ŻYDZI W POLSCE - SWOI CZY OBCY

Tablica 1

Wprowadzenie

Cel wystawy

Powstanie wystawy i jej tournée

Recenzje prasowe

Przygotowanie i realizacja projektu

ródła fotografii

Cel wystawy

Celem  wystawy,  przeznaczonej  głównie  dla  młodzieŜy  szkolnej,  jest  próba  przedstawienia
wielowiekowego  dorobku  polskich  śydów  i  skomplikowanych  stosunków  polsko-Ŝydowskich,
którym  podręczniki  szkolne  poświęcają  niewiele  miejsca  lub  podejmują  temat  prawie  wyłącznie  w
kontekście tragedii Holocaustu.

W potocznej świadomości Polaków obraz narodu Ŝydowskiego jest w zasadzie zdeterminowany jego
dramatycznym  losem  w  okresie  drugiej  wojny  światowej.  TakŜe  i  na  świecie  funkcjonuje  obraz
Polski jako kraju, w którym przede wszystkim ginęli śydzi. Na obrazie wielowiekowych, najczęściej
dobrych,  stosunków  polsko-Ŝydowskich  ciąŜą  takie  wydarzenia  jak  np.  mord  popełniony  podczas
ostatniej wojny na Ŝydowskiej społeczności Jedwabnego przez ich polskich sąsiadów. Wydarzenia te
wypierają  ze  świadomości  fakt,  Ŝe  Polska  była  państwem,  gdzie  przez  długie  wieki  mieszkała
najliczniejsza w świecie społeczność Ŝydowska, która znajdowała tu lepsze warunki Ŝycia i rozwoju
własnej kultury, niŜ na Zachodzie Europy. Przez stulecia śydzi stanowili istotną część społeczeństwa
wielonarodowej Rzeczypospolitej, wnosząc w jej kulturę bogaty i oryginalny wkład.

Wystawa  przedstawia  róŜnorakie  aspekty  niespełna  tysiącletniej  historii  polskich  śydów.  Odkrywa
zaginiony  świat,  porusza  takŜe  skomplikowaną  problematykę  stosunków  polsko-Ŝydowskich  w
przeszłości i obecnie.

Powstanie wystawy i jej tournée

Idea jej zorganizowania kształtowała się we współpracy z Domem Anny Frank w Amsterdamie.
Centrum Polsko-Niemieckie koordynowało bowiem w Polsce prezentację

wystawy Anna Frank.

Historia na dzień dzisiejszy

. Odwiedzające wystawę grupy młodzieŜy niejednokrotnie pytały

organizatorów,  dlaczego  nie  mogą  dowiedzieć  się  czegoś  więcej  o  historii  polskich  śydów.
Odpowiadając  na  to  zapotrzebowanie  grupa  krakowskich  historyków,  wraz  z  pracownikami  Domu
Anny Frank w Amsterdamie, rozwijała od 1995 roku koncepcję niniejszej wystawy.

Wystawa dokumentuje w popularny sposób historię śydów mieszkających w Polsce od wczesnego
ś

redniowiecza po dzień dzisiejszy, wykorzystując do tego celu ponad 200 fotografii, pochodzących z

ok.  80  archiwów.  Integralną  jej  częścią  jest  bogato  ilustrowany  katalog,  z  obszernym  (100
stronicowym)  wprowadzeniem,  stanowiącym  popularnonaukową  syntezę  dziejów  śydów  w  Polsce.
Wystawie  towarzyszą  takŜe

materiały dydaktyczne

dla nauczycieli szkół ponadpodstawowych,

zawierające test wiadomości oraz fragmenty tekstów źródłowych pomocnych przy realizacji tematyki
Ŝ

ydowskiej w szkole. Materiały te rozprowadzane są przy okazji

prezentacji wystawy

. Istnieje takŜe

moŜliwość nabycia ich w

Centrum Polsko-Niemieckim

Page 1 of 8

ydzi w polsce - Wydruk strony

2008-04-19

http://www.zydziwpolsce.edu.pl/wprowadzenie.html

Wystawa śydzi w Polsce. Swoi czy obcy? została zaprezentowana po raz pierwszy w marcu 1998 roku
w Krakowie. Następnie odwiedziła wiele miast polskich (m.in. Warszawę, Lublin, Świdnicę,
Wrocław, Przemyśl, Opole, Oświęcim, Jarosław, Włodawę, KrzyŜową, Chrzanów). Aktualnie
przygotowywany jest nowy plan wystawienniczy, obejmujący

prezentację wystawy

oraz jednodniowe

seminaria nauczycielskie, poświęconych problematyce Ŝydowskiej. Wszystkich zainteresowanych
tym projektem prosimy o kontakt z

