plik

1. WPROWADZENIE

Kara śmierci wzbudzała i wzbudza wiele emocji. Choć istnieje od niepamiętnych czasów,

przez kolejne stulecia podejście do niej zmieniało się co najmniej w takim zakresie, jak
stosunek do karania w ogóle. Wydaje się, że przestano ją uważać, przynajmniej w
europejskim kręgu kulturowym, za “naturalny” element porządku świata. Jakże odmiennie od
współczesnych im patrzymy dzisiaj na śmierć Sokratesa, Pawła z Tarsu, czy Savonaroli. Mieli
oni przecież rzetelne – na miarę tamtych czasów – procesy, choć niewątpliwie “padli ofiarą”
spraw, którym się poświęcili.

Naszym celem jest przedstawienie problematyki kary śmierci na świecie. Tym samym

ograniczamy   się   wyłącznie   do   omówienia   tego   zjawiska   jako   kary   przewidzianej   przez
obowiązujące   ustawodawstwo   państwowe.   Na   ustawodawstwo   karne   chcieliśmy   spojrzeć
szerzej, zobaczyć, jak działa ono w życiu. Zdajemy sobie sprawę, że w świecie współczesnym
zdarza się, iż mniej, czy bardziej otwarcie, władza pozbawia życia ludzi jej niewygodnych, a
fakty te nie trafiają do oficjalnych statystyk odnoszących się do kary śmierci. Nie można
także nie zauważyć, iż od dłuższego czasu zagadnienie kary śmieci przestało być wyłącznie
domeną   prawa   wewnętrznego   poszczególnych   państw.   Szczególnie   doświadczenie   dwóch
wojen światowych przyniosło ze sobą pewną refleksję społeczności międzynarodowej i dało
początek   ochronie   praw  człowieka  w   wymiarze   globalnym.  Termin   “ludobójstwo”   nabrał
realnych wymiarów i wszedł do katalogu zbrodni karanych śmiercią. Wspomniana refleksja
dotyczy   także   powstania   ponadnarodowych   instytucji   sądowych,   dających   możliwość
ostatecznego   odwołania   się   od   decyzji  organów   krajowych.   Jednak   większość   państw
decyduje się uznać orzecznictwo takiego organu sądowego zazwyczaj dopiero wtedy, gdy już
zapewnia standardy praw człowieka uznane przez społeczność międzynarodową. Tym samym
zasadnicze działanie owych standardów jest osłabione.

Już na samym wstępie musimy poczynić pewne uwagi terminologiczne. Określenie

“abolicjonizm”   używane   jest   w   literaturze   jako   synonim   postawy   uznającej   konieczność
zniesienia bądź ograniczenia stosowania kary śmierci. Chociaż samo słowo “abolicja” ma
swoje źródło w łacińskim – abolitio (tzn. zniesienie, umorzenie), to jednak w przeważającej
większości   encyklopedii,   leksykonów   i   słowników   –   nie   tylko   polskich   –   wiązane   jest
wyłącznie z ruchem społecznym na rzecz zniesienia niewolnictwa. Znacznie rzadziej zauważa
się   jego   zakres   znaczeniowy   związany   z   działaniami   na   rzecz   zniesienia   kary   śmierci,
uchylenia reglamentacji prostytucji, czy z ruchem na rzecz likwidacji więzień1. W niniejszym
opracowaniu   posługiwać   się   będziemy   określeniem   “abolicja”   w   znaczeniu   postawy
(poglądu) uznającej konieczność zniesienia kary śmierci w ustawodawstwie współczesnym.
Jej przeciwieństwem jest postawa “retencjonistyczna”, głosząca konieczność pozostawienia
tej   kary   w   katalogu   sankcji,   jakimi   może   posługiwać   się   państwo   w   polityce   karnej.
Zaznaczyć   jednak   należy,   iż   postawa   abolicjonistyczna   nie   musi   oznaczać   dążenia   do
całkowitego   usunięcia   kary   śmierci   z   ustawodawstwa.   Pozostając   abolicjonistą   można
dopuszczać   stosowanie   tej   kary   w   stanach   nadzwyczajnego   zagrożenia.  Dokładniej
problematykę tę omawiamy w dalszej części opracowania.

Do klasyki dzieł prawniczych weszła praca C. Beccarii “Dei delitti e delle pene” wydana

w 1764 r. Choć książka ta w niewielkim wymiarze poświecona jest karze śmierci, to siła
oddziaływania zawartych tam myśli okazała się tak żywotna, że dzisiaj trudno jest mówić o
abolicjonizmie, nie wspominając nazwiska jej autora. Beccaria uznawał za dopuszczalne

posługiwanie się przez państwo tą karą w szczególnych, nadzwyczajnych okolicznościach. Po
nim nie było nikogo, kto wywarłby taki wpływ na doktrynę prawa odnośnie kary śmierci, jak
on. Stwierdzenia, wyrażone w najsłynniejszym dziele Beccarii, są aktualne i dzisiaj. Wydało
nam się rzeczą oczywistą, że motto niniejszej książki powinniśmy zaczerpnąć właśnie z
twórczości Beccarii.

Mimo, że argumenty przeciwników (jak i zwolenników) kary śmierci znane są od bardzo

dawna i właściwie nie zmieniają się od pokoleń (jeśli nie od wieków), to oddziaływanie idei
abolicjonistycznych na społeczeństwo nie jest imponujące. Zupełną rzadkością jest sytuacja,
gdy zdecydowana większość opinii publicznej opowiada się przeciwko stosowaniu kary
śmierci. Być może właśnie tym należy tłumaczyć, że nigdzie usunięcie kary śmierci z
ustawodawstwa karnego nie odbyło się bez ożywionej dyskusji.

Książka, którą oddajemy teraz czytelnikom, nie miała być manifestem na rzecz

zniesienia kary śmierci. Dalecy jesteśmy bowiem od łudzenia się, że argumenty wysuwane
przez naukę – w tym wypadku naukę prawa – mogą w sposób zasadniczy wpłynąć na poglądy
przeciętnego człowieka. Mamy jednak nadzieję, iż książka ta zachęci do refleksji nad
stosowaniem kary śmierci przynajmniej tych, którzy wpłynąć mogą na kształtowanie postaw
obywateli w tej materii.

Przypisy [do rozdz. 1]

1 Por. M. Płatek: Ruch abolicjonistyczny w Skandynawii – teraźniejszość czy wizja przyszłości, “Studia

Iuridica”, t. 20, Warszawa 1991, s. 81 i n.

Monika Mitera

2. KARA ŚMIERCI W PERSPEKTYWIE FILOZOFICZNEJ

(PRZEGLĄD WYBRANYCH STANOWISK

Przedmiotem większości przedstawionych w niniejszej publikacji rozważań jest przede

wszystkim   analiza   miejsca   kary   śmierci   w   wybranych   systemach   prawa   pozytywnego.
Konieczne wydaje się jednak przybliżenie Czytelnikowi wątków filozoficznych, dotyczących
racjonalizacji   kary   w   ogóle,   w   tym   również   uzasadnień   kary  śmierci.   Uregulowania
kodeksowe   składają   się   z   zespołów   norm,   zgodnie   z   którymi   określone   zachowania   są
nakazane   albo   zakazane,   jak   również   ze   wskazań,   dotyczących   realizacji   owych   norm1.
Normy prawa pozytywnego opierają się na założeniach filozoficznych, nierzadko będąc ich
odbiciem. Dlatego dla zrozumienia sensu danej regulacji przydatne jest poznanie koncepcji
teoretycznych, które legły u jej podstaw. Argumenty za utrzymaniem albo zniesieniem kary
śmierci wyrażane są przez dwa przeciwstawne nurty – retencjonistyczny i abolicjonistyczny.
Retencjoniści,   zwani   też   represjonistami2,   opowiadają   się   za   utrzymaniem   kary   śmierci,
godząc się zwykle z pewnymi ograniczeniami stosowania tej formy karania. Abolicjoniści
sprzeciwiają się zachowaniu kary śmierci w ustawodawstwie karnym. Stanowisko to może
jednak   przejawiać   się   w   różnych   postaciach3.   Abolicjonizm   skrajny   optuje   za
natychmiastowym   zniesieniem   kary   śmierci.   Nurt   umiarkowany   uważa,   że   rezygnacja   z
karania śmiercią za przestępstwa powinna być procesem, którego ostatnim etapem będzie
wyeliminowanie   tej   kary   z   obowiązującego   prawa.   Realizacja   tego   celu   ma   następować
stopniowo. W pierwszej kolejności należy ograniczyć kategorie przestępstw zagrożonych karą
śmierci   oraz   kategorie   osób,   wobec   których   mogłaby   ona  być   orzekana   i   wykonywana.
Konieczne   jest   również   ustanowienie   szeregu   instytucji   procesowych,   zabezpieczających
przed straceniem niewinnego człowieka. Całkowite zniesienie kary śmierci poprzedzać może
wprowadzenie   abolicji  de   facto,   a   więc   stanu,   w   którym   formalnie   utrzymane   zostaje
zagrożenie karą śmierci w prawie karnym, jednak nie jest ona orzekana ani wykonywana.

Zarówno retencjoniści (zwolennicy kary śmierci), jak i abolicjoniści dla poparcia swego

stanowiska  odwołują   się  do  wniosków,  wypływających  z   poszczególnych   koncepcji  kary.
Tradycyjne teorie kary, do których nawiązują oba nurty, dzielone są zwykle na dwa rodzaje:
retrybutywne   i   prewencyjne4.   Teorie   retrybutywne   przyjmują,   że   kara   winna   być   aktem
odpłaty   złem   za   zło   i   nie   może   odwoływać   się   do   żadnych   celów   leżących   poza   nią.
Uzasadnieniem karania może być jedynie wina przestępcy. Teorie prewencyjne uzasadniają
karę   jej   społecznym   oddziaływaniem.   Według   utylitarystów   celem   kary   jest   prewencja
generalna i indywidualna, a więc zapobieganie popełnianiu w przyszłości przestępstw tak
przez innych ludzi, jak i przez osobę, która naruszyła prawo. Kara jako taka jest złem, jednak
można   ją   akceptować,   jeżeli   skutki,   jakie   wywoła   w   społeczeństwie,   będą   pozytywne.
Koncepcje retrybutywne odwołują się do przeszłości, do czynu już dokonanego, natomiast
koncepcje   prewencyjne   uzasadnienia   kary   szukają   w   przyszłości,   koncentrując   się   na
oczekiwaniach związanych z jej wpływem na postępowanie ludzi.

W idei odpłaty, będącej podstawowym założeniem retrybutywizmu, wyróżnia się wymiar

jakościowy i ilościowy. Aspekt jakościowy, nawiązujący do koncepcji sprawiedliwości
retrybutywnej, wyraża myśl, że sprawcę należy pozbawić tego samego dobra, w które

wymierzony   był   jego   czyn.   Wyrazem   aspektu   ilościowego,   odwołującego   się   do
sprawiedliwości dystrybutywnej, jest przeświadczenie, że kara powinna być proporcjonalna
do popełnionego czynu, a więc przestępstwa większej wagi powinny być karane surowiej.
Retrybutywizm  przyjmuje,  że  kara  jest  odpłatą,  czyli  odpowiedzią  złem na  zło5. Genezę
takiego pojmowania kary dostrzega się zwykle w instytucji zemsty krwawej, umożliwiającej
pokrzywdzonemu   zadanie   zła   w   odpowiedzi   na   doznane   zło.   W  toku   rozwoju   instytucji
społecznych   i   państwowych   prawo   pokrzywdzonego   do   dochodzenia   zadośćuczynienia
zostało niejako scedowane na grupę społeczną, do której należał. Grupa zapewniać miała
jednostce   pomoc   i   opiekę,   przejmując   jednocześnie   prawo   do   wymierzania   kar   za   zło
wyrządzone jej członkom.

Pojmowanie kary śmierci jako odpłaty opiera się na koncepcjach Kanta i Hegla,

postrzegających karę-odpłatę jako konieczną reakcję na przestępstwo.

Immanuel Kant jest twórcą teorii odwetu sprawiedliwego, moralnego. Podstawą tej

koncepcji   jest   uznanie,   że   jedynym   motywem   czynu   moralnego   powinno   być   spełnienie
obowiązku. Według Kanta każdy człowiek podlega regule zobowiązującej go do spełniania
dobrych   uczynków,   których   motywem   jest   właśnie   poczucie   obowiązku6.   Regułą   tą   jest
imperatyw   kategoryczny:   “Postępuj   tylko   według   takiej   maksymy,   dzięki   której   możesz
zarazem   chcieć,   żeby  stała   się   prawem   powszechnym”7.   Jedynie   postępowanie   zgodne   z
treścią   imperatywu   kategorycznego   może   zostać   uznane   za   moralnie   dobre.   Myśli   Kanta
przyświeca   przy   tym   założenie,   że   człowiek   jest   celem   samym   w   sobie.   Założenie   to
wyrażone jest w treści imperatywu praktycznego: “Postępuj tak, byś człowieczeństwa tak w
twej osobie, jako też w osobie każdego innego używał zawsze zarazem jako celu, nigdy tylko
jako środka”8.

Sprawiedliwość, zdaniem Kanta, wymaga odpłaty złem za zło. Dlatego kara jest

realizacją idei sprawiedliwości. Przestępstwo, naruszając imperatyw kategoryczny, jest złem.
Wymaga więc ukarania sprawcy. Kara stanowi bezpośrednią konsekwencję zła moralnego.
Jest ona konieczną odpowiedzią na przestępstwo, której domaga się imperatyw kategoryczny.
Skoro   zaś   postulat,   by  karać   przestępstwa,   jest   imperatywem   kategorycznym,   nie   można
uzależniać   wymierzania   kary   od   jej   skutków   dla   ogółu   społeczeństwa   i   dla   samego
przestępcy.   Kara   ma   być   celem   samym   w   sobie.   Zabicie   innego   człowieka   niejako
automatycznie ściąga śmierć na zabójcę. Jeśli więc nawet jakieś społeczeństwo miałoby ulec
rozwiązaniu,   należałoby   przedtem   stracić   przestępcę   skazanego   na   śmierć,   by   każdego
spotkało   to,   na   co   zasłużył   własnym   czynem9.   Kant   przyjmuje,   że   każde   przestępstwo
powinno spotkać się z odpowiedzią, przy czym jedynym sposobem jego wyrównania jest
kara.

Jednocześnie koncepcja ta zakłada, że kara winna być równa popełnionemu

przestępstwu. Dlatego, zgodnie z regułą odpłaty “życie za życie”, reakcją na zabójstwo może
być wyłącznie kara śmierci. Od tej zasady Kant przewidywał tylko dwa wyjątki: zabójstwo w
pojedynku i spowodowanie śmierci nieślubnego dziecka10.

Dla Hegla z kolei kara jest koniecznością dialektyczną11. Przestępstwo stanowi

zaprzeczenie prawa. Kara zaś jest zaprzeczeniem przestępstwa i, jako negacja
negacji,powoduje przywrócenie porządku prawnego. Odrzucenie prawa przez przestępcę jest
jednocześnie zanegowaniem przez tegoż przestępcę samego siebie jako podmiotu
naruszonego prawa. Zamiast norm prawa, które przestępca narusza swoim czynem, proponuje
on własne normy, dopuszczające stosowanie przemocy. Kara będzie zarówno przywróceniem

obowiązywania naruszonego prawa, jak i zastosowaniem wobec osoby naruszającej normy
jego   własnego   prawa.   Antytezą   bezprawia,   które   wyraża   czyn   przestępny,   jest
sprawiedliwość. Dlatego “kara jest sama w sobie i dla siebie sprawiedliwa”. Sprawiedliwość
kary   polega   również   na   tym,   że   “jest   ona   zarazem   wolą   samą   w   sobie   przestępcy,   jest
istnieniem   jego   wolności,   jego   prawa.   Jest   ona   prawem  samego   przestępcy,   to   znaczy
założona jest w jego istniejącej woli, w jego działaniu”12.

Przymus, przywracający prawo, ma charakter odpłaty, a więc zastosowana kara powinna

być proporcjonalna do popełnionego czynu. O ile w przypadku przestępstw, polegających na
naruszeniu prawa własności lub uszkodzeniu ciała bez pozbawienia jednakże życia ofiary,
Hegel dopuszcza możliwość stosowania kar zastępczych, a więc nie będących w swej
zewnętrznej postaci prostym odwzorowaniem przestępstwa, w przypadku zabójstwa uważa,
że jedyną sprawiedliwą karą jest właśnie kara śmierci. Żaden bowiem inny sposób ukarania
sprawcy nie będzie dostatecznie rekompensował pozbawienia życia innego człowieka13.

Dla obu powyższych teorii charakterystyczne jest uznanie, że zastosowanie kary śmierci

wobec   przestępcy,   który   pozbawił   życia   innego   człowieka,   nie   tylko   spełnia   przesłanki
sprawiedliwości   retrybutywnej   i   dystrybutywnej,   ale   także   wyraża   szacunek   dla   samego
przestępcy. Zdaniem Kanta, przestępca, popełniając czyn naruszający prawo, sam skazuje się
na  karę.   Dlatego  też  kara,   będąc  odpowiedzią   na  czyn  przestępny,  wyraża   poszanowanie
godności ludzkiej przestępcy. Fundamentalna dla kantowskiej koncepcji moralności zasada
uznania człowieka za cel sam w sobie wyklucza manipulowanie osobą ludzką wyłącznie dla
osiągnięcia celów, leżących poza nią. Z tego też powodu odrzucić należy powiązanie karania
z osiąganiem celów prewencyjnych.

Hegel z kolei uważał, że poprzez przestępstwo sprawca daje wyraz swojej

podmiotowości, osobowości, a nawet godności, gdyż swoim działaniem, naruszającym prawo
powszechnie obowiązujące, usiłuje przeciwstawić własną wolę – woli ogólnej, wyrażonej w
treści obowiązującego prawa. Hegel wprost odrzucał uzasadnienie karania względami
prewencji ogólnej lub szczególnej jako ubliżające godności człowieka. “Taki sposób
uzasadniania kary podobny jest do podnoszenia kija na psa, a człowiek traktowany jest tu nie
w swej czci i godności, lecz jak pies... [natomiast] pogląd, że kara zawiera w sobie własne
prawo przestępcy, jest poglądem, w którym przestępcy okazywana jest cześć jako istocie
rozumnej”14.

W przeciwieństwie do koncepcji retrybutywnych, teorie prewencyjne, wywodzące się

najczęściej z utylitarnego nurtu myślenia o karaniu, nie postrzegają kary jako celu samego w
sobie. Podstawowym założeniem utylitaryzmu jest bowiem uznanie konieczności regulacji
życia społecznego przez takie normy, których przestrzeganie przynosiłoby najwięcej
społecznie korzystnych efektów.

Myśl o prewencyjnym oddziaływaniu kary pojawiła się już w starożytności. Platon w

“Protagorasie” pisał: “Nikt bowiem nie karze przestępcy – oczywista człowiek myślący – za
to, że on źle zrobił, chyba że się ktoś mści bezrozumnie, jak dzikie zwierzę. Ale kto rozumnie
karę myśli wymierzać, ten się nie będzie mścił za występek miniony – przecież czynu już
dokonanego wymazać z przeszłości nie potrafi – tylko ze względu na czyn przyszły, aby drugi
raz występku nie popełnił, ani ten sam przestępca, ani ktoś inny, kto jego karę zobaczy”15.
Także Seneka twierdził, że nikt rozsądny nie karze dlatego, że popełniono przestępstwo, lecz
by przestępstw nie popełniano16.

Jedno z założeń tradycyjnej koncepcji utylitarystycznej przyjmuje, że ludzi skłonnych do

naruszania praw innych i poświęcania dobra społecznego na rzecz osobistych korzyści można

od takich zachowań odstraszyć groźbą kary17. Dlatego karanie nie może być celem samym w
sobie, ale winno zmierzać do osiągnięcia korzyści społecznych. Przyjęcie tego założenia ma
również   konsekwencje   dla   decyzji   o   surowości   kary.   Karanie   jako   takie   teorie   utylitarne
uznają za zło, którego należy unikać, o ile nie przyniesie korzyści interesowi społecznemu. O
ile zaś kara ma być w ogóle orzeczona, musi być na tyle surowa, by przestępca nie odniósł
korzyści z przestępstwa. Kary za cięższe przestępstwa powinny być surowsze nie z uwagi na
wymóg   proporcjonalności   kary   do   popełnionego   przestępstwa,   ale   ze   względu   na   efekt
odstraszający i “motywowanie” przestępców do popełniania raczej lżejszych przestępstw. Tak
więc   sensem   kary   nie   jest   odpłata,   lecz  skuteczność   zapobiegania   popełnianiu   kolejnych
przestępstw przez danego sprawcę (prewencja indywidualna, szczególna) lub przez innych
członków społeczeństwa (prewencja generalna, ogólna).

Wśród twórców prewencyjnych koncepcji kary spotkać można zarówno przeciwników,

jak   i   zdeklarowanych   zwolenników   kary   śmierci.   Najbardziej   znanym   głosicielem   myśli
abolicjonistycznej był Cesare Beccaria. W wydanej po raz pierwszy w 1764 roku pracy “O
przestępstwach i karach” opowiedział się on za zasadą ekonomii, a więc oszczędności kary,
twierdząc, że “do osiągnięcia celu kary wystarcza, by dolegliwość, jaką ona za sobą pociąga,
przewyższała korzyści osiągane przez popełnienie przestępstwa, a ta przewaga zła powinna
obejmować i  nieuchronność kary,  i  utratę  dobra,  które  uzyskano  by  wskutek  popełnienia
przestępstwa”18. Wszelka kara wykraczająca poza zasadę ekonomii jest zbędna i okrutna, zaś
okrucieństwo kar sprzeczne jest z zasadą prewencji, gdyż uniemożliwia zachowanie proporcji
pomiędzy   przestępstwami   a   karami.   Szafowanie   karami   okrutnymi   stępiłoby   bowiem
wrażliwość   ludzi   i   uniemożliwiłoby   tym   samym   dobranie   dla   przestępstw   szczególnie
odrażających kar na tyle surowych, by skutecznie odstraszyły od popełniania tego rodzaju
przestępstw w przyszłości. Ponadto, zdaniem Beccarii,  prawo, które jest okrutne, w istocie
sprzyja   bezkarności.   Taki   system   prawny   zachęca   do   popełniania   przez   wymiar
sprawiedliwości nadużyć gwoli zadowolenia niskich instynktów społecznych. Ofiarami tego
systemu stają się najczęściej nie tyle najbardziej winni, co najsłabsi.

Cele kary upatruje Beccaria zarówno w prewencji ogólnej, jak i prewencji szczególnej.

Pisze on, że “celem kary nie jest torturowanie i męczenie wrażliwej istoty ludzkiej, ani też
uczynienie nieistniejącym przestępstwa, które już zostało popełnione. [...] Cel kary sprowadza
się do tego, aby przeszkodzić winnemu w wyrządzeniu nowych szkód współobywatelom oraz
aby powstrzymać innych od wyrządzania szkód tego rodzaju”19. Celowość kary wiązać się
przy tym winna ze sprawiedliwością. “Aby kara była sprawiedliwa, nie powinna ona
przewyższać miary surowości dostatecznej do powstrzymania ludzi od popełniania
przestępstw”20.

W swoim dziele Beccaria opowiedział się również przeciwko karze śmierci: “Kara

śmierci   nie   może   być   pożyteczna,   gdyż   daje   ludziom   przykład   okrucieństwa”21.
Doświadczenia   z   przeszłości   wskazują   przy   tym   dobitnie,   że   kara   ta   nie   była   w   stanie
skutecznie odstraszyć od popełniania przestępstw. Choć wykonanie jej wywiera na członkach
społeczeństwa   silne   wrażenie,   społecznemu   odbiorowi   kary   śmierci   towarzyszą   bardziej
współczucie i oburzenie niż refleksja, prowadząca do wytworzenia hamulców psychicznych,
powstrzymujących   od   popełniania   przestępstw   karą   tą   zagrożonych.   Skuteczniej   od
fizycznego   unicestwienia   sprawcy   oddziałuje   natomiast   perspektywa   dożywotniego
pozbawienia wolności. “Jest ona nawet bardziej odstraszająca niż kara śmierci, gdyż bardzo
wielu zachowuje się w obliczu śmierci w sposób opanowany i pełen spokoju. [...] Duch nasz
zdolny   jest   prędzej   wytrzymać   gwałt   i   najsroższe,   lecz   przemijające   cierpienia   niż

długotrwałe i niekończące się udręki...”22.

Stosowanie kary śmierci dopuszczał Beccaria w dwóch jedynie przypadkach: “jeśli

[przestępca] nawet po pozbawieniu go wolności ma... jeszcze takie stosunki i wpływy, że
grozi to bezpieczeństwu narodu, zaś jego istnienie może wywołać przewrót niebezpieczny dla
panującego   systemu   rządów”23  bądź   gdy   “śmierć   jego   byłaby   rzeczywistym   i   jedynym
środkiem do powstrzymania innych od popełniania przestępstw”24. Przyjęcie przez Beccarię
założenia, iż mogą zaistnieć okoliczności, w których kara śmierci jest usprawiedliwiona i
konieczna, stało się zresztą przyczyną sporu w doktrynie, czy można owego, jak się zwykle
uważa, sztandarowego abolicjonistę, naprawdę uznać za abolicjonistę w pełnym znaczeniu
tego słowa, czy też był on jedynie zwolennikiem ograniczenia kary śmierci25. Przyjmuje się
przy   tym   najczęściej,   że   w   swoich   czasach   Beccaria   był   czołowym   abolicjonistą   i   to   o
rewolucyjnych   wręcz   poglądach.   Niewątpliwie   jednak,   z   punktu   widzenia   współczesnych
nam   kryteriów,   był   on   abolicjonistą   umiarkowanym.   Również   obecnie   rozmaite   mniej
radykalne nurty abolicjonizmu, z zasady opowiadając się przeciwko karze śmierci, czynią
wyjątki dla czasów wojny, prawa wojskowego czy zbrodni przeciwko ludzkości26. Beccaria
zaś konieczność uwzględnienia takich wyjątków odnosił przede wszystkim do przestępstw
politycznych.

Przeciwko karze śmierci wypowiadali się również A. Feuerbach, twórca bawarskiego

kodeksu karnego z 1813 r., oraz J. Bentham27. Obaj myśliciele odrzucali pojmowanie kary
jako odwetu czy odpłaty. To właśnie Bentham wyraził myśl, że kara jest złem samym w sobie,
wiąże się z nią bowiem w sposób nieuchronny cierpienie i zastosowanie przymusu. Dlatego
może być wymierzana jedynie wtedy, gdy umożliwi uniknięcie większego zła niż to, które
sama niesie. Prewencyjne oddziaływanie kary wymaga, by formą upodabniała się ona do
popełnionego przestępstwa. Z drugiej jednak strony pełne wcielenie w życie tego postulatu
oznaczałoby powrót do zasady talionu (“życie za życie”)28, odrzucanej przez utylitarystów.
Zdaniem Benthama ani realizacja celów prewencji generalnej, ani indywidualnej nie wymaga
fizycznego unicestwienia przestępcy. Odebranie życia sprawcy czynu przestępnego pozbawia
go wprawdzie możliwości popełniania w przyszłości nowych przestępstw, a więc odbiera mu
możliwość czynienia zła, lecz równocześnie uniemożliwia mu czynienie dobra29. Funkcja
prewencyjna kary wypełniana jest natomiast, również poprzez wychowawcze oddziaływanie
kary na przestępcę, które jest całkowicie wyeliminowane w przypadku uśmiercenia sprawcy.
Pozbawienie go życia tożsame bowiem jest z odebraniem mu zdolności dokonywania wyboru
postępowania.

