrł to drugi 
uratowany przez niego oficer angielski. Na samym początku, podczas gaszenia źródła ognia
koło mostku posłyszał krzyk: ,J am killed! Jestem zabity! Jestem zabity!" Krzyk dochodził z
kabiny naszego Kruka - admirała. W momencie gdy admirał szykował się, aby zejść do 
baru, bomby zniszczyły drzwi jego kabiny, a ogień odciął mu wyjście. Nie miał wątpliwości,
że się zaraz żywcem spalił. "Drugiemu" udało się go wyciągnąć z kabiny przez duże okno.

Trzecim angielskim oficerem, który uratował się z "Chrobrego", był nasz oficer łącznikowy 
z armii. W pamiętnej chwili postanowił uczcić zdrowie króla najlepszym winem, jakie 
posiadał. Pobiegł 'do swej kabiny po butelkę i gdy był już na korytarzu, padł ogłuszony 
bombami. Stracił świadomość i już się zaczął powoli palić, gdy natrafiłem na niego 
przypadkowo, chcąc dotrzeć do kabiny starszego mechanika. Być może uratowali się 
jeszcze inni, ale że były to wszystko tajemnice wojskowe, więc wiedzieliśmy tylko o trzech.

Kiedy "Wolverine" skończył wyławianie ciał z wody, położył się na turs do Harstadu. 
Staliśmy na jego rufie patrząc na płonący wrak "Chrobrego", którego ostatni odcinek drogi 
życiowej urwał się na 67e40' szerokości północnej i 13°50' długości wschodniej.

Harstad wita nas salwami artyleryjskimi z okrętów. Nalot. Raczej -; nękanie nalotami. 
Schodzimy na ląd do pobliskiego prowizorycznego schronił. W schronie prawie same 
kobiety. Twarze przerażone. Kobiety t wysiłkiem zaciskają zęby, żeby nie krzyczeć. Siedzą 
w futrach narzuconych na bieliznę, z małymi dziećmi na rękach. Dzieci ciągle się o coś 

dopytują. Pewnie nie mogą zrozumieć dlaczego wyciągnięto je z ciepłych łóżeczek do 
piwnicy.

Dusimy się w tym zamkniętym schronie. Wychodzimy z niego nie zważając na 
bombardowanie. Przybyła dalsza część załogi, którą praw-

dopodohnie zabrał ze statku ."Stork", a dostarczył inny destrojer. "Chrobry" pomimo 
wybuchu nie zatonął. "Stork" zostawił go o godzinie trzeciej minut pięćdziesiąt dnia 15 
maja 1940 roku jako płonący, ale utrzymujący jeszcze się na wodzie wrak.

Admiralicja zawiadomiła kapitana, że nikogo już więcej z załogi "Chrobrego" nie 
znaleziono. Rankiem zebraliśmy całą załogę. Z pamięci sprawdzony stan wykazał brak 
dwunastu ludzi, którzy odeszli na wieczną wachtę.

*

Na razie wypoczywamy, spacerując po miasteczku grupami. W rozmaitych odstępach czasu
słychać syrenę alarmową. W ślad za nią odzywa się stale jedno i to samo działo. Jest to 
pierwsze działo przeciwlotnicze, które zobaczyliśmy w tej wojnie na lądzie w Norwegii. Za 
każdym razem, gdy tylko się ukaże zza gór samolot, działo rozpoczyna swą pracę. Białe 
obłoczki wykwitają w pobliżu samolotu, odbierają mu ochotę do dalszego lotu nad miasto, 
zmuszają do odwrotu.

To działo zaczyna nam się podobać. Postanawiamy pójść do niego i wyrazić swe uznanie, 
podobnie jak się je wyraża znajomej latarni morskiej, jeśli kiedy zdarzy się okazja znaleźć u
jej podstawy. Klepie się ją lewą dłonią z wdzięcznością i wybacza wszystkie troski i 
niepokoje, jakie kiedyś sprawiła, zanim się ukazała, przypominając swym zachowaniem 
umiłowaną, która się nie zjawiła na umówioną godzinę. Zapomina się od razu, że bolały 
oczy od jej wypatrywania, że gnębił niepokój przy szukaniu w myślach urojonych błędów w
zliczonej pozycji. Następuje błogosławiony spokój, który mnoży wyłącznie uczucie 
wdzięczności dla niej za to, że się "odkryła" i że jest.

Do działa jeszcze dość daleko, postanawiamy jednak dotrzeć do niego. Dzisiaj są imieniny 
żony starszego mechanika. Po drodze przypominamy sobie uroczystości z tym związane i 
wymieniamy wszystkie wspólne znajome Zosie. W tym imieninowym nastroju zmów 
zatrzymujemy się, by podziwiać celność działa. Obłoczki dymu są "w samolocie". Nie 
rozumiemy, dlaczego nie spada. "Zawraca szybciej niż poprzedni - na pewno trafiony" - 
dośpiewujemy sobie w duchu.

Przyśpieszamy kroku, żeby złożyć hołd "naiszej armacie". Kanonie-:zy odpoczywają, 
siedząc na niskim kamiennym ogrodzeniu, w oczekiwaniu na sygnał syreny. Zawieramy z 
nimi znajomość. Opowiadamy > "Chrobrym". Pamiętają go. Dowódca zabiera jednego z 
kolegów prowadzi do działa. Widzimy, jak kolega nasz opiera się o działo, po :hwłli całuje 
je, klęcząc. Nie dziwimy się zbytnio tej czułości, jednak yydaje się nam ona lekką przesadą. 

Ale chłop wyprostował się, stoi alk oczarowany na baczność i szybko mruga powiekami. 
Ruszamy do łziała. Po chwili nam wszystkim z głębi serca wydziera się okrzyk: - Polskie! 
Polskie działo!

•

Zaokrętowani na "Ulster Monarch", zadomowiamy się na nim. Ze względu na moje kikuty 
nasz doktor z "Chrobrego" zabrał mmie do swojej kabiny, stając się jednocześnie moją 
niańką i matką. Nasz kapitan przyszedł nas odwiedzić i zawiadomić, że pójdziemy we 
trójkę przedstawić się kapitanowi oraz starszemu oficerowi "Monarchy", jak już zdążyliśmy
skrócić nazwę statku, który ma nas dostarczyć do Szkocji.

Kapitan i starszy oficer "Monarchy" są w tym wieku, że gdyby nie nasz doktor, który już 
dawno przekroczył sześćdziesiątkę, czulibyśmy się przy nich zbyt młodzi. Obaj starsi 
panowie przy omawianiu na wstępie pogody wydają się myśleć o czymś innym. W 
porównaniu z nimi jesteśmy rzeczywiście zbyt młodzi, poza tym oni - Anglicy - nie bardzo 
mają o czym mówić z Polakami.

Na szczęście cały fiord zaczyna dygotać od salw armatnich, a "Ulster Monarch" od 
wybuchów bomb. To pozwala nam zmienić temat, tym bardziej że obaj panowie mają na 
sobie nadymane kamizelki i usiłują dyskretnie przy nas je nadmuchać. Rozumiemy ich 
bardzo dobrze i staramy się na wesoło uspokoić starszych panów wyjaśniając, że to co 
robią, jest zupełnie bezcelowe. Woda w fioridzie jest tak zimna, że się w niej natychmiast 
zapomina o wszystkim. Zupełnie więc niepotrzebnie niszczą sobie nerwy.

Udaje się nami ich rozweselić opowiadaniem o "gałązce oliwnej" zesłanej Zygmuntowi z 
nieba ł demonstrujemy jego czapkę. Nastejpnie wspominamy, że naszemu doktorowi świat
wydaje się przebogaty, ponieważ patrzy na niego przez najdroższy pryzmat na świecie. 
Wychodząc bowiem z kabiny na "Chrobrym" zostawił wszystkie swoje oszczędności, ale 
zabrał monokl, który zwykle zabierał ze sobą przy wychodzeniu na ląd, a cóż dopiero przy 
możliwościach przejścia na tamten świat.

Kapitan "Monarchy", broniąc naszego doktora, pozwolił sobie zwrócić uwagę, że ten z 
pewnością zostawił pieniądze dlatego, ponieważ się śpieszył. Uwaga ta dopiekła do żywego 
doktorowi. Odpowiedział, że uznaje w życiu pośpiech wyłącznie w dwóch wypadkach: 
pierwszy -- to jak w języku polskim świetnie sama nazwa nakazuje - przy biegunce, drugi - 
przy łapaniu pcheł. Poza tym nie śpieszył się nawet przy schodzeniu na destrojer, bo 
musiał uważać, by nieprzepisowo nie nadepnąć na reling. I nic mu nie przeszkodziło 
zasalutować banderze okrętu, na który wszedł nie po trapie.

Obaj "monarchiści" byli (przekonani, że doktor żartuje, ale my z Zygmuntem moglibyśmy 
przysiąc, iż wychodząc z kabiny doktor przetarł sobie jeszcze buty suknem i wymył ręce. 
Opowiedzieliśmy dodatkowo naszym gospodarzom, iż doktor rna za złe drugiemu 

oficerowi, że nie zameldował kapitanowi swego zejścia do ładowni i przez to kapitan nie 
zszedł ze statku - zgodnie z tradycją - ostatni.

Podczas rozmowy czuliśmy, że dziwnie jesteśmy odporni na to dzi siejsze bombardowanie i
szczerze śmieliśmy się podczas całej wizytj Starszy oficer "Ulster Monarch", starszy 
wiekiem nawet od kapitana trzymając rękę na czarno oprawnej księdze, orzekł, że zgoidnii 
z "Baibl", czyli Biblią, może powiedzieć o nas - cytując fragmen z Proverbia Salomonis - iż 
rzeczywiście ,;kto jest wesołego serca, mj gody ustawiczne". Zamilkliśmy, zaszczycani tą 
opinią Salomonową.

W zamian za nasze wiadomości o sobie samych dowiedzieliśmy si< jeszcze od obu panów, 
że "Ulster Monarch" należy do bliźniaczej trójk pasażerskich statków na linii Belfast - 
Liverpool i że pozostałe noszą nazwy "Ulster Queen" oraz "Ulstar Prince", wszystkie po 3 
800 ton "Ulster Queen" przed sześcioma tygodniami wszedł na skały w Ram-sey Bay, a 
obecnie służy już jako pomocniczy krążownik przeciwlotniczy. "Ulster Monarch" od 
początku wojny pełni służbę jako troop ship, transportowiec wojenny i ma za sobą wiele 
rejsów z wojskiem do Francji i z Francji.

Pożegnaliśmy naszych gospodarzy, śpieszących powitać przybywającego na ich statek, 
również jako pasażera po nieudanej akcji w Norwegii, jakiegoś generała, który był "C-in-
C", czyli Commander in Chiej albo po polsku - głównodowodzącym, jak zawsze w tym 
czasie, tajemniczą akcją.

"Ulster Monarch" opuścił Harstatd bez eskorty. W chwili gdy znik-nęły zarysy skalistych 
Lofotów, wydało mi się, że zamknięta została ostatnia kartka książki pod tytułem: NAD 
DALEKIM CICHYM FIORDEM, ale napisana .przez "Chrobrego".

*

Zajmowaliśmy z doktorem luksusową kabinę na "Ulster Monarch", odsypiając wszystkie 
zaległości za cały kwiecień i połowę maja. Pomimo to pozostawało nam jeszcze moc czasu. 
Ponieważ stale byliśmy razem, każdy opowiadał o sobie wszystko, co go spotkało od 
momentu, jak paimięć sięgnie.

Kiedy doktor doszedł do wniosku, że proza jego życia od kolebki do lat sześćdziesiątych jest
prawdopodobnie dla mnie zbyt nużąca, zaczął uzupełniać moje braki ze znajomośd oper 
oraz ich historii. Omawiał szczegółowo, a potem jak na zaczarowanym flecie od początku 
do końca gwizdał wszystkie arie.

Każdy wspólnie przeżyty z doktorem dzień był nowym odkryciem jego wielkiej osobowości 
i nowym powodem do jeszcze większej admiracji. Doktor sprawiał mi największą 
przyjemność gdy, ot tak sobie na co dzień, używał klasycznej łaciny, tłumaczył budowę 
zdań i wprowadzał mnie w świat Złotego Wieku.

Doktora z kolei interesowała nawigacja oraz zwyczaje i tradycje morskie. Chciał je jak 
najdokładniej poznać, by "nadrobić czas stracony na medycynę". Kiedyś goląc się 
powiedział mi:

- Wiesz, łąk nie lubię lekarzy, że gdy się golę, to ze wstrętem patrzę w lustro.

Doktor miał za sobą wojnę rosyjsko-japońską oraz pierwszą wojnę światową, podczas 
której był naczelnym lekarzem olbrzymiego szpitala wojskowego. Mikroskop zabrał mu 
oko, które teraz uzupełniał monoklem. Kiedy pływaliśmy przed wojną raizem na linii 
palestyńskiej dosłownie rozrywał się przyjmując zaproszenia na trudne operacje trepanacji
czaszki w Aleksandrii lub w Atenach.

Jedną ciekawą rzeczą na "Ulster Monarch" była jego maskota przedstawiająca ludzką 
postać z głową krokodyla. Straszne to monstrum zapewniało bezpieczeństwo statkowi - tak
przynajmniej twierdziła cała jego załoga - i stało w jednym z salonów, w którym lubiliśmy 
przesiadywać w wygodnych klubowych fotelach spędzając czas na rozmowach. Z rozmów 
tych udało się zebrać całokształt wydarzeń na "Chrobrym". Kolejno, nie śpiesząc się 
opowiadali o swych czynach i wyczynach ci, co przeżyli pamiętny dzień piętnastego maja 
1940 roku. Utkwiły mi szczególnie w pamięci urywki trzech usłyszanych wówczas 
opowiadań.

Jeden ze sterników tak rozpoczął swoją relację:

- No, to jak już te bomby uderzyły, to myślę ja sobie - trzeba pójść do pentry* i napić się 
kawy...

Ten spokój cechował całe opowiadaiiie. Po prostu rejs wycieczkowy do fiordów został naraz
przerwany. Drugi sternik mówił:

- Spałem. Obudziły mnie te bomby. Władek już się ubrał. To mówię do Władka: "Władek, 
idź ty zobacz, czy się opłaci wstawać, może prędko zatoniemy, to nie będę nawet wyłaził z 
koi".

Wobec przykrości, na które był narażony podczas całej akcji jeden ze stewardów, 
rozumowanie drugiego sternika było może poniekąd uzasadnione. Steward opowiadał:

- Jak te dzwonki zaczęły trąbić, to ja wiedziałem, że to już jest alarm. Ubrałem się 
spokojnie, nałożyłem nowe buty, nowy garnitur i hełm na głowę. Wyszedłem na górę. Tutaj
złapał mnie drugi oficer, dał do rąk gaśnicę i karał mi gasić ogień. Co miałem robić? 
Odbezpieczyłem gaśnicę i leję. Śmiechu to warte. Tutaj i tysiąc gaśnic nie pomoże. Jak 
tylko "drugi" odszedł, rzuciłem gaśnicę w ogień i myślę - gdzie moja szalupa? Tylko 
wyskoczyłem na pokład, a tu leci nasz admirał iż gaśnicą. I tak jak drugi oficer wetknął imi 
ją w rękę. Spieszyło mi się, ale dla świętego spokoju wziąłem. Co będę - myślę - z 
admirałem zaczynał i tłumaczył, jak sam nie rozumie, że ogień jest za duży. Polewałem, 

polewałem, ale czasu mi było szkoda. Rzuciłem gaśnicę w ogień i biegnę do szalupy. Tyle 
zmarnowałem czasu! Dobiegłem do relingu, a tu pokładowi krzyczą, żebym się śpieszył. 
Wychyliłem się

• P e n t r a - miejsce, w którym stały ekspresy do kawy I herbaty.

za burtę, chwyciłem linę i zsuwam się powoli na dół po tych węzłach. Tylko musiałem się 
zatrzymać, żeby temu co pode mną na głowie nie stanąć. A tu poczułem, że ktoś mi stanął 
na hełmie dwoma nogami. Zaraz potem drugi postawił mi obie nogi na jednym ramieniu i 
jeszcze zaraz trzeci .postawił mi obie, znów nogi, na drugim ramieniu. Tak stało .na mnie 
trzech żołnierzy. "Ajryszów" - jak się to mówi - Irlandczyków. W takiej sytuacji, panie 
kapitanie, zobaczyłem wyraźnie, że nie mam racji bytu i puściłem się trzymanej liny, bo 
nikt by się na moim miejscu też nie utrzymał. We czwórkę spadliśmy na tych, co byli ipod 
nami. Uderzyłem głową o ławkę, a potem to tylko czułem^ że na mnie spadali inni, ale już 
nic nie pamiętałem, tylko to jedno, że nie miałem racji bytu. Nie miałem...

*

Po dziesięciu dniach podróży "Ulster Monarch" rzucił kotwicę na tej samej redzie, na 
której wybrał swoją "Chrobry"'wyruszająć na kampanię norweską.

HONNY SOIT, QUI MAL Y PENSE

JLJewiza angielskiego Orderu Podwiązki: "HONNY SOIT, QUI MAL Y PENSE" była już w 
naszych latach dziecięcych tematem rozmyślań i dociekań, gdy naśladując starszych 
bawiliśmy się w nadawanie orderów bohaterom konającym na palach bitew.

Początkowo po zabawie w wojnę dekorowaliśmy bez zastanowienia się nad nazwą orderu 
tych, którzy w walce się wyróżnili. Były to ordery wycięte z tektury i pomalowane złotą 
farbą. Z biegiem czasu, dla urozmaicenia ceremonii nadawania orderu, ustaliliśmy rytuał, 
a potem nazwy i klasy orderów. Zmienialiśmy ich kształt i barwy. Naraz dowiedzieliśmy 
się, że ordery mają dewizy. Imponowały nam szczególnie te wymawiane po łacinie. Ordery:
Smoka i Słonia - miały dewizy bardzo nam odpowiadające. Były to wspaniałe chwile, gdy 
na polu walki król lub cesarz przypinając order mówił: "PRZED NIM BLEDNIE LEW I 
MILKNIE TYGRYS" lub wymawiał tajemnicze słowa: "MAGNANIMI PRETIUM". Po 
polsku brzmiało to dla nas zbyt słabo: "Nagroda za męstwo". Najwięcej intrygował nas 
jednak Order Podwiązki. Był nam znacznie bliższy, jako rzecz codziennego użytku, ale jego 
dewiza była dla nas na razie niezrozumiała.

