1 

Adam Mickiewicz   O POEZJI ROMANTYCZNEJ         
 



 

rozprawa stanowiła przedmowę do tomu Ballady i romanse wydanego w 1822 r. w Wilnie 



 

Mickiewicz  wyjaśnia  czym  jest  poezja  romantyczna,  z  czego  się  wywodzi  oraz  jak  przebiegał  jej 
rozwój na przestrzeni wieków w Europie 



 

w dalszej części mówi o tym, czym powinien kierować się krytyk poezji zanim wyda swoją ocenę 



 

w zakończeniu mówi o genezie powstania oraz rozwoju ballady oraz romansu 

 



 

rozprawa zaczyna się od spostrzeżenia, że jeśli artysta tworzy dzieło, o którym wie, że będzie poddane 
krytyce,  to  zamiast  zaniechać  zamiaru  wydania,  powinien  wyjaśnić,  dlaczego  zdecydował  się  na 
stworzenie takiego, a nie innego utworu/cyklu → z tego powodu Mickiewicz pisze przedmowę  



 

postanowił pokazać gdzie i w jaki sposób zaczęła kształtować się poezja romantyczna, a to zmusza go 
do zaprezentowania historii powszechnej poezji; skupia się na poezji romantycznej 

 



 

przyglądając się etapom rozwoju poezji romantycznej, powinniśmy zacząć od Starożytnej Grecji 



 

Grecy  byli  narodem  o  żywej  i  płodnej  imaginacji,  a  młoda,  ognista  imaginacja,  to  istota  tworzenia 
świata bajecznego ← świat bajeczny to próba wyjaśnienia praw rządzących światem (siły natury etc.) 



 

ten  świat  stał  się  wzorem  do  naśladowania  dla  twórców  sztuk  plastycznych  i  muzyki  →  delikatność, 
subtelność, foremność, harmonia 



 

Grecy  ponad  to  uchodzą  za  naród  cnotliwy  o  nieskażonej  moralności,  a  także  poszukujący  prawdy 
budząc tym samym ducha filozoficznego → Grecja = kolebka filozofii 



 

żywa  imaginacja  stopniowo  była  formowana,  oswajana,  Grecy  ze  świata  bajecznego  odrzucili 
wszystko,  co  odrażające  i  potworne;  złożyli  w  całość,  uporządkowali  wyobrażenia  →  tak  powstała 
mitologia    →  wyobrażenia  te  były  wyrażane  pod  postacią  rzeczy  zmysłowych,  były  tak  idealne,  jak 
tylko możemy sobie wyobrazić  



 

świat  mitologiczny  nie  został  stworzony  bez  celu  i  przeznaczenia  →  pokazując  i  mówiąc  o  świecie 
mitologicznym  artyści  chcieli  doskonalić  oraz  kształtować  w  odbiorcy  te  siły  i  zdolności  umysłowe, 
które tworzyły ten świat 



 

talent twórczy = równowaga rozsądku, imaginacji i uczucia → powstały dzieła należące do tzw. sztuki 
klasycznej,  charakteryzujące  się  foremnością,  harmonią,  umiarkowaniem  →  to  Grecy  wykształcili 
kanon piękna, obowiązujący do dziś 



 

skoro mieli tak doskonałe wyczucie w sztukach plastycznych – oczywiste jest, że dotyczy to również poezji 



 

poeta ma większą swobodę w wyrażaniu myśli, niż inni artyści → może oddziaływać na większą liczbę 
odbiorców 



 

ważne: poeci greccy w swym najświetniejszym okresie twórczości zawsze śpiewali dla gminu „pienia 
ich  były  składem  uczuć,  mniemań,  pamiątek  narodowych  ozdobionych  zmyśleniem  i  wydaniem 
przyjemnym” → pieśni gminne pomagały wzmacniać i kształtować charakter narodowy 



 

kiedy z biegiem czasu do Grecji zaczęli przybywać obcokrajowcy uczucia, charakter i energia zaczęły 
słabnąć → klęski publiczne → utrata znaczenia i swobód → talent poetycki przestaje być wielki 



  poezja traci swoje wysokie przeznaczenie i charakter 



 

poeci już nic nie znaczyli dla ludu, dlatego zaczęli pisać dla władców (samowładców) → poezja straciła 
swój  charakter,  stała  się  środkiem  do  składania  pochlebstw,  a  przez  to  nie  była  już  tchnieniem 
imaginacji, uczucia i rozsądku 