Centrum Polsko-Niemieckim w Krakowie

Od 1999 roku istnieje takŜe

niemieckojęzyczna wersja wystawy

, której powstanie było moŜliwe

dzięki wsparciu finansowemu Ministerstwa Sprawa Zagranicznych RP i Fundacji Konrada
Adenauera. Wystawa ta cieszy się w Niemczech bardzo dobrą opinią, takŜe w środowiskach
Ŝ

ydowskich, i była dotąd prezentowana w wielu róŜnych miastach, m.in. w Berlinie, Monachium,

Akwizgranie,  Münster,  Dreźnie,  Lipsku  i  Düsseldorfie.  Miała  ona  równieŜ  swoją  premierę  w
Szwajcarii,  oraz  Bułgarii,  gdzie  jesienią  2001  r.  była  eksponowana  w  Instytucie  Kultury  Polskiej  w
Sofii.

Page 2 of 8

ydzi w polsce - Wydruk strony

2008-04-19

http://www.zydziwpolsce.edu.pl/wprowadzenie.html

Recenzje prasowe:

Jak  przypuszczam,  tytuł  wystawy
[śydzi  w  Polsce.  Swoi  czy  obcy?],  w
intencjach  jej  organizatorów  zapewne
nie

rozstrzyga

sprawy,

raczej

pozostawia otwarty problem, odwołuje
się,

zgodnie

edukacyjnym

charakterem

ekspozycji

umiejętności  wnioskowania  młodych
ludzi,  do  samodzielnej  odpowiedzi  na
pytanie  zawarte  w  drugim  członie
"Swoi  czy  obcy?".  Być  moŜe  tytuł
"Polscy  śydzi"  nie  tylko  byłby  zbyt
bliski  nazwie  tamtej.  wielkiej  i
monumentalnej  wystawy  [wystawa
ś

ydzi polscy" zorganizowana przez

Muzeum  Narodowe],  ale  w  dodatku
przesądzałby  sprawę.  Być  moŜe  dzięki
prostemu  zabiegowi  młodzieŜ  będzie
musiała  sama  znaleźć  odpowiedź,
strząsając  z siebie  to,  co  przylepia  się
do  nas  wszystkich  -  albo  stare
antysemickie  uprzedzenia,  albo  nowe
filosemickie mody.

Wystawie  towarzyszy  katalog  świetnie
wydany,  w  którym  oprócz  ikonografii,
znalazło  się  takŜe  kilka  szkiców  pióra
krakowskich  historyków.  Blisko  tysiąc
lat  historii,  wspólnej  historii  Polaków
i  śydów,  w  kilku  salach  i  na  kilkuset
stronach - to przedsięwzięcie nie tylko
ambitne, ale takŜe trudne.

Wystawa  skromna,  posługująca  się
tylko  tekstem  i  zdjęciami,  ale  bardzo
treściwa,  odtwarza  dzieje  obecności
Ŝ

ydowskiej w Polsce od początków

państwowości

polskiej

współczesność. (...) Znakomita okazja,
by (zwłaszcza) młodzieŜ szkolna i
nauczyciele zapoznać się mogli z
tysiącletnim

dorobkiem

polskich

ydów. Z ich miejscem w społeczności

polskiej

skomplikowanymi

(niekiedy bardziej, niekiedy mniej)
stosunkami

polsko-Ŝydowskimi.

Dobrze

będzie,

jeŜeli

równieŜ

wycieczki

młodzieŜy

izraelskiej

obejrzą tę wystawę.