Order Podwiązki wszedł w nasze życie, gdy rozwikłaliśmy jego tajemniczą dewizę: "NIECH 
SIĘ WSTYDZI, KTO O TYM ŹLE MYŚLI". Nadawaliśmy go wówczas, gdy bohaterstwo nie 
znalazło uznania u obu stron walczących. Dekoracja połączona była z wielkim trudem. Król
lub cesarz wprowadzał na miejsce zwykłej podwiązki inną, podobnie jak i tamta 
zaopatrzoną w pętelkę do guzika i w tę zawiłą maszynkę do zapinania z przeciwnej strony 

niż pętelka. Wszystko to naturalnie było pozłocone. Zawsze jednak po takiej dekoracji 
Podwiązką zostawał u wszystkich w pamięci cień dwuznaczności, ponieważ sam order 
należał do części garderoby, o której przy gościach - a w szczególności jeśli to były osoby 
starsze - nie mówiło się. Wobec tego ustanowienie takiego orderu musiało nastąpić w 
baridzo nieprzyzwoitych, według nas, okolicznościach. Ponieważ dowiedzieliśmy się, że 
order ten od wieków był nadawany również i paniom - doszliśmy do wniosku, że 
zamieszana w to była ja'kaś pani i to na pewno taifca, co "ma

nogi". Te "nogi" były dla nas nie niniejszą tajemnicą niż sam order, który nosi się przecież 
ukryty i to od pasa do kolana. Słysząc często powiedzenie starszych, że "ta ma nogi", a 
tamta pani - nic nie jest warta, bo: "nie ma nóg", jako ośmioletni mężczyźni w żaden 
sposób tej klasyfikacji pań nie mogliśmy zrozumieć.

Otóż według nas takiej "pani z nogami" musiała kiedyś odpiąć się podwiązka podczas 
przejażdżki kornio w towarzystwie króla. Nie było innej damy dworu, która by mogła jej tę 
podwiązkę naciągnąć i zapiąć, co jak wiadomo jest czynnością bardzo trudną, a dla 
siedzącej na koniu amazonki - niewykonalną. Bywają nawet pończochy, które "same" 
wyślizgują się z tego dziwnego zapięcia.

Król wstydził się jechać dalej z panią, której opada pończocha. Zsiadł więc ze swego 
rumaka i własnoręcznie usiłował złapać podwiązkę, która uciekła, a potem ją zapiąć. Ale to 
się królowi zupełnie nie udawało, ponieważ królowie nigdy w życiu sami się nie ubierali. 
Króla ubiera zawsze wyszamerowany kamerdyner. Niekiedy nawet kilku. Król według nas 
nie miał pojęcia, w jaKi sposób przypina się podwiązkę do pończochy i w momencie gdy się
nad tym głowił, musiała nadjechać na spotkanie króla kawalkada składająca się z 
księżniczek i książąt, którzy miimo woli stali się świadkami nieudolności króla.

Król przekonany, że wiele osób z jego obecnej świty nie ma również pojęcia, jak się taką 
podwiązkę zapina, chcąc ratować swój honor, nadał wszystkim obecnym wstydliwie ukryty 
Order Podwiązki, wymawiając po francusku (by nie zrozumieli masztalerze, którzy akurat 
musieli nadjechać) tajemniczą dewizę, że nie należy śmiać się z tego, czego ktoś sam nie 
potrafi. W ten sposób zmusił dwór do milczenia.

Gdy w zabawach naszych nadawanie orderu stało się już wiele razy faktem dokonanym, 
zaczęliśmy uważać jego dewizę za wyjście z sytuacji bez wyjścia.

Dewiza ta przyszła mi na myśl, gdy usłyszałem kiedyś opowiadanie o niecodziennych 
wyczynach kolegów na statkach i gdy przeczytałam wyrok sędziów irlandzkiego miasta 
Cork w sprawie kapitana an-gielsMego brygu "Mary Russel".

Kapitan tego brygu, idącego z Barbados do Irlandii, pod wpływem niepokojących snów 
rozpłatał siekierą głowy kilku niewinnych pasażerów i części załogi. Poranił harpunem 
starszego oficera i postrzelił marynarza, który dla uspokojenia kapitana pozwolił się 

przedtem związać. Sąd w irlandzkim mieście Cork w dniu 12 sierpnia 1828 roku, w dwa 
miesiące po opisanych wypadkach wydał wyrok uniewinniający kapitana.

W kilkanaście lat potem angielski bryg "Tory" był sceną podobnych wydarzeń. W drodze z 
Hongkongu do Londynu kapitan brygu pod wpływem "lifcworów" zabijał czas rąbaniem 
pałaszem swych oficerów, trzymając jednocześnie wymierzony w nich pistolet. Przykutych

do masztu trzech marynarzy dla zabicia nudy od czasu do czasu rąbał również pałaszem. 
Starszy oficer w ucieczce przed szaleńcem skoczył za burtę. Drugiego oficera, który nie 
chciał naśladować kolegi, rozszalały kapitan rąbał szablą tak długo, aż ten z wycieńczenia 
padł na pdkład. Niezmordowany kapitan kazał go przywiązać w ten sposób, aby móc dla 
odmiany ciskać w niego pałaszem. Gdy i ta "rozrywka" znudziła się kapitanowi, kazał 
położyć drugiego oficera na pokładzie i, by uniemożliwić ewentualną ucieczkę, przygnieść 
go do pokładu ciężarami, spod których drugi oficer uwolnił jedynie swą duszę, 
pozostawiając pod nimi swe zwłoki. Zagniewany z powodu pozbawienia go tak miłej 
rozrywki kapitan zabrał się znów do marynarza - kazał go zakuć w dyby i za chwilę 
poćwiartował. Wszystikim tym wyczynom kapitana przyglądali się pasażerowie. Chcąc 
nieco urozmaicić zabawę, kapitan urządził pantominę buntu tnąc pałaszem i strzelając do 
załogi z pistoletów nabitych tylko prochem. Pantomina zakończyła się ciężkim 
poranieniem trzynastu marynarzy. Nawet po wejściu pilota kapitan w dalszym ciągu 
ćwiartówał jednego z marynarzy, którego przedstawił pilotowi jako zarzewie buntu.

Ówczesny prefekt policji londyńskiej postawił kapitana przed sądem jako mordercę i 
sprawcę masakry niewinnych ludzi. Sąd przysięgłych wydał wyrok: "Winien i 
niepoczytalny". Wobec tego, że wyrok był niejasny i zbyt długi, przysięgli musieli wydać 
drugi krótszy. Brzmiał on tylko: "Niepoczytalny". W roku 1848 kapitan brygu "Tory" został 
uniewinniony.

W licznych powieściach angielskich spotyka się opisy wesołych spotkań towarzyskich, jakie
miały miejsce na placach publicznej kaźni w okresie późnego średniowiecza, połączonych z
pokazem mód i spożywaniem wykwintnych posiłków urozmaiconych widokiem na 
egzekucję.

W czterdziestych latach dwudziestego wieku prasa angielska pełna była opisów 
niezwykłych okoliczności, w jakich piękna pani w jednym z miast angielskich osiągnęła 
stan wdowi wiążąc swego małżonka i układając w wannie napełnionej wodą, by następnie 
za pomocą modelu małego żaglowca wyprawić go w podróż na tamten świat. Niedługo 
przed ogłoszeniem wyroku niezwykle piękna pani otrzymała wiele propozycji 
natychmiastowego zawarcia małżeństwa z amatorami podobnych "podróży morskich". 
Opowiadania tego typu stanowią specjalne, importowane serie "ciekawych" przygód 
morskich.

Ale butelki z "likworem" przeniesione na polskie statki-handlowe również potrafiły dać 
podstawy do niezwykłych opowiadań morskich z napisem MADĘ IN POLAND, które - 
pomimo że w niczym nie przypominają opisanych zabaw na brygach "Mary Russel" lub 
"Tory" - należałoby na wszelki wypadek zakończyć dewizą Orderu Podwiązki: "HONNY 
SOIT, QUI MAL Y PENSE".

Wydarzenie to miało miejsce w początkowym okresie rozwoju naszej floty handlowej, 
nielicznej, składającej się dopiero z kilku jednostek. Jednej z nich, idącej do Sztokholmu, 
"przeciął kurs" NOWY ROK.

Powitanie było naturalnie owacyjne, oficjalne i nieoficjalne, w salonie i w kubrykach. 
Pamiętano na razie o tych, którzy natychmiast po spotkaniu Nowego Roku poszli na 
wachtę. Zapomniano jedynie, ale to zupełnie, o starszym marynarzu pełniącym służbę na 
starze. Prawdopodobnie dlatego, że kapitan stanowczo zabronił ryczenia syreną, bicia w 
dzwon i puszczania rakiet.

Marynarz ten tyle tylko uczcił spotkanie, ile udało mu się wychylić idąc na zmianę 
poprzedniego sternika, na godzinę i dwadzieścia minut przeid Nowymi Rokiem. Na razie 
bez przekonania śledził czerń podziałek stopniowych, wahających się naprzeciwko kreski 
kursowej, goniąc jednocześnie wzrokiem światło rufowe idącego przed nimi statku. 
Poprzedni sternik zdał mu kurs z radą trzymania się światła.

- Tamten idzie równo, tak samo jak i my - mówił. - Idź za niań. Ma ten sam kurs.

Nowy sternik szybko oswoił się z sytuacją. Rzeczywiście było znacznie wygodniej trzymać 
się światła przed dziobem niż wpatrywać się w podzialkę stopniową róży, pnzy tym mógł 
jednocześnie widzieć nadchodzące inne statki. W dodatku szemrało mu trochę w głowie po
tym spotkaniu.

Przez parę godzin słychać było jeszcze na mostku odgłosy powitań Nowego Roku, potem 
już tylko rytmiczny szum maszyny. Nikt nie przychodził na mostek. Zmiana musiała 
przyjść akurat na Nowy Rok. Zapomniano.

Zima tego roku była wyjątkowo ciepła. Zatoka Botnicka jeszcze wolna od lodów. Żegluga 
na niej dotychczas utrzymywała się bez ograniczeń i bez lodołatmaczy.

Godziny służby na sterze zaczynały się dłużyć. Powieki stawały się ociężałe. Pilnował się już
tylko światła rufowego idącego przed nim statku. Kurs przestał go interesować. Wydawało 
mu się, że wska-zówki zegara zupełnie się nie posuwają. Olbrzymi służbowy kożuch, 
chroniący przed zimnem, ugniatał barki. Przez jakiś czas przyglądał się z niepokojeni 
oficerowi służbowemu, który - fetowany jeszcze przez dobrych kolegów po przyjściu na 
zmianę - znieruchomiał teraz w swoim kożuchu na skrzyidle mostku. Potem zaczął myśleć 
o swej koi 'przylepionej do burty na dziobie na podobieństwo jaskółczego gniazda. To tak 

zwane pospolicie na statku "wyro" wydawało mu się w tej chwili najmilszym miejscem na 
świecie. Coraz bardziej zaczynała ogarniać go senność.

"Chyba zaraz zasnę" - myślał z przerażeniem. - A może powiedzieć oficerowi, żeby go już 
zmienili na sterze? Nie. Nie zrobi tego. Najlepiej będzie, jeśli sam skoczy na dizdófo i 
obudzi zmianę. Ale co będzie, jeśli statek przez ten czas zejdzie z kursu i po powrocie na 
ster nie zobaczy już rufowego światła tamtego statku? Kursu nie pamiętał dokładnie. A 
zresztą jeśli nie przychodzą, to znaczy że nie mogą. Na pewno gorliwie spotykali Nowy Rok.
O nie, nie zostawi steru i statku bez opieki. Powieki sarnie opadają. Kurs. Jaki to mógł być 
kurs? Na róży odróżniał już tylko czarne listki rumbów. Szczęśliwie, że dobra widzialność. 
Nic złego stać się nie może, dopóki idzie za tamtym. Z mijaniem też nie ma kłopotów, 
między nich żaden statek nie polezie. Można tak jeszcze sterować. Byle nie dać się ogarnąć 
senności.

Poczuł się naraz jedynym człowiekiem odpowiedzialnym w tej chwili za bezpieczeństwo 
statku. Wszyscy z pokładu śpią, on jeden czuwa. Nieraz klął ten statek, tyle razy chciał już z
iniego schodzić a teraz poczuł ogromny przypływ uczucia dla iniego. Choćby miał .umrzeć z
głodu i izimina, nie narazi swego statku ma niebezpieczeństwo. Poczuł się bohaterem 
chwili. Ech! Ludzie dokonywali większych bohaterstw niż jego stanie w ciągu trzech wacht 
na sterze i w gorszych sytuacjach wytrzymali 'znacznie więcej. Żeby nie zasnąć, zaczął 
nucić, potem śpiewać. Po prześpiewaniu kilku piosenek przypomniał sobie Wizję szt;ld-
wacha. Była to najmodniejsza piosenka. Wziętość swą zawdzięczała żywej melodii. 
Śpiewała ją cała Poldka. Zaczął półgłosem:

"To prawie tók jak ja w tej chwili" - pomyślał. Nabrał oddechu i dalej już śpiewał głośniej.

W miarę śpiewania zaczął ogarniać go 'zapał bojowy. Nde cauł już na .barkach ciężkiego 
kożucha.

Zamiast śpiewać dalej: "Ziemia aż .drży. Młody szyldwach więc oczy przeciera. Tak, on ich 
zna. To ułani spod Somosierra..." zaśpiewał słowa 'Usłyszane niedawno, według ukłaidu 
marynarzy z marynarki wojennej, którzy zazdroszcząc kawalerii ttak ładnej piosenki 
przekształcili ją na piosenkę morską:

m   m                                                                                   «•-»--

To brzmiało wspaniale. Był zachwycony sam sobą, ale że dalszych słów ipiosenlki morskiej 
nie znał, zostawił 'krążownik i 'wrócił do szwoleżerów.

W myślach rąbał kano-nierów przy działach w wąwozie Somosierry i śpiewał dalej:

MORITURI TE SALUTANT. MAJĄCY UMRZEĆ CIĘ POZDRAWIAJĄ. O, to było piękne. 
Teraz może stać jeszcze dwie doby bez zmiany.

I naraz zupełnie jak w drugiej zwrotce piosenki: "Minęła noc i dzień rozproszył mroczny 
świt. Żołnierze wstają, słychać wkoło śmiech i gwar..." W tym wypadku nie było tu nic 
wesołego. Na mostek wszedł "stary", zwabiony .prawdopodobnie Wizją szyldwacha.

- Co leży? - ryknął do nie spodiziewajaeego się tej wizyty śpiewaka.

Zaskoczony sternik milczał chwilę, zanim się opamiętał i odczytał z róży kurs. Przy ikresce 
kursowej chwiał się czaimy listek rumbu north-east.

- Nord czterdzieści pięć stopni ost, panie kapitanie - odpowiedział.

- Co leży? - jeszcze głośniej powtórzył 'kapitan, jak gdyby -nie dosłyszał odpowiedzi 
sternika.

Nie czekając na ponowną odpowiedź, rzucił sam okiem na kompas i naszył iku drzwiom 
nawigacyjnej. Za kapitanem podążył przerażony oficer wachtowy, który ożył na dźwięk 
głosu kapitana. Po kilku minutach cały statek był już na nogach. Na mostku 'znalazł się 
starszy oficer i "drugi". Kapitan wyszedł z nawigacyjnej i iznów podszedł do sternika. 
Jeszcze raz sprawdził ikurs na kompasie.

- Jak długo leżysz na tym ibursie? - spytał sternika.

Ten zdecydował się mówić prawdę, by nie wprowadzić w błąd kapitana, ale nie wiedział nic
ponad to, że przez całą noc trzymał się rufowego światła idącego przed nim statku.

- Prawdę mówiąc to nie wiem, panie (kapitanie - odpowiedział. - Stoję na sterze od 
-zeszłego roku i cały czas trzymam się rufowego śwdatła tego statku, ifctóry idizie przed 
nami od dnia wczorajszego...

Kapitan puścił mimo uszu ten noworoczny dowcip, ale zanim sternik przystąpił do 
ściślejszych wyjaśnień, starszy oficer zameldował kapitanowi, że zidentyfikował światło 
latarni Dager-Ort, niknące prawie 2 prawej bunty za trawersem. Po chwili drugi oficer 
wziął namiary ze świateł dostrzeżonych latarń. Z otrzymanej (pozycji wynikało, że statek 
zbliża się do Helsinek, a zapisany w idziennifcu port przyjścia Sztokholm został daleko od 
statku na zachód. Za rufą.

*

Podczas drugiej wojny światowej nie istniała prawie żadna większa operacja morska, w 
której (pływające skrawifci naszej Ojczyzny nie brałyby udziału.

Kończyła się właśnie operacja "TORCH" mająca za zadanie oczyszczenie z Niemców Afryki 
Pomocnej. Poza samymi operacjami, drugim najważniejszym zagadnieniem był dowóz 
amunicji i żywności. Statki, ifctóre skończyły wyładunek przy nabrzeżach afrykańskich 
portów, musiały natychmiast ustępować miejsca następnym, a same wychodziły z portu na 
redę, by nie stwarzać skupisk dogodnych do bombardowania. Stawały iż dala od portu, 

gotowe w każdej chwili wyruszyć po nowe zasoby. Do wybrzeży Afryki przychodziły w 
olbrzymich konwojach wypchane amunicją, wracały niekiedy samotnie, puste, pod 
balastami, izmuszone do samoobrony. Nic więc dziwnego, że kapitanowie naszych statków 
prześcigali się w zdobywaniu najlepszego uzbrojenia przeciwlotniczego. Nie przychodziło 
to łatwo.