Przeciwko karze śmierci przemawia także fakt, że jest to kara nieekonomiczna.

Postulowana przez Benthama zasada ekonomii kary przewiduje, że kara nie powinna
wyrządzać większego zła niż to, jakie zawierał w sobie czyn przestępny30. Niwecząc
możliwość poprawy przestępcy, kara śmierci nie tylko więc uniemożliwia pełną realizację
funkcji prewencyjnych karania, lecz nie spełnia też zasady oszczędności.

Zdaniem Benthama, kara będzie nieekonomiczna zarówno wtedy, gdy nie jest

aprobowana   przez   społeczeństwo,   jak   i   gdy   stanowi   odpowiedź   na   przestępczość   jako
zjawisko   występujące   w   skali   masowej.   Przy   założeniu   karania   wszystkich   osób
dopuszczających   się   czynów   przestępnych,   nadmierna   byłaby   suma   dolegliwości,
wywołanych   zastosowaniem   kary   głównej.   Jest   to   zatem   kara   w   najwyższym   stopniu
nieoszczędna. Bentham zauważał przy tym, że sam fakt nasilenia przestępczości  dowodzi
braku prewencyjnego oddziaływania określonej kary, a więc i braku sensu jej stosowania.

Należy ponadto zdawać sobie sprawę, że kara śmierci jest nieodwracalna, a w związku z tym
niebezpieczna ze względu na możliwość pomyłki sądowej.

Prewencyjne cele kary podkreślali również zwolennicy kary śmierci – przedstawiciele

szkół antropologicznej i socjologicznej. C. Lombroso31  dostrzegał możliwość skutecznego
prewencyjnego   oddziaływania   kary   w   eliminacji   czynników   powstawania   przestępczości.
Źródłem tych czynników miały być jakoby właściwości biologiczne człowieka, będącego
“urodzonym zbrodniarzem”. Postępowanie takiego osobnika zdeterminowane jest, zdaniem
Lombroso, cechami naturalnymi, wrodzonymi. Z tego też powodu niecelowe byłoby wobec
tego   rodzaju   przestępców   stosowanie   kary,   będącej   odpłatą.   W   takich   przypadkach
uzasadnieniem   kary   może   być   jedynie   unieszkodliwienie   sprawcy   poprzez   jego   fizyczną
eliminację. Kara śmierci spełnia rolę “selekcji naturalnej”32 – unieszkodliwiając przestępcę
chroni przed nim jednocześnie społeczeństwo.

Karę śmierci aprobowali również uczniowie Lombroso. R. Garofalo33, twórca teorii

przestępstwa naturalnego34, postrzegał karę śmierci jako środek eliminacji niepoprawnych
przestępców. Za niezbędną ze względów prewencyjnych uważał karę śmierci również
E. Ferri35, broniący tezy Lombroso o istnieniu przestępców z urodzenia

Karze śmierci nie sprzeciwiał się też F. Liszt36. Uważał on wprawdzie, że kara winna

być sprawiedliwa, lecz jednocześnie jej zadaniem jest powstrzymanie danego osobnika od
popełniania dalszych przestępstw. Przypisując istotne znaczenie czynnikom kryminogennym
tkwiącym w człowieku, opowiadał się za indywidualnoprewencyjnym oddziaływaniem kary.
Funkcje   prewencyjne   kary   winny   być   przy   tym   zróżnicowane   w   zależności   od  typu
osobowości przestępcy37, określonego wedle możliwości jego poprawy w przyszłości, oraz
zagrożenia,   jakie   sprawca   stanowi   dla   społeczeństwa.  Twierdził,   że   “nie   czyn,   lecz   jego
sprawca  podlega  ukaraniu”38.  Dlatego  w  odniesieniu  do przestępców  niepoprawnych,  do
których   Liszt   zaliczał   przestępców   z   nawyknienia,   zawodowych,   zatwardziałych
recydywistów,  jedynym  skutecznym   środkiem  karnym  byłoby  ich  unieszkodliwienie  bądź
długotrwała lub całkowita eliminacja.

Współcześnie abolicjoniści najczęściej powołują się na przesłanki etyczne i moralne,

natomiast retencjoniści opierają się zarówno na uznaniu określonych racji społecznych, jak i
argumentacji odwołującej się do sprawiedliwości.

Zasadniczym argumentem podnoszonym przez przeciwników kary śmierci jest

niezbywalność prawa do życia przysługującego każdemu człowiekowi39. Jednostka nie może
zostać   przez   nikogo   pozbawiona   tego   prawa,   nie   może   więc   ono   stać   się   przedmiotem
zamachu zwłaszcza ze strony państwa, będącego gwarantem praw. Na gruncie moralności
prawo do życia wyrażone jest normą “nie zabijaj”. Wśród samych abolicjonistów brak zgody
co do jednolitego rozumienia tego zakazu. Jedni uważają bowiem, że obowiązuje on w sposób
bezwarunkowy, odnosi się do wszystkich ludzi i wszelkich okoliczności40. Inni natomiast
przyjmują, że nie tyle życie samo w sobie, ile pragnienie życia, stanowi najwyższą wartość41.
Owo   pragnienie   życia   miałoby   mieć   swe   źródło   zarówno   w   biologicznym   instynkcie
człowieka, jak i potrzebie komfortu moralnego. Kara śmierci tymczasem godzi zarówno w
biologiczną chęć życia, jak i ów komfort moralny. Podkreśla się przy tym, że zwłaszcza owo
pozbawienie   społeczeństw   możliwości   życia   w   świecie   o   coraz   większym   komforcie
moralnym   doprowadza   do   regresu   w   ich   moralnym   rozwoju42.   Pewną   słabością   tych
twierdzeń jest jednak brak wyjaśnień, jak należałoby rozumieć ów “komfort moralny”. Czy

miałby   on   wyrażać   powszechną   poprawę   naszego   samopoczucia,   wynikającą   z
przeświadczenia,   że   możliwości   przemiany   człowieka   w   procesie   resocjalizacji   są
nieograniczone,  gdyż  człowiek  jest  jednostką  moralną  i  dobro stanowi  trwałą  cechę  jego
natury? Czy może stanowi uznanie, że osiągnęliśmy taki poziom rozwoju cywilizacyjnego, że
właściwy mu system wartości wyklucza pragnienie zemsty, odwetu za doznane krzywdy, jako
przejawy  niskich   instynktów?   Czy   też   wreszcie   chodzi   wyłącznie   o   stwierdzenie   faktu
rozbudzania   poprzez   karę   śmierci   złych   instynktów,   zwiększanie   stopnia   agresywności
przestępców?43  O ile dwóm pierwszym założeniom można zarzucić nadmierny idealizm, o
tyle ostatnie może zostać odparte argumentem, że kara śmierci nie doprowadzi do wypaczenia
charakterów ludzi uczciwych, natomiast przestępców powstrzymywać może od popełniania
zbrodni nią zagrożonych. Natomiast niepubliczne wykonywanie kary zapobiega szerzeniu się
owych złych instynktów u ogółu społeczeństwa.

Podnosi się również, że o wiele ważniejsze od czysto fizycznej egzystencji jest godne

życie i godna śmierć. Kara śmierci, zdaniem abolicjonistów, pozbawia skazanego prawa do
godnej śmierci. Niektórzy uważają, że w ten sposób kara ta jednocześnie pozbawia człowieka
godności życia44. Podstawą bowiem rozważań abolicjonistów o karze śmierci pozostaje
najczęściej właśnie afirmacja życia i uznanie jego świętości w odniesieniu do każdego
człowieka. Jedynie nieliczni podkreślają samoistne znaczenie śmierci, uznając ją nawet za
najważniejszy moment naszej egzystencji45. Uważają przy tym, że kara, nosząca śmierć w
swej nazwie, śmierć tę degraduje i pozbawia wartości.

W wypowiedziach abolicjonistów nie pojawia się wątpliwość, czy każde życie ludzkie

faktycznie może zostać uznane za wartość najwyższą46. Nieuchronną konsekwencją takiego
absolutystycznego podejścia byłoby uznanie świętości życia również największych
zbrodniarzy, zaś utrata cechy człowieczeństwa następowałaby wyłącznie w momencie ustania
funkcji życiowych organizmu. Tymczasem wedle retencjonistów (zwolenników kary śmierci)
cechą konstytutywną człowieczeństwa jest nie tyle jego wymiar biologiczny, co “zdolność
odróżniania wartości od antywartości oraz intencja czynienia dobra”47. Z tego też powodu
umiarkowani retencjoniści dopuszczają stosowanie kary śmierci wobec tych przestępców,
którzy czynem swoim ową granicę człowieczeństwa przekroczyli.

Zwolennicy kary śmierci powołują się również na ograniczenia obowiązywania normy

“nie zabijaj”. Nakaz ten, ich zdaniem, nie może być interpretowany w sposób bezwzględny.
Istnieją bowiem sytuacje, w których jego zastosowanie zostaje zawieszone. Te sytuacje to
przede  wszystkim  obrona  konieczna przed  zamachem  na  życie  oraz  wojna   sprawiedliwa.
Zabicie   człowieka   w   tych   okolicznościach   jest   uznane   przez   ustawodawstwo   karne   za
dopuszczalne i usprawiedliwione. Gdyby natomiast zakaz zabijania nie dopuszczał żadnych
wyjątków, należałoby poświęcić życie, rezygnując w razie napaści z jego obrony. Nie można
byłoby też zabijać w obronie własnego państwa przed agresorem. Jeśli uznalibyśmy, że te
wyjątki od zasady “nie zabijaj” nie powinny mieć miejsca, zaś prawo każdego człowieka do
życia wiąże nas bezwzględnie, wówczas na równi stawialibyśmy prawo do życia uczciwego
człowieka   i   przestępcy.   Jednakże,   wedle   retencjonistów,   przestępca,   decydując   się   na
pogwałcenie prawa do życia swojej ofiary, jednocześnie kwestionuje własne prawo do życia,
w   pewnym   sensie   je   zawiesza.   Naruszając   normy,   chroniące   życie,   jednocześnie   sam
pozbawia   się   ich   ochrony48.   Występując   przeciw   prawu,   stawia   się   niejako   “poza
prawem”49, godzi się na ograniczenie jego prawa do życia. Retencjoniści powołują się przy
tym na myśl św. Tomasza z Akwinu, który uznawał zabicie człowieka za akt wewnętrznie zły,

lecz   tylko   wtedy,   gdy   dopuszczono   się   go   wobec   człowieka   zachowującego   godność50.
Tymczasem popełnienie ciężkiego przestępstwa pozbawia wedle nich sprawcę jego ludzkiej
godności i umożliwia pozbawienie go życia51. “Obawa przed utratą tego, co człowiek uważa
za   najdroższe,   wstrzyma   niejednego   od   dogadzania   na   drodze   przestępstwa   swym
pożądaniom lub namiętnościom. A skoro go nie wstrzymała i dopuścił się jednego z tych
najcięższych przewinień naruszających porządek społeczny, przede wszystkim zabójstwa, to
sprawiedliwe jest, by sam został pozbawiony życia, skoro nie ceni go u innych. Najwyższe
dobro   doczesne,   jakim   jest   życie,   winno   być   chronione   karą   pozbawiającą   tego,   co   stoi
najwyżej w skali dóbr doczesnych, a taka jest właśnie kara śmierci52 ”.

Przyznanie pojedynczemu człowiekowi prawa do obrony życia przed napastnikiem, nie

może pozbawiać społeczeństwa prawa do samoobrony w sytuacji, kiedy jego członek staje się
ofiarą napaści. Retencjoniści wyprowadzają stąd wniosek, że w przypadku, gdy sama ofiara
nie jest już w stanie skorzystać z prawa do samoobrony, to prawo, które nie zostało przez nią
wykorzystane przed śmiercią, przeniesione zostaje na państwo. Państwo ma więc opóźniony
w czasie obowiązek obrony prawa do życia zmarłej ofiary zbrodni53. Obowiązek ten ciąży na
państwie   wobec   całego   społeczeństwa.   Państwo   bowiem   winno   bronić   interesów   i   dóbr
swoich   obywateli,   z   czego   wypływa   także   obowiązek   ich   obrony   przed   przestępcami,
zwłaszcza   zaś   tymi   najbardziej   niebezpiecznymi,   jak   również   obowiązek   troski   o
pokrzywdzonych. Z tego też względu państwo może dysponować środkami, zapewniającymi
skuteczność działań obronnych, do których należy również kara śmierci. To właśnie kara
śmierci, jak uważają retencjoniści, jest karą bezwzględnie skuteczną. Jej wykonanie bowiem
sprawia, że przestępca przestaje być groźny dla społeczeństwa.

Niektórzy filozofowie uważają jednakże, że społeczeństwo, a tym bardziej państwo, są

bytami wtórnymi w stosunku do jednostki i to zarówno pod względem ontologicznym54, jak i
aksjologicznym55. Społeczeństwo jest rodzajem relacji, a więc strukturą słabszą wobec
jednostkowego człowieka, który z kolei jest bytem całościowym i spójnym, posiada wolną
wolę, rozum, zdolność do autorefleksji i tworzenia związków z innymi ludźmi. Ze względu
właśnie na wtórność społeczeństwa w stosunku do jednostki, nie ma ono prawa decydowania
o pozbawieniu jej życia.

Odrzucona może być również myśl o “scedowaniu” na państwo – w postaci kary śmierci

– prawa do samoobrony. Pamiętać bowiem należy, że zabicie innego człowieka w obronie
własnej   dopuszczalne   jest   jedynie   wtedy,   gdy   stanowi   ono   jedyną   możliwość   uniknięcia
śmierci z ręki napastnika. Decyzji o samoobronie podejmowanej w sytuacji bezpośredniego
zagrożenia   życia   nie   można   porównywać   z   dokonywanym   –   w   sytuacji   braku   takiego
zagrożenia   –   wyborem   pomiędzy   wieloletnim   więzieniem   a   pozbawieniem   życia   nie
zagrażającego bezpośrednio nikomu człowieka. O ile w przypadku pojedynczego człowieka
zgadzamy się, że zabicie napastnika wydawać się może jedynym środkiem samoobrony, o
tyle   w   odniesieniu   do   władzy   państwowej,   która   dysponuje   zróżnicowanymi   środkami
działania, mało przekonujący wydaje się argument, że nie potrafi ona ochronić społeczeństwa
przed   przestępczością   i   jej   skutkami   inaczej   jak   tylko  poprzez   fizyczne   eliminowanie
przestępców56.   Jeżeli   nawet   państwo   jest   bezsilne   w   walce   z   określonymi   formami
przestępczości, to fakt ten nie przemawia za zwiększeniem surowości systemu karnego.

Uznanie kary śmierci za jedyne skuteczne zabezpieczenie społeczeństwa przez państwo,

jest wyrazem poglądu o tzw. nienaprawialności osobniczej57 – istnieniu przestępców z
urodzenia, jednostek nieodwracalnie zdemoralizowanych i zdeprawowanych. Jednak ocena,

że   dany   przestępca   nie   nadaje   się   do   życia   w   społeczeństwie,   powinna   powodować   nie
eliminację,   lecz   podjęcie   wobec   niego   środków   resocjalizacji58.   Jeśli   bowiem   sprawca
nadawałby   się   do   współżycia   społecznego,   zaś   ocena   jego   postawy   i   właściwości
wskazywałaby,   że   nie   będzie   on   popełniał   przestępstw   w   przyszłości,   wówczas   fakt   ten
mógłby przesądzić o warunkowym umorzeniu postępowania albo warunkowym zawieszeniu
wykonania kary. Człowiek jest istotą podlegającą nieustannemu rozwojowi, trudno więc w
sposób ostateczny przesądzić, że w danym przypadku resocjalizacja jest niemożliwa. “Jak
wskazują   liczne  przykłady:  od  św. Augustyna   przez  P.  Claudela  i  R. Garaudy’ego  aż  po
Leszka Kołakowskiego, człowiek jest zdolny do przeistoczeń intelektualnych, moralnych czy
religijnych, które mogą się dokonywać sukcesywnie bądź nagle – i to poniekąd stanowi jego
istotę. I szansę. Dotyczy to również przestępcy, wobec którego – póki znajduje się on wśród
żywych – można mieć nadzieję na jego transformację moralną czy społeczną, na poprawę czy
konwersję postawy. Nikt... nie jest w stanie orzec  “nienaprawialności” tego oto człowieka,
jego   permanentnej   recydywy   przestępczej   –   dlatego   właśnie,   że   jest   on   ontologicznie
człowiekiem i że takie orzeczenie wykracza poza granice dopuszczalnego wnioskowania o
przyszłości i sytuuje się w obszarze irracjonalności (fobii, uprzedzeń i urazów)59 ”. Argument
ten przemawia przeciwko podnoszonemu przez retencjonistów pokutnemu charakterowi kary
śmierci. Niektórzy z nich uważają, że kara śmierci sprzyja nawróceniu się zbrodniarzy, “jest
aktem,   który   naprawia   ujmę   przyniesioną   Bogu   przez   nieposzanowanie   Jego   praw60  ”.
Wprawdzie nie często się zdarza, by skazany zaakceptował karę śmierci i nawrócił się, jednak
gdy tak się dzieje (Jacques Fesche, ostatnio Karla Faye Tucker), stracony zostaje inny – pod
względem   psychicznym   –   człowiek   niż   ten,   który   dopuścił   się   przestępstwa.   Jeśli
przyjmujemy,   że   życie   jest   podstawą   realizacji   jakichkolwiek   innych   wartości,   które
jednocześnie życie to kształtują, to poprzez wykonanie kary śmierci, odbieramy człowiekowi
szansę dalszego rozwoju i moralnego samookreślenia się61.

Na argument, że tylko wykonanie kary śmierci w pełni chroni społeczeństwo przed

agresją   danego   sprawcy   w   przyszłości,   abolicjoniści   odpowiadają,   że   taki   sam   stopień
zabezpieczenia   społeczeństwa   przed   sprawcą   przestępstw   może   zapewnić   np.   instytucja
dożywotniego pozbawienia wolności. Argument ten jest jednak odpierany stwierdzeniem, że
nawet   kara   wieloletniego   pozbawienia   wolności   nie   zabezpiecza   w   takim   stopniu,   jak
całkowita eliminacja. Skazany na pozbawienie wolności może bowiem dokonać zabójstwa
również   w   trakcie   odbywania   kary,   podczas   ucieczki   z   zakładu   karnego,   przerwy   w
odbywaniu kary bądź już po jej odbyciu62. Przestępca dokonujący kolejnych zbrodni, w
przypadku   zniesienia   kary   śmierci   byłby   faktycznie   bezkarny.   System   prawny   nie
przewidywałby bowiem zastosowania wobec niego surowszej sankcji niż ta, która już została
orzeczona. “Cóż z tego, że zostanie skazany na jeszcze jedną i jeszcze dalsze kary dożywotnie
–   w   sumie   będzie   to   tylko   jedno   dożywocie”63.   Jeśliby   jednak   nawet   zgodzić   się   z
abolicjonistami,   że   wieloletnie   lub   dożywotnie   więzienie   chroni   społeczeństwo   przed
popełnianiem przez tego samego sprawcę kolejnych przestępstw, wówczas należałoby znieść
instytucję   warunkowego   przedterminowego   zwolnienia,  zwłaszcza   wobec   skazanych   na
dożywocie.

Warto zauważyć, że sama instytucja dożywotniego więzienia budzi szereg wątpliwości.

Retencjoniści zwracają uwagę, że kara ta obciąża społeczeństwo kosztami wieloletniego
utrzymania więźnia. Abolicjoniści odrzucają argument o użyteczności kary śmierci jako
najtańszego środka karnego64. Nie uwzględnia on bowiem w ogóle możliwości przemiany

sprawcy i potencjalnej wartości, jaką mógłby mieć w przyszłości dla społeczeństwa. Pomija
także   wartość   pracy   skazanego   i   rekompensatę   finansową   z   jego   strony   na   rzecz   osób
poszkodowanych w wyniku przestępstwa. Retencjoniści uważają zaś, że rekompensata taka
jest fikcją, gdyż możliwości zatrudnienia więźniów są ograniczone, a ponadto jakiekolwiek
wypracowane przez nich środki przeznaczane są w pierwszej kolejności na pokrycie kosztów
sądowych i kosztów pobytu skazanego w zakładzie karnym,  wreszcie mogą oni w ogóle
odmówić pracy65. Pozostaje jednak faktem, że mówienie o oszczędnościach, jakie przynosi
kara śmierci, wyraża arbitralne wyznaczanie ceny życia ludzkiego i uznanie, że nie stanowi
ono   wartości   dostatecznie   rekompensującej   niedogodności,   jakie   niesie   ze   sobą   jego
podtrzymywanie. Z drugiej jednak strony doświadczenia amerykańskie zdają się obalać mit o
rzekomej oszczędności środków, jaką umożliwia kara śmierci66. Obowiązujące bowiem w
Stanach   Zjednoczonych   wymogi   proceduralne,   mające   gwarantować   sprawcy   orzeczenie
sprawiedliwego wyroku stosowane – przy orzekaniu kary śmierci – wydatnie podnoszą koszty
sądowe. Obliczenia dokonane przez naukowców ze stanu Północna Karolina wskazują, że
koszty orzeczenia i wykonania wyroku śmierci obciążają podatników amerykańskich kwotą
dwa razy wyższą, niż wynoszą wydatki związane z odbywaniem przez skazanego 20-letniej
kary pozbawienia wolności, przy której procedury zabezpieczające przed pomyłką sądową są
prostsze.

Karze dożywotniego pozbawienia wolności zarzuca się też zarówno nieskuteczność

odstraszania ogólnoprewencyjnego, jak i sprzeczność z zasadą sprawiedliwości. W
większości przypadków traci ona cechę kary eliminującej raz na zawsze sprawcę czynu ze
społeczeństwa i przekształca się w ograniczoną czasowo karę pozbawienia wolności. Szeroki
krąg skazanych ma bowiem możliwość skorzystania z amnestii, ułaskawienia, a przede
wszystkim warunkowego przedterminowego zwolnienia po odbyciu części kary67.

Z kolei krytycy kary dożywotniego więzienia z pozycji abolicjonistycznych odwołują się

do   tych   samych   argumentów,   które   ich   zdaniem   przemawiają   przeciwko   karze   śmierci.
Twierdzą,  że   nie   można  usprawiedliwiać   dożywotniego   pozbawienia  wolności  względami
ogólnoprewencyjnymi,   gdyż   brak   jest   dowodów   na   odstraszające   oddziaływanie   tej   kary.
Zarzucają   jej   jednak   przede   wszystkim   brak   humanitaryzmu.   Pozbawia   ona   bowiem
człowieka   nadziei   –   “podstawowego   elementu  istnienia”68  Ogranicza   ona   lub   wręcz
uniemożliwia zaspokajanie fizycznych i psychicznych potrzeb człowieka, naruszając zasadę
poszanowania jego godności69. Z kolei wyznaczenie zbyt wysokiego progu umożliwiającego
ubieganie się o przedterminowe zwolnienie czyni skazanego faktycznie niezdatnym do życia
społecznego   po   opuszczeniu   więzienia.   Retencjoniści   stawiają   w   związku   z   tym   czasem
pytanie, czy bardziej humanitarne jest pozbawienie człowieka, zwłaszcza młodego, wolności
do końca jego życia, czy też wykonanie wyroku śmierci70.

Przeciwnicy kary śmierci odrzucają uzasadnianie kary śmierci jako formy zapobiegania

recydywie. Podstawową funkcją kary staje się wówczas nie tyle odpowiedź na zaistniały fakt
– czyn już popełniony, ale uprzedzanie zdarzeń jedynie prawdopodobnych, które mogą, choć
nie muszą  nastąpić  w  przyszłości, przekształcające karę  w środek zapobiegawczy.  W ten
sposób   faktyczne   pozbawienie   życia   sprawcy   czynu   postawione   zostaje   na   równi   z
domniemanym   pozbawieniem   przez   niego   życia   przyszłej,   hipotetycznej   ofiary.
Wystarczającym   uzasadnieniem   zastosowania   środków   zapobiegawczych   są   wyłącznie
przewidywania,   dotyczące   możliwości   popełnienia   określonego   czynu   przez   danego
człowieka71.

Abolicjoniści kwestionują argumentację, że przestępca swoim czynem sam ściąga na

siebie karę śmierci, że stawia się poza zakresem podmiotowym prawa do życia i “poza
prawem”. Jeśliby jednak nawet dopuścić taką możliwość, wówczas, stając poza prawem i
wyłączając w ten sposób jego ochronę, przestępca jednocześnie wyłączałby zastosowanie
wobec siebie norm prawa karnego72.

Zwolennicy kary śmierci twierdzą z kolei, że w przypadku najcięższych przestępstw, a

zwłaszcza zabójstw dokonanych ze szczególnym okrucieństwem, jest to jedyny środek karny
odpowiadający społecznemu poczuciu  sprawiedliwości. “Pogwałcone w  akcie morderstwa
życie ofiary trwa nadal w porządku moralnym i wywiera sobie właściwe skutki. Oznacza to,
że   choć   uległo   zniszczeniu   fizyczne   życie   jednostki,   to   nie   uległa   i   ulec   nie   mogła
równoczesnej   zagładzie   zakorzeniona   w  świecie   obiektywnych   wartości   jego   moralna
wartościowość   łącznie   z   zawartymi   w   niej   moralnymi   roszczeniami73”.   Dlatego
sprawiedliwość wymaga wymierzenia za przestępstwo takiej kary, która odpowiadać będzie
krzywdzie   wyrządzonej   ofierze.   Nadużyciem   ze   strony   abolicjonistów   jest   –   według
zwolenników kary śmierci – utrzymanie zabójcy przy życiu. Uzurpują oni sobie bowiem w
ten sposób przynależne jedynie ofierze zbrodni prawo przebaczenia temu, kto przyczynił się
do jej krzywdy74. W przypadku przestępstw, których skutkiem jest śmierć ofiary, prawo to
nie może być wykonywane przez kogokolwiek w jej imieniu. Powstaje w związku z tym
pytanie o charakter społecznego poczucia sprawiedliwości. Przyjmuje się zwykle, że chodzi o
przeciętne odczucie większości danego społeczeństwa75. Uwzględnić przy tym należy jakie
przesłanki leżą u jego podstaw. “Jeśli przesłanki są fałszywe lub z innych względów nie
nadają się do przyjęcia, to i wartość wybranego rozwiązania staje co najmniej pod znakiem
zapytania”76. Tymczasem badania postaw wobec kary śmierci wskazują, że zarówno poglądy
abolicjonistyczne,   jak   i   retencjonistyczne,   są   uwarunkowane   nie   tyle   względami
racjonalnymi, wiedzą o związkach pomiędzy tą karą a stopniem nasilenia przestępczości, co
przesłankami emocjonalnymi. Stopień wiedzy nie ma zasadniczego wpływu na zmianę tychże
postaw77. Liczne są w związku z tym głosy, że uzależnianie utrzymywania albo zniesienia
kary śmierci od społecznego poczucia sprawiedliwości nie jest właściwe, zaś symboliczno-
emocjonalne   przesłanki   postaw   wobec   kary   śmierci   nie   powinny   wpływać   na   decyzje
racjonalnego   ustawodawcy.   Gdyby   bowiem   głosy   opinii   publicznej   miały   przesądzać   o
obecności kary śmierci w systemie prawnym, prawdopodobnie nigdy nie doszłoby do jej
zniesienia. Przekazywanie społeczeństwu informacji o najokrutniejszych zbrodniach – a więc
sytuacjach wyjątkowych – umacnia w nim bowiem postawy retencjonistyczne78. Nie wiemy
ponadto,   co   istotnie   przesądza   o   stanowisku   ludzi   wobec   kary   śmierci.   Przeprowadzane
badania wskazują na przykład, że żądanie surowych kar nie zawsze jest wyrazem potępienia
danego czynu. Częściej natomiast odzwierciedla obawy, by nie stać się ofiarą przestępstwa.
Ludzie domagają się surowych kar nie ze względu na akceptację idei odpłaty, ale z obawy o
życie własne lub ich najbliższych79. Żądania te wyrażają przekonanie, że stopień surowości
kary   przekłada   się   bezpośrednio   na   jej   efekt   odstraszający.   “Poczuciu   własnego   strachu,
własnych obaw przed przestępstwami, odpowiada postulat napędzania strachu innym, tym,
którzy są potencjalnymi przestępcami80”. Opinie na temat racjonalizacji kary, wygłaszane
jako   sądy   o   charakterze   ogólnym,   często   formułowane   są   na   podstawie   informacji   o
szczególnie bulwersujących zbrodniach, a więc sytuacjach sporadycznych.