 



 

drugim ważnym starożytnym narodem, o którym należy mówić rozważając o dziejach poezji są Rzymianie 



 

Italia / ludy latyńskie nie miały poezji takiej, jaką stworzyli Grecy → jeśli już była, to gruba, prosta i 
nie oddziaływała na lud 



 

dzięki  utworzeniu  związków    Grecją    poeci  rzymscy  zaczęli  czerpać  z  tamtejszych  wzorów,  które 
przemawiały do uczucia rzymskiego → jednak ta literatura i sztuka były skierowane do elity znającej 
grekę → prosty lud nie mógł z niej (poezji) czerpać → tylko dla możnych 



 

znajomość greckiej literatury i kultury była wyznacznikiem „elitarności”  



 

utalentowani  Rzymianie  najczęściej  naśladowali  lub  tłumaczyli  Greków  →  w  ten  sposób  powstała 
mitologia oraz tzw. poezja grecka po łacinie 



 

w narodzie rzymskim nie było poezji narodowej, która mogłaby kształtować naród 

 

2 



 

wpływ kultury greckiej przerwał naturalny bieg rozwoju poezji rzymskiej, która może wykształciłaby 
się  ze  wspomnianej  wcześniej  „grubej  poezji”  ludów  latyńskich  →  przez  to  Rzymianie  nie  stworzyli 
oryginalnej poezji narodowej 

 



 

po upadku państwa rzymskiego, na jego terenach osiadły ludy barbarzyńskie, które miały wśród siebie 
przedstawicieli o takim talencie, by mogli stworzyć własną mitologię na wzór greckiej 



 

jednak  mitologia  północy  nigdy  się  nie  ustaliła  –  brak  jej  harmonii,  jedności  –  było  to  zapewne 
wynikiem  tego,  że  ludy  tułały  się  i  mieszały  wzajemnie  od  siebie  czerpiąc  →  to  nie  pozwoliło  na 
ustalenie jednolitego obrazu czasów bajecznych 



 

z biegiem czasu stan ludów zaczął się ustalać, a dzięki temu poezja nabierała coraz pewniejszej postaci 
i charakteru 



 

uczucia  barbarzyńców  kształtowane  przez  ducha  rycerskiego  →  szacunek  i  miłość  dla  kobiety  ←  to 
było obce antycznym; pamiętali także o przestrzeganiu sprawy honoru 



 

duch  rycerski  =  uniesienie  religijne,  honor,  podania  mityczne,  wyobrażenie  ludów  barbarzyńskich, 
pogan i chrześcijan ← świat romantyczny, którego poezja zowie się romantyczną  



 

język romancki = język romański = zlepek języków ludów, które zajęły tereny państwa rzymskiego → 
stąd nazwa czasów [epoki] oraz rodzaju poezji 



 

po  ostatecznym  zlaniu  się  ludów  germańskich  i  skandynawskich  oraz  dawnego  plemienia  Rzymian 
nowy charakter poezji kształtował się poprzez trzy główne szkoły 

1.  Gian  Giorgio  Trissino  –  poeta  włoskiego  odrodzenia,  autor  komedii  i  tragedii  wzorowanych  na 

greckich → naśladowanie bez pełnej świadomości 

2.  Ludovico Ariosto – autor Orlanda szalonego, najsłynniejszy poeta włoskiego odrodzenia → próbował 

czerpać tematy ze świata romantycznego, we fragmentach wykorzystując antyczne środki 

3.  Torquato  Tasso  –  autor  Jerozolimy  wyzwolonej  →  jego  pełne  dramatyzmu  życie  +  pobyt  w  szpitalu 

dla  obłąkanych  =  legenda  kontynuowana  przez  romantyków  →  droga  średnia  polegająca  na 
wykorzystaniu antycznych środków do wyrażenia romantycznych treści 



 

jednak żaden z poetów, którzy wybierali powyższe „sposoby” nie mógł być doceniony wśród ludu, bo 
ludowi brakowało wiedzy o antyku 



 

dlatego  wśród  gminu  największą  popularnością  cieszyły  się  opowieści  o  charakterze  narodowym, 
opierające  się  na  zmyśleniach  i  fantastyce  →  twórcy  takiego  rodzaju  poezji  torowali  drogę  dla 
romantyków, którzy tę poezję usystematyzowali i uporządkowali 