Na jednym z naszych statfców zakotwiczonych wówczas u wybrzeży Afryki wszystko już 
było gotowe do wyjścia w morze. Był to chyba jeden iż najsilniej uzbrojonych statków tego 
typu, jaki (kiedykolwiek istniał podczas tej wojny. Jego kapitan postanowił przetrwać 
wojnę w oparciu o własną przezorność. Bezpieczeństwo swego statku widział wyłącznie w 
samoobronie, a ta zależała od ducha bojowego załogi, ilości działek przeciwlotniczych i 
zapasów amunicji do 'nich. Kapitan z duimą i humorem pokazywał niewiarogodne wprost 
ich ilości "wypożyczone" od aliantów. Jeśli ktoś się ze starej załogi statku wykruszył, 
kapitan gorliwie poszukiwał na ich miejsce "szwoleżerów", uważając że ka-walerzyści 
owiani tradycją sławnych szarż najbardziej w tej chwili nadają się do samoobrony. Byli to 
ci, którym udało się wydostać z kraju. Statek z wolna przekształcał się w redutę 
wyposażoną we wszystkie rodzaje broni przeciwlotniczej, które można było na mkn 
zainstalować. Działami dowodzili oficerowie wyspecjalizowani w ich obsłudze. Każdy z 
oficerów starał się o osiągnięcie jak największej celności oraz wystrzelenia w jak 
najkrótszym czasie możliwie największej ilości pocisków. Nie było człowieka w załodze 
statku, który by nie umiał obsłużyć działa lub karabinu maszynowego.

Statek ten płynął przeciwko prądowi. Na ogół wszystkie statki zużywają się i nasączą z 
'biegiem czasu, ale nie ten. Pływająca reduta stawała się coraz nowsza, coraz bandzie j 
odmłodzona. Każda kolizja w konwoju, najmniejsza nieostrożność innego statku przy 
manewrowaniu podczas trudnych operacji, w których nie udało się uniknąć zderzenia, 
(kończyły się z zasady natychmiastową wymianą uszkodzonych części 'kadłuba. W 
wypadku Spotkania iż wrogiem mały nasz tramp podnosił szybko największą i 
najpiękniejszą banderę i zlał ogniem wszystkich dział rozstawionych na pokładzie od 
dziobu do rufy. Nie dopuszczał do siebie żadnego samolotu na odległość nośności

swych oerlikonów, hoczkisów i kaemów, do tego wszystkiego okrywał się "aureolą 
Hohnana", która w postaci rwących się nad statkiem pocisków tworzyła tarczę z ognia. We 
władaniu tą bronią osiągnięto doskonałość.

Idąc samotnie przez ocean statek ustawicznie zygzakował, by nie stać się łupem 
niespodziewanej torpedy, a na wynurzony okręt podwodny miał zawsze w pogotowiu całą 
siłę swego ognia. Sprawność załogi podtrzymywana była świeżymi zawsze zapasami 
żywności. Kapitan starał się do ostatniej chwili postoju zaopatrywać w świeże pieczywo, 
jarzyny i owoce. Nawet podczas postoju na kotwicy, jeśli to było możliwe, przywożono 
prowiant z lądu. Niemałą rolę w podtrzymywaniu sprawności załogi odgrywała również 

"działalność rozrywkowa". Zajmowały się nią małpy, psy i koty oraz nie wygasający nigdy 
dobry humor i dowcip kapitana.

Był to ostatni dzień grudnia. Kapitan wrócił z lądu z rozkazem wyruszenia samotnie do 
Gibraltaru o godzinie dwudziestej drugiej. W porównaniu z Atlantykiem wybrzeże 
Północnej Afryki w tej chwili było zacisznym miejscem strzeżonym przez olbrzymie 
lotnictwo i flotę, skoncentrowane do operacji desantowych. W Atlantyku grasowały 
bezkarnie stada niemieckich okrętów podwodnych, nad Atlantykiem - bombowce o 
dalekim zasięgu.

Przed wyruszeniem w "blacfcottt" przeznaczenia na Atlantyku należy wypocząć. Jeszcze tę 
jedną noc można będzie sobie pofolgować i nie wsłuchiwać się z palcami na spustach 
karabinów maszynowych ł dział w każdy szmer przypominający warkot nadlatującego 
samolotu. Można będzie nie zygzakować i nie szukać przez lornetki dookoła całego 
horyzontu peryskopu zaczajonego okrętu podwodnego. Jeszcze przez jedną noc RELAX - 
coś w rodzaju polskiego - "spocznij". Dziś spotkanie NOWEGO ROKU. Gdzie statek będzie 
spotykał rok następny? Na razie można i należy dać przed podróżą przez Atlantyk 
odpocząć nerwom.

Zostało jeszcze parę godzin do wyjścia w morze. Nowy Rok spotka się trochę wcześniej. Nie
trzeba brać pilota, można od razu wyruszyć w morze. Statek jest właściwie w morzu, tylko 
że blisko brzegów.

O godzinie dwudziestej drugiej maszyna gotowa. Rączka telegrafu maszynowego stanęła na
"cała naprzód".

Oddzwoniono maszyny - dla tradycji - bo jak w maszynie tak i na pokładzie po zdobytym 
doświadczeniu obowiązywało hasło "zawsze gotowi". Hasło, dzięki któremu statek zapisał 
na swym koncie zestrzelony bombowiec i kilka prawdopodobnie trafionych. Kapitan w ten 
sposób wyrównał swe rachunki za wypożyczone działa i amunicję oraz możność 
utrzymania statku w pełnej gotowości bojowej i wspaniałej kondycji.

Wszyscy sprawiedliwie i po trochu spotykali Nowy Rok i pełnili służby, które z tej okazji 
zmieniały się dzisiaj po kilka razy w ciągu

godziny. Szybko leciały wachty na spotkanie i po spotkaniu Nowego Roku. Chwilkę na 
mostku, chwilkę w mesie lub kubryku. W dzienniku okrętowym w odpowiednich 
rubrykach pisano: "CISZA". Barometr stał wysoko i bez zmian.

O świcie lekki opar od strony lądu przykrył perłową zasłoną Afrykę. Na kursie widoczność 
utrzymywała się dobra. Nagle z perłowej mgły wysunęło się coś jasnego tuż przy wodzie i 
prędko pędziło do lewej burty statku. Znużone oczy starszego oficera nie mogły 
zidentyfikować pędzącego do burty kształtu. Już miał zamiar podać komendę na ster, by 
zmienić kurs unikiem, nie pozwolić wpakować w siebie torpedy przepuszczając ją tym 

manewrem obok, i nacisnąć jednocześnie rączkę sygnału alarmowego, nim zdążył jednak 
to uczynić, przedmiot znikł z jego pola widzenia i starszy oficer usłyszał głośne zza burty

wołanie:

- Monsieur! Monsieur!

"Francuzi" - przemknęło przez myśl radosne spostrzeżenie.

- Qu' est ce que vous voulez? Co sobie życzycie? - spytał podchodząc do burty.

- Jak to, co sobie życzycie? - odezwał się zdumiony głos zza burty. - Jak co dzień, tak jak 
chcieliście, przywieźliśmy wam świeży prowiant.

Starszy oficer poczuł wyraźnie, że robi mu się zimno, potem włosy

z jeżyły mu się na głowie.

,.Halucynacja" - pomyślał.

Coś podobnego zdarzyło mu się po raz pierwszy w życiu. Jako starszy oficer pierwszy 
rozpoczął spotkanie Nowego Roku. Spotykał go potem najdłużej, bo wachtę pełnił od 
godziny czwartej rano.

Odszedł szybko od burty i spytał sternika:

- Widziałeś coś na wodzie?

- Nic nie widziałem. Nie mogę dziś sobie dać rady z kompasem i ze sterem - odpowiedział 
zmęczonym głosem sternik.

Starszy oficer podszedł znów do burty. Wychylił się. Wydało mu się, że widzi jednak 
wyraźnie kształt białej motorówki stojącej przy burcie statku. Przetarł zmęczone od 
bezsenności oczy. Motorówka nie znikała. Ludzie stojący w motorówce domagali się 
spuszczenia trapu.

- Czego od nas chcecie? Po co wam trap? - spytał przerażony

starszy oficer.

- Mówiliśmy już. Przywieźliśmy wam prowiant, tak jak zamówiliście - odpowiedzieli ludzie 
z motorówki.

- Dobrzy ludzie - błagającym głosem mówił starszy oficer - przecież wiem doskonale, że 
was tam nie ma na dole. Dajcie nam spokój. Wyszliśmy wczoraj wieczorem o godzinie 
dziesiątej. Idziemy już całą noc. Jakim sposobem możecie to być WY? Dajcie nam spokój.

- Monsieur - mówił wesoły głos z motorówki - bardzo możliwe, że wyszliście wczoraj 
wieczorem i idziecie już całą noc, ale zapomnieliście wybrać kotwicę.

SĄD MORSKI

Sędziemu Zdzislawowi Koszewskiemu Przewodniczącemu Odwoławczej Izby Morskiej w 
Gdyni

Autor

*'a Biblię przysięgał wysoki sierżant brytyjskiej policji, że mówić będzie prawdę i tylko 
prawdę w obliczu Najwyższego Sędziego sprawującego sądy w imieniu króla Anglii.

Biała peruka i krwawa toga Najwyższego Sędziego, białe peruki i czarne togi adwokatów, 
zgiętych - podczas zabierania głosu - nisko, aż do podstaw tronu siedzącego na nim 
dostojnika, łączyły wypadki drugiej wojny światowej ze średniowieczem.

Wysoki szpakowaty gentleman zajmował miejsce na ławie oskarżonych w olbrzymiej sali 
sądowej gmachu wymiaru sprawiedliwości w Liverpoolu. Sierżant policji jasno i dobitnie 
wyrażał swoją opinię o oskarżonym, który zezwolił na bigamię córki, natychmiast gdy tylko
mąż jej zniknął w malajskiej dżungli w walce z Japończykami.

- Oskarżony - mówił sierżant - znany jest jako człowiek nieposzlakowanej przeszłości. Jest 
dyrektorem fabryki zatrudniającej kilka tysięcy robotników w przemyśle wojennym. 
Wysiłek wojenny (war ejjorts - specyficzna ocena ludzi i zaikładów pracy w tym okresie) 
fabryki tylko dzięki niemu znalazł wielkie uznanie rządu jego królewskiej mości i 
zatrudnionych w fabryce ludzi. Jego czyny cechuje głęboka znajomość fachu, wykształcenie
oraz siła woli. Oskarżony należy do .najwyższej klasy ludzi, o których zwykliśmy mówić: 
"top mań".

Pod białą peruką postaci spowitej w purpurową togę ważyły się losy oskarżonego. Wyrok 
zależny był wyłącznie od zdania sędziego, od tego co on uzna za sprawiedliwe dla danej 
osoby w danych okolicznościach, za zgodne z dobrem kraju. Od wyroku nie było 
odwołania.

Gdy wskazujący palec ręki wyłaniającej się z czerwonej draperii wymierzony został w 
bladego gentlemana, salę zaległa bezwzględna cisza.

- Jeśli ty - padły z wysokości tronu słowa - obdarzony tak wielką siłą woli, obdarzony tak 
wielką sztuką rządzenia ludźmi, posiadający wykształcenie i nieskazitelną przeszłość, jak 
nas o tym wszystkim zapewnił sierżant, jeśli TY ŁAMIESZ PRAWO, to czego mogę wyma-

gać JA od tych, którzy nie posiadają takiej siły woli, tej zdolności rządzenia ludźmi, jaką 
posiadasz ty?

Przez cały czas przemówienia ten wymierzony w oskarżonego palec był symbolem 
piorunów bijących z nagromadzonych chmur doświadczeń zebranych przez stulecia. Pod 
wrażeniem ważkich, godzących w oskarżonego słów drżały mury sali, drżeli obecni w niej 

ludzie, drżał oskarżony, zamknięty na czworokątnej platformie ogrodzonej wysoką 
balustradą.

I wreszcie ostatnie gromowładne słowa wyroku:

- Cztery lata ciężkiego więzienia.

Echo strasznych słów nie zdążyło się jeszcze odbić od wysokich sklepień sali, gdy platforma
z oskarżonym zapadła się pod ziemię w teatralny sposób. Specjalna karetka natychmiast go
przewiezie do miejsca kary.

W tej samej sali miał za parę godzin urzędować zespół Polskiego Sądu Morskiego w Anglii, 
na sesji wyjazdowej do Liverpoolu, i właśnie obecnością na rozprawie sądu angielskiego 
skracaliśmy chwile oczekiwania. Sąd nasz składał się z zawodowego sędziego, prokuratora 
oraz dwóch ławników. Ławnicy byli wybierani przez związki oficerów oraz marynarzy i 
mianowani przez ministra sprawiedliwości rządu polskiego. Dla spraw "pokładowych" 
ławnikami byli oficerowie i marynarze pokładowi, dla "maszynowych" - odpowiedni zespół 
z "maszyny". Prócz tego był przewidziany obrońca.

Wśród rozmaitych spraw rozpatrywanych przez Sąd Morski najwięcej było 
spowodowanych strachem przed wyjściem w morze, na którym nieprzyjacielskie okręty 
podwodne przez długi czas topiły - jak chciały i gdzie chciały - bezbronne statki handlowe.

Strach ten dyktował najrozmaitsze formy uchylania się od wyjścia w morze, najczęściej 
jednak jako usprawiedliwienie podawano zamroczenie "nieznanym 'napojem" lub brak 
środków lokomocji zniszczonych bombardowaniem. Tak i podobnie zasłaniali się 
przeważnie ludzie nowi, którzy dopiero w czasie wojny zaciągnęli się na statki. Cel zawsze 
był ten sam: odwlec, o ile się tylko dało, wyjście w to tak mało im jeszcze znane, straszne 
morze i jeszcze straszniejszą wojnę na nim.

Po przybyciu konwoju do portu pamiętali tylko sceny ginących statków, gdy olbrzymi słup 
ognia na bezkresach Atlantyku raz po raz dawał znać o początku końca setek ludzi 
ginących od torped. Widoczne w nocy na tle ognia czarne cienie ludzkie, rozpaczliwie 
szukające ratunku w lodowatej wodzie, z potworną siłą przemawiały do instynktu 
samozachowawczego nowych marynarzy, nie wdrożonych jeszcze dostatecznie w 
dyscyplinę okrętową. Patrząc na te sceny, wielu przysięgało sobie, że jeśli dane im będzie 
dotrzeć do najbliższego skrawka ziemi, żadna już siła nie zmusi ich do ponownego wejścia 
na statek idący w piekło ognia i wody.

Parę dni postoju w neutralnym porcie, w normalnych warunkach życia, przywracało 
większości marynarzy naruszoną równowagą. Bar-

dziej wrażliwym, których już sama woda napawała przerażeniem, trzeba było znacznie 
więcej czasu, by porzucić przyjęte wobec siebie zobowiązanie. Ale i tacy wracali 

dobrowolnie po kilku miesiącach, by znaleźć się przed Sądem Morskim na ławie 
oskarżonych pod zarzutem dezercji.

Kiedy zostałem ławnikiem Sądu Morskiego, odświeżyłem sobie w pamięci prawo rzymskie 
studiowane przejściowo na uniwersytecie przed wstąpieniem do Szkoły Morskiej w 
Tczewie. Seminaria z prawa rzymskiego wydawały mi się zawsze pracą lekarzy w 
prosektorium, mówiących niemal stale po łacinie i z olbrzymiego ciała prawniczego 
wyłuskujących szkielet sformułowanych w Rzymie praw, urzekających swą logiką, która 
potrafiła przełamać granice czasu, okoliczności i miejsca.

Uważałem, że ławnicy zostali powołani po to, by zadość uczynić rzymsikiej .zasadzie 
prawa: suum cuiąue - oddać- każdemu, co mu się należy, stanowiącej skróconą formę od 
iustitia est firma et perpetua voluntas ius suum cuiąue tribuendi - sprawiedliwość jest to 
mocna i stała wola oddawania każdemu, co mu się należy. Podczas rozpraw, ulegając 
słabości do prawa rzymskiego i nieodzownej przy nim łaciny, usiłowałem przenosić 
wyobraźnią każdą akcję na Forum Romanum, by 2 ust najwyższego urzędnika mającego 
pieczę nad prawem, zwanego praetor, usłyszeć "rzymski" sposób wnioskowania.

Sędzia oraz prokurator Sądu Morskiego byli ubrani w średniowieczne togi i birety. Sędzia, 
z godłem państwowym w miejsce ryngrafu zawieszonym na ciężkim łańcuchu, odczytywał 
personalia i akt oskarżenia. Ławnicy, w bezbarwnych ubraniach dwudziestego wieku, 
zabierali się do suum cuique.

Układałem w formę rzymską usłyszane informacje:

quis? (kto?) - młodsey marynarz Nikodem Nienaski;

quid? (co?) -inaraził statek na wyjście w morze z nie skompletowaną .załogą;

ubi? (gdizie?) - w Nowym Jorku;

ąuibus auxiliis? (przy czyjej 'pomocy?) -r- .przy pomocy rodaków zamieszkałych w Stanach
Zjednoczonych;

cur? (po co?) - by zadość uczynić instynktowi samozachowawczemu;

quo modo? (jakim sposobem?) - przez niestawienie się na staitek w oznaczonym terminie;

quando? (kiedy?) - o gadzinie siedemnastej dnia 13 marca 1941 roku; •

cui bono? (na czyją korzyść?) W całości to brzmi: cui bono esi, vel fuit is auctor est - komu 
na tym zależy lub zależało, ten jest sprawcą. W tym wypadku wyłącznie oskarżonemu.

Na miejscu "bladego gentlemana" stał teraz młody chłopak, który walczył w kraju z 
Niemcami jako ochotnik i wydostał się z Polski przez Rumunię, by walczyć dalej z 
Niemcami we Francji. Na "Bato-

rym" przybył do Anglii - znów walczyć z Niemcami, już jako młodszy marynarz na statku 
handlowym.