Na twierdzenia, podważające potrzebę uwzględniania opinii społeczeństwa w dyskusji o

karze śmierci, retencjoniści odpowiadają, że skoro nie liczy się głos większości, nie powinno

być również brane pod uwagę stanowisko abolicjonistycznie nastawionej mniejszości.
Jednakże wszelkie badania zdają się potwierdzać tezę, iż podstawą decyzji co do utrzymania
bądź odrzucenia kary śmierci powinny być nie tyle poglądy zwykłej większości, opornej na
argumenty racjonalne i utylitarne, co poglądy tej części danego społeczeństwa, którą uznać
można za bardziej uświadomioną81.

Przeciwnicy kary śmierci twierdzą, że nie można uzasadnić stosowania kary śmierci ani

poprzez odwołanie do ilościowego, ani do jakościowego aspektu sprawiedliwości82. Skoro
bowiem   najsurowsza   kara   powinna   grozić   za   najcięższe   przestępstwa,   konieczne   jest
określenie   wagi   poszczególnych   przestępstw.   Tymczasem   zarówno   kryminalizacja,   jak   i
penalizacja określonych czynów, jak również uznanie ich za najbardziej szkodliwe, może
ulegać zmianie w zależności od zmiany układu sił rządzących w państwie. Jak trafnie pisał
Zygmunt   Ziembiński:   “Przejście   linii   frontu   wojny   domowej   czy   choćby   zawirowania
polityczne mogą powodować całkowitą zmianę treści “zasług” oraz “zbrodni stanu”83. Skoro
zaś polityka karania uzależniona jest od stosunków społeczno-politycznych panujących w
danym czasie, zmienne są oceny dotyczące stopnia zagrożenia społeczeństwa danym czynem.
Tego   rodzaju   zmienność   poglądów   nie   powinna   mieć   wpływu   na   karę   o   skutkach
nieodwracalnych. Kara ta mogłaby bowiem służyć nie tyle jako środek odpłaty, co narzędzie
eliminacji przeciwników politycznych, określonych grup narodowościowych, rasowych czy
religijnych.

Szczególne wątpliwości budzi zagrożenie karą śmierci przestępstw przeciwko

państwu84. W takim przypadku dochodzi do konfrontacji naruszonego przez sprawcę dobra
zbiorowego   i   dobra   jednostkowego,   którego   przestępca   zostaje   pozbawiony   poprzez
wykonanie kary. Biorąc pod uwagę odpłatę jako wyraz zasady sprawiedliwości, niemożliwe
jest przełożenie wartości owych dóbr zbiorowych na charakter i stopień dolegliwości, jakich
doświadczyć ma sprawca. Jednoznacznych odpowiedzi nie udziela ani filozofia państwa, ani
filozofia prawa. Hegel, na przykład, uznawał wyższość interesów państwa nad interesami
jednostkowymi.   Durkheim85  z   kolei,  pomimo   przyznania   społeczeństwu   prymatu   nad
jednostką, twierdził, że zadaniem państwa jest obrona jednostki przed siłami społecznymi86.
Współcześnie powszechne staje się stanowisko, iż kara śmierci nie powinna być sankcją za
czyny, których szkodliwość i społeczne niebezpieczeństwo oceniane jest różnie w różnym
czasie. Podkreśla się, że system prawny nie powinien przewidywać szczególnie surowych
sankcji w przypadkach, gdy sankcje te mogą, w zależności od aktualnego rozkładu sił, godzić
w przedstawicieli różnych opcji politycznych87. Surowość kar za przestępstwa skierowane
przeciwko   władzy   budzi   bowiem   opór   społeczeństwa   i   nie   tyle   oburzenie   zbrodnią,   co
współczucie dla skazanego88.

Możliwość pośmiertnej rehabilitacji skazanego nie jest dostatecznym

usprawiedliwieniem stosowania kary śmierci. Retencjoniści wskazują jednak, że nadużycia
wymiaru sprawiedliwości zdarzają się również w przypadku czynów zagrożonych niższym
wymiarem kary89. Możliwe jest wówczas oczyszczenie skazanego ze stawianych mu
uprzednio zarzutów. Jednak rekompensata doznanych dolegliwości nie zmienia faktu, że kara
już została wykonana. Możliwość zaistnienia takich sytuacji nie powinna wpływać i nie
wpływa na całkowitą rezygnację z orzekania i wykonywania kar. Nie inaczej, ich zdaniem,
powinno być w przypadku kary śmierci.

Przeciwnicy kary śmierci podnoszą, że ponieważ kara ta nie daje się stopniować,

podważa sprawiedliwość w wymiarze ilościowym. Argumentują oni, że żadne przestępstwo

nie może być określone jako najbardziej szkodliwe i stanowiące największe zagrożenie dla
społeczeństwa w oderwaniu od okoliczności konkretnego czynu. Z kolei konkretne czyny
danego rodzaju różnią się między sobą stopniem niebezpieczeństwa. Jak słusznie wskazywała
A.   Grześkowiak,   nie   można   nawet   konkretnego   zabójstwa   określić   jako   najcięższego,
ponieważ zawsze możemy spotkać się z przypadkiem zbrodni o wiele bardziej drastycznej90.
Kara   śmierci   powinna   być   stosowana   tylko   wobec   sprawców   najcięższych   przestępstw.
Wykonywanie jej w przypadkach, które nie mogą być uznane za równoważne, naruszałoby
proporcjonalność   czynu   i   kary,   a   więc   zastosowana   kara   niewątpliwie   nie   byłaby   karą
sprawiedliwą.

Przeciwnicy kary głównej podnoszą również, że nawet jeśli zostaje ona orzeczona i

wykonana   bez   uchybień   proceduralnych,   przysparza   skazanemu   więcej   cierpień   niż
doświadczyła   ofiara91.   Oskarżony   odczuwa   bowiem   najpierw   niepewność,   czy   zostanie
skazany   na   karę   śmierci,   a   następnie   żyje   w   oczekiwaniu   na   wykonanie   kary   albo
zastosowanie wobec niego prawa łaski. To nie śmierć jest tak naprawdę karą. Założeniem
kary śmierci jest bowiem m.in. dolegliwość fizyczna dla skazanego. Tymczasem nasza wiedza
o śmierci jest zbyt nikła, byśmy mogli stwierdzić, czy śmierć jest bolesna. Wiemy natomiast z
całą pewnością, że skazany odczuwa strach przed  śmiercią92. Kara jest więc nie tyle sama
śmierć, co ów strach przed nią. To uświadomiony strach spowodowany wyrokiem, lęk przed
wykonaniem kary jest dolegliwością, odczuwaną dla skazanego. Dlatego kara główna nie
może być uznana za sprawiedliwą.

Retencjoniści odpowiadają, że skazany nie jest poddawany niehumanitarnemu

traktowaniu, podczas gdy zbrodni zabójstwa nierzadko towarzyszy znęcanie się nad ofiarą,
zadawanie jej psychicznych i fizycznych cierpień. Zbrodnia wywiera przy tym wpływ nie
tylko na jej bezpośrednie ofiary, ale również na osoby im bliskie, którym pamięć o zbrodni
towarzyszy nieraz przez całe życie. Pośrednimi ofiarami przestępstw są także całe grupy
społeczne   i   społeczeństwa93,   dotknięte   poczuciem   strachu   i   bezsilności.   Dlatego
utrzymywanie kary głównej  w katalogu kar ma także na celu pomoc w  przezwyciężaniu
poczucia krzywdy ludziom dotkniętym  skutkami  przestępstw. W ten  sposób  przywrócona
zostaje właściwa perspektywa w dyskusji o karze śmieci. Najczęściej bowiem głosy za lub
przeciw tej karze koncentrują się jedynie na przestępcach, wobec których kara ta miałaby
zostać   zastosowana.   Pomijane   są   natomiast   ofiary  przestępstw,   “które   leżą   w   grobie   i   w
żadnej dyskusji nie wezmą udziału”94. O ile cierpienia ofiar przestępstw nie są zawinione, o
tyle   cierpienia   przestępcy   są   bezpośrednią   konsekwencją   jego   czynu.   Decydując   się   na
dokonanie zbrodni, powinien on bowiem uwzględniać w swych kalkulacjach ryzyko wykrycia
czynu i wymierzenia adekwatnej kary. W tej sytuacji nastawienie abolicjonistyczne rodzić
może u osób pokrzywdzonych przeświadczenie, że dla przeciwników kary śmierci wartość
życia sprawcy jest wyższa niż wartość życia jego ofiary. Tymczasem troska o humanitarne
traktowanie przestępców nie może przesłaniać położenia tych, którzy doświadczyli krzywdy.
Dla   nich   bowiem   kara   niewspółmierna   do   dokonanego   przestępstwa   jest   dowodem
niesprawiedliwości.   Wykonanie   kary   na   sprawcy   ich   nieszczęścia   jest   zaś   wyrazem
współczucia  i solidarności  ze strony wspólnoty,  w której  żyją. “Są wypadki,  kiedy tylko
śmierć   zbrodniarza,   jego   “zgładzenie   ze   świata”,   “oczyszczenie   świata   z   jego   obecności”
przynieść może przynajmniej w jakiejś mierze ukojenie bezpośrednim i pośrednim ofiarom
jego   zbrodni”95.   Kara   śmierci   pełni   więc   rolę  katharsis,   przezwyciężenia   bolesnych
doświadczeń.

Zdaniem abolicjonistów, nietrafny jest pogląd, że kara śmierci pozwala na

urzeczywistnienie jakościowego aspektu sprawiedliwości. Jeśli bowiem uśmiercenie miałoby
być   odpowiedzią   na   każde   pozbawienie   człowieka   życia,   nie   mielibyśmy  do  czynienia   z
wymiarem sprawiedliwości, ale usankcjonowaniem zemsty w prawie karnym i powrotem do
zasady talionu  “życie   za  życie”.   Byłoby  to  sprzeczne  z  założeniem,  że  kara   śmierci  jest
środkiem o charakterze wyjątkowym. Ponadto należałoby rozważyć, czy realizacja  aspektu
jakościowego   sprawiedliwości   nie   koliduje   z   jej   aspektem   ilościowym.   Stosowanie   kary
głównej wobec każdego sprawcy śmierci drugiego człowieka wyklucza bowiem jakąkolwiek
gradację dokonanych czynów, nie pozwala na uwzględnianie specyficznych dla każdego z
nich okoliczności i z góry zakłada, że czyny tożsame co do skutku są jednocześnie czynami o
jednakowej wadze.

Kara śmierci nie jest karą sprawiedliwą, jeżeli przyjmujemy, że sprawiedliwość wymaga

równego traktowania sprawców takich samych czynów96. Poszczególne kategorie sprawców
nie są nią bowiem zagrożone w takim samym stopniu. Kara ta zwykle nie jest orzekana
wobec kobiet, częściej skazywani są na nią sprawcy wywodzący się z uboższych warstw
społeczeństwa, przedstawiciele mniejszości etnicznych i narodowych97. Statystyki
amerykańskie wskazują, że prawdopodobieństwo orzeczenia kary śmierci w danej sprawie
ściśle uzależnione jest od czynnika rasowego98. Kolor skóry sprawcy czynu i jego ofiary
determinują sposób zakwalifikowania przestępstwa przez prokuratora i wymiar kary, jakiego
domaga się on przed sądem. 85% osób, wobec których wykonana została kara śmierci po jej
przywróceniu w 1976 roku, stanowili sprawcy przestępstw, których ofiary należały do
ludności białej. W latach 1976-1985 wyroki śmierci wykonano na 88 czarnych zabójcach,
których ofiarami padli biali. Jednocześnie straconych zostało tylko dwóch białych, którzy
dopuścili się zabójstwa Murzynów. Tak naprawdę więc często nie tyle wina, co czynniki
niezależne od samego sprawcy, cechy, których zmienić nie może, przesądzają o jego życiu i
śmierci.

Zwolennicy kary śmierci uznają winę sprawcy i funkcje indywidualnoprewencyjne za

czynniki o decydującym znaczeniu dla stosowania kary śmierci. Podnoszą także znaczenie
prewencji   generalnej.   Uważają,   że   kara   główna   jak   żadna   inna   odstrasza   przyszłych
przestępców   od   popełniania   tych   zbrodni,   które   są   nią   zagrożone.   Tymczasem,   zdaniem
abolicjonistów, kara śmierci nie spełnia ani założeń prewencji indywidualnej, ani generalnej.
Jeżeli bowiem przyjąć, że typowym przestępstwem zagrożonym karą śmierci jest zabójstwo,
wówczas już samo zróżnicowanie sprawców tego rodzaju przestępstw podważa skuteczność
prewencyjnego   oddziaływania   kary   śmierci.   Jak   wskazują   badania   empiryczne,   osoby
dopuszczające się takich przestępstw nie należą najczęściej do kategorii sprawców podatnych
na odstraszający wpływ karania99. Zabójstwo należy bowiem do tego rodzaju czynów, które
rzadko wiążą się z racjonalnym i przemyślanym postępowaniem. Wśród sprawców wyróżnia
się zatem po pierwsze tych, którzy przestępstwo popełniają pod wpływem emocji. Osoby
takie zwykle nie ukrywają swojego czynu i same oddają się w ręce organów ścigania. Kara
ich nie odstrasza ze względu na szczególne okoliczności, w których dochodzi do popełnienia
czynu. W literaturze przedmiotu zwraca się uwagę, że w przypadku takich przestępstw, jak na
przykład   zabójstwo   w   afekcie,   w   ogóle   nie   wchodzą   w   grę   względy   prewencji
indywidualnej100. Nie stwierdzono przypadku popełnienia takiego czynu ponownie przez
tego   samego   człowieka.   Prewencja   indywidualna   urzeczywistnia   się   poprzez   sam   fakt
popełnienia przestępstwa, który dla osób wrażliwych uczuciowo i moralnie stanowić będzie
dostateczną przestrogę, nierzadko wpływając znacząco na całe ich dalsze życie. Jeśli chodzi o

względy ogólnoprewencyjne, nieskuteczne jest odwoływanie się do argumentów racjonalnych
w przypadku osób działających pod wpływem gwałtownych stanów uczuciowych. Ludzie
tacy działają w sposób nieobliczalny, nie planują swojego czynu, a więc i nie uwzględniają
zagrożenia karą.

Do drugiej grupy zalicza się sprawców przejawiających tendencje autodestrukcyjne.

Dążą oni nieświadomie do samozagłady, zaś przestępstwo ma im jedynie służyć jako środek
do celu. Dla nich kara śmierci mogłaby stanowić dodatkową zachętę do popełniania
przestępstw.

Jako kolejną kategorię wyróżnia się ludzi, którzy nie są zdolni do przewidywania

oddalonych w czasie następstw swojego postępowania. Kara nie będzie powstrzymywać ich
od popełniania przestępstw, gdyż nie są oni w stanie powiązać jej, jako logicznej
konsekwencji, z dokonanym czynem.

Ostatnią grupę stanowią zaś ci sprawcy, których od popełnienia zamierzonego czynu nie

można odstraszyć nawet groźbą kary śmierci. Motywem ich postępowania są bowiem
przekonania religijne, poglądy polityczne albo moralne. Zagrożenie karą śmierci nie
oddziaływuje w ogóle na terrorystów czy przestępców zawodowych.

Przykładem nieskuteczności generalnoprewencyjnego oddziaływania kary śmierci jest

historia angielskiego sędziego, który badał okoliczności, w jakich najczęściej dopuszczano się
kradzieży kieszonkowych, zagrożonych zresztą właśnie karą śmierci, wykonywaną publicznie
na rynkach miejskich. Okazało się, że do niemal wszystkich kradzieży dochodziło podczas
egzekucji schwytanych kieszonkowców101.

Powołując się na dane statystyczne, abolicjoniści wskazują, że zniesienie kary śmierci

nie powoduje znaczącego wzrostu przestępczości. Badania empiryczne na temat
prewencyjnego wpływu kary śmierci prowadzone były już od drugiej połowy XIX wieku.
Porównując liczbę zabójstw w państwach abolicjonistycznych i retencjonistycznych, jak
również w państwach abolicjonistycznych przed i po zniesieniu kary śmierci, stwierdzono, że
utrzymywanie tej kary nie wpływa znacząco na liczbę przestępstw.

Usiłując określić ogólnoprewencyjne oddziaływanie kary, sporządzono w Stanach

Zjednoczonych statystykę przestępstw popełnianych 60 dni przed nagłośnionym uprzednio w
środkach masowego  przekazu wykonaniem kary śmierci i 60 dni po egzekucji.  Założono
bowiem, że jeśli kara śmierci rzeczywiście odstrasza potencjalnych sprawców przestępstw, to
takie oddziaływanie powinno być najlepiej widoczne tuż po wykonaniu wyroku. Tymczasem
liczba   zabójstw,   popełnionych   zarówno   przed,   jak   i   po   egzekucji,   była   zbliżona102.  Ten
oczywisty,   jak   mogłoby   się   wydawać,   dowód   mylnego   przypisywania   karze   głównej
hamującego   wpływu   na   poziom   przestępczości,   został   jednak   zakwestionowany   przez
retencjonistów.   Uznali   oni,   że   wspomniane   badania   nie   udowodniły   wprawdzie
ogólnoprewencyjnego   oddziaływania   kary   śmierci,   lecz   nie  wykazały   również,   że   kara
śmierci w ogóle nie pełni funkcji odstraszającej.

Warto wspomnieć, że istnieją dane, które wskazują, że wykonywanie kary śmierci

przyczynia się do wzrostu przestępczości103. Badania prowadzone przez okres 56 lat w stanie
Nowy Jork wykazały, że w ciągu miesiąca bezpośrednio po egzekucji dochodziło przeciętnie
do dwóch zabójstw więcej niż w innych okresach.

Gdyby na podstawie wskazanych powyżej danych uznać, że empirycznie nie

dowiedziono ścisłego związku pomiędzy stopniem surowości systemu prawnego, a stopniem
nasilenia przestępczości – a jeśli nawet związek taki istnieje, to ma on charakter wręcz
odwrotny do zakładanego przez retencjonistów – bezpodstawne jest utrzymywanie kary

śmierci jako czynnika odstraszającego. Statystyki nie mogą jednak skutecznie wpłynąć na
zmianę   poglądów   retencjonistów,   gdyż   opierają   oni   swoje   opinie   nie   na   faktach,   ale   na
własnych   przeświadczeniach   moralnych.   Tymczasem   tego   rodzaju   przeświadczenia   o
użyteczności określonego środka karnego, o ile nie mają podstaw empirycznych, nie powinny
determinować   polityki   karania.   Gdybyśmy   byli   nawet   przekonani   o   istnieniu   takich
zależności, wykorzystanie ich w celu uzasadnienia karania śmiercią jest niedopuszczalne w
płaszczyźnie etycznej, podobnie jak pogląd o skuteczności tortur nie stanowi wystarczającej
podstawy do ich stosowania104.

W odpowiedzi na tezę o nieskuteczności kary śmierci jako środka odstraszającego

potencjalnych przestępców, retencjoniści twierdzą, że tak naprawdę żadna kara nie jest na tyle
skuteczna,   by   zagrożenie   nią,   jej   orzekanie   i   wykonywanie   całkowicie   zlikwidowało
przestępczość.  W  takim   samym   stopniu   jak   kara   śmierci,   nieskuteczna   jest   również   kara
pozbawienia   wolności,   czy   kara   grzywny.   Tymczasem   nie   padają   głosy   o   potrzebie   ich
wyeliminowania z katalogu kar. O ile przestępczości nie da się zwalczyć całkowicie, można
poprzez system kar wpływać na jej ograniczanie. I na tym właśnie polegać ma oddziaływanie
kary śmierci w ramach prewencji generalnej105.

Wydaje się, że w sporze o utrzymanie bądź zniesienie kary śmierci zarówno

abolicjoniści,   jak   i   retencjoniści   wytoczyli   już   wszelkie   możliwe   argumenty.  Tymczasem
chociażby   niedawna   egzekucja   38-letniej   Karli   Faye   Tucker   pokazała,   że   –   pomimo
wieloletniej   wymiany   argumentów   i   promowania   międzynarodowych   standardów   w
dziedzinie karania – nie należy oczekiwać od żadnej ze stron sporu istotnej zmiany postaw.

Niezależnie jednak od indywidualnych poglądów warto uświadomić sobie że, mówiąc o

“karze śmierci”, posługujemy się eufemizmem. Nazwa kary nie oddaje jej istoty106. Nazwa
ta składa się z dwóch elementów, nierównoważnych pod względem logicznym i
metafizycznym. Śmierć jest zjawiskiem nieuchronnym. Na śmierć skazani jesteśmy wszyscy.
Inny charakter ma natomiast kara. Jej cechą istotną nie jest konieczność, lecz potencjalność.
Kara może – lecz nie musi – zostać wymierzona. Taki sam charakter logiczny i metafizyczny
ma zabicie. Podobnie jak kara, nie stanowi ono zjawiska nieuchronnego. Połączenie w pojęciu
“kara śmierci” elementu koniecznego i potencjalnego jest więc błędem logicznym. Błąd ten
ukrywa jednocześnie, czym naprawdę jest tan kara. By oddać jej istotę winniśmy zatem
mówić nie o “karze śmierci”, lecz o “karze zabicia”.

Przypisy [do rozdz. 2]

L. Lernell: Podstawowe zagadnienia penologii, Warszawa 1977, s. 17.

A. Bentkowski: Czy nowy kodeks karny bez kary śmierci?, “Palestra” 1994, nr 7-8, s. 131.

J. Jasiński: Kościół wobec kary śmierci, “Państwo i Prawo” 1995, z. 5, s. 51.

L. Lernell, op. cit., s. 41.

Ibidem, s. 59.

M. Szyszkowska: Zarys filozofii prawa, Białystok 1994, s. 121.

Ibidem.

Ibidem, s. 122.

I. Kant: Metaphisische Anfangsgründe der Rechtslehre, Königsberg 1797, s. 199. za: W. Świda: Prawo karne,
Warszawa 1982, s. 260.

L. Lernell, op. cit., s. 165.

Prawo dialektyki głosi, że każda postać bytu – teza – ma swoje zaprzeczenie – antytezę. Efektem ich starcie jest
synteza – nowa postać bytu. Ta zaś ściera się z inną, sprzeczną wobec nie postacią bytu (antytezą). Rozwój
rzeczywistości następuje więc triadycznie: od tezy, poprzez antytezę, do syntezy.

12.

L. Lernell, op-cit., s. 73.

Z. Stawrowski: Państwo i prawo w filozofii Hegla, Kraków 1994, s. 68-73.

Grundlinien der Philosophie des Rechts, Frankfurt am Mein 1970, par. 102, za: Z. Stawrowski, op. cit., s. 73.

Cyt. za: A. Grześkowiak: Chrześcijańska wizja kary Giuseppe Bettiola, “Tygodnik Powszechny” 1985, nr 42.

W. Świda, op. cit., s. 261.

R.B. Brandt: Etyka. Zagadnienia etyki normatywnej i metaetyki, Warszawa 1996, s. 831.

C. Beccaria: O przestępstwach i karach, Warszawa 1959, s. 139-140.

Ibidem, s. 88.

Ibidem, s. 147.

Ibidem, s. 151.

Ibidem, s. 147-148.

Ibidem, s. 143.

Ibidem, s. 144.

Por. I. Andrejew: Beccaria czytany dzisiaj, “Nauka Polska” 1965, nr 3, s. 66; idem: Obrachunki wokół Beccarii,
“Państwo i Prawo” 1975, z. 8-9, s. 64-65; A. Marek: Myśl Cesarego Beccarii we współczesnej nauce prawa
karnego, “Palestra” 1994, nr 5-6, s. 40.

I. Andrejew: Obrachunki wokół Beccarii, op.-cit., s. 65.

Jeremy Bentham (1748-1832), angielski prawnik, filozof i ekonomista, prekursor pozytywizmu prawniczego,
inicjator reformy prawa karnego i więziennictwa, jeden z głównych przedstawicieli liberalizmu; w filozofii –
twórca utylitaryzmu; głosił tezę o równości ludzi i podobieństwie ich natury, postulował moralną ocenę czynów
ludzkich ze względu na pożyteczność ich skutków; uważał, iż rozumne dążenie do szczęścia osobistego zwiększa
pomyślność ogółu.

O zasadzie talionu szerzej w rozdziale: Kara śmierci – historia i współczesność.

L. Lernell, op. cit., s. 124-125.

L. Lernell, op. cit., s. 123; L. Lernell: Podstawy nauki polityki kryminalnej. Studia z zagadnień przestępstwa,
odpowiedzialności i kary, Warszawa 1967, s. 382-383.

Cesare Lombroso (1835-1909), włoski psychiatra i antropolog; od 1867 r. profesor medycyny i psychiatrii
sądowej na uniwersytecie w Pawii, od 1876 r. – w Turynie; twórca antropologicznej szkoły prawa karnego; swoją
teorię, wyłożoną w dziele “Człowiek – zbrodniarz w stosunku do antropologii, jurysprudencji i dyscypliny
więziennej” (1876), oparł na badaniach antropometrycznych (budowa ciała, pomiary czaszki).

L. Lernell: Podstawowe zagadnienia penologii, op. cit., s. 136.

Rafaelle Garofalo (1851-1934), włoski prawnik, współtwórca antropologicznej szkoły prawa karnego obok C.
Lombroso i E. Ferriego; jako pierwszy wprowadził nazwę “kryminologia”.

Przestępstwo to polega na naruszeniu uczuć wrodzonych – litości i uczciwości.

Enrico Ferri (1856-1929), włoski prawnik i polityk; od 1884 r. profesor prawa karnego na uniwersytetach w
Bolonii, Sienie, Pizie i Rzymie; działacz partii socjalistycznej; od 1927 r. członek partii faszystowskiej i senator;
jeden z twórców antropologicznej szkoły prawa karnego; uważany za twórcę szkoły socjologicznej; autor
projektu włoskiego kodeksu karnego z 1921 r. – projekt ten wprawdzie nie wszedł w życie, jednak wywarł
decydujący wpływ na kodeks karny z 1930 r. i ustawodawstwo karne innych państw.