 



 

w  ten  sposób  powstały  nowe  rodzaje  poezji,  które  najwcześniej  rozwinęły  się  we  Włoszech,  gdzie 
równolegle  zajmowano  się  naukami  starożytnymi  →  Włochy  stanowiły  swego  rodzaju  wzór  dla 
innych, a skoro tak – w Europie stopniowo odchodzono od pień wiejskich i prostych 



 

we  Francji  trubadurzy  prowansalscy  przenosili  się  na  dwory  możnych,  gdzie  oczekiwano  od  nich 
poezji wzorowanej na antyku 



 

w chwili, gdy cały interes narodowy przeniesiony został na dwór króla oraz możnych twórczość dla ludu 
całkowicie  straciła  swoje  znaczenie  →  etykieta,  udawanie,  dyplomatyczna  grzeczność,  ceremonialność  i 
wyrachowanie ← to składa się na oświecenie – różne od poezji romantycznej / średniowiecznej 



 

Francja  /  Włochy  →  fascynacja  antykiem  =  zamiast  naśladować  moralność  i  prawo  –  bezmyślnie 
naśladowano  ich  poezję  →  Francuzi  uznali,  że  naśladowanie  polega  na  przybieraniu 
powierzchowności i tonu starożytnego 



 

Francja jako europejskie mocarstwo stała się wzorem dla innych państw → indywidualny charakter własnej 
poezji należało wyeliminować na rzecz mody paryskiej; inaczej było się uważanym za dziwaka 



  należało panować nad imaginacją, ograniczać udział uczuć – wyeliminować gwałtowność i uniesienie, 

bo to obrażało przyzwoitość dworską → trzeba było naśladować Greków i Rzymian 



 

wówczas zaczęły pojawiać się utwory satyryczne i dydaktyczne, wyśmiewające nie konkretne osoby, 
ale obyczaje społeczeństwa – szydzono z uchybień przeciwko modzie, przyzwoitości i obyczajowi 



 

w rzeczywistości kultura francuska bardzo różniła się od antycznej, bo co innego ja kształtowało 

Grecja: harmonia 
Romantyzm: przemagają się władze niższe 
Francja: świat stosunków towarzyskich, rozsądek, dowcip, formalność 



 

brak miejsca na imaginację i zmyślenia 



 

najważniejsze  stały  się  fakty  historyczne  –  jeśli  nie  pasowały  do  „modelu  francuskiego”,  to  były 
naginane wedle potrzeb 

 

3 



  imaginacja francuska powołana od rozumu zajmowała się dydaktyką i historią, nie dawała od siebie nic 

nierealnego, a jeśli już to tylko w celu stworzenia alegorii lub „zimnego dowcipu” 



 

poza imaginacją poezja francuska krepowała uczucie 



 

poeci  pisząc  o  moralności  i  obywatelstwie  stale  powtarzali  te  same  frazesy  zaczerpnięte  z  antyku, 
czasem pojawiał się delikatny akcent romantycznej sentymentalności, ale wyrafinowany, z dowcipem 
ujętym w antytezy i maksymy 

tragedia  francuska  a    antyczna:  w  antyku  właściwie  prosta  akcja  zasadzała  się  na  mocnym  wystawieniu 
charakterów, Francuzi próbowali to samo oddać poprzez mocno uwikłaną intrygę dramatyczną 
 



 

Mickiewicz charakter poezji na przestrzeni wieków stara się pokazać poprzez porównanie do strojów, 
jakie noszono w określonym okresie 

Grecja: lekkość i wdzięk, widać każdy ruch ciała, nic nie jest ukryte 
Wieki  średnie:  mniej  gustowne,  ale  charakterystyczne  i  śmiałe  –  uderzały  swoim  wyglądem,  poezja 
romantyczna nie odznaczała się giętkością, ale brak ten wypełniała swoista śmiałość 
Francja:  strój  prosty  i  jednostajny  z  drobnymi  ozdóbkami,  wszystkie  ruchy  muszą  być  umiarkowane 
(ogranicza);  poezja  francuska  –  wszelka  piękność  jest  ukryta  pod  takim  strojem:  sztucznym,  modnym, 
idealnie dopracowanym, brak jej spontaniczności 