- Wysoki Sądzie - nieudolnie tłumaczył swe postępowanie - gdy zobaczyłem palących się 
ludzi skaczących w nocy do morza, z którego nikt ich nie starał się nawet ratować, kiedy 
widziałem to kilka nocy z rzędu - przysiągłem sobie, że już nigdy, przenigdy nie będę 
marynarzem... Chcę się bić, ale nie chcę być bezbronny, żywcem palony, a potem - topić 
się... Dobrowolnie nie chciałem już więcej iść patrzeć na to samo, co zobaczyłem. Tylko 
kilka statków doszło do Ameryki z tego wielkiego konwoju, który wyruszył z Anglii. Po 
kilku miesiącach spotkałem się z kolegami. Bez przerwy pływali na tym samym statku w 
konwojach. Opowiadali, że nawet ratowali tych, których storpedowano w dzień... Wstyd mi
się zrobiło, wróciłem na statek z powrotem. Ale, Wysoki Sądzie, boję się tak jak przedtem...

Prokurator zażądał przepisowej kary, zgodnie z ustawą o dezercji. Sąd udał się na naradę.

Dla sędziego przestępstwo było oczywiste, dla ławników - nie. Staraliśmy się przekonać go, 
że w takich wypadkach instynkt samozachowawczy bezkompromisowo rozprawia się z 
honorem, cnotą, męstwem i patriotyzmem. Cały szkielet moralny pryska "łamany kołem" 
bezwzględnej wojny na morzu. Pęka wreszcie kręgosłup moralny, rodzi się jedna jedyna 
tylko myśl, która staje się nakazem: nigdy więcej na morze, bez względu na wszelkie 
konsekwencje powziętej decyzji.

Sędzia stał na stanowisku, że zaistniał bezsprzecznie wypadek złamania dyscypliny 
okrętowej, a więc musi być kara. Służba w marynarce handlowej jest służbą w wojsku.

Ławnicy bronili swego punktu widzenia: chłopak wrócił po kilku miesiącach dobrowolnie. 
Mógł przecież pozostać na lądzie. Jak stwierdzili świadkowie, miał wszelkie ku temu 
bardzo dogodne warunki i dobrze płatną pracę. Niebezpieczeństwo wcale nie zmalało, 
wprost przeciwnie - wzrosło. Dobrowolnie zaciągnął się na statek...

Sędzia zgadzał się z przytoczonymi argumentami, ale przestępstwo było dla niego 
oczywiste.

Obrona nasza wydawała mi się słuszna i logiczna. Przestępstwo popełnione wskutek 
strachu paraliżującego wolę, przypomniało mi zapamiętane z seminariów prawa 
rzymskiego na uniwersytecie exceptio z cywilnego prawa rzymskiego, mówiące o 
odwołaniu się przysługującym oskarżonemu w pewnych wypadkach, na podstawie którego 
mógł on pozbawić oskarżyciela prawa wniesienia skargi.

Brzmienie formuły tych odwołań przypomina receptę lekarską: exceptio quod metus causa 
- odwołanie, gdy postępek spowodowany był strachem. Prawo rzymskie przewiduje 
wypadek, gdy nie można karać za czyn dokonany pod wpływem obawy "spowodowanej 
taką groźbą, vis compulsiva, która by i odważnego człowieka zdołała wyprowadzić z 
równowagi". A my nie jesteśmy sądem wojennym w ścisłym

tego słowa znaczeniu - usiłowałem tymi dowodami przekonać sędziego.

Jeśli prawo rzymskie przed wiekami uznawało już takie wyjątki, to w naszych 
okolicznościach, dla dobra sprawy, jest to chyba również dopuszczalne. Gdy nam się 
wydawało, że sędzia uległ czarowi prawa rzymskiego, sędzia złożył votum separatum. Sąd 
wrócił na salę rozpraw, a sędzia ogłosił wyrok uniewinniający, szeroko komentując jego 
motywy.

Po zakończeniu przemówienia sędziego ze strasznej platformy przeznaczonej dla 
oskarżonych i odgrodzonej od świata wyszedł na salę młody chłopak, który przełamał swój 
strach i wrócił na statek, wbrew uprzednio powziętemu postanowieniu: przetrwać wojnę 
nawet w więzieniu, byle nie na grozą ziejącym morzu.

*

Następna sprawa:

quis? (kto?) -r- bosman statku "Kamienna" Jan-Kowalski i kucharz okrętowy tego samego 
statku Franciszek Ptaszyński;

quid? (co?) - linię żeglugową narazili na stratę materialną oraz pozostawili załogę na 
środku oceanu bez świeżego prowiantu;

ubi? (gdzie?) - Ocean Atlantycki, szerokość południowa ll°13'f długość zachodnia 17°'31';

ąuibus auxiliis? (przy czyjej pomocy?) - bosman przy pomocy czarnej małpy brazylijskiej, 
kucharz okrętowy przy pomocy zielonej małpy afrykańskiej;

cur? (po co?) - na to pytanie odpowiedź mogły dać tylko... małpy;

quo modo? (jakim sposobem?) - pnzez otwarcie przez jedmą z małp drzwiczek 
wszystkich .klatek z kaczkami, znajdujących się na pokładzie rufowym statku "Kamienna";

gtwmdo? (kiedy)? - o godzinie siódmej rano 7 lipca 1942 roku;

cui bono? (na czyją korzyść?) - na korzyść 'którejś z małp dla zaspokojenia jej fantazji.

Mniejszym statkom naszej floty handlowej groziły na północnym Atlantyku nie tylko 
torpedy, lecz i sztormy. Wobec czego przeniesiono niektóre z nich na spokojniejszy pod 
względem stanu morza szlak południowoamerykański. Statki te, budowane wyłącznie na 
krótkie rejsy po Bałtyku lub Morzu Północnym, znalazły się naraz na długiej trasie dużych 
jednostek przystosowanych do podróży w pasie podzwrotnikowym i do trawersaty oceanu.

Małe statki - nie zaopatrzone w odpowiednie chłodnie - radziły sobie, jak umiały. Zabierały
żywy prowiant. Zazwyczaj stanowiły go najbardziej odporne na warunki klimatyczne 
kaczki, które czasem docierały na pokładzie nawet do Brazylii, podczas gdy inne ptactwo 

ginęło szybko. Zmorą na tych statkach nie był jednak prowiant, lecz "czarne myśli" o 
rajderach i torpedach. Prędkość tych statków była

"nijaka" - mniejsza od dziesięciu węzłów. Wlokły się niekiedy same przez ocean, a umysły 
załóg przepełnione były strasznymi myślami, na które jedynym lekarstwem okazywały się 
nie działa ustawione na rufach, lecz... małpy.

Cała załoga bez wyjątku prześcigała się w dogadzaniu ganiającym po statku małpom, przez 
wdzięczność za możność oderwania myśli od rzeczywistości dzięki szaleństwom, jakie 
wyprawiały czworonogi.

Małpom wolno było robić na statku dosłownie wszystko. Dni załogi wypełnione były 
opowiadaniami o tym, co która małpa zrobiła, która z nich jest bardziej zabawna, a która 
najmądrzejsza. Wolny czas pod tropikalnym słońcem spędzali na pokładzie obserwując 
zachowanie się małp.

Nowa sprawa nie była skomplikowana, nawet przeniesiona moją wyobraźnią na Forum 
Romanum, i z łatwością dała się odszukać w pra_ wie dwunastu tablic sprzed dwudziestu 
czterech wieków, których tekst za Cycerona każdy chłopak rzymski umiał cytować na 
pamięć. Była to po prostu szkoda spowodowana bez winy właściciela przez jego zwierzęta 
czworonożne w siposób nieoczekiwany contra naturom - wbrew normalnemu porządkowi. 
Czynność powodująca zubożenie - actto de pauperie. W tym wypadiku poszkodowany 
mógł otrzymać zwierzę, które szkodę wyrządziło. Szkoda jednak znacznie przewyższała 
wartość małp. Nie ulegało wątpliwości, że poszkodowany musi otrzymać zapłatę 
odpowiadającą wartości wypuszczonych kaczek.

Ale oskarżeni, bosman i 'kucharz, amienili całkowicie przewidywane przez prawo 
idwumastu tablic postępowanie.

- Wysoki Sądzie! - tłumaczył bosman. - Moja małpa nigdy by czegoś podobnego nie zrobiła 
i nie zrobi. Każdy na statku wie, proszę Wysokiego Sądu, że małpa foucharza jest głupia i 
sam kucharz, otwarcie mówiąc... - W tym miejscu swego (przemówienia .bosman przeszedł
do wyrażenia swych życzeń w stosunku do 'kucharza i jego małpy, z powodu której - jak się 
wyraził - ipo raiz pierwszy w życiu emalazł się w saldzie na ławie oskarżonych.

Sędzia był zmuszony zwrócić bosmanowi uwagę na niewłaściwość używanych słów i 
zwrotów.

Życzenia bosmana ipod adresem kucharza również 'były przewidziane na dwunastu 
tablicach jako malum carmen incantare - złe zaklęcia i czarowanie w celu sprowadzenia 
czyjejś choroby lub śmierci. W tym wypadku nie było żadnych wątpliwości, że bosman 
życzył tego wszystkiego (kucharzowi i jego izielomej afrykańskiej małpie.

Po zwróconej przez sędziego uwadze bosman znów przeszedł do wychwalania swej małpy, 
która rozumem swym miała jakoby znacznie przewyższać kucharza, "co może potwierdzić 
cała załoga, proszę Wysokiego Sądu, (która przyszła ze mną na rozprawę".

Istotnie cała załoga, z wyjątkiem pełniących w tym Idniu służbę na statku, siedziała na sali 
sądowej, ponieważ statek tstał w Liverpoolu.

Pytaniem sędziego, czy jego - bosmana - czarna małpa nigdy nie chodziła na ruf ę do klatek
iż kaczkami, bosman poczuł się do żywego dotknięty.

- Proszę Wysokiego Sądu, jakże to możliwe, czy znalazłby się chociaż jeden taki człowiek na
pokładzie, 'który by zabronił małpom chodzić, gdzie im się podoba? Nie, -proszę 
Wys6kiego Sąidu, takiego człowieka szczęśliwie ;na naszym statku nie ma. - Jednakże 
nadal utrzymywał, że jego małpa jest świadoma swych czynów: - Ona wie, sproszę 
Wysokiego Sądu, lepiej od kucharza, co \nalezy robić i lepiej by od niego nawet gotowała. 
Nawet małpa kucharza, proszę Wysoikiego Sądu, jest od niego mądrzejsza i wie, co robi. 
Ale jego małpa, proszę Wysokiego Sądu, jest głupsza od mojej i dlatego wypuściła kaczki. 
Widziała, jak kucharz je stamtąd brał. A kucharz ją zawsze ze sobą zabierał, gdy chodził po 
żywy prowiant na (rufę. Małpa, proszę Wysokiego Sądu, jego małpa na swoje żywe oczy 
widziała, jak otwiera iklatki i wybiera stamtąd żywe kaczki i zabiera ze sobą. JA, proszę 
Wysokiego Sądu, nie mogę nazwać takiego człowieka nawet kucharzem. On sam nauczył ją 
wypuszczać kaczki i jego_ zielona małpa robiła tylko to, co on zawsze przy niej robił. Ona, 
'proszę Wysokiego Sądu, wiedziała, co robi i ikaczlki wypuściła ona.

Gdy bosman usiadł po zakończeniu swoich wyjaśnień, sędzia wezwał kuchanza. Czerwony, 
rozgniewany kucharz rozpoczął przemówienie od życzeń (pod adresem bosmana i jego 
czarnej małpy.

- Wysoki Sadzie, do czego doszło, mnie na starość ciągać się po sądach, do czego mnie 
doprowadził ten... i jego ta czarna...

Następne zdania wypowiedziane przez kucharza nosiły już wszyst-kie cechy malum 
carmen incantare i sędzia był zmuszony zwrócić 'mu ostrą uwagę. Kucharz ten nigdy 
kucharzem nie był. Pociągnięty został do tego zawodu wysokimi płacami, jakie w Anglii 
dostawali kucharze na ląidzie. Postanowił nauczyć się kucharskiego fachu na żywych 
organizmach załogi, by potem przejść ina dobrze płatną posadę na ląidzie, zwalniając się z 
floty z powodu wieku.

Po zwróconej przez sędziego uwadze kucharz zmitygował się d przestał używać 
niecenzuralnych słów i niewątpliwie zgubnych dla bosmana i jego małpy życzeń.

- O - mówił - Wysoki Sądzie, jego czarna małpa jest mądrzejsza od niego; żeby klatkę 
otworzyć, trzeba wiedzieć jak i na to trzeba być bardzo mądrym. Tylko jego małpa mogła 
coś podobnego zrobić. Moja małpa jest głupia, głupsza od jego małpy. Gdzie proszę ja, 

Wysokiego Sądu, mogę porównać mądrość jego małpy do mojej. Niech on tylko sam 
powie, gdzie jego małpa zawsze siedziała przez całą podróż. .Zawsze przy klatkach, zawsze 
łapę wsadzała między kaczki i tak nią kaczki mieszała, że ich krzyk słychać było na całym 
sta/tiku. Lubiła je, Wysoki Sądzie, straszyć. Gorsze jeszcze wyprawiała hece, mam 
świadków, proszę Wysokiego Sądu, dwóch palaczy i chłopca z kuchni,

przed którymi czarna (małpa bosmana chwaliła się i pokazywała wyrwane pióra... Wysoki 
Sądzie, wszyscy na naszym statku wiedzą, że ibosman mnie mię lubi. Złośliwości tej do 
minie nauczył swoją czarną... Ona, Wysoki Sądzie, żeby jemu 'zrobić przyjemność, na złość 
mnie wypuściła wszystkie kaczki. Złośliwości tej nauczyła się od bosmana. Ona, proszę 
Wysokiego Sądu, dobrze, bardzo dobrze wiedziała, co robi.

Po wypowiedzi kucharza z jeszcze większym zapałem zacząłem szukać w myśli 
odpowiednich formuł, które można by dopasować do nowo 'powstałej sytuacji, wskutek 
przerzucenia całej odpowiedzialności na świadomą i rozmyślną akcję małp, jak gdyby to 
były pełnoprawne osoby.

Bez trudu dało się to podciągnąć pod znane ongiś w Rzymie prawo zwane Lex Aąuilla. Był 
to w dodatku bardzo szczególny jego wypadek, gdzie nie zachodziło uszkodzenie, lecz 
pozbawienie właściciela rzeczy w ten isposób, że faktycznie równało się zniszczeniu. 
Otworzenie klatek z ptakami i spowodowanie ich ucieczki, a w konsekwencji straty, było 
klasycznym przykładem takiego wypadku. Zachodziło zawinione działanie - culpa in 
faciendo, co dawało poszkodowanemu .prawo otrzymania pełnej wartości, jaką posiadały 
zniszczone przedmioty - ąuanti ea res fuit.

Wszyscy wezwani świadkowie, praktycznie cała załoga, twierdzili, że obie małpy najlepiej 
lubiły bawić się na rufie. Obie starały się wyrwać kaczkom po parę piórek, nie czyniąc im 
żadnej krzywdy, tylko wywołując głośny krzyk kaczek, co właśnie małpom najwięcej się 
podobało.

Większość wypowiadała się, że przez głupotę wypuściła kaczki zielona małpa kucharza. 
Broniono natomiast czarnej małpy bosmana, jako ibardzo mądrej, która zawsze wie, co 
robi.

Obaj właściciele nadal zaprzeczali gorąco, twierdząc z uporem, że to nie jego, lecz 
przeciwnika małpa świadomie wypuściła kaczki.

Rozprawa stawała się coraz bardziej ożywiona, nawet wesoła. Brakowało tylko na sali 
dwóch głównych osób - zielonej i czarnej małpy.

Słuchając żarliwych wypowiedzi właścicieli małp, snułem dalej swe "seminaryjne" 
refleksje.

Prawo rzymskie, przy zastosowaniu Lex Aąuilla, przewidywało, że w wypadku 
nieprzyznania się oskarżonego, należy .zarządzić podwójne odszkodowanie: lis injitiando 
crescit in duplum - przy wypieraniu się podwojona zostaje wartość przedmiotu sporu. Na 
dodatek, ojcowski sposób wyrażania się bosmana i kucharza o małpach podciągał w mej 
wyobraźni każdego z nich pod odpowiedzialność rzymskiego pater familias - ojca rodziny, 
za czyny jego dzieci. Cały ten "rzymski proces" miał naturalnie miejsce wyłącznie w mej 
wyobraźni.

Wyraźnie ubawiony prokurator (pierwszy raz w życiu 'miałem moż-,ność widizieć 
ubawionego prokuratora), by przekonać oskarżonych, stanął na stanowisku naszego 
wiejskiego prawa zwyczajowego "zajęcia

w szkodzie" - w tym wypadku obu maJ(p. Sędzia osłabł i nie miał siły już więcej wdawać się
w dociekanie, która małpa rzeczywiście wypuściła kacaki na ocean. Obaj obrońcy, 
(zasugerowani wypowiedziami załogi, również przejęli się rolą wybielania czarnej i zielonej
małpy i pomimo swych najszczerszych chęci one mogli znaleźć naocznego świadka 
momentu wypuszczenia kaczek z klaitek. Wyrok skazywał bosmana i kucharza na 
zapłacenie wspólnie takiej kwoty, która równoważyłaby wartość kaczek w chwili zakupu. 
Była to kwota wysoka, nawet jak na ówczesne uposażenie załogi.

Wyrok ten zakończył od kilkunastu miesięcy ciągnącą się wojnę zielonej i czarnej małpy. 
Po roaprawie obie strony się pogodziły. Załoga "Kamiennej" postanowiła solidarnie 
zapłacić wraz z oskarżonymi całą zasądzoną 'kwotę. Innymi słowy - załoga, poczuwając się 
do współ-winy, zapłaciła 'za kaczki, które były zakupione dla niej i 'których nie zjadła, tylko
,^dzięki" rozpuszczonym pnzez nią -małpom. Małpy nie .tylko nic ze swej sympatii u załogi
nie straciły, lecz stały się przez tę rozprawę dla niej droższe.