Franz von Liszt (1851-1919), prawnik austriacki; od 1879 r. profesor prawa karnego i międzynarodowego w
Giessen, od 1882 – w Marburgu, od 1889 r. – w Halle, zaś od 1899 r. – w Berlinie;najwybitniejszy przedstawiciel
szkoły socjologicznej prawa karnego; współzałożyciel Internationale Kriminalistische Vereinigung (1887).

L. Lernell: Podstawowe zagadnienia penologii, s. 141.

Cyt. Za A. Marek: Prawo karne. Zagadnienia teorii i praktyki, Warszawa 1997, s. 30.

A. Bentkowski, op. cit., s. 133.

Ibidem, s. 133.

J.J Kolarzowski: Postawa abolicjonistyczna, “Edukacja Filozoficzna” 1996, nr 21, s. 66-67.

Ibidem, s. 66.

A. Bentkowski, op. cit., s. 137.

J.J Kolarzowski, op. cit.

Godność śmierci, rozmowa z M. Porowskim, “Tygodnik Demokratyczny” 1988, nr 13, s. 8.

Z. Musiał: Triumf człowieczeństwa, “Rzeczpospolita” nr 50, 28 lutego – 1 marca 1998, s. 13.

Ibidem, s. 17.

J. Filek: Etyka wobec problemu kary śmierci, “Studia Filozoficzne” 1989, nr 10, s. 222.

Mamy tu do czynienia z recepcją myśli Hegla o własnym prawie przestępcy.

“Zabicie grzesznika może być dobre, podobnie jak zabicie wściekłego zwierzęcia. Jeżeli jakiś człowiek jest
niebezpieczny dla społeczeństwa, jest rzeczą chwalebną i zdrowa zabić go w celu zachowania dobra wspólnego”,
patrz: Tomasz z Akwinu: Summa teologiczna. Sprawiedliwość, Londyn 1970, t. 18, cyt. Za P. Bartula: Kara
śmierci – powracający dylemat, Kraków 1988, s. 127.

A. Bentkowski, op. cit., s. 133.

O. Jacek Woroniecki: Katolicka etyka wychowawcza, t. 2, cz. 2, Lublin 1986, s. 385-386, cyt. za: J. Balicki:
Dylematy etyczne wokół dopuszczalności kary śmierci, “Universitas Gedanensis” 1995, nr 12, s. 12.

J. Filek, op. cit., s. 222.

Ontologia (gr. to on = byt + logos = nauka, rozum, słowo), teoria bytu, zajmuje się naturą i własnościami bytu,
jego strukturą, prawidłowościami wyznaczającymi bieg zjawisk w rzeczywistości.

Aksjologia – (gr. aksios = mający wartość, wartościowy, cenny, godny + logos = nauka, rozum, słowo), ogólna
teoria wartości, filozofia wartości, zajmuje się badaniem natury wartości, podstawami i kryteriami
wartościowania; W. Chudy: Przeciwko karze śmierci, “Ethos” 1989, nr 5, s. 149.

Szostek MIC: Nie będziesz zabijał!, “Ethos” 1989, nr 5, s. 145.

W. Chudy, op. cit., s. 150.

K. Buchała: Niektóre problemy wymiaru kar najsurowszych, “Państwo i Prawo” 1976, z. 11, s. 47.

W. Chudy, op. cit., s. 150-151.

O. Jacek Woroniecki, op.cit., s. 387.

A. Szostek MIC, op. cit., s. 141.

A. Bentkowski, op. cit., s. 133.

Ibidem, s. 133.

J. Jasiński: Kara śmierci w aspekcie prawnym i moralnym, “Więź” 1979,nr 10, s. 39-40.

A. Bentkowski, op. cit., s. 137.

W. Sadurski: Kara śmierci coraz popularniejsza, “Rzeczpospolita” nr 83, 7 kwietnia 1995 r.

Większość ustawodawstw przewiduje możliwość ubiegania się o warunkowe przedterminowe zwolnienie po 15
latach, we Włoszech okres ten wynosi 20 lat, w Anglii natomiast warunkowe zwolnienie nie jest uzależnione od
upływu z góry oznaczonego limitu czasu. Badania empiryczne wskazują przy tym, że przeciętny czas odbywania
kary dożywotniego więzienia jest zróżnicowany w poszczególnych krajach i waha się od 7-10 lat w Szwecji, 17-
18 lat we Fracji, do 18-20 lat w Austrii i 21 lat we Włoszech. Szerzej por. J. Szumski: Problem kary
dożywotniego pozbawienia wolności, “Państwo i Prawo” 1996, z. 1, s. 9.

K. Poklewski-Koziełł: Wokół postulatu zniesienia kary śmierci w Polsce, “Państwo i Prawo” 1988, z. 2, s. 13.

W. Szkotnicki: Dożywotnie więzienie zamiast kary śmierci, “Rzeczpospolita” nr 36, 19 stycznia 1996 r., s. 18.

J. Górny: Za i przeciw karze śmierci oraz dożywociu, “Jurysta” 1995, nr 5, s. 6.

J. Filek, op. cit., s. 221.

Ibidem, s. 222.

T. Ślipko: Granice życia. Dylematy współczesnej bioetyki, Warszawa 1988, cyt. za: J. Balicki, op. cit., s. 15.

Z. Musiał, op. cit., s. 17.

M. Cieślak: Problem kary śmierci, “Państwo i Prawo” 1966, z. 12, s. 850

Ibidem, s. 851.

K. Krajewski: Opinia publiczna a problem kary śmierci, “Państwo i Prawo” 1990, z. 9, s. 66.

A. Grześkowiak: Znieść karę śmierci!, “Palestra” 1982, nr 9-10, s. 60.

L. Lernell: Podstawowe zagadnienia penologii, op. cit., s. 90, 102.

Ibidem, s. 181-182.

K. Krajewski, op. cit., s. 66-67.

A. Grześkowiak: Znieść karę śmierci!, op. cit., s. 61-62.

Z. Ziembiński: Wartości konstytucyjne, Warszawa 1993, s. 66.

A. Grześkowiak, op. cit., s. 65.

Emile Durkheim (1858 -1917), francuski socjolog i filozof, twórca francuskiej szkoły socjologicznej; profesor
uniwersytetu w Bordeaux, od 1887 r. kierownik pierwszej we Francji katedry socjologii, od 1906 r. profesor
Sorbony; głosił, że do zjawisk społecznych należy podchodzić bez jakichkolwiek uprzedzeń i powziętych z góry
założeń ; zajmował się problematyką więzi społecznych i świadomości zbiorowej, jego koncepcje stanowiły
socjologiczne uzasadnienie ideologii i polityki III Republiki Francuskiej w okresie przed I wojną światową,
wywarły również silny wpływ na rozwój humanistyki w okresie międzywojennym.

L. Lernell: Podstawowe zagadnienia penologii, op. cit., s. 164-165.

W roku  1963  Maria  Ossowska   pisała:  “Byliśmy  ostatnio   świadkami  szeregu  przewrotów  w  Syrii,  w   czasie
których  powtarzały się te  same nazwiska, tylko raz  jako nazwiska władców,  a  kiedy indziej  jako nazwiska
wichrzycieli i przestępców”; por.  Ogólne refleksje związane z projektem nowego kodeksu karnego, “Państwo i
Prawo” 1963, z. 5-6, s. 899.

Ibidem.

A. Bentkowski, op. cit., s. 136.

A. Grześkowiak: Znieść karę śmierci!, op. cit., s. 62.

A. Bentkowski, op. cit., s. 136.

D. Marczyński: Filozoficzne aspekty kary śmierci, “Biuletyn Naukowy ART w Olsztynie. Humanistyka i
przyrodoznawstwo” 1994, nr 2, s. 42.

H. Eilstien, głos w dyskusji Filozoficzne aspekty kary głównej, “Edukacja Filozoficzna” 1996, nr 21, s. 53.

W. Mącior: Kara śmierci: hasła i argumenty, “Prawo i Życie” 1992, nr 26.

H. Eilstein, op. cit., s. 54.

J. Jasiński: Kara śmierci w aspekcie prawnym i moralnym, op. cit., s. 38.

Ibidem, s. 39.

W. Sadurski, op. cit.

J. Jasiński: Głos przeciw karze śmierci, “Państwo i Prawo” 1981, z. 9-12, s. 88.

100

L. Lernell: Podstawowe zagadnienia penologii, op. cit., s. 167-168.

101

A. Bentkowski, op. cit., s. 138.

102

J. Jasiński: Głos przeciw karze śmierci,op. cit., s. 89.

103

W. Sadurski, op. cit.

104

J. Filek, op. cit., s. 220.

105

W. Mącior, op. cit., s. 3.

106

J. Filek: Semantyczne wprowadzenie do problemu tzw. “kary śmierci”, “Ruch Filozoficzny” 1990, nr 1, s. 52-53.

Monika Mitera

3. KARA ŚMIERCI – HISTORIA I WSPÓŁCZESNOŚĆ

Studia historyczne pokazują, że w dziejach ludzkości nie było okresu, w którym prawo

stanowione   przez   człowieka   nie   przewidywałoby   kary   śmierci.   Należy   ona   do   sankcji
najstarszych i przez wielu uznawana jest za karę najtańszą pod względem ekonomicznym.
Stosowana   była   już   przez   społeczeństwa   prymitywne,   aczkolwiek   użytek   z   niej   czyniły
również   społeczności   o   wysokim   stopniu   rozwoju   cywilizacyjnego,   nie   odżegnując   się
częstokroć   od   metod   jej   wykonywania,   które   współcześnie   uznane   zostałyby   za
niehumanitarne.

Rodowód kary kryminalnej jako odpłaty za wyrządzone zło upatrywany jest najczęściej

w instytucji zemsty krwawej, funkcjonującej w prawie prymitywnym1. O ile jednak kara w
społeczeństwach cywilizowanych jest czynnikiem szerszej polityki społecznej i ma charakter
zorganizowany, o tyle zemsta krwawa była spontaniczną reakcją, spowodowaną poczuciem
krzywdy   z   powodu   naruszenia   pewnego   uznawanego   w   danej   grupie   dobra.   Prawu
prymitywnemu   obca   była   zasada   proporcjonalności   kary,   więc   doznana  krzywda   rodziła
potrzebę  wyrządzenia  sprawcy większego  zła  niż  to,  które  spowodował   swoim czynem2.
Sprawców najpoważniejszych przestępstw, godzących w interesy całej społeczności rodowej,
pozbawiano   ochrony   rodu   i   wykluczano   ze   wspólnoty.   Jest   to   pierwowzór   późniejszej
instytucji wyjęcia spod prawa, z której, wraz z powstaniem państwa, wykształciła się między
innymi kara śmierci.

Pojawienie się reguły talionu stanowiło postęp w rozwoju instytucji kary, wyznaczało

bowiem   jej   miarę.   Zgodnie   z   zasadą   talionu   kara   wymierzona   sprawcy   powtarzać   miała
wobec   niego   zadaną   dolegliwość.   Z   tego   względu   śmiercią   zaczęto   odtąd   karać   czyny,
których skutek był śmiertelny. Talion wyrażać miał przy tym równość biologiczną ludzi: życie
każdego człowieka powinno mieć taką samą wartość. W takiej postaci kara śmierci pojawiła
się w Kodeksie Praw Hammurabiego. Śmiercią, zgodnie z tym zbiorem wyroków i orzeczeń
sądowych,   karane   było   ponadto,   między   innymi,   nie   poparte   dowodami   oskarżenie   o
morderstwo, krzywoprzysięstwo na rozprawie sądowej w sprawie grożącej wyrokiem śmierci,
paserstwo w odniesieniu do przedmiotów skradzionych ze świątyń i pałaców, nabycie bądź
wzięcie   na   przechowanie   rzeczy   od   osoby   nieuprawnionej,   uprowadzenie   małoletniego,
ukrywanie zbiegłych niewolników, kradzież z włamaniem, cudzołóstwo, zgwałcenie.

Kara śmierci występowała również w prawie hebrajskim. Podobnie jak i inne systemy

prawne okresu starożytności, prawo Starego Testamentu opierało się na zasadzie odwetu:
“Jeżeli zaś [kto] poniesie jakąś szkodę, wówczas odda życie za życie, oko za oko, ząb za ząb,
rękę za rękę, nogę za nogę, oparzenie za oparzenie, siniec za siniec” (Wj 21, 23-25). Śmierć
jako sankcja przewidziana była za szereg przestępstw, przede wszystkim zaś za zabójstwo
człowieka: “Jeżeli kto tak uderzy kogoś, że uderzony umrze, winien sam być śmiercią
ukarany” (Wj 21,12). Uważano bowiem, że jedynie przelanie krwi zabójcy jest dostateczną
karą za pozbawienie życia istoty stworzonej na obraz i podobieństwo Boga. Nie
przewidywano możliwości zastosowania wobec winnego kary zastępczej, chociażby w formie
zadośćuczynienia pieniężnego. Kara śmierci wymierzana była również za porwanie człowieka
z zamiarem sprzedania go.

Śmiercią, pod rządami prawa Mojżeszowego, karano grzechy przeciwko Bogu: idolatrię

(oddawanie czci bożkom), magię, bluźnierstwo, pogwałcenie wypoczynku szabatowego. Kara

śmierci groziła także za grzechy przeciwko rodzicom: czynną zniewagę, złorzeczenie,
krnąbrność i nieposłuszeństwo. Karą tą usiłowano również chronić instytucję małżeństwa,
stosując ją za cudzołóstwo.

W społeczeństwach pierwotnych kary wymierzane były w ramach rodu i przez

społeczność rodową. Wraz z powstaniem instytucji państwowej pojawiła się kategoria
przestępstw uznawanych za naruszenie interesów ogółu. Karanie tych przestępstw stało się
domeną władcy jako reprezentanta interesów danej społeczności3.

W okresie antycznym prawa rzymskiego śmiercią karane były przede wszystkim właśnie

przestępstwa godzące w interes ogółu4. Najsurowszej karze podlegały zatem czyny
stanowiące obrazę bóstw, które sprowadzić by mogły ich gniew na całą społeczność. Śmierć
sprawcy miała zatem charakter ofiary przebłagalnej. Zdrada kraju, podpalenie i umyślne
zabójstwo wolnego człowieka również zagrożone były śmiercią jako przestępstwa godzące w
interes ogółu.

W epoce klasycznej zmniejszył się katalog przestępstw uznawanych za obrazę bóstw, ale

coraz   więcej   czynów   kwalifikowano   jako   zagrażające   interesowi   całej   społeczności5.
Jednocześnie kary były coraz bardziej okrutne. Skazaniu na śmierć towarzyszyły z reguły
wyrafinowane   tortury.   Najokrutniejsze   formy   kary,   jak   spalenie   żywcem,   ukrzyżowanie,
rzucenie na pożarcie dzikim zwierzętom, czy zatopienie w worku ze zwierzętami domowymi,
przeznaczone   były   dla   skazanych   wywodzących   się   z   plebsu   i   niewolników.   W   okresie
Cesarstwa   były   one   również   stosowane   wobec   patrycjuszy,   którzy   dopuścili   się
najpoważniejszych przestępstw: zdrady głównej bądź obrazy majestatu.

We wczesnym średniowieczu kara śmierci, jako jeden z rodzajów tzw. kar krwi, była

podstawową   karą   publiczną.  Wykonywano   ją   przez   powieszenie,   kamienowanie,   łamanie
kołem,   utopienie   w   bagnie   (które   zresztą   stosowano   głównie   wobec   kobiet),   spalenie   na
stosie.   Zasadniczym   celem,   jakiemu   służyć   miały   okrutne   metody   pozbawiania   życia
skazańców, była przede  wszystkim prewencja ogólna – odstraszenie innych od popełniania
czynu, którego dopuścił się dany sprawca. Karze śmierci towarzyszyły często – jako kary
dodatkowe – kary okaleczające (mutylacyjne). Polegały one najczęściej na odcięciu języka,
nosa, uszu,  kończyn, oślepieniu lub kastracji. Stosowano je także jako kary zastępcze, gdy
kara   śmierci   została   danemu   sprawcy   darowana6.   Cechą   charakterystyczną   systemów
prawnych tego okresu była możliwość wykupienia się zarówno od kary śmierci, jak i kary
okaleczenia.   Istniały   przy   tym   szczegółowe   taryfy   kar   na   życiu   i   zdrowiu.   Prawo   nie
przewidywało   możliwości   wykupu   jedynie   w   przypadku   wyjątkowo   ciężkich   przestępstw
bądź   popełnienia   przestępstwa   przy   istnieniu   szczególnie   obciążających   okoliczności.
Pamiętać przy tym należy, że prawo feudalne miało charakter klasowy – normy prawne w
zróżnicowany   sposób   regulowały   sytuację   prawną   przedstawicieli   poszczególnych   grup
społecznych.   Odpowiedzialność   karna   uzależniona   była   od   pozycji   społecznej
pokrzywdzonego   i   sprawcy   czynu.   Również   możliwość   skorzystania   z   wykupu   nie   była
jednakowa. Okup za zabójstwo nazywany był główszczyzną i płacono go rodzinie zabitego.
Cena zależała od pozycji społecznej ofiary, jej płci i wieku. Jednocześnie, niezależnie od
sumy  przekazywanej   rodzinie   ofiary,   należało   uiścić   okup   na   rzecz   państwa.   Obowiązek
zapłaty ciążył nie tylko na samym sprawcy, ale również na jego krewnych i mógł przechodzić
z   pokolenia   na   pokolenie.   Niemożność   wykupienia   się   powodowała   wykonanie   wyroku
śmierci. “Jeśli ktoś zabił człowieka, a majątku jego nie starcza do zapłacenia okupu... ma
wziąć garść ziemi z czterech kątów swego domostwa i rzucić... na kogoś z najbliższych
krewnych...   Jeśli   nikt   z   krewnych   zabójcy  nie   będzie   chciał   go   wybawić   przez   złożenie

okupu, płaci życiem (de vita componat)”7.

W późniejszym okresie powstała nowa klasyfikacja kar. W miejsce podziału na

przestępstwa publiczne i prywatne, w zależności od tego czyj interes – ogółu czy też jednostki
– został naruszony, pojawiły się kary na gardle i ręku, wymierzane za zbrodnie oraz kary na
skórze   i   włosach,   za   przekroczenia8.   Kara   śmierci   zaliczana   była,   podobnie   jak   kary
mutylacyjne,  do kar na gardle i ręku. W okresie późnego średniowiecza była  ona często
stosowana   ze   względu   na   szerzące   się   niepokoje   społeczne   i   konieczność   tłumienia
przejawów anarchii. Wykonywano ją przy tym w sposób szczególnie okrutny – przez łamanie
kołem,   zakopanie   żywcem,   gotowanie   w   oliwie.   Egzekucja   miała   przede   wszystkim
spowodować długotrwałe cierpienie sprawcy. Coraz trudniejsze, choć wciąż jeszcze możliwe,
stawało   się   wykupienie   od   śmierci.   W   najpoważniejszym   aż   do   XVIII   wieku   dziele
ustawodawczym –  Constitutio Criminalis Carolina  – kodeksie karnym Karola V z 1532 r.,
kara śmierci była podstawową sankcją, obok kar mutylacyjnych9. Carolina przewidywała 8
sposobów   wykonania   kary   śmierci:   spalenie,   ścięcie,   ćwiartowanie,   łamanie   kołem,
powieszenie,   utopienie,   zagrzebanie   żywcem   i   wbicie   na   pal.   W   przypadku   niektórych
przestępstw kwalifikowanej karze śmierci towarzyszyło jeszcze wleczenie skazanego końmi
na miejsce kaźni bądź szarpanie rozpalonymi kleszczami. Zróżnicowanie form kary śmierci
umotywowane było zasadą sprawiedliwości karania. Uważano, że jeśli różne przestępstwa
zagrożone   są   karą   śmierci,   to   sposoby   jej   wykonania   powinny   być  zróżnicowane.
Niesprawiedliwe   byłoby   bowiem   identyczne   wykonanie   wyroku   śmierci   w   przypadku
przestępstw   różnego   typu   bądź   popełnionych   w   odmiennych   okolicznościach.  Carolina
odzwierciedlała   dominujący   w   tamtym   okresie   sposób   myślenia   i   wartościowania.
Najokrutniej   karano   przestępstwa   przeciw   religii   i   władcy,   przestępstwa   typu
wyimaginowanego (czary) i różne zjawiska obyczajowe. Surowe sankcje groziły w przypadku
recydywy. Trzecia kradzież, niezależnie od jej typu – drobna, ciężka czy kwalifikowana, także
pociągała za sobą wyrok śmierci, którego uniknąć mogli jedynie nieletni do 14 roku życia.
Wyłączono przy tym całkowicie możliwość wykupienia się od kary.

Kościół akceptował orzekanie i wykonywanie kary śmierci. Doktryna chrześcijańska

postrzegała   wprawdzie   karę   jako   środek   poprawy   grzesznika,   lecz   jednocześnie
podtrzymywała   starotestamentową   ideę   odwetu.   Oficjalnie   zwierzchnicy   kościelni
wypowiadali się na ten temat dość wstrzemięźliwie. Wyjątkowy charakter ma wystąpienie
papieża   Mikołaja   I   w   Liście   do   Bułgarów   z   866   r.,   wzywające   do   poszanowania   życia
ludzkiego i potępiające stosowanie tortur w celu wydobycia zeznań10. Wyraźne poparcie dla
kary   śmierci   znalazło   się   natomiast   w   “Wyznaniu   wiary”,   jakie   przedkładane   było
waldensom, porzucającym herezję (1210 r.). Kościół kierował się zasadą, że samo wykonanie
kary należeć powinno do władzy świeckiej.

Pierwszym publicznym głosem przeciwko karze śmierci było dzieło Cesare Beccarii

“Dei delitti e delle pene” (O przestępstwach i karach) opublikowane anonimowo w 1764 r. w
Livorno.  Beccaria  zakwestionował  przede   wszystkim  zbyt   szeroki,  jego   zdaniem,  katalog
przestępstw zagrożonych karą śmierci, jak również samo prawo państwa do karania śmiercią.
Uważał, że skoro człowiekowi nie przysługuje prawo do odebrania sobie życia, prawo to nie
może zostać również przeniesione na państwo. Dopuszczał jednak stosowanie kary śmierci w
dwóch wypadkach: jeżeli sprawca po uwięzieniu miałby jeszcze takie stosunki i wpływy, że
mógłby wywołać niebezpieczny przewrót, jak również wtedy, gdy kara ta stanowić by miała
jedyny   skuteczny   środek   oddziaływania   ogólnoprewencyjnego.   Jednakże   w   opinii
wygłoszonej   w   1792   r.   podczas   posiedzenia   komisji   przygotowującej   kodeks   karny

Lombardii, opowiedział się za orzekaniem kary śmierci w jednym tylko przypadku – za
przestępstwo sprzysiężenia przeciwko państwu11.

Dzieło Beccarii zapoczątkowało szerzenie się poglądów abolicjonistycznych. Idea

ograniczania stosowania kary śmierci zaowocowała wzrostem popularności kary pozbawienia
wolności, w której zaczęto upatrywać skuteczny środek likwidacji patologii społecznych.
Wyrazem tego zjawiska stał się masowy ruch kodyfikacyjny, trwający od końca XVIII do
połowy XIX wieku.

W roku 1768 zaniechano wykonywania kary śmierci w Toskanii, a następnie została ona

zniesiona w kodeksie karnym toskańskim Leopolda II z 1786 r. Było to pierwsze znaczące
osiągnięcie myśli abolicjonistycznej. Gdy w Toskanii odchodzono od kary śmierci, w 1768 r.
w Austrii pojawił się pierwszy kodeks karny Marii Teresy, tzw.  Theresiana. Pod względem
surowości  kar   nie  ustępował   on  Carolinie,  przewidując   szereg  form kwalifikowanej   kary
śmierci, w  tym również wykonywanie kar na ciele zmarłego przestępcy. Dopiero kodeks
karny Józefa II z 1787 r. zniósł karę śmierci w postępowaniu zwyczajnym, zachowując jej
jedną formę – powieszenie – w postępowaniu doraźnym. Już zresztą tajne rozporządzenie
wydane  przed  wejściem w  życie  tego  kodeksu karnego,  pochodzące  również  z  1787 r.  i
skierowane do wszystkich sądów austriackich, polecało, by ogłaszać wyroki śmierci, ale ich
nie wykonywać. W 1795 r. kara śmierci została jednak przywrócona za przestępstwo zdrady
stanu,   zaś   kolejny  austriacki   kodeks   karny  –   tzw.  Franciscana  z   1803   r.   –   ponownie   ją
usankcjonował.

Karę śmierci przewidywał pierwszy pruski kodeks karny – Landrecht z 1794 r. W 60

przypadkach kara ta miała charakter wyłączny, przy czym jej kwalifikowane formy – łamanie
kołem, spalenie – mogły być dodatkowo obostrzane, m.in. przez wleczenie skazanego na
miejsce   egzekucji.   Przepisy   karne   Landrechtu   były   posiłkowo   stosowane   w   Księstwie
Warszawskim,   gdzie   zostały   jednak   w   pewnym   zakresie   złagodzone.   Od   1809   r.
zrezygnowano bowiem z kwalifikowanych form kary śmierci, utrzymując dwa jej rodzaje:
karę ścięcia (karę miecza) i powieszenia (karę szubienicy). Dodatkowe cierpienia skazanego
przybrały postać symboliczną (przysparzane były po ścięciu skazanego)12. Wzorując się na
kodeksie   karnym   francuskim   z   1810   r.   obok   kary   śmierci   orzekano   jednocześnie   kary
dodatkowe: utratę praw politycznych i śmierć cywilną.

Pod koniec XVIII wieku dyskusje o możliwości zniesienia kary śmierci toczyły się

również we Francji. Ostatecznie przeważyły jednak głosy zwolenników kary głównej. Kodeks
karny z 1791 r. ograniczył jedynie jej zastosowanie do 32 przestępstw. Oryginalnym
osiągnięciem Rewolucji Francuskiej było natomiast upowszechnienie zastosowania gilotyny.
Po raz pierwszy urządzenie to wypróbowano w kwietniu 1792 r. na wiązce słomy, owcy i
kilku trupach, a zaraz potem rząd rewolucyjny usankcjonował tę formę egzekucji. Pierwszą
jej ofiarą stał się złodziej i morderca, Jacques Nicolas Pelletier, stracony 25 kwietnia 1792 r.
W przeszłości kara śmierci przez ścięcie wykonywana była jedynie na osobach z wyższych
sfer. Gilotyna zaś wyrażać miała ludową sprawiedliwość – demokratyczną zasadę, że wobec
wszystkich skazanych za te same przestępstwa powinna być stosowana ta sama forma kary
śmierci, niezależnie od ich pochodzenia, statusu społecznego i majątku. Dekapitacja miała
być przy tym metodą prostą w zastosowaniu, wydajną i humanitarną, bo oszczędzającą
skazańcom męki, jaka stawała się niejednokrotnie udziałem tych, którzy ginęli od miecza.
Klinga miecza wymagała bowiem ciągłego ostrzenia, jako że tępiła się przy każdej ściętej
głowie. Zdarzały się więc przypadki egzekucji nieudanych13.