M.T. Obecność śydów,
"Polityka", Nr 27, 4 VII 1998

Druga  połowa  października  była
miesiącem  ogromnej  promocji  Polski
u  naszych  zachodnich  sąsiadów.  (...)
największym

echem

odbiła

się

jednakŜe  przywieziona  z  Krakowa
wystawa  "śydzi  w  Polsce.  Swoi  czy
obcy?",  którą  w  niemieckiej  wersji
językowej  prezentuje  tutaj  Bawarskie
Archiwum

Państwowe

Stowarzyszenie na rzecz Popierania
ś

ydowskiej Kultury i Tradycji. (...) ...

Page 3 of 8

ydzi w polsce - Wydruk strony

2008-04-19

http://www.zydziwpolsce.edu.pl/wprowadzenie.html

...  krakowska  wystawa,  którą  zobaczą
takŜe  inne  miasta,  po  części  jest  takŜe
wystawą o nas samych - Polakach. Nie
tylko  naszych  dawnych  przodkach,
naszych dziadach i ojcach, ale takŜe o
nas  samych. Znalazło  się  na wystawie
zdjęcie  antysemickich,  przeraŜających
w  swej  treści  napisów  na  murach  i
fotografie  przedstawiające  polskich
licealistów uczących się hebrajskiego i
odwiedzających  Izrael.  Wystawa,  jak
się

rzekło

jest

skierowana

młodzieŜy,  polskiej  młodzieŜy.  Dobrze
jeŜeli  w  najmniejszym  nawet  stopniu
spowoduje  zmianę  postaw  wobec
naszych  dawnych  sąsiadów.  I  dobrze
byłoby  teŜ.  Gdyby  izraelska  młodzieŜ
tradycyjnie  pielgrzymująca  do  Polski,
kraju  przodków,  ale  jednocześnie
kraju, na którego terenie dokonała się
Zagłada,  miała  okazję  do  zmiany
przekonań  równie  niesprawiedliwych
jak  antysemityzm  -  odwiecznego  mitu
uwaŜającego  w  s  z  y  s  t  k  i  c  h
Polaków za ŜydoŜerców ...

A. Kozioł, Swoi czy obcy?,
"Dziennik Polski", 18 III 1998 r.

Na  kilku  podświetlanych  planszach
moŜna  prześledzić  dzieje  kultury
Ŝ

ydowskiej na ziemiach polskich od

zamierzchłych

czasów

Aszkenazyjczyków po współczesność.
KaŜda

plansza

opatrzona

jest

komentarzami  i  notami  historycznymi,
moŜna  się  z  niej  dowiedzieć  równie
wiele o religii i kulturze Ŝydowskiej, co
dramacie  II  wojny  światowej.  A  takŜe
o

osadnikach

okresu

wojen

krzyŜowych,  udziale  w  walkach  o
niepodległość  Polski  i  działalności
społecznej  -  dzięki  wystawie  moŜna
poznać  takŜe  te  mniej  znane  rozdziały
z historii polskich śydów.

A. Bugajska, Swoi czy obcy?,
"Gazeta Wyborcza", 18 III 1998 r.

prezentacja

wystawy

stanowiła

szczególny sukces, poniewaŜ na jej
otwarcie

przybyli

przedstawiciele

najwyŜszych

władz

bawarskich

monachijskich, i pisały o tym wszystkie
media. Wystawa fotograficzna (...) jest
prawdziwym  fenomenem  rzeczowości,
neutralności,  poszukiwania  prawdy.
(...)  Natomiast  to,  co  na  tej  wystawie
jest  najwaŜniejsze,  to  jej  dokładność,
staranność,  spokojne  podejście  do  tak
trudnej  przecieŜ  tematyki,  prezentacja
wszystkich

punktów

widzenia,

dostrzeganie szerokiego spektrum tej
problematyki,

łącznie

współczesnymi działaniami polskich
władz i społeczeństwa polskiego na
rzecz

poszanowania

ydowskiej

kultury i tradycji. (...) Po prostu jest to
wystawa, która przynosi duŜe korzyści
opinii

Polsce,

aczkolwiek

zamieszczono w niej takŜe np. aktualne
fotografie,

przedstawiające

antysemickie  wybryki  współczesne  czy
paskudne  napisy  na  murach  polskich
miast.  Obok  tego  jest  mowa  jednak  o
wspólnym,  dobrym  Ŝyciu  obu  nacji,  o
Ŝ

ydowskich synagogach w Polsce, o

Festiwalu

Kultury

ydowskiej

Krakowie, o rozwoju Ŝycia religijnego
i kulturalnego nielicznych polskich
ś

ydów.