Analizując w (duchu prawa rzymskiego całą-sprawę, doszedłem do przekonania, że "winni"
(dobrowolnie zapłacili karę zgodnie z Lex Aąuilla, i to w tym szczególnym wytpaidku, -gdy 
oskarżony nie przyznaje się do winy, płacąc podwójne odszkodowanie z tytułu lis infi-
tiando crescit in duplum.

MA W KAŻDYM PORCIE NARZECZONĄ

JL ytuł tego opowiadania jest fragmentem jednej ze zwrotek piosenki wykołysanej na 
pierwszej .kolebce nawigatorów" oficjalnie noszącej nazwę żaglowca szkolnego "Lwów". 
Życie maisze na "Lwowie" nie różniło się niczym od tego, które było udziałem wszystkich 
marynarzy na dużych żaglowcach rejowych w dziewiętnastym wieku. Na straży tej tradycji 
w postaci surowej dyscypliny oraz hartu ducha i ciała stało nie uznające kompromisów 
morze. Wielki rejowiec pożerał pracę nielicznej stosunkowo załogi i nigdy nie był jej syty. 
Utrzymanie w należytym stanie oraz konserwacja żaglowca i jego takielun-ku wymagały 
bezustannej pracy od wschodu do zachodu słońca. Do pracy dochodziła jeszcze nauka. Ten 

surowy prymityw bytowania w ciągłej pracy wynagradzany był możnością poznania i 
izrozumienia morza.

Chcąc wzbudzić zazdrość kolegów na lądzie, przedstawialiśmy im radości swego zawodu w 
sposób najbardziej odpowiadający lądowym wyobrażeniom o wartościach życia na morzu. 
Właśnie tak jak w żartobliwej piosence powstałej na "Lwowie":

Morowa marynarska wiara, Szczęsny jej życia los. Nie to co lądu armia szara, Która ma 
pusty trzos.

Marynarz w dzień się bawi,

W hamaku w nocy śpi.

Czy to na Bałtyku, czy na Atlantyku

Ze swego losu drwi.

Na spacer jedzie do New Yorku, Zobaczy ziemi szmat. Dolarów pełno ma w swym worku, 
Jego jest cały świat.

Przez wiele lat napawało nas dumą, że nasza piosenka była stale śpiewana .^od śnieżnych 
Karpat szczytu do spienionych fal Bałtyku".

Tak długo, aż wyrosła Gdynia, urodziły się kompanie okrętowe posiadające duże, 
nowoczesne statki. Nagle ostatnia zwrotka piosenki:

MA W KAŻDYM PORCIE NARZECZONĄ,

Używa sobie fest,

Niejedna chciała być mu żoną,

Lecz on nie frajer jest.

zaczęła wywoływać niezadowolenie wśród wielu, wielu pań w Gdyni. Zjednoczone 
oburzeniem postanowiły wysłać petycją do odpowiednich władz, by zabronić śpiewania 'tej
amoralnej zwrotki. Druga wojna światowa pozostawiła petycję ibez odpowiedzi. 
Wytworzona wokół piosenki "burza" zwróciła naszą uwagę na owe "narzeczone", które 
zaczęliśmy kolekcjonować w opowiadaniach. Ta mówiona kolekcja, na-,zwana MADAME 
BUTTERFLY od Motyla Fuccdniego, miała w sobie rzeczywiście coś ze zbioru motyli.

Wybrane poniżej opowiadania nie stanowią wyjątków. Jedynie okoliczności, w których je 
zebrano, wydawać się mogą niecodzienne, a przez to być może - godne uwagi.

Ten, który historię niniejszą opowiedział, był uczniem polskiej Szkoły Morskiej w 
Southampton. Wówczas nazywano nas jeszcze Natchnieniem Narodów. Lotników i 
marynarzy polskich noszono w Anglii na rękach. Był to okres najcięższy dla Wielkiej 

Brytanii. Niemcy topili •bezkarnie setiki statków i bombardowali Samotną Wyspę dzień w 
dzień.

Z powodu bombardowania Uczeń musiał długo czekać na połączenie do Southampton na 
jednej z mniejszych stacji kolejowych. Siedział właśnie w poczekalni przy stoliku, gdy 
przysiadł się do niego szpakowaty gentleman. Po godzinnej rozmowie nieznajomy 
zaproponował mu, by - zamiast nudzić isię na dworcu lub w przygodnym hotelu - zechciał 
spędzić czas u niego w doimu. Typi bardziej że, jak zrozumiał, Polak miał jeszcze do końca 
urlopu dwie doby w zapasie.

Młody nawigator zesztywniał nieco, gdy samochód gościnnego gentlemana zatrzymał się 
przed starym, średniowiecznym zamkiem. Za chwilę znalazł się w nowoczesnym lulksusie 
starych zamkowych komnat. Podziwiał olbrzymie, marmurem wykładane kominki z 
kutymi w mich herbami właścicieli, biblioteki, galerie obrazów, myśliwskie trofea - 
wszystko jak na dobrym filmie.

Sprawił gospodarzowi lekki zawód, gdy odmówił wypicia jakiegokolwiek mocniejszego 
trunku, godząc się wreszcie na kieliszek wina obojętnej mu marki. Przepraszał gospodarza 
za sprawiony kłopot i oświadczył, że bawi go bardzo atmosfera starego zamczyska, 
ponieważ po raz pierwszy jest w tak niezwykłym otoczeniu.

Kolację zjedli w olbrzymim hallu wykładanym czarnym dębem,

0 rzeźbionej powale i ścianach. Stary lokaj, jak w powieści, bezszelestnie zmieniał 
nakrycia. Nikogo poza gospodarzem i lokajem w zamku nie widział.

Dochodziła godzina jedenasta wieczór, ,gdy lokaj niosąc walizeczkę gościa zaprowadził go 
do sypialni. Po kąpieli Uczeń ułożył się w ogromnym łożu. Usłyszał jeszcze bicie starego 
zegara, a potem wygrywane kuranty. "Straszny Dwór" - pomyślał zasypiając...

Obudził go nagle jasny snop światła padający na oczy. Usłyszał dźwięk wybijanej przez 
zegar godziny dwunastej. Światło padało z otwartych drzwi sąsiedniego pokoju. Podniósł 
się z lekka, opierając się na łokciu. W otwartych drzwiach stała kobieca postać ubrana jak 
do ślubu. Zegar wygrywał kuranty.

"Śni mi się, czy zabłądziła?" - pomyślał.

W tej chwili postać zaczęła się ku niemu przybliżać. Stanęła przy łożu w ten sposób, że 
mógł w smudze światła podziwiać piękną twarz

1 smukłą postać. Brzoskwiniowa cera, duże szare oczy, regularne rysy, wysmukła szyja 
otoczona naszyjnikiem z pereł. Na głowie mdała welon.

Widząc, że jej się przygląda badawczo, spytała, czy mu się podoba? Był tak zachwycony, że 
przytaknął skwapliwie. Gdy spytała go z kolei, czy zechciałby wyratować ją z mąk tamtego 
świata - również przytaknął odważnie. Wówczas zadała trzecie pytanie: czy zechciałby ją 

natychmiast poślubić, pod warunkiem że nigdy potem nie będzie starał się jej szukać ani 
dowiadywać się kim jest lub kim była?

Zgodził się uczynić dla niej wszystko.

Duchów się nie bał. Wydawała się mu aniołem, który zstąpił na ziemię.

Powiedziała, że w takim razie będzie na niego czekała w sąsiednim pokoju.

Ubrał się szybko i za chwilę wsunął się do sąsiedniej komnaty. Światło było przyćmione. 
Stała na środku sali. Podszedł do niej i podał jej ramię. Przyjęła je prowadząc go przez 
mroczne korytarze.

Zdumiał się, gdy weszli do olbrzymiej kaplicy. W blasku złotych płomieni świec ujrzał 
kapłana oraz kilka postaci w nigdy nie widzianych strojach.

Bez namysłu odpowiedział twierdząco na pytanie, czy chce mieć za żonę owego anioła w 
kobiecej postaci. Ona z kolei chciała mieć polskiego marynarza za męża.

Pokazał swe dokumenty. Potem wspaniałym gęsim piórem obecni złożyli swe podpisy na 
aktach ślubnych. Świadkowie rozpłynęli się wśród ruchomych cieni rzucanych przez 
rozchyibotane płomienie świec.

Żona wzięła go pod rękę i wolno skierowali się ku wyjściu z kaplicy. Tą samą drogą wrócili 
do sypialni.

Gdy stali już we drzwiach, szepnęła mu, że za to co dla niej uczynił -darowuje mu swój 
naszyjnik. Mówiąc to, odpięła zameczek i ułożyła mu na ręce zwoje pereł.

Zanim zdążył ooś odpowiedzieć, znikła w jednych z wdelu otwarlyfetf drzwi.

Został sam, z perłami w ręku. Wsunął perły pod poduszkę, przebrał się w pidżamę i 
wyciągnął na łożu. Wszystko wydawało mu się wytworem bujnej wyobraźni, podnieconej 
nastrojem średniowiecznego zaimku i biciem zegara z 'kurantami. Nie wierząc już sobie, 
wsunął rękę pod poduszkę. Zimne perły leżały na miejscu...

Gdy się obudził, było już jasno na dworze. Po niebie sunęły szybko ciemne, niskie chmury. 
Przypomniał mu się sen. Wsunął rękę pod poduszkę i wyciągnął zwój wspaniałych pereł. 
Długo się im przyglądał, wreszcie zdecydował, że jest posiadaczem fortuny.

Schował perły znów pod poduszkę i zaczął się ubierać. Gdy nakładał już mundur, zapukano
do drzwi. Wszedł lokaj prosząc na śniadanie. Nie chciał pnzy lokaju wyjmować pereł, więc 
wychodząc ze starym sługą do jadalni zostawił je tam, gdzie były.

W halki czekał już na niego gospodarz. Przy śniadaniu gość opowiedział wszystko, co mu 
się w nocy przydarzyło. Wspomniał również o perłach, bojąc się, by nie zostać posądzonym
o ich nielegalne przywłaszczenie.

Po śniadaniu gospodarz zaprosił go do obejrzenia galerii obrazów rodzinnych. Szli długdm 
korytarzem zatrzymując się przy portretach. Gospodarz wymieniał przy każdym nazwisko 
mistrza, który go malował.

Naraz na jednym z obrazów gość ujrzał swoją żonę, w tej samej ślubnej sukni, którą oglądał
w nocy oraz ze sznurem pereł na szyi.

- Czy to ta? - spytał gospodarz.

Gdy gość przytaknął, właściciel zamku opowiedział, że jest to portret jednej z sióstr jego 
praipradziada. W chwili gdy wszystko było przygotowane do jej ślubu, nadeszła 
wiadomość, iż w drodze do zamku konie poniosły, kareta została roztrzaskana, a 
narzeczony zginął. Panna młoda nie uwierzyła w to, co jej powiedziano; czekając na 
narzeczonego zmarła z głodu i wycieńczenia. Była tak piękna, że ją zabalsamowano. Jeśliby
gość miał ochotę ją zobaczyć...

Zeszli do tej samej kaplicy zamkowej, w której nocą odbył się ślub. W jednej z nisz stał 
stary lokaj i na skinienie właściciela zamku uchylił wieko trumny.

Gość zobaczył postać młodej, pięknej kobiety. Wydawało mu się, że śpi. Mała 
brzoskwiniową cerę, a na wysmukłej szyi - perły.

- Perły są na miejscu! - zauważył gospodarz. Lokaj zamknął trumnę.

Wrócili do hallu. Trzeba było spakować jeszcze rzeczy zostawione w sypialni i przygotować 
się do drogi.

W sypialni zastał wszystko tak, jak pozostawił. Łóżko było nie zasłane. Sięgnął pod 
poduszkę. Pereł nie było...

Właściciel zaimku odwiózł go na dworzec. Młody marynarz nie miał nawet możności 
dowiedzieć się, jaką nazwę nosi zamek jego żony. Siwy gentleman towarzyszył mu aż do 
wagonu i głośno życząc szczęścia pomachał ręką w chwili, gdy pociąg ruszał.

Nigdy więcej się nie spotkali. Właściciel zamku wrócił do swojej rezydencji, jego gość został
na zawsze w morzu, na jednym z wdelu storpedowanych statków...

W jednym z miast portowych spotkałem stewardesę, z którą kilka lait pływałem na jednym 
statku. Rozczuliła się spotkaniem i zaprosiła do siebie, by pokazać swą córeczkę. Tyle 
wspomnień z tamtych dobrych czasów. Tyle lat...

Opowiedziała wszystko, co się jej w życiu przydarzyło. Miała narzeczonego. Zamierzała 
zejść ze Statku, wyjść za mąż i osiedlić się na stałe w głębi kraju. Wybuchła wojna. Wraz ze 
statkiem znalazła się w Anglii. Narzeczony zginął.

Rozpacz wiodła ją na most wysoko rozpięty nad rzeką. Nie widziała przed sobą innej drogi 
- spodziewała się zostać matką. Sama wśród obcych...

- I wtedy spotkałam Felka. Pan pamięta, tego co tak pił i co go zawsze po raz ostatni na 
statek mustrowali. Jak go zobaczyłam, całe moje nieszczęście jeszcze mi się bardziej 
przypomniało. Nie mogłam (powstrzymać się od płaczu.

Felek, jak zawsze wesoły, zaczął wypytywać, dlaczego płaczę. Nie wytrzymałam i 
powiedziałam mu, że idę skoczyć z mostu do rzeki i że on jest ostatni, który przypomniał 
mi Polskę i dlatego płaczę.

Złapał mnie za rękę i poprosił, żebym z nim poszła i spokojnie opowiedziała, co mi jest. 
Zaprowadził mnie do jakiegoś baru. Opowiedziałam mu wszystko.

Na to Felek oświadczył, żebym się niczym nie martwiła. I że się cieszy, bo wreszcie może 
się komuś na coś przydać, ale pod warunkiem że niczego od niego nie będę żądała. Ani 
wierności, ani posłuszeństwa - żadnych obowiązków pod żadmą postacią.

Gdy mu powiedziałam, iż nie rozumiem, o czym mówi, wytłumaczył, że zwyczajnie - 
weźmiemy ślub. Pieniędzy nie posiada, bo wszystko przepił, ale pływa, to wstydu nie będę 
miała, że nie ma męża w domu...

Felek, ten pijak! Zaczęłam strasznie płakać. Ale zrobiło mi się lekko na duszy. Słowa nie 
mogłam wymówić. Świat mi się od tej chwili odmienił. Uwierzyłam, że są dobrzy ludzie na 
świecie...

Felek śpieszył się bardzo, bo mieli w tym porcie stać niedługo. Wzięliśmy ślub. Więcej go 
nie widziałam. Wyszli tego samego dnia w morze. Zapisał mi połowę swojej pensji. A teraz 
pobieram rentę wdowią...

W okresie tym byłem oficerem nawigacyjnym na angielskim statku dbsługującyni osiedla 
leżące nald Amazonką oraz porty na północno-wschodnim wybrzeżu Ameryki 
Południowej.

Załogę pokładową i maszynową stanowili Indianie znad Amazonki. Najstarszy wiekiem był
Sumę. Pływał w załodze maszynowej na statkach angielskich kompanii okrętowych od 
momentu założenia regularnych linii na Amazonce. Sumę znał doskonale angielską 
terminologię maszynową i pełnił już raczej funkcje tłumacza w maszynie, ale pomimo jego 
sędziwego wieku niklt nie izamierzał go zwalniać.

Na wszystkie alarmy szalupowe zjawiał się pierwszy, w przepisowo nałożonym pasie 
ratunkowym, i z zapałem brał czynny udział w opuszczaniu szalupy za burtę. Ciążył duszą 
do pokładu. Maszyny nie lubił.

Podczas podróży pomiędzy dżunglami Amazonki Sumę lubił wieczorami - siedząc na 
zwojach lin na pokłaldzie rufowym - nucić jedną i tę samą melodię, przy 
akompaniamencie' miniaturowej gitary. Melodia była niemal identyczna z tą, którą nteraz 

słyszałem w dzieciństwie i której słowa rosyjskie mówiły o okręcie-zjawie idącym "po sinim
wołnam okieana".

Sumę twierdził, że jest to stara melodia indiańska z dżungli nad Amazonką. Oburzał się na 
samą myśl, że mogła być przyswojona od białych.

Melodia ta nie dawała mi spokoju. W poszukiwaniu źródeł jej pochodzenia dowiedziałem 
się, że Sumę należy do jednego ze szczepów Tupinamba. Szczepy te słynęły niegdyś z 
zamiłowania do pieśni, muzyki oraz poezji, które uprzyjemniały im kilkudniowe festyny i 
uczty. Zapraszano na nie licznych gości i wspólnie zjadano wziętych do niewoli jeńców.

Swego czasu Tupinamba byli niesłychanie zgorszeni i oburzeni na białych z powodu złego 
traktowania przez nich jeńców. Według Tu-jpinaimba biali byli na bardzo niskim stopniu 
kultury, zabijali bowiem ludzi bez potrzeby, z niskiej chęci mordowania, nie mówiąc już o 
bestialskim traktowaniu niewinnych jeńców. Do pojmanych jeńców Tu-(pinamba odnosili 
się z większym szacunkiem nawet niż do wojowników własnego plemienia. Właściciel jeńca
raczej by sam głodował, niżby dopuścił do tego, by głodował jeniec. Z zasady przydzielał 
mu jako żonę swoją córkę lub siostrę, by dbała o jeńca i mu usługiwała.