Poprzez podboje terytorialne Francji rozpowszechnione zostały nie tylko rewolucyjne

ideały, ale i gilotyna. W Szwecji, pozostającej pod wpływem kultury francuskiej, już w 1794
r.   pojawiło   się   urządzenie   zbliżone   do   gilotyny.   W   tym   samym   roku   nowa   forma
wykonywania wyroków śmierci przyjęła się w Indiach Zachodnich, zaś w 1796 r. w Belgii –
po zajęciu części jej terytorium przez wojska francuskie. Niedługo potem gilotyna zaczęła
działać   również   w   północnych   Włoszech   i   kilku   państwach   niemieckich,   gdzie
wykorzystywano   ją   jeszcze   w   czasach  Trzeciej   Rzeszy  i   krótko   po   II   wojnie   światowej.
Użycie gilotyny odnotowano również w Grecji w 1833 r. W 1859 r. urządzenie to pojawiło się
na Miquelon i Saint Pierre – wyspach u wybrzeży Nowej Fundlandii. W 1911 r. gilotyna
dostarczona   została   na   specjalne   zamówienie   również   do   Chin.   Wykorzystywano   ją   na
wszystkich obszarach podległych Francji i we wszystkich koloniach francuskich. W Algierze i
na Madagaskarze korzystano z niej do czasu uzyskania przez nie niepodległości, a więc aż do
lat 50-tych naszego stulecia. W samej Francji po raz ostatni użyta została we wrześniu 1977 r.,
zaś dopiero cztery lata później karę śmierci w tym kraju zniesiono.

Trwałą zdobyczą myśli abolicjonistycznej w XVIII i XIX wieku okazało się więc nie tyle

całkowite usunięcie kary śmierci z systemów prawnych, co przede wszystkim – zgodnie z
postulatem Beccarii – ograniczenie liczby czynów zagrożonych tą karą, ograniczenie
publicznych egzekucji, jak również stopniowe zniesienie kwalifikowanej kary śmierci. W ten
sposób zaprzestano również stosowania kar mutylacyjnych, polegających na okaleczaniu
skazanego.

Okresem największego nasilenia tendencji abolicjonistycznych były lata 1850-1890. W

licznych państwach stosowanie kary śmierci ograniczono wtedy do minimum, w wielu innych
zaś karę tę zniesiono całkowicie14. Grono krajów abolicjonistycznych poszerzyło się o
Toskanię (1853 r.), Grecję (1862 r.), Kolumbię (1863 r.), Rumunię (1864 r.), San Marino
(1864 r.), Wenezuelę (1864 r.), Portugalię (1867 r.), Holandię (1870 r.), Kostarykę (1880 r.),
Brazylię (1891 r.), Nikaraguę (1893 r.) i Włochy (1889 r.). Do tej grupy dołączyły także
niektóre stany USA, takie jak Michigan (1846 r.), Rhode Island (1852 r.), Wisconsin (1853 r.),
Minnesota, Północna Dakota, Południowa Dakota, Kansas (1907 r.), jak również niektóre
kantony Szwajcarii (Neuchâtel – 1854 r., Zürich – 1869 r., Genewa i Tessin – 1871 r.,
Bazylea-Miasto – 1872 r.).

Pod koniec XIX wieku ponownie nasiliły się tendencje retencjonistyczne. Wpłynęły na

to z jednej strony poglądy głoszone przez przedstawicieli włoskiej szkoły pozytywistycznej, z
drugiej   zaś   –   rozwój   przemysłowy   i   wzrost   antagonizmów   społecznych,   rodzące
zapotrzebowanie na surowe środki represji. Polityka kryminalna zaostrzona została zwłaszcza
w okresie  rządów faszystowskich. Interesującym przykładem tych tendencji są Włochy, w
których myśl szkoły pozytywistycznej przełożona została na system norm prawnych. Kara
śmierci została przywrócona we Włoszech ustawą z dnia 25 grudnia 1926 r., początkowo
jedynie za  przestępstwa polityczne – zamachy na życie członka rodziny królewskiej i szefa
rządu,   następnie   zaś   –   od   1930   r.   –   również   za   przestępstwa   pospolite.   Kodeksowi
Zanadalliego z 1889 r., który stanowić miał kompromis pomiędzy szkołą klasyczną w prawie
karnym, hołdującą zasadzie odpłaty, a szkołą pozytywistyczną, odwołującą się do idei obrony
społecznej,   zarzucano   zbytnią   łagodność   kar,   która   jakoby   przyczyniła   się   do   wzrostu
przestępczości15.   Nowe   regulacje   tymczasem   czyniły  znaczne   ustępstwa   na   rzecz   szkoły
pozytywistycznej, zarówno przez wprowadzenie specjalnej klasyfikacji przestępców, jak i pod
względem surowości kar. Rygoryzm sankcji  spowodowany był  potrzebą realizacji funkcji
kary zarówno jako odpłaty, jak i środka odstraszania. Najistotniejszą zmianą w stosunku do
kodeksu   Zanandalliego   było   ponowne   wprowadzenie   kary   śmierci   do   katalogu   kar

zasadniczych. Przewidziana została w 28 przypadkach. Obligatoryjnie miała być orzekana za
zamach   na   całość   i   niezależność   państwa,   zamach   na   życie,   zdrowie   lub   wolność   króla,
regenta, następcy tronu lub królowej, a także szefa rządu. Znalazła ona również zastosowanie
w odniesieniu do licznych przestępstw przeciwko państwu i prawom jednostki. Kara śmierci
groziła w przypadku zaistnieniu okoliczności obciążających: śmiertelnego skutku czynu bądź
popełnienia przestępstwa w czasie wojny. Za czas wojny uważany był, zgodnie z kodeksem,
również   okres,   w   którym   istniało   jedynie   zagrożenie   wybuchem   wojny.   Kara   miała   być
wykonywana   przez   rozstrzelanie.   Nowością   –   biorąc   pod   uwagę,  że   chodzi   o   okres
dwudziestolecia międzywojennego – była możliwość zarządzenia przez sędziego publicznej
egzekucji.   Należy   jednak   podkreślić,   że   w   przeciwieństwie   chociażby   do   hitlerowskich
Niemiec,   we Włoszech   wyroki   śmierci   orzekane   były  i   wykonywane   stosunkowo   rzadko
nawet podczas wojny. Już w 1944 r., dekretem z dnia 10 sierpnia, zniesiono stosowanie kary
śmierci za przestępstwa przewidziane w kodeksie karnym z 1930 r., zaś w 1948 r. zniesiono ją
za wszystkie przestępstwa popełniane w okresie pokoju.

Do roku 1965, w którym opublikowany został ONZ-owski raport Norvala Morrisa,

jedynie   12   państw   zniosło   całkowicie   karę   śmierci,   zaś   11   innych   zrezygnowało   z   jej
orzekania i wykonywania w przypadku przestępstw popełnionych w okresie pokoju. W ciągu
następnych 30 lat 58 państw zniosło karę śmierci, z czego 46 – za wszystkie przestępstwa, a
12 – jedynie za pospolite. W połowie lat 90-tych 58 państw wprowadziło całkowitą abolicję, a
14 zniosło karę śmierci za przestępstwa pospolite. W 30 państwach mamy do czynienia z tzw.
abolicją de facto, co znaczy, że przez okres co najmniej 10 lat nie wykonuje się w nich kary
śmierci, choć jest ona utrzymywana w ustawodawstwie karnym. W pozostałych 90 państwach
kara  śmierci jest   zaś nadal  orzekana  i  wykonywana.  Trudności  w  badaniu  zjawiska   kary
śmierci we współczesnym świecie wynikają przede wszystkim z braku aktualnych danych na
temat stanu prawnego i praktyki poszczególnych państw w tym zakresie. W wielu krajach nie
są bowiem ogłaszane żadne dane statystyczne dotyczące wydanych i wykonanych wyroków
śmierci. W szeregu innych prowadzone są wprawdzie zestawienia statystyczne, ale nie są one
udostępniane   poza   granice   danego   państwa.   W   zawiązku   z   tym   oficjalne   dokumenty
międzynarodowe i opracowania organizacji pozarządowych opierają się niejednokrotnie na
danych sprzed kilku lat. Problemy wynikają również z poważnych rozbieżności pomiędzy
informacjami   ze   źródeł   oficjalnych,   nieoficjalnych   i   danymi,   jakimi   posługują   się
przedstawiciele kręgów naukowych.

Spośród państw Europy Zachodniej 16 zniosło całkowicie karę śmierci, przy czym

niemal wszystkie albo usunęły ją już wcześniej ze zwykłego ustawodawstwa karnego albo
praktykowały abolicję faktyczną. Jedynie Turcja – państwo uznawane w opracowaniach
międzynarodowych za zachodnioeuropejskie – utrzymuje karę śmierci za przestępstwa
zwykłe. Fakt ten wiąże się ściśle z panującą w tym kraju sytuacją polityczną. Wprawdzie w
latach 1973-1980 obowiązywało w Turcji moratorium na wykonywanie wyroków śmierci,
jednak w okresie rządów wojskowych od 1980 do 1983 roku stracono 48 osób, z czego 25 za
przestępstwa polityczne, zaś 23 za przestępstwa pospolite16. Od czasu przywrócenia rządów
cywilnych wykonane zostały jedynie 2 egzekucje, obie za zabójstwa o podłożu politycznym.
Cztery państwa Europy Zachodniej: Cypr, Malta, Wielka Brytania i Grecja, których prawo
karne nie przewiduje kary śmierci za przestępstwa pospolite, utrzymały ją za przestępstwa
przeciwko państwu popełnione w okresie wojny, jak również za przestępstwa przewidziane w
części wojskowej kodeksu karnego.

W okresie rządów komunistycznych w krajach Europy Środkowej i Wschodniej w

oficjalnym stanowisku wobec kary śmierci przyznawano, że co do zasady nie jest ona zgodna
z ideałami socjalistycznymi. Utrzymywano ją jednak jako środek karny o charakterze jedynie
czasowym i wyjątkowym. Podkreślano, że ma być ona stosowana wyłącznie za szczególnie
niebezpieczne przestępstwa, stanowiące zagrożenie dla państwa i społeczeństwa, popełnione
w okolicznościach obciążających sprawcę. Ideologiczne uzasadnienie kary śmierci sprawiało
jednak trudności. Zarówno Marks i Engels byli bowiem jej przeciwnikami. Uznawali ją za
przejaw krwawej zemsty, niemożliwy do pogodzenia ze zjawiskiem rozwoju cywilizacyjnego.
Odrzucali   również   wykorzystywanie   tej   kary   jako   środka  eliminacji   najgroźniejszych
przestępców, zakładając, że nie ma osób całkowicie nienaprawialnych, których nie można by
zresocjalizować. Lenin natomiast aprobował karę śmierci. Twierdził, że postawa wobec niej
zależy od tego, przeciwko komu kara ta jest skierowana i komu ma służyć. By zapobiec
rozbieżnościom stanowisk teoretyków marksizmu-leninizmu zaczęto więc interpretować myśl
Marksa   w   duchu   retencjonizmu.   Przyjęto,   że   filozof   ten   był   przeciwnikiem   kary  śmierci
stosowanej   w   ustroju   kapitalistycznym,   gdyż  była   ona   wówczas   wykorzystywana   jako
narzędzie ucisku proletariatu. Uczyniono Marksa autorem nie wypowiedzianej przezeń myśli,
że   kara   śmierci  w   państwach   socjalistycznych   jest   środkiem  ochrony  władzy  robotniczo-
chłopskiej   i   państwa,   zmierzającego   w   swym   rozwoju   do   ustroju   komunistycznego17.
Zarówno w orzecznictwie, jak i doktrynie państw socjalistycznych utrwalił się pogląd, że kara
śmierci   powinna   być   utrzymywana   ze   względu   na   zagrożenie   działalnością   agenturalną
państw   imperialistycznych   i   wrogów   ustroju.   Takie   uzasadnienie   utrzymywało   się   w
niektórych państwach bloku komunistycznego niemal do połowy lat 80-tych. Twierdzono, że
przestępczość w państwach socjalistycznych inicjowana jest i podsycana przez Zachód, który
miesza   się   w   ich   sprawy   wewnętrzne18.   Uwikłanie   kary   śmierci   w   walkę   ideologiczną
pozwalało   znacznie   rozbudować   katalog   czynów   zagrożonych   tą   karą,   stanowiących
przestępstwa przeciwko państwu.

W państwach socjalistycznych uregulowanie prawne kary śmierci przybrało specyficzny

charakter19.   We   wszystkich   kodeksach   karnych   traktowano   ją   jako   środek   wyjątkowy   i
czasowy. Ową wyjątkowość podkreślano wyłączając karę śmierci z ogólnego zestawienia kar
zasadniczych.   Wszystkie   systemy   prawne   cechował   podobny   katalog   przestępstw
zagrożonych   śmiercią.   Główne   miejsce   zajmowały   w   nim   przestępstwa   polityczne.   Kara
śmierci groziła za liczne przestępstwa przeciwko bezpieczeństwu i porządkowi publicznemu.
Przewidziano ją też za przestępstwa gospodarcze, zwłaszcza przynoszące uszczerbek mieniu
społecznemu. Jednocześnie do ustawodawstw karnych wprowadzono minimalne standardy
wymagane przez art. 6 ust. 2 Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych,
którego stronami były wszystkie te państwa. W ten sposób wyłączono możliwość orzeczenia
kary   śmierci   wobec  kobiet   w   ciąży   i   osób,   które   nie   ukończyły   18   lat   w   momencie
popełnienia przestępstwa.

Niemiecka Republika Demokratyczna była pierwszym państwem bloku socjalistycznego,

w   którym   zniesiono   karę   śmierci.   W   Uchwale   z   dnia   17   lipca   1987   r.   Rada   Państwa
stwierdziła, że nie istnieje już konieczność utrzymywania kary głównej jako środka obrony
społeczeństwa   socjalistycznego   przed   przestępczością.   W   latach   1947-1957   szerokie
możliwości   stosowania   tej   kary   dawał   art.   6   Konstytucji   NRD.   Przewidywał   on,   że
“bojkotowanie   i   prześladowanie   demokratycznych   instytucji   i   organizacji,   nakłanianie   do
zabójstw   demokratycznych,   politycznych   działaczy,   wywoływanie   religijnych,   rasowych   i
narodowych   nienawiści,   propaganda   wojenna   i   propaganda   militaryzacji,   a   także   inne
działania  skierowane   przeciwko   równości   wobec   prawa   stanowią   przestępstwa   zgodnie   z

duchem   kodeksu   karnego”20.   Choć   sama   konstytucja   nie   przewidywała   sankcji   za   owe
przestępstwa, w orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwalił się pogląd, że art. 6 ma charakter
przepisu   karnego   i   w   wyszczególnionych   w   nim   sytuacjach   mają   zastosowanie   kary
przewidywane   przez   kodeks   karny.   Po   nowelizacji   kodeksu   karnego   w   1957   r.   aż   do
zniesienia   kary   śmierci   w   1987   r.   zagrożone   nią   pozostały   również   przede   wszystkim
przestępstwa polityczne.

W Rumunii, podobnie jak w innych państwach socjalistycznych, kara śmierci

uregulowana była jako środek o charakterze wyjątkowym, przewidziany przede wszystkim za
przestępstwa   polityczne.   Oryginalnym   rozwiązaniem   ustawodawstwa   rumuńskiego   był
natomiast art. 55 kodeksu karnego. Przewidywał on – w przypadku skazanego obecnego na
rozprawie – wyłączenie wykonania kary śmierci, po 2 latach od momentu uprawomocnienia
się   orzeczenia.   Wobec   skazanego   nieobecnego   na   rozprawie   lub   uchylającego   się   od
wykonania   wyroku  egzekucja   nie   powinna   być   już   wykonana   po   upływie   2   lat   od   dnia
oddania się skazanego w ręce władz lub od chwili jego ujęcia albo po upływie 7 lat od dnia
uprawomocnienia się wyroku21. Kara śmierci zniesiona została tuż po rewolucji i straceniu
Nicolae Ceaucescu i jego żony w grudniu 1989 r.

W Czechosłowacji22 zarówno ustawa nr 231 z 1948 r., jak i kodeks karny z 1950 r. w

przypadku wielu przestępstw politycznych przewidywały karę śmierci jako jedyną możliwą
sankcję.   W   kodeksie   karnym   była   ona   uregulowana   jako   kara   zasadnicza,   nie   mająca
charakteru wyjątkowego. Dopiero w 1956 r. zniesiono zagrożenie tą karą za przestępstwa
przeciwko   mieniu   oraz   wprowadzono   karę   25   lat   pozbawienia   wolności.   Po   aksamitnej
rewolucji,   w   maju   1990   r.   parlament   opowiedział   się  za   zniesieniem   kary   śmierci.   Po
rozpadzie   Czechosłowacji,   zarówno   Republika   Czeska,   jak   i   Republika   Słowacka
wprowadziły w lipcu 1990 r. do swych ustawodawstw zakaz stosowania kary śmierci.

W Jugosławii kara śmierci występowała w licznych ustawach obowiązujących w latach

1945-1951.   Dopiero   od   1962   r.   w   ustawodawstwie   jugosłowiańskim   pojawił   się   zapis   o
wyjątkowym charakterze tej kary. W katalogu czynów zagrożonych śmiercią dominowały
przestępstwa polityczne. Spośród ustaw poszczególnych republik wyróżniał się kodeks karny
autonomicznej   prowincji   Kosowo,   przewidujący   karę   śmierci   za   zabójstwo   dokonane   w
ramach pomsty krwawej – wendety23. W niektórych republikach i krainach historycznych od
wielu   lat   utrzymywał   się   stan   abolicji   de   facto.   W   Słowenii   ostatni   raz   wyrok   śmierci
wykonany został w 1957 r., a w Dalmacji po raz ostatni karę śmierci orzeczono w 1953 r.24
Po   rozpadzie   Federacyjnej   Socjalistycznej   Republiki   Jugosławii   w   1991   r.,   Serbia   i
Czarnogóra wykreśliły karę śmierci z federalnego kodeksu karnego, utrzymując ją jednakże w
ustawodawstwach krajowych za zabójstwo kwalifikowane. Również Bośnia i Hercegowina
utrzymała karę śmierci. Jednak z uwagi na to, że od 1975 r. nie wykonywano tam wyroków
śmierci, uważana była za państwo abolicjonistyczne de facto. Słowenia usunęła karę śmierci z
ustawodawstwa krajowego w 1989 r., a następnie – po uzyskaniu niepodległości w 1991 r. –
wpisała   do   swej   konstytucji   zasadę   nienaruszalności   ludzkiego   życia   i   wynikające   z   niej
odrzucenie kary śmierci. Po uzyskaniu niepodległości przez Chorwację i Macedonię, także w
tych państwach kara śmierci została expressis verbis zakazana w konstytucji25.

Również w ustawodawstwie albańskim istniała formuła o wyjątkowym charakterze kary

śmierci. Katalog zagrożonych nią czynów zbliżony był do uregulowań innych państw
socjalistycznych. Zmiany polityczne w latach 90-tych spowodowały zmniejszenie z 33 do 7
liczby przestępstw zagrożonych karą śmieci. Całkowicie zrezygnowano z orzekania kary

śmierci wobec kobiet.

Bułgarskie ustawodawstwo karne z lat 50-ch, nadając karze śmierci charakter wyjątkowy

i czasowy, przewidywało jednocześnie szeroki zakres jej zastosowania. Łączna liczba czynów
zagrożonych   karą   główną   sięgała   50.   Przepisy   karne   zostały   złagodzone   w   1968   r.
Zmniejszono   wtedy   katalog   przestępstw,   za   które   mogła   zostać   orzeczona   kara   śmierci.
Wprowadzono   wówczas   również   zastrzeżenie,   że   orzeczenie   kary   śmierci   mogło   mieć
miejsce   jedynie   wtedy,   gdy   celów   kary   nie   można   było   osiągnąć   poprzez   zastosowanie
lżejszego   środka   karnego.   10   lipca   1990  r.   zarządzono   w   Bułgarii   moratorium   na
wykonywanie   kary   śmierci,   zamieniając   jednocześnie   wszystkie   dotychczasowe   wyroki
śmierci na karę 30-letniego pozbawienia wolności. Mimo to, w 1992 r. egzekucja została
przeprowadzona, po czym moratorium przywrócono.

W Związku Radzieckim kara śmierci znoszona była trzykrotnie. Po raz pierwszy miało to

miejsce jeszcze w Rosji Radzieckiej, 26 października 1917 r. (według starego stylu), gdy II
Ogólnorosyjski Zjazd Rad uchwalił dekret “O uchyleniu kary śmierci”. Pod rządami dekretu
nie stosowano kary śmierci ani za przestępstwa polityczne, ani pospolite. Wybuch wojny
domowej i położenie międzynarodowe Rosji przesądziły o przywróceniu tej kary 5 sierpnia
1918 r. Uznano bowiem, że jest ona niezbędna, by zapewnić państwu ochronę przed wrogami
klasowymi.

17 stycznia 1920 r., po rozbiciu wojsk kontrrewolucji, ponownie zniesiono karę śmierci.

Jednak już 4 maja przywrócono jej orzekanie i wykonywanie. Trzecia zaś fala abolicjonizmu
pojawiła się dopiero po II wojnie światowej. 26 maja 1947 r. zniesiono karę śmierci, ale tylko
za przestępstwa popełnione w okresie pokoju. Przywrócono ją po raz kolejny w styczniu 1950
r., początkowo za niektóre przestępstwa polityczne, a następnie również za niektóre
kryminalne, rozszerzając przy okazji zakres zagrożonych nią przestępstw przeciwko państwu.

Za każdym razem decyzje o przywróceniu kary śmierci uzasadniano stwierdzeniem

Lenina o konieczności jej stosowania w celu obrony rewolucji przed wrogami klasowymi
zaangażowanymi w działalność kontrrewolucyjną, akty terroru bądź organizacje wywrotowe.
Elastyczność tego sformułowania umożliwiała liczne nadużycia – karę śmierci stosowano
zarówno wobec przestępców pospolitych, jak i oponentów politycznych. Liczba egzekucji w
szczytowym okresie czystek lat 1937-1938 szacowana jest na około milion. Art. 22 Podstaw
Ustawodawstwa ZSRR i Republik Związkowych z 1958 r., wprowadzał wspólne dla całego
ustawodawstwa związkowego przepisy karne. Określał karę śmierci jako wyjątkowy środek
karny.   Jego   zastosowanie  dopuszczalne   było   za   przestępstwa   przeciwko   państwu
(przewidziane   ustawą   ZSRR   “O   odpowiedzialności   karnej   za   przestępstwa   przeciwko
państwu”),   za   umyślne   zabójstwo   popełnione   przy   okolicznościach   obciążających,   a   w
odrębnych,   specjalnie   przewidzianych   w   ustawodawstwie   Związku   Radzieckiego
przypadkach – również za inne szczególnie poważne przestępstwa. Warto więc przypomnieć,
że   zgodnie   z   kodeksem   karnym   Rosyjskiej   Socjalistycznej   Federacyjnej   Republiki
Radzieckiej z 1960 r., dekretami Prezydium Rady Najwyższej ZSRR z 5 maja 1961 r., 15 i 20
lutego 1962 r. oraz ustawą RSFRR z 25 lipca 1962 r. kara śmierci mogła zostać orzeczona w
czasie   pokoju   za   wiele   przestępstw.   Można   było   ją   orzec   m.in.   za   zdradę   ojczyzny,
szpiegostwo,   akt   terrorystyczny,   dywersję,   działalność   organizacyjną,   zmierzającą   do
popełnienia szczególnie groźnych przestępstw przeciwko państwu, a zwłaszcza uczestnictwo
w organizacji antyradzieckiej, bandytyzm, uprowadzenie samolotu, działania dezorganizujące
pracę zakładów reedukacji społecznej, wytwarzanie lub wprowadzanie do obiegu fałszywych
środków   płatniczych   lub   papierów   wartościowych   –   przy   istnieniu   okoliczności
obciążających, naruszenie przepisów prawa dewizowego, zagarnięcie mienia państwowego i

społecznego w znacznych rozmiarach, zgwałcenie w szczególnie obciążających
okolicznościach (dopiero w 1980 r. odstąpiono od orzekania kary śmierci za gwałt popełniony
na osobie dorosłej), przyjęcie łapówki w okolicznościach obciążających, zamach na życie
milicjanta lub członka ochotniczej obywatelskiej służby porządkowej oraz stawienie przez
żołnierza oporu przełożonemu lub zmuszenie przełożonego do naruszenia obowiązków
służbowych połączone z umyślnym pozbawieniem go życia26.

W czasie wojny natomiast kara śmierci mogła zostać orzeczona za uchylenie się od

wezwania   mobilizacyjnego,   a   także   –   zgodnie   z   ustawą   “O   odpowiedzialności   karnej   za
przestępstwa   wojskowe”   –   za   odmowę   wykonania   lub   umyślne   niewykonanie   rozkazu,
przemoc   wobec   przełożonego,   dezercję,   samowolne   porzucenie   jednostki   wojskowej   lub
miejsca   służby,   uchylanie   się   od   służby  wojskowej   przez   samookaleczenie,   symulowanie
choroby, sfałszowanie dokumentów lub inne oszustwo, jak również odmowę pełnienia służby
wojskowej,   umyślne   zniszczenie   lub   uszkodzenie   sprzętu   wojskowego,   naruszenie   zasad
pełnienia   służby   wartowniczej   lub   dyżuru   bojowego,   nadużycie   władzy,   przekazanie
przeciwnikowi   lub   porzucenie   środków   prowadzenia   wojny,   porzucenie   tonącego   okrętu
wojennego, samowolne porzucenie pola walki lub odmowa użycia broni, dobrowolne oddanie
się   do  niewoli,   przywłaszczenie   na   polu   walki   rzeczy   znajdujących   się   przy   zabitych   i
rannych   oraz   stosowanie   przemocy   wobec   ludności   znajdującej   się   w   rejonie   działań
wojennych27.

Dane dotyczące wykonywania wyroków śmierci otaczane były w Związku Radzieckim

tajemnicą. Pierwsze statystyki opublikowane zostały dopiero w 1991 r. Wynikało z nich, że do
1985   r.   odbywało   się   przeciętnie   750   egzekucji   rocznie.   W   latach   1985-1990   liczba   ta
zmniejszyła   się   do   200-300,   wykazując   również   później   tendencję   spadkową.  W  okresie
pieriestrojki deklarowano poparcie dla abolicjonistycznej polityki Narodów Zjednoczonych.
Jednocześnie w 1991 r. w nowych Podstawach Ustawodawstwa Karnego ograniczono liczbę
przestępstw   –   głównie   gospodarczych   –   zagrożonych   karą   śmierci.   Zniesiono   także  jej
stosowanie   wobec   kobiet.   Zgodnie   z   nowym   kodeksem   karnym   Federacji   Rosyjskiej   z
czerwca 1996 r. kara śmierci utrzymana została w przypadku 5 przestępstw popełnianych w
okresie   pokoju   –   za   akty   terrorystyczne,   wzniecanie   zamieszek   przez   recydywistów   w
instytucjach poprawczych, zgwałcenie nieletniego przez szczególnie groźnego recydywistę
bądź w szczególnie obciążających okolicznościach, zamach na życie policjanta, zabójstwo z
premedytacją dokonane w obciążających okolicznościach.