  Grecy: duch polityczny, przemawiali do oświeconych – doskonała mowa poetycka 



 

Średniowiecze: duch rycerski, przemawiali do ludu – język nieokrzesany, śmiała imaginacja 



 

Oświecenie: duch dworski: zabawa – zewnętrzna ozdoba pozbawiła język stylu 

 



 

następnie Mickiewicz mówi o poezji Wielkiej Brytanii – wyróżniającej się ze względu na to, że wyspa  
jest odcięta od reszty kontynentu → nie była narażona na obce wpływy, poezja mogła właściwie się 
kształtować i rozwijać zgodnie z naturalnym biegiem 



 

żywe uczucie i imaginacja Szkotów i Saksonów na swój sposób zmuszały do uprawiania poezji 



 

mitologia tworzona przez bardów i druidów była dobrze zharmonizowana etc.  



 

dorobek  Anglików  został  zniszczony  przez  próby  wprowadzenia  tam  chrześcijaństwa,  nie 
przeszczepiono jednak antycznej poezji – ta kształtowała się we własnym rytmie 



 

największym szacunkiem darzono poetów narodowych 



 

lud miał duży udział w  życiu politycznym → pienia towarzyszyły więc ich życiu w każdej sytuacji → 
wojny, pieśni wojenne 



 

książęta i możni szukali swoich przodków wśród poetów – to mówi o pozycji poety 



 

poeci brytyjscy byli świadomi potrzeby – tworzyli poezję w duchu narodowym 



 

szkoła Geoffrey’a Chaucer’a (najwybitniejszy poeta angielski  średniowiecza) 



 

Szekspir: nie wzorował się na sztuce antyku, bo jej nie znał 



 

do Londynu zaczęły docierać mody z Francji → szkoły Chaucer’a i Szekspira ustępują szkołom Pope’a 
(rozumujący), Addisona (wymuskany), Swifta (dowcipny) 



 

naśladowanie  tych  poetów  popchnęło  poezję  angielską  do  upadku,  z  którego  dźwignęła  się  dzięki 
Wolterowi Scottowi i Byronowi 



  Scott:  poświęcił  talent  dziejom  narodowym,  wydając  pieśni  gminne  świata  romantycznego  w 

klasycznej oprawie 



 

Byron:  ożywił  obrazy  czuciem,  a  tym  samym  stworzył  nowy  gatunek  poezji  –  powieść  poetycką  – 
gdzie „duch namiętny przebija się w zmysłowych rysach imaginacji 



 

Byron był dla powieści tym, czym Szekspir dla dramatu 

 



 

najpóźniej  poezja  przechodziła  swój  rozwój  w  Niemczech  →  od  połowy  XVIII  w.  w  Niemczech 
zaczęli pojawiać się geniusze poetyccy 



 

ułatwieniem był rozwój nauki i kultury 



 

upowszechniła się znajomość języków starożytnych i nowożytnych, dzięki czemu można było czerpać 
z  poetyckiego  dorobku  ludzkości  bez  względu  na  czas  i  miejsce  powstawania  →  poeci  niemieccy 
mogli więc stworzyć swoistą hybrydę 



 

stałym  i  charakterystycznym  elementem  poezji  niemieckiej  jest  jej  sentymentalny  charakter  oraz 
rozważania moralne i społeczne → uczuciom nadawali formę ogólną, jakby oderwaną od konkretnej 
rzeczywistości → kosmopolityczny charakter poezji 



 

poeci niemieccy tworzyli świat idealny, umysłowy, najwybitniejszym reprezentantem był Schiller 

 

4 

 



 

wywody  te  dowodzą,  że  rodzaj  romantyczny  nie  jest  nowym  wymysłem,  ale  powstał  w  wiekach 
średnich ze szczególnego usposobienia ludów 

 



 

wiele utworów uznawanych za romantyczne w rzeczywistości nimi nie są → nie da się ustalić jednego 
i prawdziwego podziału 



 

próby  podzielenia  poezji  na  romantyczną  i  klasyczną  prowadzą  do  nonsensownego  grupowania 
utworów, stawiając obok siebie utwory zupełnie różne  



 

zły  podział,  to  taki,  który  uwzględnia  jedynie:  czas,  kraj  lub  przypisanie  jednego  rodzaju  poezji 
danemu poecie 