Utuczonego jeńca z wielkimi honorami zabijano uderzeniem maczugi i przy śpiewie, 
muzyce oraz deklamacji - zjadano. Tupinamba wiedzieli, po co zabijają, a jeńcy wiedzieli, 
dlaczego oddają swe życie. Ani jeden kęs mięsa czy kropla krwi nie zmarnowały się. Nawet 
z piszczeli wyraibiano flety, na których przygrywano na następnych ucztach. Żona 
zjadanego, podobnie jak i honorowi goście, miała prawo do najlepszych kąsków w postaci 
mięsa z palców rąk oraz tłuszczu z wątroby i serca.

Zacząłem pilnie obserwować Sumę. Dziwiło mnie, że w każdym osiedlu nad Amazonką, 
przy którym stawaliśmy na kotwicy, by zabrać -przygotowany dla nas ładunek orzechów, 
ziaren babasu, 'bali drewna lub kauczuku, Sunae zawsze i nieodmiennie żegnamy był przez
kobietę otoczoną dziećmi. Kobieta na pożegnanie ze czcią całowała Sumę ostentacyjnie w 
rękę.

Gdy te pożegnalne sceny za każdym rejsem się powtarzały, spytałem sternika z mojej 
wachty, Indianina, czy Sumę jest wodzem szczepu Tupinamba, że wszędzie go z takimi 
honorami żegnają.

Sternik wyjaśnił, iż każda z tych kobiet jest żoną Sumę, a dzieci, fctóre go odprowadzają, są
na pewno jego dziećmi. Sumę za cel swego życia postawił posiadanie stu synów. W chwili 
naszej rozmowy miał ich dziewięćdziesięciu dziewięciu i z niepokojem czekał na setnego, 
nie zrażając się przeciwnościami losu, który przez kilka lat z rzędu obdarzał go wyłącznie 
córkami.

Niegdyś nie tylko znaczna ilość synów, ale i córek stanowiła o bogactwie i znaczeniu, ze 
względu na posiadanie zięciów podlegających teściowi. Później czasy się zmieniły i zaszczyt

przynosiła tylko wielka ilość żon, rozsianych po Okolicznych wioskach, oraz synowie. Córki
dla Sumę nie przedstawiały żadnej wartości. Nie liczył ich nawet. Za wszelką cenę starał się
dopiąć swego celu pod zerowym stopniem szerokości, od południka ląuios, na którym 
również "ryby śpiewają w Ukajali", aż do Belem, leżącego przy ujściu Amazonki.

Wydaje się, że cel, jaki przyświecał Sumę - posiadającemu w każdym porcie żonę - był 
nieco odmienny od tego, jaki sobie wyobrażali według autora naszej piosenki ze "Lwowa" 
ludzie na ladzie. Jednakże kolekcja Sumę sama jakoś łączy mi się w pamięci ze zwrotką 
"Ma w każdym porcie narzeczoną..."

MONKEJEK I "CATALINA'

lYlonkejek - znaczy tyle co małpka. Zdrobniały na polski sposób angielski monkey. W tym 
wypadku było to imię własne małpki z lasów tropikalnej Afryki. Monkejka poznałem w 
okresie bombardowań Londynu, w którym znalazłem się chcąc odwiedzić swego kolegę ze 
Szkoły Morskiej w Tczewie. Przybył on do Londynu jako kapitan jednego z najstarszych 
statków naszej floty, jeśli mówić o roku wodowania, a jednego z najmłodszych, jeśli chodzi 
o podniesienie polskiej bandery. Ten jednocześnie najstarszy i najmłodszy statek polskiej 
floty nosił wypisaną dużymi literami na rufie nazwę "KROMAN".

Gdy po dwóch latach od wybuchu wojny światowej stanąłem na pokłaidzie "Kromania", 
byłem znów w Polsce. Kraj nasz, zalany potopem na podobieństwo Atlantydy, wydawał się 
nam ziemią mityczną. Spod tej fali barbarzyństwa udawało się wydostać nielicznym, i ci 
przynosili wieści o niezłomnej postawie narodu i jego niezwyciężonym duchu. Te garstki 
Polaków wędrujące po całym świecie myślały o sobie jaik Atlantowie, że jednak w jakiś 
cudowny sposób wrócą do ojczyzny. Każdy polski statek był pływającą cząstką Polski i 
pobyt na nim jpotrafił natchnąć nadzieją; dzięki temu mogliśmy spełniać nakazania kraju: 
"Bronić będziemy ducha".

Na "Kromaniu" z miejsca zostałem oczarowany żoną kapitana. Zanim podano obiad, 
oprowadziła mnie po statku, pokazując z dumą działka i przeciwlotnicze karabiny 
maszynowe, z pełnym zrozumieniem wartości każdego i znajomością ich technicznej 
sprawności. W każdym miejscu dogodnym do ustawienia broni przeciwlotniczej lub 
przeciw okrętom podwodnym stały doskonale utrzymane działka, przy każdym leżały 
zapasy amunicji. Cała załoga - jak zapewniała oprowadzająca mnie pani - była wyćwiczona 
w obsłudze każdego typu posiadanych działek. Samego statku nie mogłem poznać. 
Zapamiętałem go z podróży z Goteborga do Szkocji jako statek dogorywający. Nawet 
blacha komina przedstawiała wówczas smutny widok rzeszota przeżartego rdzą. 
Wyposażenie nawigacyjne właściwie nie istniało. Jedynym przyrządem, którym kapitan 
najwięcej się chlubił, była drewniana linijka. Brał nią namiary "na oko" nad kompasem z 
zeszłego stulecia i kreślił za jej pomocą kursy na mapie również "na oko".

Dzisiaj było wszystko na tym statku nowe: wnętrza, poszycie, nawet komin. Był to 
najbardziej delikatny statek całej naszej floty. Można powiedzieć, iż był to "statek mimoza".
Jeśli jakiś inny statek otarł się o niego podczas formowania się konwoju, "statek mimoza" 
był nieutulony - w osobie kapitana - w żalu, dopóki otartej części, i do niej przyległej, nie 
wymieniono na nową. "Kromań" leczył się tak długo i krzepł tak długo, aż okrzepł zupełnie.
Właściwie ze starego "Kromania" nie zostało nic prócz nazwy. Dla każdego armatora taki 
kapitan był po prostu kopalnią złota.

- Mężowi udało się "zdobyć" dwa oerlikony - wyjaśniała w dalszym ciągu pani - odsłaniając 
płótna pokrowców, spod których zalśniły świetnie utrzymane działka. - I amunicji już 
mamy sporo, nie boimy się samolotów.

- Czy i pani obsługuje działka podczas akcji? - spytałem.

- Umiem, ale nie mamy jeszcze tyle broni, żeby mnie do niej dopuszczono. Niestety 
podczas walki roznoszę tylko amunicję i kawę.

Była wyraźnie rozżalona i swym zapałem przypominała znaną mi z historii polskiej panią 
Chrzanowską słynną z obrony Trembowli.

Gdy żona kapitana zaprowadziła mtnie do salonu, zobaczyłem po raz pierwszy Monkejka. 
Małpka, ubrana w ciepły sweterek, siedziała na kanapie i niańczyła małego szarego kotka.

- Widzi pan, jak pieczołowicie tuli kotka, a to wszystko z tego powodu, że nie może 
zaipomnieć swego ukochanego pieska. Z tym pieskiem to był cały dramat. Jak pan wie, 
Monkejka dostaliśmy we Free-town w Sierra Leone po naszej ucieczce z Dakaru. W tej 
podróży przydałam się na coś na statku. Naprawdę. Francuzi zabrali nam w Da-karze 
wszystkie przyrządy nawigacyjne...

Uśmiechnąłem się na ich szumne wspomnienie, ponieważ zapamiętałem tę słynną linijkę.

- No, może nie mieliśmy ich za wiele, ale zawsze coś tam było. Teraz mamy wszystko i 
najnowsze. Nawet się cieszę, że nam wówczas zabrali ci Francuzi wszystkie mapy, locje, 
spisy latarń, atlasy, roczniki astronomiczne, wszystkie przyrządy nawigacyjne - krótko 
mówiąc - zabrali nam wszystko, cośmy posiaidali.

Gdy udało się nam przeskoczyć przez sieci na ocean i przejść niepostrzeżenie koło statku 
patrolującego, nie wiedzielibyśmy dokąd uciekać, gdyby nie ja. Nie pozostała ani jedna 
książka, w której byłaby chociaż najmniejsza mapka świata. Tymczasem okazało się, że 
wśród książek do czytania pozostał mój dziecinny atlasik, kupiony przeze mnie w Anglii w 
six-pensie. Mąż obliczył z tego atlasiku na oko odległość i kurs i nawet w jakiś sposób 
wyliczył szerokość geograficzną Freetown. No i jakoś doszliśmy do tej Sierra Leone. Gdy 
ukazały się zarysy gór, położyliśmy się na kurs wprost na najbliższy ląd. Dogonił nas 

angielski destrojer żądając, byśmy zatrzymali maszyny i wycofali się, ponieważ znajdujemy
się na polu minowym. Mąż wytłuma-

czył dowódcy destrojera, bardzo głośno, że maszyny są zepsute i że nie możemy ich 
zatrzymać, gdyż mowy nie ma o manewrowaniu, i prosił, by nas doprowadził do portu. No i
tak nas jakoś przeprowadzili, że nie wylecieliśmy na minie. Byłam bardzo zadowolona, że 
sobie ten atlasik kupiłam. W nagrodę za to otrzymałam Monkejka.

Monkejeik nudził się początkowo bardzo. Postaraliśmy się o małego szczeniaka dla niego. 
Cóż to była za miłość. Wstawiliśmy łóżeczko dla szczeniaka obok mego łóżka. Monkejek, 
który śpi ze mną, pieska swego układał w łóżeczku. Naśladował w tym mnie - tak 
Układałam Monkejka, gdy tylko przybył na statek. Szczeniak, dhcąc nie chcąc, musiał się 
przyzwyczaić spać trzymając głowę na specjalnie dla niego uszytej poduszeczce i nakrywać 
się kołderką. Monlkejek kąpie się codziennie po kolacji - zobaczy pan, jak się to odbywa - 
po kąpieli Monkejek z kolei sam kąpał szczeniaka.

Pomimo że pani wciąż mówiła: Monkejek chodził, Monkejek kąpał - Monkejek był to, a 
właściwie była to, używając wytwornego określe-nia angielskiego dla psów, LADY 
MONKEY. Nazywanie tak miłego stworzenia małpą wydawało się pani czymś dla 
Monkejka ubliżającym.

- Szkoda, że pan nie mógł zobaczyć, jak Monkejek wycierał po kąpieli do sucha swego 
pieska i ścierał z niego urojone pyłki. Troszczył się o niego, jak gdyby to było jego własne 
dziecko. Przyjemnie było patrzeć, jak chodzą razem po pokładzie szczęśliwi i zadowoleni z 
sie-ibie nawzajem. Nie spodziewałam się, że Monkejek może mieć tak silnie rozwinięty 
instynkt macierzyński.

Gdy przyszliśmy do Londynu, stanęliśmy przycumowani do innego statku, burta o burtę. 
Tak nieszczęśliwie się złożyło, że Monkejek biegając z pieskiem po pokładzie nie zauważył, 
jak psiak, biegnąc z radości na oślep, sądził, że przeskoczy przez burtę na stojący obok 
drugi statek, tymczasem trafił pomiędzy dwie burty. Rozpacz Monkejka nie •miała granic. 
Przestał jeść i pić, siedział cały dzień trzymając się dwiema łapkami za głowę. Widząc tę 
straszną rozpacz wystarałam się o tego kotika dla niego. I teraz dopiero od dwóch dni 
Monkejek odzyskał apetyt i humor.

Małpka siedziała na kanapie w ten sposób, że między kolanami "trzymała kotka tuląc go w 
swych ramionach. Jedną łapką okrywała .go swym sweterkiem, 'drugą łapką gładziła 
futerko, badała czystość skóry lub czyściła paznokciem kotkowi ząbki. Cały kotek był "w 
robocie".

- Wie pan, początkowo Monkejek chciał również kąpać kotka, podobnie jak uprzednio 
kąipał psiaka, a teraz niech pan popatrzy, kociak jest tak wyczyszczony, że nie ma chyba 
czystszego kotka na świecie.

Monlkejek wyraźnie zainteresował się moją osobą. Kotek zwolniony z uścisku ostrożnie 
zaczął się wydobywać z objęć opiekunki. Nie chcąc niepokoić małpki, odszedłem od niej i 
stanąłem z drugiej strony stołu. Tymczasem kotek zsunął się na kanapę i ostrożnie 
wyciągając przed

siebie łapki, tak jak gdyby się wykradał, oddalał się od Monkejka. W momencie, gdy dotarł 
do ostatnich granic zasięgu łapki Monkejka, ten błyskawicznym ruchem przytrzymał kota 
za ogon i przytulił do

siebie.

- Widzi pan, jak się teraz boi, by go nie stracić jak tamtego, nie pozwala mu się oddalić od 
siebie ani na chwilę. Musi go dosłownie mieć stale pod ręką.

Obiad, podwieczorek i kolacja minęły niepostrzeżenie na słuchaniu odyssei "Kromania" - 
niezwykłej historii przeistoczenia ze starej po-czwatiki w nowego motyla. Jak gdyby 
usprawiedliwiając tę zaskakującą przemianę pani wtrąciła:

- Za swe odnowienie "Kromań" zapłacił zestrzeleniem niemieckiego bombowca.

Po kolacji odbyła się zapowiedziana kąpiel Monkejka w dużej balii napełnionej ciepłą 
wodą. Uciecha, w której brali udział wszyscy obecni w salonie. Nie było wątpliwości, iż 
Monlkejek zadowolony, że tylu ludzi nim się interesuje, popisywał się, jak tylko potrafił. 
Od czasu do czasu tylko z niepokojem patrzył, czy kotek leży na kolanach jego opiekunki.

Największym wyczynem Monkejka było długie nurkowanie, a potem pływanie prawie że 
pod wodą. Wyglądało to tak, jak gdyby Monkejek gonił kogoś pad wodą, biegnąc tuż przy 
ścianie balii cały zanurzony. Rodzinny ten niemal seans zakończyło wycieranie się 
Monkejka i jego kolacja, a potem układanie się do snu z kotkiem w ramionach.

Niepostrzeżenie mijały godziny. Naraz znajomy głos syren przypomniał wszystkim, gdzie 
jesteśmy. Momentalnie cała obecna na statku załoga znalazła się na stanowiskach i zajęła 
miejsca przy swych działkach.

- Wszystkich działek nie mogę im tutaj demonstrować - mówił kapitan - boby mi 
zazdrościli. Jeśli uda im się pochwycić któryś z bombowców w smugę światła, to wprawiam
się w strzelaniu do celu.

Z pokładu widać było rozjaśnione smugami świateł reflektorów niebo, pękające pociski i 
łuny nad płonącymi dzielnicami domów. Był to "conocny" obraz Londynu.

Słuchając codziennie huku wybuchających bomb, z których każdy mówił o czyjejś śmierci, 
widząc co noc czerwone łuny pożarów, zaczynało się powoli rozumieć sens napisów na 
każdym niemal sklepie w Londynie: BUSLNESS AS USUAL. Interes - jak zwykle.

Tak. Na świecie istnieje wyłącznie interes.

*

Wygodnie ułożony w fotelu dalekobieżnego i hermetycznie zamkniętego autobusu 
wracałem w kilka lat po wojnie z wizyty u Monkejka i jego opiekunów. Z pędzącego 
autobusu podziwiałem krajobraz, w którym kiedyś blade twarze wycięły w pień 
czerwonych braci. To tutaj musiał kiedyś na mustangu galopować Winnetou - czerwono-

skóry gentleman i tylu wielkich wodzów przybranych w orle pióra. Z tomahawkiem i 
łukiem polowali na bizony, a potem bohatersko walczyli przeciwko białym twarzom, które 
przyjechały ich mordować.

Ci bohaterowie z lat dziecinnych przypomnieli mi teraz pobyt w Szkole Morskiej w 
Tczewie. Przypomniał mi się kapitan "Kroma-nia", który podczas pobytu w tej samej szkole
w Tczewie z zapałem oddawał się zabawom w Indian. Był w nich nawet głowaczem szczepu
Złotej Strzały.

Był to szczep odważny i bitny, zamknięty w murach tczewskiej szkoły marzył o wydostaniu 
się na ocean. W gadzinach wolnych od nauki szczep wypuszczał się na wyprawy łowieckie 
wąwozem, nad którym położona była Szkoła Morska. Na dnie wąwozu leżały długie, nie 
kończące się szyny, a po nich Od czasu do czasu przebiegały stalowe rumaki bladych 
twarzy. Dla bladych twarzy był to po prostu ekspres WARSZAWA-GDAŃSK. My jednak 
widzieliśmy stalowego potwora, który biegnąc przez wąwóz przecinający naszą prerię 
straszył stada bizonów. A bez bizonów czerwonym braciom groził głód. Szczep Złotej 
Strzały zapałał więc wielkim gniewem przeciwko bladym twarzom i ich stalowym 
rumakom. Postanowili co tydzień zabijać jednego stalowego rumaka. Ten "krwawy" akt 
obrony i zemsty dokonywał się w każdą sobotę. O śmierci swej co prawda nie wiedział ani 
rumak, ani jego jeździec. Stalowego rumaka można było uśmiercić jedynie trafiając go w 
opancerzone serce przez otwór w kominie. Nad wąwozem przerzucone były mosty, a to w 
znacznym stopniu ułatwiało zadanie. Czerwony brat, któremu udało się w wyznaczonym 
dniu trafić w serce rumaka bladych twarzy, zgodnie z rytuałem był przez pozostałych braci 
fetowany przez cały wieczór. Broń, kule i ich użycie były, i pozostały, tajemnicą szczepu 
Złotej Strzały.