Obraz

ten

jest

więc

wielostronny  i  niczego  się  w  nim  nie
ukrywa  -  oto  najwaŜniejsze  przesłanie
wystawy.

A.  Grabowska,  Promocja  Polski.
Głos z Monachium,
"Dziennik Polski", 27 X 2000 r.

Page 4 of 8

ydzi w polsce - Wydruk strony

2008-04-19

http://www.zydziwpolsce.edu.pl/wprowadzenie.html

Przygotowanie i realizacja projektu

Organizator wystawy:
Stowarzyszenie Centrum Polsko-Niemieckie w Krakowie
31-124 Kraków
ul. Rajska 10/5
tel./fax.: +48-12-6340757
e-mail: pdzentr@kr.onet.pl

Koordynacja:
Dr Zdzisław Noga (Centrum Polsko-Niemieckie w Krakowie);
Levien Rouw (Dom Anny Frank w Amsterdamie);

Autorzy:
Dr Stefan Gąsiorowski (Katedra Judaistyki Uniwersytetu Jagiellońskiego);
Andrzej Kuler (Muzeum Historyczne Miasta Krakowa);
Beata Łabno (Muzeum Historyczne Miasta Krakowa);
Dr Piotr Trojański (Instytut Historii Akademii Pedagogicznej w Krakowie)
Recenzenci:
Prof. dr hab. Feliks Tych (śydowski Instytut Historyczny w Warszawie)
Dr Hanna Węgrzynek (śydowski Instytut Historyczny w Warszawie)

Konsultacje:
Dr hab. Jan Rydel (Instytut Historii Uniwersytetu jagiellońskiego)
Mgr Waldemar Bukowski (Instytut Historii Polskiej Akademii Nauk)

Wsparcie finansowe:
Program Unii Europejskiej PHARE, Bruksela
Programu  MATRA  Ministerstwa  Spraw  Zagranicznych  Królestwa  Holandii  dla  Wspierania

Page 5 of 8

ydzi w polsce - Wydruk strony

2008-04-19

http://www.zydziwpolsce.edu.pl/wprowadzenie.html

Demokracji w Europie Środkowej i Wschodniej
Fundacja im. Stefana Batorego w Warszawie

Do powstania strony internetowej wystawy przyczynili się:
Dr Piotr Trojański (koordynacja projektu)
Anna Woźniak i BLUE LINE design studio (projekt i opracowanie strony)

Źródła fotografii

ABC Press, Amsterdam
Archiwum CAF
Archiwum Dokumentacji Mechanicznej w Warszawie
Archiwum "Echa Krakowa"
Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie
Archiwum Państwowe w Krakowie
Archiwum Państwowe Muzeum w Oświęcimiu
Archiwum Państwowe Muzeum na Majdanku
Archiwum Prowincji Polskiej O.O. Dominikanów w Krakowie
Archiwum "Wprost"
Archiwum śydowskiego Instytutu Historycznego w Warszawie
Biblioteka Jagiellońska
Biblioteka Uniwersytetu Warszawskiego, Gabinet Rycin
Biblioteka Narodowa w Warszawie
Biblioteka Polskiej Akademii Umiejętności w Krakowie
Bund Archives of the Jewish Labor Movement, New York
Centralne Archiwum Korczakowskie w Polsce, Warszawa
Archiwum "Gazety Wyborczej"
Kościół O.O. Bernardynów w Krakowie
Instytut im. Józefa Piłsudskiego w Nowym Jorku
Instytut Sztuki PAN w Warszawie
Muzeum Historyczne we Wrocławiu
Muzeum Historyczne Miasta Stołecznego Warszawy
Muzeum Izraelskie w Jerozolimie
Muzeum Mazowieckie w Płocku
Muzeum Narodowe w Krakowie
Muzeum Historyczne Miasta Krakowa
Fundacja KsiąŜąt Czartoryskich przy Muzeum Narodowym w Krakowie
Muzeum Okręgowe w Jarosławiu
Muzeum Okręgowe w Tarnowie
Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego
Muzeum śydowskiego Instytutu Historycznego w Warszawie
Archiwum "Wprost"
Wydawnictwo Dolnośląskie we Wrocławiu
YIVO, Nowy Jork