 

błędne  tworzenie  podziałów  jest  wynikiem  tego,  że  pojęcia  klasyczność  i  romantyczność  krytycy 
definiują  wedle  własnego  wyobrażenia  →  do  momentu,  gdy  ich  twierdzenia  nie  staną  się  spójne  i 
zrozumiałe – nie da się prawidłowo dokonać klasyfikacji poezji 



 

problem  stanowi  także  mentalność  całych  narodów,  które  wracają  do  uczuć  z  czasów  rycerskich, 
zamieszczając je w utworach nowożytnych, nadając im cechę romantyczności – przedmiotów tych nie 
da się natomiast pokazać przez uczycie technik poetyckich klasycyzmu 



 

trzeba pamiętać, że romantyzm nie zasadza się na łamaniu reguł dla samego ich łamania → najlepszą 
krytyką  są  więc  nie  tyle  pochwały  lub  nagany  dla  całego  rodzaju  poezji,  ale  poddawanie  ocenie 
konkretnego  utworu  lub  twórcy,  a  przy  tej  ocenie  należy  kierować  się  zarówno  pewnymi  stałymi 
kryteriami, jak i gustem i moralnością 



 

taką krytykę Mickiewicz nazywa „estetyczną krytyką”, która jest wolna od stronniczej natarczywości 
w wytykaniu błędów sztuki jednego rodzaju 



 

dla krytyka, który pod ocenę bierze zarówno estetykę, historię, filozofię i moralność oczywiste jest, że 
poezja każdego rodzaju jest godna zainteresowania umysłu ludzkiego 



 

dlatego rodzaj romantyczny jest taki ważny  – skupia się na człowieku i życiu ludu  – to właśnie jest 
poezja gminna 



  Mickiewicz pragnie rozwinąć to zagadnienie, rozjaśniając jego genezę i proces kształtowania 

 



 

w  wiekach  średnich  między  ludźmi  krążyły  powieści  i  śpiewy  o  dość  jednostajnym  charakterze  – 
podejmowały  tematykę  rycerską,  zawierały  w  sobie  zmyślenia,  wyrażane  prostym  językiem, 
opiewające piękno kobiece 



 

ten ogólny rodzaj zawierał w sobie różne gatunki: pieśni, sagi, lais, wirelais, sirvantois; najliczniejsze i 
najbardziej upowszechnione były ballady i romanse 



 

we Włoszech balladą  nazywano wszelkie wesołe piosenki: ballare = tańczyć 



 

w Hiszpanii to samo było nazywanie romansem 



 

Francuzi  wprowadzili  podział,  wyróżniając  balladę  ze  względu  na  budowę strof  i  wiersza,  mimo,  że 
większość tak nazwanych utworów powinna być nazwana madrygałem lub romansem 



 

zupełnie inny charakter miała ballada w Wielkiej Brytanii – jest to powiastka o życiu codziennym lub 
dziejach  rycerskich,  ozdobiona  dziwnością  świata  romantycznego  →  ton  poważny,  melancholijny, 
język prosty i naturalny 



 

taka ballada została upowszechniona przez wędrownych poetów; ze  Szkocji i Irlandii na całą wyspę, 
dzięki czemu literatura angielska obfituje w zbiory tego typu utworów 



 

był wprawdzie okres, w którym balladami nazywano także utwory wesołe i żartobliwe, ale zostały one 
wyeliminowane  dzięki  twórczości  Gay’a,  Mallet’a,  Persy’ego  i  przede  wszystkim  –  Woltera  Scotta, 
który przywrócił dawny rodzaj poważnych ballad szkockich 



 

podobna była historia ballady w Niemczech, mimo, że nie było tam wielu poetów uprawiających ten 
gatunek,  poza  tym  –  rozwój  ballady  nastąpił  tam  dopiero  w  drugiej  połowie  XVIII  w.    →  Leona 
Burgera (1777), co obudziło naśladowców; najważniejsi przedstawiciele: Stolberg, Kosegartem, Holte, 
Geothe, Schiller (ten oddalił się od romantyczności i prostoty ballady szkockiej) 

 

ballada 

romans 

zmyślenie 
prostota 
naiwność 

czułość 
forma dramatyczna 

 
Tym porównaniem Mickiewicz kończy swoją rozprawę O poezji romantycznej