I oto teraz po trudach wojny wódz szczepu Złotej Strzały osiadł w puszczy, w której kiedyś 
mieszkali czerwoni bracia. Przybyłem do ach wigwamu na skraju puszczy o zachodzie 
słońca. Zastałem Złotą Strzałę i jego sąuaw pogrążonych w wielkim smutku: Monkejek, 
który brał udział w tylu odpartych nalotach bombowców i myśliwców na "Kromań", w tylu 
konwojach i desantach - pozostawił swych opiekunów w głębi amerykańskiej puszczy, a 
sam odszedł do Krainy Cieniów. Zabrakło im naraz miłego towarzysza życia, który w 
najbardziej trudnych warunkach i pełnych napięcia sytuacjach wojennych potrafił 
nieświadomie podtrzymywać konieczną wówczas równowagę duchową i dobry humor.

Po osiedleniu się w puszczy Złota Strzała na wzór bladych twarzy zakupił rumaka 
stalowego do karczowania puszczy. Całe dnie on i jego sąuaw spędzali na przemian na 
grzbiecie stalowego potwora, karczując dziewiczy grunt pod pola uprawne. Siali potem na 
nich kukurydzę i ogórki. Jedną z największych teraz trosk obojga było, by ogórki z ich 
plantacji rosły proste. Prosty ogórek wart był dwa centy. Krzywe nie miały żadnej wartości.

Siedząc w pędzącym autobusie snułem dalej wspomnienia o obecnych kłopotach kapitana 
"Kromania" i o samym "Kromaniu".

"Kromań" znany był z opisów i opowiadań w całej flocie alianckiej. Wiadomo było 
wszystkim, że zaatakowany przez samoloty podnosił najnowszą i największą polską 
banderę i zmieniał się w morskiego jeża, którego kolce stanowiły pociski wielu działek 
umieszczonych w ten sposób, że "Kromań" nie posiadał nie strzeżonego przez kolce 
miejsca. Żaden samolot nie potrafił przedrzeć się przez tę zaporę. "Kromań" miał na swym 
koncie jeden na pewno zestrzelony samolot, wiele uszkodzonych, a ile było takich, które 
nie ośmieliły się go zaatakować? Statki innych bander, znajdujące się w jego towarzystwie 
podczas nalotu, zmuszał własną brawurą do naśladowania i każdemu statkowi narzucał 
swą dewizę: WALCZ!

Spośród wielu opowiadań o walkach "Kromania" jedno w szczególny Sposób skojarzyło mi 
się z wodzem szczepu Złotej Strzały, sam mi je zresztą opowiedział.

- Szliśmy na Islandię, samotnie, bez konwoju, gdy oficer wachtowy zameldował mi, że 
słyszy samolot. Było pochmurnie i mglisto. Jeden samolot przy niskim pułapie chmur i 
ograniczonej widzialności nie wydawał mi się zbyt groźny. Postanowiłem na niego 
zapolować. Pomimo złej widzialności można się było liczyć z możliwością ataku. Zgodnie z 
instrukcją do każdego samolotu, nawet nie rozpoznanego, należało otwierać ogień. 
Robiłem to, gdy wśród chmur ukazywał się cień krążącego dookoła nas samolotu. Za 
każdym razem posyłałem mu jeden pocisk. Po pięciu strzałach samolot zaczął się oddalać i 
nie było go już wiącej słychać.

Po kilkudziesięciu godzinach rzuciliśmy kotwicę na redzie Reykja-viku. Islandia była 
wówczas bazą Stanów Zjednoczonych. Za chwilą przybiła motorówka amerykańskich sił 
zbrojnych. Przybyły motorówką oficer powiedział, że ma mnie zabrać do dowództwa.

Byliśmy już na trapie, gdy oficer zapytał, czy widziałem ten samolot dobrze i czy go 
rozpoznałem.

- Było pochmurnie i mglisto, widziałem tylko kilka razy cień samolotu przebijający przez 
mglisty pułap chmur, sądzą, że był to bombowiec dalekiego zasięgu - odpowiedziałem.

- A czy strzelaliście? - spytał.

- Naturalnie.

- Ile razy?

- Pięć pocisków.

Oficer złapał mnie za ramię i zawołał: - Fantastycznie! Wszystkie pięć trafione! Zdumiony 
zapytałem go, skąd wie o tym.

- Skąd? Cała baza nasza o tym mówi. To była nasza "Catalina".

- Ooo! To ja nie jadą! - zawołałem. - Mam jeszcze czas, żeby mi łeb ukręcili. Nie pojadę!

Oficer przytrzymał mnie za ramię, żebym mu nie uciekł, i powiedział:

- Nic złego się nie stało. Nikt w samolocie nie został nawet ranny Ale cała "Catatlina" była 
pełna podziwu, że za każdym razem, gdy Zbliżyli się do widocznego tylko cienia statku, 
natychmiast statek ten pakował w nich pocisk. Po pięciu trafieniach nie chcieli więcej 
ryzykować. Dowódca chce koniecznie widzieć kapitana tego statku PIEC STRZAŁÓW. 
PIĘĆ TRAFIEŃ. FANTASTYCZNIE!!!         '

FLAKA

L/ruga wojna światowa przechodziła przełomowy okres. Alianci szykowali się do ofensywy 
od strony morza na kontynenty Afryki i Europy.

Jednym z okrętów przystosowanych do akcji inwazyjnych został nasz transatlantyk 
"Batory". Rozbudowano na nim radiostację, mostek ubezpieczono przed pociskami z 
samolotów, na górnych pokładach umieszczono rakiety, by nie dopuścić do ataku 
samolotów z bliskiej odległości. Przeciwko nocnym atakom wynurzonych okrętów 
podwodnych rozmieszczono na górnych (pokładach tak zwane FLARY. Odpalone, 
wyrzucały na wysokość przeszło dwustu metrów spadochron z doczepionym światłem o 
sile sześćdziesięciu tysięcy świec, oświetlając okręt podwodny i zmuszając go tym do 
ucieczki lub zanurzenia. Linki do odpalania flar i wyrzutni rakiet przeciwlotniczych 
rozciągnięte były na pokładach tak, by je mieć podczas akcji pod ręką i pod nogą.

"Batorego" zaopatrzono również w łodzie desantowe i klamry na 'burtach dla ułatwienia 
komandosom schodzenia i powrotu na statek. Była ciemna, bezgwiezdna noc "choć oko 
wykol", gdy "Batory" w największej tajemnicy zbliżał się do siedmiu wysp, na których 
mieściła się baza marynarki brytyjskiej Scapa Flow.

Na razie miała to być gra wojenna mająca na celu wypróbowa/nie sprawności nowej 
taktyki inwazyjnej .^miażdżącej" wroga od strony morza. Przyglądać się jej mieli 
zgromadzeni na jednej z wysp His Mo-jesty the King George VI, jego Prime Minister, 
zwany pieszczotliwie przez naród Yiranłe, oraz sztaby poszczególnych sił zbrojnych.

Kaipitanem "Batorego" był tak zwany Młodszy Dey Oczakowski. Stojąc na mostku skracał 
sobie czas sumowaniem dotychczasowych podróży na "Batorym": ewakuacja wojsk 

alianckich z zatoki Quiberon, potem Bayonne, St Jean de Luz. Udział w trzydniowej bitwie 
morskiej o Dakar.

Zaczynał się okres, w którym Polacy stali się NATCHNIENIEM NARODÓW. Obdarzeni 
poczuciem humoru twierdzili, że pokrywał się on z okresem, kiedy Anglii groziła inwazja i 
trzeba było jej obronę wziąć w nasze ręce. NATCHNIENIE odnosili do zdumiewającego 
faktu, że okruchy naszych wojsk, znajdujące się już wówczas w Anglii,

stanowiły trzydzieści procent wszystkich sił zbrojnych angielskich na wyspie, gotowych do 
odpierania inwazji. Waleczność tydh żołnierzy polskich we Francji musiała natchnąć 
osamotnionego Yinniego do prowadzenia walki, ponieważ ci, którzy "liczyli", uważali, że 
przy zaistniałym stosunku sił upojonego zwycięstwami wroga i tej nikłej ilości wojsk 
angielskich pozostałych po Dunkierce - obrona jest niemożliwa i należy zawrzeć pokój. 
Podtrzymanie ducha bojowego wśród Anglików stwarzało dla Polaków jedyną nadzieję 
walki o niepodległość kraju i gdy Yinnie w swym przemówieniu zdecydował się na walkę, 
Związek Kapitanów, Oficerów Pokładowych i Radiotelegrafistów Polskiej Marynarki 
Handlowej, liczącej za granicą trzydzieści siedem jednostek, wysłał do Yinniego depeszę z 
zapewnieniem, że oni będą walczyli do śmierci o zwycięstwo wspólnej sprawy.

W toczącej się w powietrzu nad Anglią battle of Britain - walce o Wielką* Brytanię (w 
której obrona w swej końcowej fazie doszła do tego, że w wypadku prowadzenia przez 
wroga ofensywy nie mogłaby wytrzymać dłużej niż jeden, dwa dni) trzeba było dosłownie 
przejąć inicjatywę obrony. Z trudem udało się wówczas przekonać Anglików, że ich sposób 
latania myśliwców w zwartych formacjach pomaga nieprzyjacielowi - dopiero rosnące 
straty przekonały dowództwo o konieczności przyjęcia polskiej taktyki walki. Wobec wciąż 
grożącej inwazji "Batory" poszedł z zapasem angielskiego złota do Kanady.

Dey uśmiechnął się do miłych wspomnień o "buncie" dzieci angielskich, które na 
"Batorym" płynęły do Kapsztadu, a tam miano je zaokrętować na inny statek idący do 
Australii. Zakochane w "Batorym" dzieci odmówiły zejścia i chóralnym płaczem zmusiły 
władze do pozostawienia ich i odtransportowania do Australii na "Batorym". Podczas tej 
podróży dzieci na widok kapitana stawały na baczność i witały go polskim .jdzień dobry". 
Młodzi pasażerowie sformowali na pokładzie drużynę harcerską, której załoga "Batorego" 
ufundowała proporzec z napisem "BATORY GROUP". Nazwa drużyny - "BATORY" - 
została zatwierdzona przez naczelne władze harcerskie.

Z Australią wiązało się jeszcze inne miłe wspomnienie, zupełnie odmienne. Ofiarowano 
tam Deyowi małego popielatego koalę, zwanego niedźwiadkiem australijskim. Przywiązał 
się bardzo do małego stworzonka i musiał stoczyć ze sobą wielką walkę, by go nie zabrać 
jako współlokatora. Przeważyło dobro niedźwiadka. Zwierzątko na pewno męczyłoby się 
bardzo w dusznej kabinie statku zmieniającego stale warunki klimatyczne od obszarów 

podzwrotnikowych do podbiegunowych. Po oddaniu małego koali na ląd przed 
opuszczeniem Australii otrzymał innego koalę - ale wypchanego.

Wspomnienia te znakomicie skróciły oczekiwanie na moment akcji pod Scapa Flow. 
Sprawność "Batorego" we wszystkich dotychczasowych wyprawach spowodowała, że 
powierzono mu wypróbowanie nowej taktyki inwazyjnej.

Na "Batorym" nakazano bezwzględną ciszę. Zabroniono nie tylko palić, ale nawet myśleć o 
paleniu. Ogień żarzących się papierosów mógł zdradzić obecność statku na wodach 
otaczających wyspę, na którą miano wysadzić desant. Do wyspy należało podejść w nocy i 
to jak najbliżej, by ułatwić łodziom z komandosami szybkie dojście do brzegu. Rozkazy 
wydawano szeptem. Wyprawa ta przypominała Deyowi wycieczkę Kimicica za mury 
Częstochowy. Pomimo że była tylko ćwiczeniem, jej sprawność miała być oceniona przez 
króla, premiera i zespół sztabów, który ją opracował.

Zakotwiczenie pomiędzy wyspami Flotta i South Walls odbyło się z głuszeniem wszelkimi 
sposobami szczęku wychodzącego z kluzy łańcucha kotwicznego.

Uda się - czy nie?

Asystenci nawigacyjni szeptem przekazywali sobie otrzymane rozkazy i meldunki.

Wśród ciszy i zaciemnienia opadły lekko na wodę łodzie desantowe. Ruchome widma 
komandosów zlały się w ciemne plamy, które jak niknące cienie wsiąkały w czerń brzegów. 
Stojący na mostku "Batorego" kapitan i oficerowie wpatrzeni w fosforyzujące strzałki 
zegarów czekali na wynik akcji.

Dla wskazania miejsca postoju "Batorego" wracającym komandosom, o oznaczonej 
godzinie zapalono cztery pionowo umieszczone nad sobą czerwone światła. Zmiana prądu 
pływowego zaczęła jednak odwracać "Batorego" przeciwną burtą do lądu. Kapitan kazał 
więc przenieść światła rozpoznawcze dla komandosów na prawą burtę. Asystent 
pokładowy, porucznik Wojciech Żaczek, powtórzył szeptem otrzymany od kapitana rozkaz 
sternikowi. Sternik zebrał zwoje kabla umówionego sygnału i idąc przez sterówkę zawadził 
nimi o linę wyrzutni, która błyskawicznie odpaliła FLARĘ.

Z sykiem wzbiła się w niebo świetlna smuga i po chwili zawisło na spadochronie jasno 
płonące światło.

Na oświetlonej przez flarę przestrzeni znaleźli się i Jerzy VI, i "Batory". Dey widzi to 
wszystko niby w jasny słoneczny dzień i szepce, jak zawsze w najtrudniejszych c'hwilach 
życia: "Raz maty rodyła". Sternik, gdyby był Japończykiem, prawdopodobnie popełniłby 
już ha-rakiri, ale że był Polakiem, więc zdał się na nasze "jakoś to będzie" i "trudno".

Porucznik Żaczek chętnie udusiłby sternika, że nie posłuchał jego rady, by przenieść kabel 
przez dach sterówki. Wysoko nad "Batorym" płonąca flara wspaniale oświetliła postacie 

artylerzystów gotowych na pokładzie do akcji. Kapitan nie mógł na razie przedsięwziąć nic 
innego niż nawigacyjne przeczekanie - do chwili wyświetlenia "jasnej" sytuacji. "Widziało 
mu się", że wycieczka została wykryta i cała akcja Opaliła na panewce", a uczestnicy 
wycieczki "wybici co do nogi". Za chwilę zabłysną reflektory obrony wybrzeża i trzymać już 
będą stale

w swych smugach światła statek i łodzie komandosów. Cały plan tej wspaniale 
zaimprowizowanej inwazji, w połowie świetnie wykonanej, został zniszczony. Dey licząc 
minuty, które pozostały do opadnięcia flary, czuł na swych barkach ciężar 
odpowiedzialności za losy wojny.

Wreszcie flara opadła do morza. Nastał po jej zagaśnięciu niewy-miernie długi czas 
wyczeikiwania, ciszy i ciemności. Nic się jednak nie działo z tego, co przewidywał kapitan. 
Nie zabłysły światła reflektorów i nie zawyły syreny alarmowe. Nie padł ani jeden strzał. 
Była czarna cisza.

Na mostku zjawił się angielski oficer łącznikowy. Na wadzie można było dostrzec cienie 
zbliżających się łodzi desantowych z komandosami.

Z tym oficerem angielskim łączył Deya przyjazny, a nawet serdeczny stosunek. Na temat 
flary nie mógł jednak teraz z nikim rozmawiać. Oficer łącznikowy zniknął w ciemności. Zza
burt statku wynurzyły się kadłuby powracających na swe stanowiska łodzi. Już wszystkie są
na miejscu. I znów długie minuty oczekiwania.

Na mostku pojawił się ten sam ofker łącznikowy. - Wszyscy komandosi wrócili - melduje 
kapitanowi i jednocześnie przekazuje mu miłą nowinę: - "Batory" bardzo dobrze doszedł 
do wyznaczonej dla wysadzenia desantu pozycji, rekordowo szybko wysadził grupę 
desantową. Vinnie zadowolony.

Nawet ta wiadomość nie potrafiła wywołać u kapitana zwierzeń na temat flary.

*

Od tej próbnej inwazji na Scapa Flow "Batory" wpisywał na kartę historii wojny 
miejscowości, w których znalazł się z desantem - Arzeu, Les Andalouses, Sycylia, Salerno, 
Anzio. Nie potrafiły one jednak zatrzeć w pamięci kapitana flary pad Scapa Flow.

Przez pokłady "Batorego" przechodziły zastępy białych i czarnych wojowników. U tych 
ostatnich portret króla Stefana Batorego umieszczony w hallu statku cieszył się 
największym szacunkiem. Czarni rycerze, jeśli byli na służbie, mijając portret wielkiego 
króla stawali przed nim na baczność i prezentowali broń, tak jak to robią przed pałacem 
Buckingham w Londynie gwardziści, tupiąc przy tym głośniej od nich - uważali widocznie, 
że im głośniej tupią, tym większe oddają honory królowi. Wolni od służby czarni 
wojownicy padali przed portretem króla na kolana, bijąc czołem o pokład u jego stóp.

W tym wirze zmagań losy wojny uczyniły "Batorego" flagowym okrętem dowódcy 
francuskich sił zbrojnych, generała de Lattre de TasBigny. Rutyna dnia i dyscyplina na 
statku osiągały coraz większą doskonałość. Zapał załogi "Batorego" dorównywał zapałowi 
szwoleżerów sipod Somosierry. Jej karność i obowiązkowość kształtowały się na tych 
samych zasadach, o jakich pisał w swym regulaminie jazdy Jan

Kozietulski, dowodzący szarżą szwadronu; analizując stosunek oficerów do żołnierzy 
twierdził między innymi, iż "surowość zwykle jest dowodem własnego braku wychowania, 
niszczy poczucie honoru, które winno być podstawą ducha żołnierskiego".

Ciężkie bombardowanie pod St Tropez zniszczyło wiele barek desantowych i statek pod 
banderą brytyjską. Z samozaparciem i poświęceniem załoga "Batorego" śpieszyła z pomocą
rannym Anglikom: Ze względu na toczącą się bitwę i możliwość ponownych nalotów akcja 
ratownicza musiała się odbywać w ciemności. Rannych zabierano w nocy.