Fotografie i mapy zaczerpnięte z opracowań:
Atlas Historyczny świata, Warszawa 1974
Bałaban M., Historia śydów w Krakowie i na Kazimierzu 1304-1868, t. 1-2, Kraków 1931-1936
Bałaban M., śydzi lwowscy na przełomie XVI i XVII wieku, Lwów 1906
Dąbrowska-Kostka S., Hitlerowskie afisze śmierci, Warszawa 1983
Dziecko polskie w latach wojny i okupacji, Warszawa 1979

Page 6 of 8

ydzi w polsce - Wydruk strony

2008-04-19

http://www.zydziwpolsce.edu.pl/wprowadzenie.html

Gawroński F. G., Bohdan Chmielnicki, t. 1, Lwów 1906
Głos Gminy śydowskiej, nr 10-11, 1939
The Hebrew Book, A Historical Survey, ed. By R. Rosner, J. Ta-Shem, Jerusalem 1975
Hollaenderski L., Les Israélite de Pologne, ParyŜ 1946
Image Before My Eyes. A Photographic History of Jewish Life in Poland 1804-1938, L. Dobroszycki
and B. Kirshenblatt - Gimbett, USA 1977
"Jidełe" (Magazyn)
Kalendarz śydowski 1988-1989
Kłosy, 1875
Kraushar A., Frank i frankiści polscy 1727-1816, t.1, Kraków 1895
They lieved among us. Jevish heritage in Poland, Polska Agencja Promocji Turystyki 1995
Męczeństwo, walka i zagłada śydów w Polsce 1939-1945, Warszawa 1960
Obozy hitlerowskie na ziemiach polskich, pod red. Cz. Pilichowskiego, Warszawa 1979
Państwowy Teatr śydowski im. Ester Rachel Kamińskiej, opr. Sz. Gąsowski, Warszawa 1995
Pogonowski I. C., Atlas Historyczny Polski, Kraków 1996, Wydawnictwo Baran i Suszczyński
Popławska  I.,  Architektura  Łodzi  w  XIX  wieku,  Studia  i  Materiały  do  Teorii  Architektury  i
Urbanistyki, t. 11, Warszawa 1973
Ruszczyc M., Strzały w Zachęcie, Katowice 1987
Stola D., Nadzieja i zagłada,Warszawa 1995
Ś

wiat Anny Frank, Amsterdam 1985

Warszawskie getto, Warszawa 1988
Wir zogen gegen Polen, München 1940
ś

ydzi w Polsce Odrodzonej, t. 1-2, Warszawa 1932-1933

śyndul J., Zajścia antyźydowskie w Polsce w latach 1935-1937 - geografia i formy, Biuletyn śIH,
1991

Autorzy fotografii:
J. Bednarczyk
T. Duda
S. Gąsiorowski
H. Górecki
J. Górz
Z. Jarzyński
A. Kaczmarz
S. Kamiński
J. Korzeniowski
G. Kozakiewicz
M. Machay
E. Małka
S. Michta
M. Mutor
R. Okoński
K. Pempel
K. Piksa
H. Rosiak
Z. Staszyszyn
W. Susid
P. Trojański
K. Wojda
P. Wójcik
E. Wołoszczuk

Właścicieli praw autorskich do niektórych wykorzystanych na wystawie fotografii nie udało się nam
odszukać. Prosimy zatem wszystkie zainteresowane osoby i instytucje, które odnalazły swoje

Page 7 of 8

ydzi w polsce - Wydruk strony

2008-04-19

http://www.zydziwpolsce.edu.pl/wprowadzenie.html