Obecnie kara śmierci orzekana jest w Rosji przede wszystkim za zabójstwo lub jego

kwalifikowane postacie. Podkreśla się przy tym, że rosyjskiemu wskaźnikowi zabójstw w
przeliczeniu   na   100   tysięcy   mieszkańców   dorównuje   jedynie   wskaźnik   Stanów
Zjednoczonych: w Rosji wynosi on 11,  w USA – 9. Natomiast nigdzie nie spotyka się tak
licznych zabójstw “niedorzecznych, na poziomie jednokomórkowca”28 jak właśnie w Rosji.
“Zabójstwo  odbywa  się nad  wyraz  prosto.  Żadnych   przygotowań,  żadnych  planów,  tylko
chwilowa potrzeba. Wystarczy brak alkoholu, kobiety, kurtki, obelga, kłótnia. Często zupełnie
nie ma powodu. Niezadowolenie z życia i już ręce rwą się do bójki. To, co psychologowie
nazywają mechanizmem hamowania agresji w ogóle nie istnieje”29.

Spośród pozostałych 14 państw powstałych po rozpadzie Związku Radzieckiego jedynie

Mołdowa zniosła w grudniu 1995 r. karę śmierci. Większość państw natomiast, podobnie jak
miało to miejsce w Rosji, ograniczyła jedynie zakres stosowania kary głównej, zwłaszcza za
przestępstwa gospodarcze. W Estonii ostatnia egzekucja miała miejsce we wrześniu 1991 r.
Nowelizacja kodeksu karnego z grudnia 1996 r. umożliwiła orzekanie kary dożywotniego

więzienia jako alternatywnej wobec kary śmierci. Wyroki śmierci wykonywane są wciąż na
Łotwie, pomimo członkostwa tego państwa w Radzie Europy. Na Litwie z kolei wyroków
śmierci nie wykonuje się od lipca 1995 r. Brak natomiast wiarygodnych danych o stanie
prawnym i praktyce stosowania kary śmierci w państwach o silnych tradycjach islamskich –
Kazachstanie, Tadżykistanie, Turkmenistanie i Uzbekistanie. Spośród byłych republik
Związku Radzieckiego o tradycjach islamskich jedynie w Azerbejdżanie zdecydowano się
obniżyć liczbę przestępstw karanych śmiercią z 33 do 12 i wyłączyć możliwość orzekania
kary śmierci wobec osób powyżej 65 roku życia.

Kara śmierci utrzymywana jest w większości państw Bliskiego Wschodu i Północnej

Afryki.   Śmiercią   karane   są   tam   w   szczególności   zabójstwo   z   premedytacją,   zgwałcenie,
wytwarzanie   narkotyków   i   handel   nimi,   często   także   działalność   spekulacyjna   czy
wytwarzanie   i   rozpowszechnianie   materiałów   pornograficznych.   Surowość   polityki
kryminalnej i utrzymujące się w tych państwach silne poparcie dla kary śmierci wiązane są
zwykle   z   wpływem   szariatu   (prawa   islamskiego).   Zgodnie   z   zasadami   tego   prawa   kara
śmierci uzasadniana jest zarówno przesłankami retrybutywnymi, jak i prewencyjnymi. Koran
i Sunna przewidują karę śmierci za bunty, trwałe odstępstwo od wiary, za niektóre przypadki
rozbojów, którym towarzyszy zabójstwo, za cudzołóstwo popełnione przez osobę pozostającą
w związku małżeńskim. W przypadku zabójstwa z premedytacją sprawca możne uniknąć kary
śmierci jeśli rodzina ofiary mu przebaczy, a on uiści na jej rzecz odszkodowanie. Rodzina
ofiary może zrzec się odszkodowania z jego strony.

Żadne z państw tego regionu nie może być zaliczone do faktycznie abolicjonistycznych.

W trzech państwach, które za takie były uznawane, powrócono do praktyki wykonywania
wyroków śmierci po okresie abolicji de facto30. W Libii wznowiono egzekucje w 1977 r., po
23 latach abolicji de facto. W Libanie okres ten trwał 11 lat – do 1994 r. Państwem
abolicjonistycznym de facto pozostawał do niedawna Bahrajn. W 1977 r., po 20 latach
faktycznej abolicji, wykonano tam wyrok śmierci, potem, aż do marca 1996 r., egzekucje nie
były przeprowadzane.

Również większość państw Czarnej Afryki utrzymuje w swoich ustawodawstwach karę

śmierci. Na czele statystyk międzynarodowych znajduje się Nigeria, praktykująca publiczne
egzekucje   przez   rozstrzelanie.   W   regionie   zaznacza   się   jednak   coraz   silniejszy   wpływ
tendencji abolicjonistycznych. Wprawdzie przez długi okres jedynie dwa państwa zniosły
karę śmierci – Seszele w 1979 r., – tylko za przestępstwa pospolite, i Republika Zielonego
Przylądka w 1981 r., jednak od końca lat 80-tych, coraz więcej państw zdecydowało się na
usunięcie kary śmierci ze swych systemów prawnych, powołując się na prawa człowieka.
Kara śmierci zniesiona została całkowicie kolejno w Mozambiku, Namibii, na Wyspach Św.
Tomasza   i   Książęcej   (gdzie   dotąd   utrzymywana   była   w   odniesieniu   do   przestępstw
wojskowych), Angoli, Gwinei-Bissau, Gambii (po dwóch latach została jednak przywrócona
w   wyniku   przewrotu   wojskowego),   Republice   Południowej  Afryki31.   Ponadto,   do   grona
państw praktykujących abolicję de facto dołączyły Burundi, Republika Środkowoafrykańska,
Kongo, Gwinea, Mali, Rwanda i Togo.

W rejonie Azji i Pacyfiku na początku lat 60-tych jedynie w australijskim stanie

Queensland nie orzekano i nie wykonywano wyroków śmierci. Do roku 1984 karę główną
zniesiono na terytorium całej Australii. Odstąpiono od karania śmiercią sprawców przestępstw
pospolitych w Papui Nowej Gwinei, Fidżi i na Filipinach (jednak zarówno w Papui Nowej
Gwinei, jak i na Filipinach kara śmierci została następnie przywrócona, choć oba kraje
pozostają abolicjonistyczne de facto). W przeciągu ostatnich lat z kary śmierci zrezygnowały

Nowa Zelandia (wcześniej abolicjonistyczna jedynie względem przestępstw pospolitych),
Kambodża i Hongkong. Państwami abolicjonistycznymi de facto są Malediwy, Brunei
Darussalam, Bhutan, Zachodnie Samoa, Nauru, Tonga, Sri Lanka.

Kara śmierci jest bardzo powszechna w Chińskiej Republice Ludowej, Singapurze,

Pakistanie, Bangladeszu, Myanmarze (dawniej Birma) i Wietnamie. Na szczególną uwagę
zasługuje zwłaszcza sytuacja w Chinach, przede wszystkim ze względu na zakres czynów
zagrożonych   karą   śmierci   oraz   czołowe   miejsce   Chin   w   statystykach   dotyczących
wykonywania wyroków śmierci na świecie  32. Wprawdzie w oficjalnych wypowiedziach
władz i publikacjach naukowych dopuszcza się możliwość zniesienia w Chinach kary śmierci
w   przyszłości,   jednak   podkreśla   się   jednocześnie   jej   skuteczność   w   eliminacji   wrogich
elementów   zagrażających   żywotnym   interesom   państwa   i   społeczeństwa.   Zgodnie   z   tym
poglądem, istnienie kary śmierci pozwala wpoić obywatelom szacunek dla przestrzegania
prawa.

W przeciwieństwie do tendencji światowych, liczba czynów zagrożonych w Chinach

karą śmierci wzrosła z 26 w 1979 r. do 70 w chwili obecnej. Katalog został poszerzony
głównie o przestępstwa gospodarcze: spekulanctwo, przemyt, łapówkarstwo, kradzież mienia
państwowego, fałszowanie pieniędzy, puszczanie w obieg fałszywych weksli i akredytyw,
tworzenie   nielegalnych   wspólnych   funduszy.   W   związku   z   narastaniem   przestępczości
typowej   dla   państw   zachodnich,   śmiercią   zaczęto   karać   również   terroryzm,   porywanie
taksówek, operacje bankowe z użyciem nielegalnie uzyskanych kart kredytowych, hazard,
publikowanie   pornografii   czy   zorganizowaną   prostytucję.   Jednocześnie   w   polityce
kryminalnej   dominuje   tendencja   do  szerokiego  stosowania  kary  głównej  za   przestępstwa,
które   powodują   śmierć   człowieka.   Chiński   Sąd   Najwyższy   stoi   na   stanowisku,   że
przestępstwa należy karać śmiercią bez względu na wcześniejszą niekaralność sprawcy czy
jakiekolwiek inne okoliczności łagodzące33.W przypadku przestępstw gospodarczych kara
śmierci grozi już za spowodowanie strat gospodarczych w wysokości 5000 dolarów.

Istotną zmianą w ustawodawstwie chińskim w ciągu ostatnich 16 lat było uchwalenie w

marcu 1996 r. nowelizacji prawa postępowania karnego. Nowelizacja, która weszła w życie 1
stycznia 1997 r., uchyliła obowiązujący od 2 września 1983 r. tryb doraźny w postępowaniu
karnym, wprowadzony na początku ogólnopaństwowej kampanii przeciwko przestępczości.
Tryb   ten   stosowany   był   w   przypadku   oskarżenia   o   zabójstwo,   zgwałcenie,   kradzież   z
włamaniem, podłożenie materiałów wybuchowych, jak również “inne przestępstwa poważnie
zagrażające   bezpieczeństwu   publicznemu”34.   Umożliwiał   on   przeprowadzenie   procesu
karnego   bez   zapewnienia   oskarżonemu   pomocy   prawnej.   Nowelizacja   wprowadziła
obowiązek powiadomienia oskarżonego o toczącym się przeciwko niemu postępowaniu, w
tym   doręczenia   mu   kopii   aktu   oskarżenia   na   co   najmniej   10   dni   przed   rozprawą.   Jeśli
oskarżony nie zatrudni obrońcy, ma on prawo ubiegać się o wyznaczenie obrońcy przez sąd,
przed którym toczyć się będzie postępowanie.

Zmianie uległy również przepisy dotyczące zawieszenia wykonania kary śmierci.

Według źródeł oficjalnych w przypadku 90% skazanych na śmierć, kara ta zamieniana jest, w
zależności od rodzaju przestępstwa, na dożywotnie więzienie lub pozbawienie wolności na
okres 15-20 lat. Przed zamianą kary śmierci na lżejszy środek karny, jej wykonanie zostaje
zawieszone na 2 lata. W tym czasie skazany poddawany jest resocjalizacji poprzez pracę.
Przed wejściem w życie zmian w procedurze karnej wyroki śmierci po upływie tego okresu
wykonywano na sprawcach uznanych za nie poddających się resocjalizacji. Obecnie
natomiast wykonanie kary śmierci bądź jej zamiana na lżejszą karę zależy wyłącznie od tego,

czy skazany w okresie zawieszenia kary popełnił umyślnie przestępstwo.

Nowelizacja z marca 1996 r. przyniosła również zmianę sposobu wykonywania kary

śmierci. Dotąd przed egzekucją, podczas tzw. “wieców egzekucyjnych”, skazani wystawiani
byli   zwykle   na   widok   publiczny.   Na   piersiach   mieli   zawieszone   tablice   z   nazwiskiem   i
rodzajem   popełnionego   przestępstwa.   Po   wiecach   następowały   “parady   egzekucyjne”   –
skazanych dowożono na miejsce egzekucji otwartymi ciężarówkami. Powszechną praktyką
było   skuwanie   skazanych   kajdanami,   mimo   że   zakazują   tego   regulacje   międzynarodowe.
Obowiązująca teraz procedura karna przewiduje nową metodę wykonywania kary śmierci –
poprzez wstrzyknięcie skazanemu trucizny.

Więźniowie nadal stanowią jednak podstawowe źródło organów do transplantacji – w

szczególności nerek, serc i rogówek. Organy pobierane są natychmiast po wykonaniu wyroku,
zaś zwłoki poddawane kremacji. Jeśli rodzina domaga się zwrotu nienaruszonego ciała,
obciążana jest zwykle kosztami utrzymania skazanego przed egzekucją. Oficjalne źródła
utrzymują, że organy można pobierać tylko wtedy, gdy rodzina skazanego wyrazi na to zgodę.
Przepisy obowiązujące od 1984 r. wymagają takiej zgody, z wyjątkiem jednak przypadków,
gdy nikt nie zgłasza roszczenia o wydanie ciała bądź rodzina odmawia zgłoszenia takiego
roszczenia.

Do połowy lat 60-tych karę śmierci zniosło dziesięć państw Ameryki Łacińskiej. Były to:

Argentyna,   Brazylia,   Ekwador,   Honduras,   Kolumbia,   Kostaryka,   Meksyk  (24   spośród   29
stanów,   okręgów   federalnych   i   terytoriów),   Panama,   Urugwaj   i   Wenezuela.   Nowy
rewolucyjny rząd Nikaragui po dojściu do władzy w 1979 r. zniósł całkowicie karę śmierci. W
1983 r. zrezygnowano z orzekania wyroków śmierci za przestępstwa pospolite w Salwadorze.
W Paragwaju, od lat praktykującym abolicję de facto, na początku lat 90-tych zniesiono karę
śmierci za wszelkie przestępstwa. Abolicja de facto panuje w Surinamie, Chile i Belize. W
Chile ostatnia egzekucja miała miejsce w styczniu 1985 r. Od tego czasu wszystkie wyroki
śmierci zamienione zostały tam na karę dożywotniego  więzienia. Do niedawna państwem
abolicjonistycznym de facto była również Gwatemala – wyroki nie były tam wykonywane
przez   13   lat.   Jednak   w   marcu   1996   r.   rozszerzono   liczbę   przestępstw   zagrożonych   karą
śmierci, a następnie, 13 września 1996 r., wykonano dwa  wyroki. W Argentynie i Brazylii,
które   w   latach   60-tych   były   państwami   w   pełni   abolicjonistycznymi,   rządy   wojskowe
przywróciły karę śmierci. Została ona ponownie zniesiona, jednak już tylko za przestępstwa
pospolite. Państwem wykonującym egzekucje pozostaje natomiast Gujana. Z kolei spośród
pozostałych   państw   regionu   Karaibów   (do   którego   Gujana   przynależy   kulturowo)   tylko
Dominikana i Haiti zniosły karę śmierci. Grupa państw uznawanych przez pewien okres za
abolicjonistyczne   de   facto   –   Bermudy,   Grenada,   St.  Christopher   i   Nevis   i   powróciła   do
praktyki wykonywania wyroków śmierci, a następnie przywróciła abolicję de facto35.

W Ameryce Północnej sytuacja jest zróżnicowana. W Kanadzie karę śmierci za

przestępstwa pospolite zniesiono w 1976 r. W Stanach Zjednoczonych 12 stanów (i Dystrykt
Kolumbia) ma abolicjonistyczne systemy prawne (14 do momentu przywrócenia kary śmierci
w Kansas w 1994 r. i Nowym Jorku w 1995 r.), natomiast 40 – retencjonistyczny36. W
siedmiu stanach abolicjonistycznych podejmowane były w ostatnich latach próby
przywrócenia kary śmierci, skuteczne okazały się w dwóch przypadkach. W stanach
retencjonistycznych natomiast zaznaczyła się tendencja do rozszerzania zakresu przestępstw
karanych śmiercią.

W większości ustawodawstw państw retencjonistycznych kara śmierci może być

orzekana za niektóre przestępstwa przeciwko państwu. Zakres tego rodzaju przestępstw

karanych śmiercią bywa bardzo szeroki i może obejmować różnorodne działania określane
jako “przestępstwa polityczne”. Należą do nich w szczególności zdrada, szpiegostwo, próba
przejęcia   władzy   na   drodze   niekonstytucyjnej,   organizowanie   ruchów   powstańczych   lub
przewodzenie   im,   akty   terroryzmu   i   sabotażu,   zamach   na   życie   głowy   państwa,   innych
wysokich urzędników państwowych lub członków personelu zagranicznych przedstawicielstw
dyplomatycznych. Państwa zagrożone terroryzmem – Algieria, Egipt i Bangladesz – znacząco
rozszerzyły   zakres   tego   typu   aktów   zagrożonych   śmiercią.   Pojęcie   terroryzmu   w
prawodawstwach   tych   państw   obejmuje,   m.in,   wymuszenie   pieniędzy,   tamowanie   ruchu
ulicznego,   napastowanie   i   uprowadzenie   kobiety   lub   dziecka.  W  Stanach   Zjednoczonych
ustawą   federalną   o   karze   śmierci   z   1994   r.   wprowadzono   tę   karę   za   próbę   zabójstwa
prezydenta. Prawo Jordanii, Ghany i Pakistanu przewiduje  z kolei  karę śmierci za próbę
rozbicia terytorialnego państwa. W czterech byłych republikach radzieckich – Rosji, Gruzji,
Białorusi   i   Łotwie   –   kara   śmierci   grozi   recydywiście   za   przerwanie   pracy   państwowego
zakładu   pracy.  W Armenii,   Białorusi,   Łotwie,   Rosji,   Kazachstanie   i  Turkmenistanie   kara
śmierci   może   zostać   orzeczona   za   próbę   zabicia   funkcjonariusza   milicji.   W   licznych
prawodawstwach,   zwłaszcza   w   państwach  Azji,   Bliskiego   Wschodu   i   Północnej  Afryki,
wprowadzono   karę   śmierci   za   przywóz   i   posiadanie   narkotyków   w  celu   sprzedaży.   W
poszczególnych państwach różny jest stopień zaangażowania w biznes narkotykowy, za który
grozi już kara śmierci. W części państw karany jest w ten sposób handel narkotykami lub
dostarczanie narkotyków  innym osobom i pośrednie spowodowanie  ich śmierci. Niekiedy
zresztą   sprzedaż   narkotyków   traktowana   jest   jako   przewidziana   ustawowo   okoliczność
obciążająca dla przestępstwa polegającego na pozbawieniu życia. Zwykle jednak kara śmierci
grozi już w przypadku samego dostarczania narkotyków (a więc niezależnie od tego, czy
efektem   takiej   działalności   jest   zejście   śmiertelne),   uprawa   roślin   o   działaniu
halucynogennym,  posiadanie, przechowywanie, a czasem również nabywanie narkotyków.
Spośród państw, w których za przestępstwa związane z narkotykami  wymierzana była kara
śmierci, jedynie Turcja zrezygnowała z tak surowego wymiaru kary.

Na świecie co najmniej 16 państw utrzymało karę śmierci za przestępstwa gospodarcze:

łapownictwo i korumpowanie urzędników państwowych, sprzeniewierzenie środków
publicznych, wytwarzanie i wprowadzanie do obiegu sfałszowanych środków płatniczych i
papierów wartościowych, napaść na urzędnika celnego, spekulację, kradzież z włamaniem.

W niektórych państwach islamskich śmiercią karane jest odstępstwo od wiary (przy

czym na przykład sudański kodeks karny daje skazanemu apostacie pewien czas na
porzucenie herezji i powrót na łono islamu), a niekiedy także sprofanowanie świętego imienia
proroka Mahometa. W krajach islamskich kara śmierci grozi również za szereg przestępstw
obyczajowych – cudzołóstwo, homoseksualizm i zgwałcenie. W Iranie zakres stosowania
kary śmierci jest znacznie szerszy, niż w innych państwach muzułmańskich. Śmiercią karane
jest również kazirodztwo, odbycie stosunku płciowego przez nie-muzułmanina i muzułmankę,
picie alkoholu, handel “nieprzyzwoitymi” towarami oraz wytwarzanie i rozpowszechnianie
materiałów o charakterze pornograficznym.

Warto zauważyć, że gwałt karany bywa śmiercią również w krajach nie-muzułmańskich.

Za przestępstwo to kara śmierci może zostać orzeczona w Korei Południowej, Tajlandii i
Tunezji, natomiast obligatoryjnie orzekana jest w Jordanii, gdy ofiara nie ukończyła jeszcze
15 lat. W Ugandzie zaś zakresem tej kary objęto również uwiedzenie dziewczyny poniżej 18
roku życia i bezprawny stosunek płciowy z więźniem. W szeregu państw karze śmierci
podlega gwałt, któremu towarzyszy uprowadzenie nieletniego. Na Filipinach karze śmierci
podlega gwałt dokonany publicznie bądź taki, w wyniku którego ofiara popadła w chorobę

psychiczną. W siedmiu państwach powstałych po rozpadzie Związku Radzieckiego –
Armenii, Łotwie, Rosji, Białorusi, Kazachstanie, Uzbekistanie i Turkmenistanie – kara
śmierci orzekana jest za gwałt na nieletniej, któremu towarzyszą okoliczności obciążające – w
szczególności, gdy gwałciciel w przeszłości był już skazany za tego rodzaju przestępstwo.

Za uprowadzenie kara śmierci grozi w Albanii, Chinach, Gwinei, Gwatemali, Iranie,

Singapurze i Tajwanie. W kilku innych państwach traktowane jest jako okoliczność
obciążająca przy przestępstwie zabójstwa. W Indiach od 1987 r. śmiercią karane jest
udzielenie pomocy kobiecie w popełnieniu sati – samospalenia na stosie pogrzebowym męża.

Szeroki pozostaje zakres przestępstw wojskowych, za które może zostać orzeczona kara

śmierci. W większości państw, które utrzymały karę śmierci w części wojskowej kodeksu
karnego, jest ona dopuszczalna jedynie w okresie wojny lub działań zbrojnych. Do
przestępstw wojskowych karanych śmierci należą w szczególności: bunt, dezercja,
niesubordynacja, odmowa wykonania rozkazu, opuszczenie posterunku oraz tchórzostwo w
obliczu wroga.

Aczkolwiek standardy międzynarodowe przewidują, że kara śmierci nie powinna być

orzekana wobec osób, które w momencie popełnienia przestępstwa nie ukończyły jeszcze 18
lat, w co najmniej 20 państwach można wykonywać wyroki śmierci na nieletnich. Niektóre
systemy prawne pozwalają na egzekucje osób już w wieku 16 lat albo nawet młodszych.
Czasami, jak na przykład w Malezji, nie ma żadnych różnic w zakresie odpowiedzialności
karnej dorosłych  sprawców i nieletnich. Retencjoniści przeciwni są zwykle ustalaniu ścisłej
granicy wieku, uznając ją w każdym przypadku za arbitralną. Twierdzą oni, że wiek może być
jedynie   uznany   za   okoliczność   łagodzącą.   Także   bowiem   wśród   nieletnich   zdarzają   się
sprawcy   zbrodni   odrażających,   sprawcy,   których   poziom   rozwoju   i   stopień   nasilenia
zbrodniczych skłonności skłania ku traktowaniu ich na równi z dorosłymi. Dlatego każdy
przypadek   winien   być   oceniany   odrębnie.   Z   kolei   przeciwnicy   egzekucji   na   nieletnich
utrzymują, że każdy poniżej 18 roku życia, z założenia powinien być uznawany za mniej
dojrzałego, a w związku z tym obciążonego mniejszym stopniem winy niż dorosły sprawca,
który popełniłby taki sam czyn. Nie należy się zwłaszcza odwoływać do sprawiedliwości
retrybutywnej w sytuacji, gdy brak pełnej odpowiedzialności sprawcy za jego czyny. Tezę tę
potwierdzają badania młodocianych przestępców skazanych na karę śmierci, przeprowadzone
w Stanach Zjednoczonych. Wykazały one, że w większości skazani ci cierpieli na zaburzenia
psychiczne,   schorzenia   neurologiczne,   wykazywali   niski   stopień   inteligencji,   zaś   w
przeszłości sami byli ofiarami przemocy37.

Statystyki wykazują, że o ile rzadko dochodzi do wykonania wyroku śmierci na osobie,

która popełniła przestępstwo nie ukończywszy 18 lat, o tyle zaawansowany wiek – powyżej
60-70 lat – jedynie w kilku państwach chroni przed egzekucją38. W większości państw,
dopuszczających karę śmierci, okolicznością uniemożliwiającą wykonanie tej kary jest ciąża
skazanej, choć pojawiały się również doniesienia o wyrokach wykonanych na ciężarnych w
Chinach i Iranie. Urodzenie dziecka nie zawsze stanowi przesłankę do zamiany kary śmierci
na dożywotnie więzienie. W Turcji, Zjednoczonych Emiratach Arabskich i Korei Południowej
wykonanie wyroku może nastąpić w każdym czasie po porodzie. W kilku innych państwach
egzekucję musi dzielić od porodu określony czas przewidziany prawem. Warto zauważyć, że
istnieje tendencja, by całkowicie uchylić możliwość orzekania kary śmierci wobec kobiet.

Choroba psychiczna wyłącza możliwość wykonania egzekucji we wszystkich

współczesnych ustawodawstwach. Ograniczone zdolności psychiczne są zwykle traktowane
jako okoliczność łagodząca. W tym przypadku jednak zagrożenie karą śmierci istnieje ze

względu na możliwość wystąpienia innych okoliczności obciążających. Warto wspomnieć, że
w większości państw retencjonistycznych możliwe jest wykonanie kary śmierci na osobie, u
której choroba psychiczna wystąpiła dopiero po popełnieniu przestępstwa. Czasami dotyczy
to również osób chorych psychicznie już podczas procesu, lecz w pełni sprawnych umysłowo
w momencie popełnienia przestępstwa. Również opóźnienie w rozwoju umysłowym lub
bardzo ograniczone zdolności umysłowe stanowią zwykle okoliczność chroniącą przed karą
śmierci. Trudności w stosowaniu tego rodzaju ograniczeń sprawia jednak brak jednolitej
definicji opóźnienia w rozwoju umysłowym i sprecyzowania, jaki stopień tego opóźnienia
wyłącza odpowiedzialność karną.

W większości państw utrzymujących karę śmierci wykonanie wyroku odbywa się

poprzez rozstrzelanie lub powieszenie. Niekiedy sposób uśmiercenia skazanego uzależniony
jest od jego statusu – egzekucja na cywilach odbywa się przez powieszenie, na skazanych za
przestępstwa wojskowe i przez trybunały specjalne (jak na przykład za kradzież z włamaniem
w Nigerii) – przez rozstrzelanie. W Iranie i Sudanie wyrok śmierci może zostać wykonany
przez powieszenie, ukamienowanie lub rozstrzelanie, w zależności od rodzaju przestępstwa.
Ukamienowaniem karane jest w krajach Bliskiego Wschodu cudzołóstwo. Z kolei w Arabii
Saudyjskiej i Jemenie egzekucji dokonuje się przez ścięcie głowy mieczem. W Stanach
Zjednoczonych wyroki wykonywane były zwykle przez powieszenie lub stracenie na krześle
elektrycznym. Jednakże po zastosowaniu zastrzyku z trucizną – po raz pierwszy miało to
miejsce w 1977 r. w stanie Oklahoma – metoda ta rozpowszechniła się w 26 innych stanach.
W pięciu skazany może sam dokonać wyboru sposobu egzekucji. W czterech stanach wyroki
śmierci wykonuje się w komorze gazowej. Od 1996 r. wykonanie wyroku śmierci przez
wstrzyknięcie trucizny odbywa się również w Gwatemali, na Filipinach i w Chinach.