Akcja załogi "Batorego" pod St Tropez zjednała sobie najwyższe uznanie, wywołała rozgłos 
i podziękowanie. Generał de Lattre de Tassigny, schodząc z "Batorego", w gorących 
słowach wyraził kapitanowi swe uznanie za wspaniałą postawę załogi oraz podziękowanie 
za to, że właśnie na pokładzie tego statku powrócił do Francji.

Naoczni świadkowie twierdzili, że: "Były to przyjemne chwile - jako żywo przypomniały 
moment, w którym cesarz zdjął przed pułkiem kapelusz i zawołał: "JE VOUS RECONNAIS 
POUR LA PLUS BRAVE CAYALERIE! - Uznaję was za najwaleczniejszą jazdę!"

Do wielu pamiętnych nazw przybyły nowe: Frejus, Pampelonne, Cavalaire, Cap Negre i 
wiele innych.

*

Jeden wróg został wreszcie pokonany. "Batory" będąc w czarterze Brytyjskiego 
Ministerstwa Wojny musiał automatycznie przejść do służby United Maritime Authority i 
zamiast do kraju poszedł na Daleki Wschód.

Obecny okres wydawał się załodze sielanką wobec lat spędzonych wśród stad 
nieprzyjacielskich okrętów podwodnych i chmar bombowców. Powoli wracały do głosu 
sprawy życia codziennego. Ludzie zaczynali żyć normalnie. Z przyjemnością myślano o 
czekającym statek postoju w Bombaju. O rozrywkach i zabawie. Na kursie statku widziano 
"owiane czarem legend Indie". I nareszcie przed dziobem "Batorego" ukazał się jeden z 
najpiękniejszych portów. Bombaj - port na siedmiu wyspach.

Postój zapowiadał się beztroski i przyjemny. Wolni od służby pośpieszyli na ląd. Rano 
słodki sen intendenta "Batorego" przerwał telefon od ochmistrza z nieprzyjemną 
wiadomością, że piekarze nie powrócili na noc na statek i nie wypiekli pieczywa dla załogi i 

zaokrętowanego wojska. Intendent szybko obliczył czas potrzebny do wyszukania 
odpowiedniego dostawcy i dostarczenia w porę tak wielkiej ilości świeżego pieczywa.

- Coś podobnego. Nigdy tego nie było, jak "Batory" "Batorym" .- mruczał. - Nie do wiary.

Rachunek czasu doprowadził go do smutnej konieczności zameldowania kapitanowi o tym 
niesłychanym braku poczucia odpowiedzialności i obowiązkowości u piekarzy.

- Kto by się po nic'h tego spodziewał! Tyle lat, nawet podczas alarmu w czasie 
najsilniejszego bombardowania chleb wypiekali, a teraz bomb nie ma i chleba nie ma - 
mówił rozkładając bezradnie ręce.

Zanim jednak ustalił opóźnienie w wydaniu posiłków, spowodowane

brakiem pieczywa, do kabiny kapitana zapukał ochmistrz z wieścią, że

przed statkiem na nabrzeżu stoją dwa samochody z pieczywem dla

. całego statku, zakupione za własne pieniądze przez piekarzy, którzy

nie wrócili na noc na statek.

Do rozpoczęcia wydawania chleba dla poszczególnych mes pozostawało jeszcze piętnaście 
minut.

Intendent podniósł się na fotelu i, przepraszając kapitana za przedwczesny alarm, 
tłumaczył:

1- Przepraszam, że niepotrzebnie sprawiłem tyle zamieszania, ale jak bomb nie ma, to 
człowiek nie wytrzymuje nerwowo nawet takiego głupstwa.

Bombaj na siedmiu wyspach przypominał Deyowi siedem wysp Scapa Flow. Kapitan udał 
się na przyjęcie wydane przez admirała Mountbattena, głównodowodzącego siłami 
zbrojnymi aliantów walczących z Japończykami, który podejmował kapitanów i starszych 
oficerów konwoju przybyłego z wojskiem i zapasami. Admirał kolejno podchodził do 
każdego z kapitanów słuchając przy tym wyjaśnień swego adiutanta dotyczących osoby, z 
jaką miał właśnie rozmawiać.

Obok kapitana "Batorego" stał starszy oficer z angielskiego statku, znany w całej 
Brytyjskiej Marynarce Handlowej jako dwunastojęzycz-ny poliglota. Na pytanie admirała, 
które z tych języków zna najlepiej, starszy oficer oświadczył, że bardzo dobrze zna 
ENGLISH GOOD LAN-GUAGE and ENGLISH BAD LANGUAGE i jego specjalność to ten 
ostatni. Oznaczało to, że starszy oficer posiada znakomicie znajomość łajania w języku 
ojczystymi. Odpowiedź ta wywołała ogólną wesołość. Następnym rozmówcą admirała był 
kapitan "Batorego". Adiutant wyliczał historyczne już nazwy miejscowości inwazyjnych, w 
których "Batory" brał udział pod dowództwem tego kapitana. Szybko wymieniał nazwy: 
Quiberon, Bayonne, St Jean de Luz, Dakar, transport złota do Kanady, bunt dzieci w 

drodze do Australii, Arzeu, Les Anda-'louses, Sycylia, Salerno, Anzio, wyprawa z 
generałem de Lattre de Tassigny, St Tropez, wspaniała postawa załogi przy ratowaniu 
rannych Anglików, Frśjus, Pampelonne, Cayalaire, Cap Negre, Lewant, Port Cross.

Pełen uznania dla kapitana "Batorego" i rozjaśniony przyjaznym uśmiechem przyszły 
wicekról Indii rzucił pytanie, którą z tych miejscowości kapitan uważa za najtrudniejszą 
dla swego statku i załogi.

Pociągnięty przykładem dowcipnej odpowiedzi swego poprzednika Młodszy Dey 
Oczakowski miał już ochotę powiedzieć, że miejscowość

ta nie została niestety wymieniona przez adiutanta i że jest nią SCAPA FLOW. Na statku 
jednak żaden Anglik nigdy tej nazwy przy nim nie wymienił, jak Dey sądził z kurtuazji w 
stosunku do niego. Wobec czego Dey Oczakowski przemilczał ją przed admirałem.

Po tym miłym przyjęciu, gdy się znalazł u siebie na statku, w towarzystwie tego samego 
angielskiego oficera, który od objęcia przez Deya dowództwa "Batorego" nie rozstawał się z
nim, kapitan postanowił przerwać dotychczasowe swoje milczenie na temat flary i zapytał 
Anglika:

- Co myślisz o akcji pod Scapa Flow?

- Masz na myśli flarę?

- Oczywiście.

- Widzisz, rzecz tak się miała: Jego królewskiej mości sygnał taki był niepotrzebny. Dla 
naszego premiera  -  niepożądany. Artyleria obrony takiego sygnału nie przewidywała. 
Dowództwo Scapa Flow - również takiego sygnału nie przewidywało. Nawy - w żadnym 
wypadku nie przewidywała takiego sygnału w podobnej sytuacji, podczas prowadzonej 
przez nią próbnej operacji inwazyjnej, wobec czego flary nie było.

MAJOR I MISK

^-^sobą najbardziej popularną w tym czasie cna Białej Fregacie był Misk. Interesowała się 
nim stale cała załoga i każdy, kto przyszedł na "Dar Pomorza". Misk pochodził z lasów 
południowej Ameryki, z rodziny niedźwiedziowatych. Różnił sią od nich długim ogonem i 
długim •nosem, co stanowi charakterystyczną cechę koatf, których przedstawicielem był 
właśnie Misk.

Misk bywał często wyraźnie zmęczony swą popularnością. Każdy na pokładzie chciał go 
pogłaskać i uzyskać coś w rodzaju uśmiechu. To było męczące.

Podobno królowe godzinami ćwiczą utrzymanie na twarzy odpowiedniego wyrazu, który 
jest uśmiechem, a królowie dosłownie trenują podawanie ręki kilka tysięcy razy z rzędu, 
ale wykonują to wyłącznie z okazji pełnienia niekiedy królewskich obowiązków.

Misk natomiast pełnił swe obowiązki stale w dzień i w nocy, ponieważ służba na fregacie 
nigdy nie ustawała.

Zmęczony tą adoracją przebierał w niej w zależności od pewnych materialnych korzyści, 
jakie z adoracji mógł wyciągnąć.

Wiadomo <było, że cały personel mający coś wspólnego z prowian-turą i kuchnią może 
Miska głaskać do woli i zdobywać jego uśmiechy.

Saimo czyste uczucie najbardziej płonące miało u Miska tę samą wartość, jaką niegdyś 
miała na pierwszym naszym żaglowcu szkolnym "Lwów" ofiarowywana w zamian za 
kotlet .^miłość wieczysta" i "przyjaźń dozgonna".

Zazdroszcząc względów Miska, którymi darzył naszyc'h żywicieli, zbadałem teoretycznie 
według wielotomowych dzieł o życiu zwierząt, co najbardziej lubią jego pobratymcy. 
Wyczytałem, że najlepiej lubią penetrować drzewa w poszukiwaniu gniazd ptasich, skąd 
wybierają jajka.

W nadziei pozyskania względów Miska zacząłem przysługujące mi na śniadanie, tak zwane 
przez nas "kurze owoce" chować dla niego. Efekt przeszedł moje oczekiwania. 
Zainteresowanie Miska moją osobą doszło do tego, że gdy tylko dostrzegł mnie na 
pokładzie, usiłował przywabić do siebie włażąc na sklarowane liny wiszące nad pokładem 
na wysokości moich kieszeni. Ody stawałem się dla niego osiągalny, Misk

otwierał łapkami kieszeń mojej marynarki, wsuwał do niej pyszczek i ostrożnie wyciągał 
przeznaczone dla niego surowe jajko.

Nie zdarzyło się nigdy, by je rozgniótł lub zrzucił na pokład.

Potrafił je następnie otworzyć i wypić tak zręcznie, że nie zmarnował nigdy ani kropli jego 
zawartości. Dzięki Miśkowi trafiłem nawet do Polskiej Kroniki Filmowej. Sceny przymilań 
Miska i zanurzania się w kieszeni marynarki wzbudzały zachwyt widzów oglądających tę 
scenę na ekranie.

Misk wiedział i rozumiał, co się na fregacie dzieje. Znał cały rozkład dnia. Rozumiał 
znaczenie rozkazów wydawanych głosem i gwizdkiem. Orientował się co i komu wolno i w 
jakim czasie. Był chodzącym regulaminem Białej Fregaty. Wiedział wszystko.

Ody na pokładzie była wolna od zajęć i nauki "nadwachta", Misk trzymał się w rejonach dla
niej niedosięgłych. Chyba że to była wachta, w której był Paszukow, jedyny uczeń, jakiego 
Misk darzył sympatią i zaufaniem. Gdy ten leżał na pokładzie, Misk właził mu pod bluzę i, 
nie zdradzany i broniony przed innymi, ucinał na jego "żywym ciele" drzemkę.

Z całego rozkładu dnia Misk lubił najbardziej poranne zbiórki w morzu. Kiedy cały szereg 
uczniów zastygał na komendę "baczność" w oczekiwaniu na powitanie kapitana, Misk 
zjawiał się przed frontem pozbawionych praw ruchu uczniów i wolnym kroczkiem, ze 

sterczącym jak można najwyżej do góry ogonem, przyjmował pierwszy przygotowane dla 
kapitana honory. Mina Miska mówiła niedwuznacznie: "No widzicie, nie macie prawa 
mnie teraz ruszyć, nawet dotknąć mego ogona, który was zawsze tak interesuje. Cha! cha!" 
I Misk pokazywał w uśmiechu zęby. Był wyraźnie zawsze podczas tej ceremonii 
rozweselony.

W momencie zjawienia się kapitana Misk właził na wanty i czekał. Czekał na komendę "na 
wanty" - do biegu przez saling. W mgnieniu oka wbiegał sam na platforemkę marsa, by z 
niej drwić wyraźnie z nieudolności w chodzeniu po wantach uczniów. Uśmiech Miska 
wyrażał lekceważenie: "No widzisz, jak pełzniesz, pojęcia nie masz o chodzeniu po 
wantach. I to się nazywa marynarz. Fe!"

Gdy uczniowie dochodzili do marsa, Misk w paru susach był już pod salłngiem i zaśmiewał 
się z powolności ruchów odprawiających "wniebowstąpienie" uczniów. Z salingu Misk 
prędko przedostawał się na bombramreję i z niej śledził zakończenie biegu przez saling.

Misk znał się na manewrach. Gdy długi gwizdek bosmański wywoływał podwachty na 
manewry do brasowania, Misk wychodził do niego również. Wiedział, że wszyscy będą 
zajęci pracą i że wszyscy muszą wychodzić na manewry, że nie po marynarsku jest 
przyglądać się tylko, gdy inni pracują. Należy zawsze dopomóc pracującym lub się usunąć z
ich pola widzenia. Najlepiej jednak zawsze w takich okolicznościach przyłożyć rękę do 
pracy. Misk to robił dosłownie.

Kiedy rząd uczniów ustawił się już Ho trasowania" -; to znaczy zSnła-ny kierunku 
ustawienia rei przez ciągnięcie lin zwanych brasami -> Misk nieodmiennie stawał na 
samym końcu, w miejscu, w którym nie trzeba już się wysilać i w którym lina układa się na 
pokładzie. Brał się przednimi łapkami za linę i przybierał pozy, jak gdyby pracował w pocie 
czoła. W istocie rzeczy bardzo dokładnie i po "zejmańsku" układał linę na pokładzie. Gdy 
skończono brasowanie rei jednego masztu i wszyscy biegli do brasów następnego, Misk 
galopował za całą gromadą z takim zapałem, jakby bał się "podpaść" brakiem gorliwości 
ido pracy.

W niektórych" jednak miejscach Misk był niepożądany. Do miejsc tych należały: kuchnia, 
prowiantura oraz sala do nauki, gdzie mieściła się biblioteka'.

Misk świadomie zawsze wykorzystywał nieuwagę kucharza czy piekarza, by coś złasować i 
żadne już potem jego przymilne lub obojętne miny nie potrafiły zmylić ich czujności. 
Natychmiast wypraszali Miska dostrzeżonego w tych zakazanych dla niego 
pomieszczeniach, dając rozsierdzonemu coś do zjedzenia na pocieszenie., Misk zawsze na 
tym i tak skorzystał. Biblioteka również cieszyła się względami Miska, ale Misk nie cieszył 
się w niej względami księdza opiekującego się biblioteką.

W ocenie książek Misk wykazywał zgodny pogląd z małpami, które się przewinęły przez 
"Dar Pomorza". Jeśli któraś z małp dostała się do biblioteki i dopadła książki, natychmiast 
ją otwierała i wydzierała z niej kartki, jak mogła i ile mogła. Misk był bardziej groźny. Sam 
ofwierał szafkę, wydobywał z niej książkę, rzucał na podłogę, odwracał twardą okładkę 
jedną łapą, a potem już dwoma wydzierał kartki masowo. Czym się powodowały i kogo 
naśladowały w niszczeniu książek małpy i Misk - nie udało się ustalić.

Misk dokładnie wiedział, gdzie kto śpi. Nawę? jak kto śpi. Jefden z oficerów zażartował 
sobie z Miska, nęcąc go kawałkiem banana i zapraszając na swe kolana. Gdy Misk skoczył, 
by się na nich usadowić, oficer rozsunął kolana, Mtók trafił w próżnię i wylądował na 
pokładzie. Niedźwiadek bardzo się wówczas obraził. Tejże samej nocy posłyszeliśmy 
okropny ryk dochodzący z kabiny tego oficera. Oficer ten sypiał ze stopami nie okrytymi 
kocem. Misk zakradł się do niego i uciął go w wielki palec u nogi.

Gorsza kara spotkała księdza. Ksiądz przyłapanemu na gorącym uczynku darcia w 
bibliotece książek Miśkowi posmarował sokiem od fajki nos - najczulszy organ Miska - by 
go oduczyć tak barbarzyńskiego "czytania" książek. Od tej chwili Misk księdza nie widział. 
Po prostu ksiądz stał się dla Miska powietrzem. Zwyczaje księdza były również dobrze 
znane Miśkowi. Misk cierpliwie czekał do niedzieli. W niedzielę zjawił się na mszy. 
Spokojnie doczekał błogosławieństwa i w momencie gdy ksiądz trzymał w obu rękac'h 
monstrancję, wyskoczył spod ławek i dopadł księżowskicK kostek. Według kalkulacji Mi-

ska musiało to być najczulsze miejsce a SsięHza. To co poieni nastąpiło, może byłoby 
zabawne, gdyby nie powaga chwili...

Szczęściem w pobliżu siedział przyjaciel Miska od drzemSi i Misk dał mu się wziąć na ręce. 
Ale był tak rozżalony, że długo jeszcze piszczał, jak gdyby Się skarżył, że nie pozwolono mu 
odpłacić pięknym za nadobne.

Po trawersacie oceanu mieliśmy nadzieję, że uda nam się zdobyć dla Miska towarzyszkę 
życia, ale w Kolumbii nie mogliśmy jej wyszukać i naszego ulubieńca czekało 
starokawalerstwo. Misk stawał się opryskliwy. W tym czasie zaprzyjaźnił się z Majorem.

Major piastował na Białej Fregacie godność intendenta. Major byJ chodzącym żywym 
przysłowiem, że "milczenie jest złotem". Usłyszenie jego głosu należało do rzadkości, a jeśli
mówił, to tak cicho, że trzeba było się domyślić, że mówi. Zasłaniał sobie jeszcze usta ręką i
miał tak zawstydzony wyraz twarzy, jak gdyby chciał nim przeprosić, że w ogóle ośmielił się
mówić. W kabinie Majora było zawsze cicho, a na biurku leżało kilka książek przeważnie 
historycznych i przeważnie z okresu wojen napoleońskich. Major w chwilach wolnych od 
zajęć żył w epoce sprzed stu kilkudziesięciu lat. Każdą najbłahszą uprzejmość w stosunku 
do swej osoby nagradzał uśmiechem zażenowania, jak gdyby go spotkał największy 
zaszczyt i jak gdyby trzymał się zasady, że jeśli w drodze przez życie ktoś poda