Ze źródeł oficjalnych wynika, że tylko w dwóch państwach retencjonistycznych –

Burundi i Gwinei – egzekucje wykonywane są publicznie. Doniesienia prasowe i źródła
nieoficjalne wskazują jednak, że w ostatnich latach publicznie wykonywano wyroki śmierci w
co najmniej 23 państwach. Oprócz Chin, Myanmaru i Pakistanu, karę śmierci w ten sposób
wykonywano w krajach afrykańskich i na Bliskim Wschodzie. W Chinach, Gabonie, Libii i
Kazachstanie relacje z egzekucji pokazywane były w telewizji.39 W Stanach Zjednoczonych
wykonaniu wyroku mogą przypatrywać się przedstawiciele opinii publicznej i prasy. Ci
ostatni korzystają także z dostępu do skazanych oczekujących na egzekucję.

Charakterystycznym zjawiskiem współczesności jest stopniowe odchodzenie od

obligatoryjnego charakteru kary śmierci. W większości państw retencjonistycznych jest ona
traktowana   jako   kara   ostateczna,   która   jednak   może   zostać   zastąpiona  przez   inny  środek
karny. W tych systemach prawnych, które nadal przewidują obligatoryjne skazanie na karę
śmierci, dotyczy ono najczęściej określonych form zabójstwa. Należy jednak pamiętać, że w
12   spośród   26   państw,   które   wprowadziły   karę   śmierci   za   wytwarzanie   lub   handel
narkotykami,   posiadanie   przekraczającej   ustalone   limity   ilości   środków   odurzających,
prowadzi do obligatoryjnego orzeczenia tejże kary.

Jednocześnie niemal wszędzie, gdzie stosuje się karę śmierci, liczba egzekucji jest

znacznie mniejsza od liczby osób potencjalnie zagrożonych tą karą. Warunkiem orzeczenia
kary śmierci jest najczęściej stwierdzenie przez sąd wyjątkowej deprawacji sprawcy,
stanowiącego istotne zagrożenie dla społeczeństwa, i szczególnie odrażającego charakteru
czynu.

Znakiem naszych czasów jest zainteresowanie problematyką kary śmierci nie tylko

wśród ludzi świeckich, ale także w kręgach kościelnych. Do niedawna jeszcze Kościół

uznawał   utrzymywanie   kary   śmierci   za   zasadne   ze   względu   na   potrzebę   ochrony
społeczeństwa. Zabicie niewinnego człowieka zawsze uznawane było w doktrynie kościelnej
za   czyn   niegodziwy,   podobnie   zresztą   jak   zabicie   przestępcy   przez   osobę   prywatną   –   z
wyjątkiem samoobrony.  Za dopuszczalne i właściwe uznawano jednak  zabicie przestępcy
przez władzę państwową, jeżeli tego właśnie wymagało dobro wspólne40. Kościół nie głosił
wprawdzie   myśli,   że   prawo   Boże   wymaga   stosowania   kary   śmierci,   jej   orzeczenie
uzależniając od konkretnych zewnętrznych okoliczności, ale nie uważał jej też za naruszenie
prawa natury (naturalnego).

Dopiero w okresie posoborowym kilka episkopatów krajowych – episkopat Stanów

Zjednoczonych   (w   latach   1974   i   1980),   Kanady   (1973   r.)   i   Francji   (1978   r.)   wydało
oświadczenia bezpośrednio dotyczące zagadnienia kary śmierci. Ponadto we Francji w 1979 r.
wydane zostało wspólne oficjalne oświadczenie Kościołów katolickiego i protestanckiego. W
dokumentach tych zanegowano, odwołując się do myśli personalistycznej, utrzymywanie kary
śmierci i próby jej przywracania41. Na uwagę zasługują zwłaszcza wypowiedzi biskupów
amerykańskich, którzy stwierdzili, że celowe odbieranie komukolwiek życia jest zamachem
na   życie   samo   w   sobie,   kara   śmierci   zaś   stosowana   jest   w   sposób   niejednolity,   dotyka
najczęściej   ludzi   biednych   i   odrzuconych   przez   społeczeństwo.   Współcześnie,   zdaniem
biskupów, kara ta nie jest wystarczająco skutecznym środkiem zwalczania przestępczości.
Konieczna   jest   gruntowna   przebudowa   systemu   penitencjarnego,   rozwój   programów
resocjalizacyjnych i wdrożenie udoskonalonych środków karnych. Prawdziwie chronione jest
bowiem   nie   to   społeczeństwo,   które   broni   się   przed   przestępcą   poprzez   jego   fizyczną
eliminację, ale to, które dotrze do źródeł przestępczości. Przestępca winien być postrzegany
jako istota chora, zaś celem kary jest nie tyle ugodzenie w chorego, co uleczenie go. Kara
śmierci nie odwróci zła, które już zostało wyrządzone. Uderza ona natomiast również w ludzi
niewinnych, w szczególności najbliższych skazanego. Utrzymywanie tej kary w systemach
prawnych wyraża ponadto pesymistyczny pogląd o braku zdolności człowieka do przemiany i
istnieniu przestępców nienaprawialnych.

W nowym Katechizmie Kościoła katolickiego, konstytucji apostolskiej “Fidei

Depositum”, podpisanej 11 października 1992 r przez Jana Pawła II, w tezie 2266 znalazło się
stwierdzenie:   “Ochrona   wspólnego   dobra   społeczeństwa   domaga   się   unieszkodliwienia
napastnika.   Z   tej   racji   tradycyjne   nauczania   Kościoła   uznało   za   uzasadnione   prawo   i
obowiązek   prawowitej   władzy   publicznej   do   wymierzania   kar   odpowiednich   do   ciężaru
przestępstwa, nie wykluczając kary śmierci w przypadkach najwyższej wagi. Z analogicznych
racji sprawujący władzę mają prawo użycia broni w celu odparcia napastników zagrażających
państwu, za które ponoszą odpowiedzialność.

Pierwszym celem kary jest naprawienie nieporządku wywołanego przez wykroczenie.

Gdy kara jest dobrowolnie przyjęta przez winowajcę, ma wartość zadośćuczynienia. Ponadto
kara ma na celu ochronę porządku publicznego i bezpieczeństwa osób. Wreszcie, kara ma
wartość leczniczą; powinna – w miarę możliwości – przyczynić się do poprawy
winowajcy”42.

Tak więc Kościół nadal przyznaje wprawdzie władzy świeckiej prawo do stosowania

kary śmierci, zastrzega jednak, że istnieją ograniczenia w posługiwaniu się tą karą:
przestępstwo, za które jest wymierzana, musi być wielkiej wagi, unieszkodliwienie sprawcy
jest konieczne i jednocześnie nie ma innego sposobu obrony przed nim, jak tylko pozbawienie
go życia.

W encyklice “Evangelium vitae” problem kary śmierci pojawia się trzykrotnie. W

paragrafie 27 Jan Paweł II zwraca uwagę na “wzrastanie nowej wrażliwości”, wyrażającej się
poszukiwaniem sposobów powstrzymywania przemocy – bez użycia przemocy. W nurt ten
wpisuje się również, zdaniem papieża, “coraz powszechniejszy sprzeciw opinii publicznej
wobec   kary   śmierci,   choćby   stosowanej   jedynie   jako   narzędzie   “uprawnionej   obrony”
społecznej: sprzeciw ten wynika z przekonania, że współczesne społeczeństwo jest w stanie
skutecznie zwalczać przestępczość metodami, które czynią przestępcę nieszkodliwym, ale nie
pozbawiają   go   ostatecznie  możliwości   odmiany   życia”43.   Następnie   w   paragrafie   40,
rozważając   świętość   życia   ludzkiego   i   wynikającą   z   niej   zasadę   nienaruszalności   życia,
papież pisze: “Przykazanie mówiące o nienaruszalności ludzkiego życia rozbrzmiewa pośród
“dziesięciu   słów”   przymierza   synajskiego   (por.   Wj   34,   28).   Zakazuje   przede   wszystkim
zabójstwa: “Nie będziesz zabijał” (Wj 20, 13); “nie wydasz wyroku śmierci na niewinnego i
sprawiedliwego” (Wj 23, 7); ale zabrania także – jak to precyzuje późniejsze prawodawstwo
Izraela   –   zranienia   w   jakikolwiek   sposób   ciała   bliźniego   (por.   Wj   21,   12-27).   Trzeba
oczywiście przyznać, że w Starym Testamencie ta wrażliwość na wartość życia, choć już tak
wyraźna,   nie   ma   jeszcze   owej   subtelności,   wyrażonej   w   Kazaniu   na   Górze,   czego
świadectwem   są   niektóre   aspekty   prawodawstwa   wówczas   obowiązującego,   które
przewidywało dotkliwe kary cielesne, a nawet karę śmierci. Lecz to ogólne przesłanie, które
zostanie udoskonalone przez Nowy Testament, jest stanowczym wezwaniem do uszanowania
zasady   nienaruszalności   życia   fizycznego   i   integralności   osobistej [...]44”.   Karze   śmierci
poświęcony został wreszcie cały paragraf 56 encykliki w rozdziale III “Nie zabijaj”. Problem
kary głównej rozpatrywany jest w świetle postawy szacunku dla życia i nieprzekraczalnych
granic   jego   ochrony.   Zabójstwo   istoty   ludzkiej   stanowi   w   nauczaniu   Kościoła   grzech
szczególnie ciężki. Jednakże, jak wskazuje Jan Paweł II, “prawo do ochrony własnego życia
oraz   obowiązek   nieszkodzenia   życiu   drugiego   człowieka   okazują   się   w   konkretnych
okolicznościach trudne do pogodzenia. [...] uprawniona obrona może być nie tylko prawem,
ale poważnym obowiązkiem tego, kto jest odpowiedzialny za życie drugiej osoby, za wspólne
dobro   rodziny   lub   państwa.   Zdarza   się,   niestety,   że   konieczność   odebrania   napastnikowi
możliwości szkodzenia prowadzi czasem do pozbawienia go życia”45. Sam problem kary
śmierci rozważany jest w perspektywie sprawiedliwej kary. Kara ta powinna zaś odpowiadać
godności   człowieka.   Dla   obrony   ładu   publicznego   i   bezpieczeństwa   obywateli,   władzy
publicznej  przysługuje  prawo do wymierzania sprawcy kary adekwatnej  do popełnionego
czynu, przy czym “wymiar i jakość kary [...] nie powinny sięgać do najwyższego wymiaru,
czyli do odebrania życia przestępcy, poza przypadkami absolutnej konieczności, to  znaczy
gdy nie ma innych sposobów obrony społeczeństwa. Dzisiaj jednak [...] takie przypadki są
bardzo rzadkie, a być może już nie zdarzają się wcale”46. Papież przywołuje przy tym słowa
Katechizmu Kościoła Katolickiego: “Jeśli środki bezkrwawe wystarczają do obrony życia
ludzkiego przed napastnikiem i do ochrony porządku publicznego oraz bezpieczeństwa osób,
władza   powinna   stosować   te   środki,   gdyż   są   bardziej   zgodne   z   konkretnymi
uwarunkowaniami dobra wspólnego i bardziej odpowiadają godności osoby ludzkiej”47.
Można zauważyć znamienną ewolucję stanowiska Kościoła w czasach nowożytnych wobec
stosowania kary śmierci48. Przypomnieć warto, że już w dwa lata po pierwszym wydaniu, w
roku 1766, książka Beccarii znalazła się na indeksie. Do końca XIX wieku przedstawiciele
Kościoła   i   to   zarówno   hierarchowie,   jak   i   teologowie,   nie   brali   udziału   w   dyskusji   o
zasadności kary śmierci. Stanowisko Kościoła ograniczało się do dwóch zaledwie kwestii49:
przyznania jedynie władzy świeckiej kompetencji w zakresie wykonywania kary śmierci oraz

podtrzymywania   zakazu   odbywania   służby  wojskowej   przez   duchownych   ze   względu   na
wiążącą się z nią możliwość zabijania. Bez zastrzeżeń uznawano tezę, że kara śmierci jest
niezbędnym środkiem ochrony społeczeństwa. Jeszcze w 1930 r. papież Pius XI w encyklice
“Casti conubii” wyrażał aprobatę dla stosowania kary śmierci. W ciągu ostatnich lat sytuacja
uległa zasadniczej zmianie. Problem kary śmierci stał się przedmiotem rozważań wewnątrz
Kościoła, a przy tym zauważyć można, że dystansuje się on od utrzymywania kary śmierci we
współczesnych   ustawodawstwach.   Podkreślając,   że   państwa   dysponują   obecnie   licznymi
środkami   obrony   społeczeństw   przed   przestępczością,   Kościół   wskazuje,   że   państwa
retencjonistyczne   powinny   rozważyć,   czy   stosowanie   kary  śmierci   jest   zasadne.   Postawę
Kościoła pod koniec XX wieku określa się czasem jako bliską abolicji de facto50. Wprawdzie
nie zostało przezeń zanegowane prawo władzy państwowej do kształtowania i realizowania
określonej polityki kryminalnej, jednak utrzymanie kary śmierci przestało być postrzegane
jako konieczny element prawidłowego funkcjonowania społeczeństw.

Przypisy [do rozdz. 3]

L. Lernell, Podstawowe zagadnienia penologii, Warszawa 1977, s. 60-61.

K. Sójka-Zielińska, Historia prawa, Warszawa, 1993, s. 10-11.

Ibidem, s. 151-152.

Ibidem, s. 21.

Ibidem, s. 24-25.

Ibidem, s. 161.

Fragment przepisu prawa salickiego, cyt. za K. Sójka-Zielińska, op. cit., s. 164.

Ibidem, s. 168.

Ibidem, s. 183; S. Salmonowicz: Europejskie kodyfikacje karne (XVI-XVIII w.). Próba bilansu, “Studia
Prawnicze” 1973, z. 38, s. 175.

R. Otowicz S J: Kara śmierci – problem wciąż aktualny, “Przegląd Powszechny” 1988, nr 1, s. 41.

M. Cieślak: Problem kary śmierci, “Państwo i Prawo” 1966, z. 12, s. 835.

K. Sójka-Zielińska, op. cit., s. 303.

D. Gerould: Historia gilotyny. Legenda i morał, Gdańsk 1996, s. 15.

Die Frage der Todesstrafe. Zwölf Antworten, München 1962, s. 52-59, za M. Cieślak, op. cit., s. 836

Kodeks karny faszystowski, opracował i tłumaczył z oryginału dr R. Lemkin, z przedmową prof. W.
Makowskiego, Warszawa 1929, s. 8-11.

R. Hood: The Death Penalty. A World-wide Prespective, Oxford, Clarendon Press, 1996, s. 12.

A. Grześkowiak: Problemy kary śmierci w krajach socjalistycznych, “Tygodnik Powszechny” 1987, nr 36.

Ibidem.

Rys historyczny zagadnienia kary śmierci na Węgrzech i w Polsce przedstawiony został w rozdziałach: Kara
śmierci w świetle orzecznictwa sądów konstytucyjnych i Kara śmierci w Polsce.

Cyt. za J. R. Kubiak: Kara śmierci w europejskich państwach socjalistycznych, “Palestra” 1982, nr 9-10, s. 78.

Ibidem, s. 81.

Ibidem, s. 71.

Ibidem, s. 76-77.

Ibidem, s. 77.

Por. art. 21 konstytucji Chorwacji oraz art. 10 konstytucji Macedonii.

Sowjetskoje ugołownoje prawo. Czast’ obszczaja, pod red. M. A. Gelfera, P. I. Griszajewa i B.W.
Zdrawomysłowa, Moskwa 1972, s. 322-323; Kommentarij k ugołownomu kodeksu RSFSR, pod red. G. Z.

Anaszkina, I. I. Karpieca, B. C. Nikiforowa, Moskwa 1971, s. 61-62.

Kommentarij k ugołownomu kodeksu RSFSR, op. cit., s. 63.

E. Maksimowa: Rozstrzelać czy zamknąć, “Prawo i Życie” 1994, nr 4.

Ibidem.

R. Hood, op. cit., s. 6, 24.

Ibidem, s. 27.

Warto ponownie podkreślić, że oficjalne statystyki nie zawsze oddają rzeczywisty rozmiar zjawiska stosowania
kary śmierci. O ile na przykład w 1983 r. liczbę wykonanych w Chinach wyroków śmierci szacowano na około
5000, ujawnionych i udokumentowanych zostało jedynie 600. Podobnie w następnych latach zwłaszcza raporty
Amnesty International wskazywały na niemożność ustalenia prawdziwej liczby osób straconych. Jednocześnie,
analizując dane statystyczne, w których od dawna właśnie Chiny przodują w liczbie egzekucji, należy odnosić je
do liczby obywateli danego państwa. Choć w kategoriach bezwzględnych Chiny niewątpliwie zajmują niechlubne
pierwsze miejsce pod względem liczby wykonanych wyroków śmierci (około 77% wszystkich wyroków śmierci
wykonywanych na świecie), to jednak współczynnik egzekucji w przeliczeniu na 100.000 mieszkańców
pozostaje aż dziesięciokrotnie niższy, niż na przykład w Iranie.

Raport Departamentu Stanu USA o przestrzeganiu praw człowieka na świecie za rok 1996, Chiny, s. 8.

Amnesty International, The Death Penalty Worldwide. Developments in 1996, June 1997, London, s. 5.

R. Hood, op. cit., s. 44.

Sytuacja prawna przedstawiona została szerzej w rozdziale: Kara śmierci w Stanach Zjednoczonych.

R. Hook, op. cit., s. 88.

Sudan, Azerbejdżan, Litwa, Łotwa, Estonia, Rosja, Gwatemala, Meksyk.

R. Hood, op. cit., s. 133.

R. Otowicz SJ, op. cit., s. 43.

R. Otowicz SJ: Capital Punishment – a Current Issue, “The Review of Comparative Law” 1989, vol. 3, s. 121.

Katechizm Kościoła Katolickiego, Pallotinum, Poznań 1994, s. 514-515.

Encyklika “Evangelium vitae”, [w:] Encykliki Ojca Świętego Jana Pawła II, Kraków 1997, s. 878.

Ibidem, s. 894.

Ibidem, s. 914-915.

Ibidem, s. 916.

Ibidem.

O poglądach św. Tomasza z Akwinu w rozdziale Kara śmierci w perspektywie filozoficznej (przegląd wybranych
stanowisk).

R. Otowicz: Kara śmierci – problem wciąż aktualny, “Przegląd Powszechny” 1988, nr 1, s. 42.

J. Jasiński: Kościół wobec kary śmierci, “Państwo i Prawo” 1995, z. 7, s. 55-56.

Monika Mitera

4. KARA ŚMIERCI W DOKUMENTACH I PRAKTYCE ONZ

Od początku swojej działalności Organizacja Narodów Zjednoczonych podejmowała w

swoich   pracach   problem   kary   śmierci,   wiążąc   go   z   podstawowym   prawem   człowieka   –
prawem do życia. Geneza tego prawa sięga XIII wieku1. Za podstawowe prawo naturalne
uznawali je myśliciele okresu  Oświecenia, proklamowały je XVIII-wieczne amerykańskie
deklaracje   praw   jednostki.   Doświadczenia   okresu   II   wojny  światowej   przyczyniły   się   do
ponownego uwzględnienia tego prawa w dokumentach międzynarodowych.

Prawo do życia rozumiane jest współcześnie jako nakaz ochrony biologicznego życia

człowieka, jak również jako nakaz ustanowienia mechanizmów chroniących jednostkę przed
pozbawieniem jej życia w rezultacie działań organów państwowych2. W systemie prawa
międzynarodowego prawo do życia wyeksponowane zostało w Powszechnej Deklaracji Praw
Człowieka, która jednak nie wiąże stron, ponieważ nie jest umową międzynarodową. Jednak
społeczność międzynarodowa odwoływała się do Deklaracji w procesie stanowienia norm.

Już podczas prac nad projektem Deklaracji pojawiły się – w związku z zagadnieniem

prawa do życia – rozbieżności dotyczące utrzymania bądź zniesienia kary śmierci. Część
państw członkowskich wraz z Sekretarzem Generalnym ONZ proponowała, by
zagwarantować każdemu prawo do życia, ale zastrzec jednocześnie, że gwarancje te nie
obejmują skazania za przestępstwa zagrożone karą śmierci w ustawodawstwie krajowym3.
Niektóre państwa domagały się z kolei, by sankcję w postaci kary śmierci utrzymać tylko za
najcięższe przestępstwa.

W toku prac uformowały się trzy zasadnicze stanowiska4. Zwolennicy pierwszego

stanowiska (zwłaszcza Wielka Brytania i Stany Zjednoczone) proponowali, by karę śmierci
uznać wprost za ograniczenie lub wyjątek od prawa do życia. Takie podejście – zarzucone w
trakcie opracowywania Deklaracji – znalazło później  wyraz w Międzynarodowym Pakcie
Praw   i   Obywatelskich   Politycznych   oraz   w   innych   dokumentach   międzynarodowych.
Zwolennicy drugiego stanowiska opowiadali się za zniesieniem kary śmierci. Twierdzili, że
chociaż   poszczególne   państwa   utrzymują  karę   śmierci   w   swych   ustawodawstwach
wewnętrznych, to w Deklaracji, która określa cele do osiągnięcia, powinien znaleźć się zapis
o potrzebie zniesienia kary śmierci. Pomimo znacznego poparcia dla tego poglądu, nie został
on zaaprobowany ze względu na obawy, że takie sformułowanie prawa do życia mogłoby
spowodować   izolowanie   państw   retencjonistycznych.   Trzecia   zaś   orientacja   wyrażała   w
kategorycznej formie prawo do życia, nie ustosunkowując się jednak do kwestii zniesienia
bądź utrzymania kary śmierci.

Podczas prac w Komisji Praw Człowieka wyrażano pogląd, że należałoby w treści

dokumentu w ogóle zrezygnować ze sformułowania “kara śmierci”. Delegacja radziecka z
kolei   podnosiła,  że   Narody  Zjednoczone  nie   powinny  nawet  w  pośredni  sposób   wyrażać
aprobaty   dla  kary   śmierci   (w   latach   1947-1950   była   ona   zresztą   zniesiona   w   ZSRR).
Jednocześnie pojawiały się głosy, że wprowadzenie zasady powszechnego zniesienia kary
śmierci nie powinno narzucać usunięcia jej z ustawodawstwa tym państwom, które pragną ją
utrzymać5. Dyskusję w III Komitecie Zgromadzenia Ogólnego zdominowała zaś radziecka
propozycja,   odmienna   od   tekstu   przygotowanego   przez   Komisję,   przewidująca,   m.in.,

zniesienie   kary  śmierci   w   czasie   pokoju.   Część   państw   zapowiedziała,   w   razie   przyjęcia
tekstu radzieckiego, wstrzymanie się od głosu. Inne uznały, że takie sformułowanie utrudni
powszechne   przyjęcie   zasad   proklamowanych   w   Deklaracji.   Twierdzono   wreszcie,   że
problem kary śmierci należy do kwestii  regulowanych  przez ustawodawstwo  karne, więc
deklaracja nie jest najwłaściwszym forum, by go poruszać6. Z drugiej jednak strony, niektóre
państwa Ameryki Łacińskiej, odrzucające stosowanie kary śmierci również w czasie wojny i
domagające   się   całkowitego   jej   zniesienia,   nie   były  usatysfakcjonowane   zbyt   wąskim,   w
stosunku do ich ustawodawstwa wewnętrznego, zakresem radzieckich poprawek.

Liczne rozbieżności spowodowały, że projekt art. 3 Deklaracji przygotowany został w

dwóch wersjach. Pierwsza z nich całkowicie przemilczała problem kary śmierci. W drugiej
zaś   stwierdzono,   że   należy   dążyć   do   zniesienia   kary   śmierci   w   pierwszej   kolejności   za
przestępstwa   polityczne,   a   następnie   objąć   abolicją   wszystkie   pozostałe   typy  przestępstw
popełnianych w okresie pokoju. Ostatecznie opowiedziano się za pierwszą wersją projektu.
Na decyzję tę wpłynęły przede wszystkim wydarzenia II wojny światowej i przeświadczenie
o   potrzebie   ukarania   winnych   zbrodni   ludobójstwa.   Zaważyły   również   wątpliwości,   czy
poprzez deklaracje zniesienia kary śmierci nie zostaną naruszone kompetencje ustawodawcze
państw   członkowskich.   Z   tego   powodu   artykuły   3   i   5   Powszechnej   Deklaracji   Praw
Człowieka,   uchwalonej   10   grudnia   1948   roku   przez   Zgromadzenie   Ogólne   Narodów
Zjednoczonych   stwierdzają,   że   “każdy   człowiek   ma   prawo   do   życia,   wolności   i
bezpieczeństwa” (art. 3) i że “nie wolno nikogo torturować ani karać lub traktować w sposób
nieludzki lub poniżający” (art. 5).

Problem kary śmierci ujęty został w Deklaracji w kontekście prawa do życia. Od

początku dyskusji nad Deklaracją uznawano, że prawo do życia dotyczy nie tylko kwestii
ograniczeń   w   stosowaniu   kary   śmierci,   ale   również   jej   zniesienia.   Pomimo   szerokiego
poparcia   dla   idei   abolicjonizmu,   nie   doszło   pomiędzy   państwami   do   porozumienia,   że
Deklaracja powinna stać na stanowisku abolicjonistycznym. W dokumentach  roboczych nie
znalazły się jednak słowa poparcia dla kary śmierci, w każdym razie w odniesieniu do czasu
pokoju. Karę tę traktowano jako zło konieczne, którego istnienia nie można usprawiedliwić
ani przy pomocy argumentów filozoficznych, ani naukowych. Nie zakwestionowano jednak
jej obecności jako środka karnego w systemach prawnych poszczególnych państw. Stosunek
zaś samej Organizacji Narodów Zjednoczonych do kary śmierci miał zostać wyrażony w
Międzynarodowym Pakcie Praw Obywatelskich i Politycznych.

Prace nad Paktem rozpoczęły się już podczas pierwszej sesji Komisji Praw Człowieka w

1947 roku, a więc jeszcze w toku przygotowań Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka. Gdy
w 1951 roku wyodrębniono dwa oddzielne dokumenty, prawo do życia umieszczone zostało
w projekcie obejmującym prawa obywatelskie i polityczne. Najistotniejszą kwestią dla
regulacji normatywnej tego prawa stał się problem kary śmierci i jej zniesienia. I ponownie,
tym razem zarówno w Komisji, jak i w III Komitecie Zgromadzenia Ogólnego ONZ, ujawniła
się różnica stanowisk wobec kary śmierci i unormowania prawa do życia.

Podobnie jak miało to miejsce w toku prac nad Deklaracją, również w przypadku Paktu

zaznaczyły się trzy podejścia do uregulowania prawa do życia. Najbardziej radykalny był
pogląd, że nikt nie może być umyślnie pozbawiony życia niezależnie od okoliczności i z
jakichkolwiek   powodów.   Opcja   ta   została   jednak   uznana   za   przejaw   idealizmu   wobec
umocowania   kary   śmierci   w   ustawodawstwach   krajowych,   jak   też   istnienia   okoliczności,
które   uzasadniają   pozbawienie   człowieka   życia7.   Zarzucano   jej   nieuwzględnienie
samoobrony czy bezpieczeństwa narodowego. Spór rozgrywał się ponadto pomiędzy dwoma

następującymi   stanowiskami.   Pierwsze   domagało   się   proklamowania   prawa   do   życia   w
formie zakazu arbitralnego pozbawiania życia, zniesienia kary śmierci w czasie pokoju bądź
uchylenia możliwości orzekania i wykonywania tej kary za przestępstwa polityczne. Drugie
głosiło, że należy w sposób enumeratywny określić sytuacje, w których pozbawienie życia nie
byłoby sprzeczne z obowiązkiem jego ochrony8. Już podczas V posiedzenia Komisji Praw
Człowieka odrzucono propozycję enumeratywnego wyliczenia w Pakcie wyjątków od prawa
do życia, sankcjonujących pozbawienie człowieka życia przez państwo (jak np. tłumienie
rozruchów i buntów, pozbawienie życia w trakcie próby ucieczki lub podczas aresztowania).
Sytuacje takie uznano bowiem za możliwe do wyprowadzenia z prawa władzy państwowej do
użycia   środków   przymusu.   Przypadkiem   ograniczenia   prawa   do   życia,   który   –   zdaniem
Komisji – nie wynika z faktu sprawowania władzy państwowej i powinien być uregulowany
wprost   w   treści   Paktu,   jest   kara   śmierci.   Żadne   wyliczenie   nie   miałoby   charakteru
wyczerpującego, ponieważ zawsze można by wskazać sytuacje nie objęte postanowieniami
paktu.  Takiemu   podejściu   zarzucić   by   również   można   próbę   nie   tyle   wprowadzenia
określonych   gwarancji   dla   obywateli,   co   raczej   uprawomocnienia   zabijania.   Problem
wyliczenia powrócił podczas prac III Komitetu Zgromadzenia Ogólnego, gdzie propozycję
taką,   zbieżną  zresztą   w   swej   treści   z   art.   2   Europejskiej   Konwencji   Praw   Człowieka,
przedstawiła Holandia. Argumentowała, że ten sposób uregulowania prawa do życia eliminuje
niejednoznaczność  aktu prawnego,  możliwość rozbieżności  interpretacyjnych, jak  również
deklaratoryjność   sformułowań.   Większość   członków   III   Komitetu   odrzuciła   jednak   takie
ujęcie prawa do życia. Ponownie powołano się na niekompletność tego rodzaju wyliczeń, jak
również zdominowanie tekstu aktu nie tyle przez prawo do życia, co raczej przez określenie
zakresu   prawa   do   pozbawiania   życia9.   Odwołując   się   do   Powszechnej   Deklaracji   Praw
Człowieka,   podkreślano   natomiast   potrzebę   przestrzegania   gwarancji   prawnych   osób
skazanych na karę śmierci. Wskazywano również na konieczność ustalenia granic stosowania
kary śmierci.

Ostateczny tekst projektu art. 6 Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych został

opracowany w formie odpowiadającej większości państw członkowskich i przyjęty na 820
posiedzeniu III Komitetu Zgromadzenia Ogólnego NZ w 1957 roku. Podczas głosowania w
Komitecie projekt ten nie spotkał się ze sprzeciwem ze strony żadnego państwa, 17 państw
wstrzymało się od głosu, natomiast 55 państw, w tym również Polska, zaaprobowało go. Nie
licząc trzech redakcyjnych poprawek, projekt, w przyjętym w Komitecie brzmieniu, włączony
został jako art. 6 do Paktu uchwalonego dnia 16 grudnia 1966 roku przez Zgromadzenie
Ogólne Narodów Zjednoczonych w rezolucji 2200 (XXVI). Głosi on, że:

“1. Każda istota ludzka ma przyrodzone prawo do życia. Prawo to powinna ochraniać

ustawa. Nikt nie może być arbitralnie pozbawiony życia.

2. W krajach, w których kara śmierci nie została zniesiona, wyrok śmierci może być

wydany jedynie za najpoważniejsze przestępstwa, zgodnie z prawem, które obowiązuje w
chwili popełnienia przestępstwa i które nie powinno pozostawać w sprzeczności z
postanowieniami niniejszego Paktu ani konwencji o zapobieganiu i karaniu zbrodni
ludobójstwa. Kara ta może być wykonana tylko na mocy prawomocnego wyroku wydanego
przez właściwy sąd.

3. W przypadku, gdy pozbawienie życia stanowi zbrodnię ludobójstwa, jest oczywiste, że

żadne postanowienie niniejszego artykułu nie upoważnia żadnego Państwa-Strony niniejszego
Paktu do uchylenia w żaden sposób zobowiązania przyjętego na mocy postanowień
konwencji o zapobieganiu i karaniu zbrodni ludobójstwa.

4. Każdy skazany na śmierć ma prawo ubiegać się o ułaskawienie lub zmianę kary.

Amnestia, ułaskawienie lub zmiana kary śmierci mogą być zastosowane w każdym
przypadku.

5. Wyrok śmierci nie będzie stosowany za przestępstwa popełnione przez osoby w wieku

poniżej lat 13 i nie będzie wykonywany na kobietach ciężarnych.

6. Nie wolno powoływać się na żadne postanowienia niniejszego artykułu w celu

opóźnienia lub przeszkodzenia w zniesieniu kary śmierci przez Państwo-Stronę niniejszego
Paktu.”10

Cztery spośród sześciu ustępów artykułu 6 odnoszą się bezpośrednio do kary śmierci,

która traktowana jest jako jedyny wyjątek od prawa do życia, aczkolwiek użyte w ust. 1
sformułowanie “arbitralnie” mogłoby wskazywać na możliwość zaistnienia innych
okoliczności, uchylających to prawo. W art. 6 dwukrotnie wspomina się o zniesieniu kary
śmierci, nie nakładając wszakże na państwa obowiązku niezwłocznego usunięcia tej kary ze
swego systemu prawnego. Jakkolwiek art. 6 Paktu uznaje prawo do życia w zakresie
zbliżonym do sformułowań Deklaracji i dopuszcza karę śmierci, to jednak jej stosowanie
poddane zostaje szeregowi ograniczeń i gwarancji.

W art. 7 Paktu, wiązanym często z zagadnieniem wykonywania kary śmierci i

problemem oczekiwania na egzekucję, powtórzono wyrażony w art. 5 Powszechnej
Deklaracji Praw Człowieka zakaz poddawania torturom lub okrutnego, nieludzkiego albo
poniżającego traktowania.

Pomimo przejawianego w toku prac III Komitetu dążenia, by tekst Paktu był

jednoznaczny, poszczególne jego sformułowania budziły szereg wątpliwości11.

W trakcie dyskusji w III Komitecie Zgromadzenia Ogólnego określono prawo do życia

jako “przyrodzone”. Oznacza to, że nie jest ono przyznawane jednostce przez społeczeństwo,
i że społeczeństwo jest zobowiązane do ochrony przysługującego jednostce prawa do życia.
Pojawiło się jednak pytanie, czy można wskazać wyjątki od tak ujmowanego prawa. Jako
zasadniczy wyjątek traktowano zazwyczaj karę śmierci, obok niej wymieniając również
tłumienie zamieszek, samoobronę, pozbawienie życia podczas aresztowania w celu
zapobieżenia ucieczce, pozbawienie życia podczas operacji chirurgicznej i eksperymentów
medycznych, czy wreszcie w czasie wojny12. Niektóre państwa interpretowały nawet treść
art. 6 tak, jakby zawierał on wyczerpujące wyliczenie takich okoliczności, podobnie jak art. 2
Europejskiej Konwencji Praw Człowieka.

Wiele dyskusji wywołało pojawiające się w § 1 określenie “arbitralnie”13, wiążące się

ściśle   z   zagadnieniem   enumeratywnego   wyliczenia   wyjątków   od   prawa   do   życia.   Wiele
państw uznało to określenie za niejednoznaczne. Wyrażano czasem stanowisko, że określenie
“arbitralnie”   tożsame   jest   ze   sformułowaniem   “nielegalnie”14  i   “niesprawiedliwie”.
Niesprawiedliwość  zaś   polegać  by  miała  na  pozbawieniu   życia   legalnym  wprawdzie   pod
względem   formalnym,   lecz   w   istocie   samowolnym.   Obawiano   się,   że   umieszczenie   tego
określenia   w   treści   Paktu   narzuci   państwom   obowiązek,   by   ich   prawo   stanowione   było
zgodne z zasadami “naturalnej sprawiedliwości”. Uważano, że nie może być ona uznana za
środek zapobiegający naruszeniom prawa z tego chociażby powodu, że brak zgodności co do
sposobu   jej   pojmowania,   a   samo   poczucie   tego,   co   sprawiedliwe   i   niesprawiedliwe
uzależnione jest od indywidualnej oceny15. Obawy te w pewnym sensie znalazły zresztą
potwierdzenie   w   późniejszych   interpretacjach   Komitetu   Praw   Człowieka.   Komitet   stanął
bowiem na stanowisku, że działanie organów państwa zgodne z prawem obowiązującym w

państwie, może być jednocześnie sprzeczne z prawem do życia wyrażonym w art. 6 Paktu16.
Zakaz   arbitralności   naruszają   zwłaszcza   organy   władzy   poprzez   celowe   spowodowanie
śmierci.  Arbitralność   należy   przy   tym   interpretować   szerzej   niż   jedynie   niezgodność   z
prawem. Zakres tego pojęcia obejmuje bowiem również wspomnianą niesprawiedliwość bądź
nieprzewidywalność   określonych   działań.   Jednocześnie   komitet   ekspertów   Narodów
Zjednoczonych   powołany   do   wyjaśnienia   terminu   “arbitralnie”   w   kontekście   art.   9
Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka i art. 9 Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych
uznał, że słowo “arbitralnie” nie jest synonimem słowa “nielegalnie”. Określone działania,
aczkolwiek legalne, mogą mieć jednak charakter arbitralny17. W pewnym zakresie pojęcie to
doprecyzowane   zostało   w   szeregu   późniejszych   dokumentów   Narodów   Zjednoczonych,
regulujących kompetencje funkcjonariuszy państwowych lub prawa osób, poddanych władzy
tychże funkcjonariuszy18.

Wskazywano również na nieostrość wyrażenia “najpoważniejsze przestępstwa”.

Wyrażano potrzebę szczegółowego wyliczenia, które przestępstwa mają być uznawane za
najpoważniejsze,   zwłaszcza   ze   względu   na   znaczne   rozbieżności   w   systemach   prawnych
poszczególnych państw. Przyjęta dnia 25 maja 1984 roku rezolucja 1984/50 Rady Społeczno-
Gospodarczej, dotycząca gwarancji zabezpieczających prawa osób, którym grozi kara śmierci
stanowi, że przez “najpoważniejsze zbrodnie” rozumieć należy “tylko [zbrodnie] popełnione
umyślnie,   powodujące   śmierć   lub   inne   niezmiernie   poważne   następstwa”.   Komitet   Praw
Człowieka   stwierdził,   że   zakres   przedmiotowy  pojęcia   “najpoważniejsze   przestępstwa”   w
rozumieniu Paktu nie obejmuje przestępstw politycznych, czego konsekwencją jest w świetle
Paktu   zakaz   orzekania   i   wykonywania   kary   śmierci   za   te   przestępstwa.   Komitet   poddał
również krytyce zagrożenie karą śmierci takich przestępstw jak sprzeniewierzenie własności
państwowej lub publicznej, zdrada czy szpiegostwo, przestępstwa przeciwko mieniu19.

Istotna jest również interpretacja Komitetu Praw Człowieka wiążąca art. 6 z art. 14,

przewidującym konieczność przestrzegania określonych gwarancji procesowych. Naruszenie
postanowień art. 14 w toku procesu, w którym może zostać orzeczona kara śmierci, powoduje
automatycznie również naruszenie art. 6. Powiązanie to jest o tyle znaczące, że, aczkolwiek
sam art. 14 może zostać uchylony w okresie wojny lub stanu wyjątkowego zgodnie z art. 4
Paktu, to nie może mieć to miejsca w sytuacji, gdy istnieje zagrożenie wyrokiem śmierci20.
Jeśli gwarancje proceduralne nie są przestrzegane, to zdaniem Komitetu, stawia to pod
znakiem zapytania już samo orzeczenie o winie.

Paragraf 2 art. 6 stanowi, że kara śmierci może zostać orzeczona jedynie zgodnie z

prawem obowiązującym w chwili popełnienia przestępstwa. Warto zauważyć, że do sytuacji,
w których mogłaby zostać orzeczona kara śmierci ma również zastosowanie art. 15 Paktu.
Przewiduje on bowiem niższy wymiar kary w przypadku zmiany ustawodawstwa w okresie
pomiędzy naruszeniem prawa a wydaniem wyroku. Z tego względu podważano potrzebę
umieszczania w art. 6 postanowienia zbliżonego w treści do art. 15. Powtórzenie takie jest
zresztą poddawane zróżnicowanym ocenom: z jednej strony wskazuje się na zaakcentowanie
zasady lex retro non agit21, z drugiej zaś zarzuca się autorom Paktu niedoskonałość środków
wyrazu ich intencji22.

Wiele kontrowersji budziło podczas prac w III Komitecie Zgromadzenia Ogólnego

wprowadzenie do Paktu postanowienia zabraniającego wykonywania kary śmierci za
przestępstwa, dokonane przez osoby nie mające 18 lat w chwili popełnienia czynu23.
Poszczególne państwa niechętnie odnosiły do kolejnych propozycji określenia granicy wieku,

uchylającej zagrożenie karą śmierci. Nie można było również osiągnąć porozumienia, czy
decydujący dla zastosowania kryterium wieku ma być moment popełnienia przestępstwa, czy
też moment wyrokowania. Podnoszono również, że wskazać można szereg innych kategorii
osób, w stosunku do których również należałoby wyłączyć zastosowanie kary głównej, jak
np. osoby chore umysłowo, osoby w starszym wieku, które jednak nie zostały uwzględnione
w regulacji Paktu. Ostateczne sformułowanie nawiązuje do postanowień Czwartej Konwencji
Genewskiej24, która w art. 68 także przewiduje zakaz orzekania kary śmierci wobec osób,
mających mniej niż 18 lat w chwili popełnienia czynu przestępnego.

Zagrożenie karą śmierci w stosunku do kobiet ciężarnych zostało wyłączone już podczas

prac Komisji. Zastosowano jednakże inną zasadę niż ta, która przyjęta została w przypadku
nieletnich. Przyjmuje się bowiem, że stan umysłowy determinowany jest również przez wiek,
toteż osoby młode nie odpowiadają w pełni za swoje  czyny. Wiek sprawcy poniżej18 lat w
momencie   popełnienia   przestępstwa   całkowicie   wyklucza   możliwość   orzeczenia   wyroku
śmierci.   W   przypadku   kobiet   z   kolei   bierze   się   pod   uwagę   przede   wszystkim   interes
nienarodzonego dziecka, dlatego kara śmierci nie może być wprawdzie wykonana, ale może
zostać   orzeczona.   Rozwiązanie   to   rodziło   pytanie   o   możliwość   wykonania   wyroku   po
zakończeniu   ciąży.   Choć   pojawiały   się   odosobnione   opinie,   że   koniec   ciąży   umożliwia
wykonanie kary, to dominuje wykładnia (praktyka państw w tej mierze nie jest jednolita), iż
ciąża wyłącza całkowicie i ostatecznie możliwość egzekucji.

Choć § 5 art. 6 nie wspomina o innych kategoriach podmiotów, chronionych wszakże

innymi normami prawa międzynarodowego (wspomniane już osoby w starszym wieku, matki
niemowląt, chorzy umysłowo), to dokumenty robocze nie wskazują na zamierzone
pozbawienie tych grup ochrony również na mocy Paktu. Z tego powodu pojawia się opinia, że
wskazanie w § 5 tylko dwóch kategorii nie jest wyliczeniem wyczerpującym. O ile zresztą
taka interpretacja zostałaby odrzucona, możliwe jest uchylenie zagrożenia karą śmierci wobec
innych podmiotów poprzez uznanie takiego orzeczenia za arbitralne w rozumieniu art. 6 § 1
Paktu25.

Z zagadnieniem kary śmierci wiązana jest również treść art. 7 Paktu, zabraniającego

tortur i nieludzkiego traktowania i karania. Przyjmowana interpretacja tego postanowienia
odnosi   je   do   problemu   tzw.  death   row,   tj.   oczekiwania   na   karę   śmierci   bądź   wykonania
wyroku   śmierci   w   sposób   przyczyniający   skazanemu   dodatkowych   cierpień.   Stanowisko
Komitetu Praw Człowieka wobec kwestii death row ulegało pewnej ewolucji. Początkowo, w
latach   70-ch   i   80-ch,   Komitet   nie   uznawał   wydłużającej   się   procedury   sądowej   za
okoliczność,   która   sama   przez   się   stanowiłaby   okrutne,   nieludzkie   bądź   poniżające
traktowanie,   nawet   w   przypadku,   gdyby   przysparzać   miała   skazanemu   cierpień
psychicznych26 . Już wówczas wszakże Komitet wskazywał na konieczność uwzględnienia
okoliczności konkretnego przypadku, jeżeli w danej sprawie mógłby zostać orzeczony wyrok
śmierci.

Podejście Komitetu zaczęło się zmieniać na początku lat 90-tych. Komitet wprawdzie

potwierdzał swoją dotychczasową opinię, stwierdzając, że przedłużający się okres
oczekiwania na wykonanie wyroku śmierci nie może generalnie być uznawany za traktowanie
okrutne, nieludzkie lub poniżające, jeżeli skazany wykorzystuje przysługujące mu środki
apelacji. Jeżeli bowiem system prawny danego państwa przewiduje kontrolę wyroku w toku
instancji, oznacza to rozdzielenie w czasie momentu orzeczenia kary śmierci i wyczerpania
środków odwoławczych27. Tym razem jednak stanowisko to nie było już tak jednolite jak w
latach poprzednich. Pojawiły się bowiem głosy, że skoro właściwością natury ludzkiej jest

przywiązanie do życia, to przejawem cynizmu byłoby wymaganie od skazanego pośpiechu w
wykorzystywaniu środków odwoławczych po to tylko, by przyspieszyć własną egzekucję.

Dalsza ewolucja stanowiska Komitetu wobec death row nastąpiła w połowie lat 90-tych,

prawdopodobnie ze względu na zmiany personalne w jego składzie. Powołując się na swe
ustalone   orzecznictwo   Komitet   w   dalszym   ciągu   uznawał   kierowane   do   niego   skargi   za
niedopuszczalne, przyznał jednak, że państwo ma obowiązek zapewnić skazanemu możliwość
skorzystania z procedury odwoławczej w uzasadnionym czasie. Art. 7 Paktu może znaleźć
zastosowanie w przypadku, gdy wydłużający się okres oczekiwania na wykonanie wyroku
wynika   z   opieszałości   organów   państwowych   w   przeprowadzeniu   postępowania
odwoławczego.   Uznano   jednocześnie,   że   wyznaczenie   ścisłych   terminów   zakończenia
postępowania   odwoławczego   skierowane   byłoby   w   istocie   przeciwko   skazanemu,
przyspieszając  wykonanie   na  nim  wyroku.  Zwrócono   wreszcie  uwagę  na   skutki,  jakie  w
psychice skazanego wywołuje oczekiwanie na egzekucję. Przyznano, że wydłużone bądź nie
oznaczone w czasie odsunięcie momentu wykonania wyroku jest niezgodne z art. 7 Paktu.
Przysparza   bowiem   skazanemu   żyjącemu   ze   świadomością   nieustannego   zagrożenia
egzekucją   nieuzasadnionych   cierpień   psychicznych.   O   ile   więc   dane   państwo   uznaje   za
niezbędne samo utrzymywanie kary śmierci w swym ustawodawstwie, nie zaś wykonywanie
wyroków śmierci, wówczas pobyt skazanego w celi śmierci powinien trwać możliwie krótko,
zaś samą karę należałoby zamienić na karę dożywotniego więzienia28.

Normy zakazujące tortur i nieludzkiego traktowania odnoszą się również do sposobu

wykonywania  kary śmierci.  Komitet  Praw  Człowieka  stwierdził,  że  kara  śmierci  ma  być
wykonywana tak, by oszczędzić skazanemu cierpień fizycznych i psychicznych29. Komitet
uznał,   że   kryterium   tego   nie   spełnia,   między   innymi,   wykonanie   kary   śmierci   poprzez
uduszenie   w   komorze   gazowej.   Zastosowanie   bowiem   gazów   trujących   wydłuża   okres
umierania   powyżej   10   minut.   To   oficjalne   stanowisko   skrytykowali   bardziej   postępowi
członkowie Komitetu. Podważyli kryterium czasu jako sposób na stwierdzenie czy nastąpiło
naruszenie   postanowień   art.   7   Paktu.   Argumentowali,   że   takie   podejście   stanowiłoby
usprawiedliwienie   metod   egzekucji   wiążących   się   wprawdzie   z   cierpieniem   skazanego,
jednak nie przekraczających w wymiarze czasowym owych 10 minut. Pojawiły się również
opinie, że z definicji każde wykonanie wyroku śmierci może zostać uznane za okrutne i
nieludzkie traktowanie w rozumieniu art. 7 Paktu. Sama kara śmierci jest bowiem okrutnym,
nieludzkim i poniżającym traktowaniem, i narusza art. 730.

Warto dodać, że interpretacja art. 7 Paktu, uznająca za okrutne i nieludzkie takie formy

egzekucji, jak ścięcie, stracenie na krześle elektrycznym, uduszenie w komorze gazowej,
rozstrzelanie, wstrzyknięcie trucizny czy powieszenie nie jest współcześnie odrzucana. W
rzeczywistości bowiem każda z wyżej wymienionych form egzekucji wiąże się w sposób
nieuchronny z cierpieniem skazanego. Przyjmuje się przy tym, że na państwie stosującym
dany sposób wykonania wyroku śmierci powinien spoczywać ciężar dowodu, że nie wiąże się
on z dodatkowym cierpieniem skazanego.

Podsumowując, stwierdzić można, że Pakt wyraża dwie zasadnicze myśli. Po pierwsze,

że kara śmierci, choć nie jest zakazana, może być orzeczona jedynie za najpoważniejsze
przestępstwa i po przeprowadzeniu postępowania procesowego zapewniającego ścisłe
przestrzeganie podstawowych gwarancji. Po drugie, że zniesienie kary śmierci stanowi jeden
z zasadniczych celów międzynarodowego systemu praw człowieka. W literaturze wskazuje
się przy tym na zawarty w art. 6 Paktu maksymalny i minimalny standard prawa do życia31.
Standard maksymalny urzeczywistniony zostaje wówczas, gdy prawodawstwo danego

państwa w ogóle nie przewiduje wśród środków karnych możliwości legalnego pozbawienia
życia jakiejkolwiek jednostki. Standard minimalny dopuszcza wprawdzie odbieranie życia
jako jedną z kar, zakłada jednak nałożenie na państwa obowiązku przestrzegania zobowiązań
określonych w § 1 w związku z § 2-5 Paktu.

Niezależnie od prac Komisji Praw Człowieka, prowadzone były również dyskusje w

ramach   Komisji   Społecznej   Rady   Gospodarczo-Społecznej   NZ.   Problemem   kary   śmierci
zajmowano się wprawdzie od 1949 roku, jednakże próby określenia stanowiska Narodów
Zjednoczonych wobec tej kwestii podejmowano dopiero od 1959 roku. Z inicjatywy sześciu
państw   –  Austrii,   Cejlonu,   Ekwadoru,   Szwecji,   Urugwaju   i   Wenezueli   –   Zgromadzenie
Ogólne   uchwaliło   rezolucję   1396   (XIV),   w   której   zwróciło   się   do   Rady   Gospodarczo-
Społecznej o “wszczęcie badań nad zagadnieniami kary śmierci, przepisów i praktyk z tym
związanych oraz wpływu kary śmierci i jej zniesienia na współczynnik przestępczości”32. W
rezultacie studiów podjętych przez Radę Gospodarczo-Społeczną powstały raporty:  “Kara
śmierci” Marka Ancela z 1962 roku33 i “Rozwój kary śmierci, 1961-1965” Norvala Morrisa z
1967  roku. Warto   wspomnieć,  że   właśnie  Ancel,  podejmując  zagadnienie  zniesienia   kary
śmierci i efektu odstraszania, stwierdził, że nie zaobserwowano dotychczas wpływu abolicji
na znaczący wzrost liczby przestępstw zagrożonych dotąd karą śmierci. Raporty te stały się
podstawą dalszych działań podejmowanych na forum ONZ.

W rezolucji 934 (XXXV), uchwalonej na wniosek Włoch i Austrii, Rada Gospodarczo-

Społeczna   zwróciła   się   do  rządów   państw  członkowskich   NZ  o   przeprowadzenie   analizy
swych systemów prawnych w zakresie przestępstw zagrożonych karą śmierci, usunięcie kary
głównej z ustawodawstwa karnego w odniesieniu do tych przestępstw, za które faktycznie nie
była ona orzekana bądź zamierzano nie orzekać jej w przyszłości. Rada zwróciła się również
o dokonywanie medycznych i społecznych badań każdego sprawcy zagrożonego wyrokiem
śmierci.   Wezwała   także   do   przestrzegania   norm   proceduralnych   i   wszelkich   gwarancji
prawnych wobec oskarżonych o dokonanie najcięższych przestępstw. Szereg  państw uznało
jednak tę rezolucję za wkraczającą w sprawy należące do ich wyłącznej kompetencji.

Natomiast Zgromadzenie Ogólne w rezolucji 2396 (XXIII) z 1968 roku wezwało rządy

tych   państw   członkowskich,   w   których   utrzymywana   jest   kara   śmierci   do   zapewnienia
skazanym   możliwości   zaskarżenia   wyroku   do   najwyższej   instancji   sądowej   bądź   też
ubiegania   się   o   ułaskawienie   albo   odroczenie   wykonania   kary.   Jednocześnie   w   rezolucji
podkreślono, że wyrok śmierci nie powinien zostać wykonany aż do momentu zakończenia
postępowania   odwoławczego,   rozstrzygnięcia   prośby   o   ułaskawienie   lub   o   odroczenie
wykonania kary. We wszystkich stadiach postępowania sądowego państwo powinno zapewnić
pomoc prawną tym osobom, których nie stać na poniesienie kosztów adwokackich34.

W rezolucji 1745/LIV Rada Gospodarczo-Społeczna zwróciła się do Sekretarza

Generalnego NZ o zlecenie państwom członkowskim opracowywania co 5 lat raportów o
stosowaniu kary śmierci. W lutym  1973 roku Zgromadzenie Ogólne przedstawiło Radzie
Gospodarczo-Społecznej  pierwszy  z   tych   raportów,   aktualizujący  dane   raportów  Ancela   i
Morrisa.   Powołując   się   na   art.   3   Powszechnej   Deklaracji   Praw   Człowieka,   raport   ten
odnotował stopniowe przejście Narodów Zjednoczonych z pozycji neutralnego obserwatora,
zainteresowanego wprawdzie problematyką kary śmierci, jednakże nie zaangażowanego w
sposób zdecydowany w zmianę stanu prawnego i praktyki, na stanowisko opowiadające się za
ostatecznym zniesieniem kary głównej. Raport wskazywał, że błędne jest przeświadczenie o
stopniowym nasilaniu się postaw abolicjonistycznych, kształtowane na podstawie tendencji
występujących w niewielu tylko państwach.

Wezwanie państw członkowskich do przedstawiania informacji o stanie ich prawa i

praktyki w zakresie stosowania kary śmierci nie spotykało się dotąd z masowym odzewem. W
pierwszym raporcie, obejmującym lata 1969-73 znalazły się dane jedynie z 49 państw. W
kolejnych przeglądach za lata 1974-78, 1979-83, 1984-88 i 1989-93 brały udział odpowiednio
74, 64, 55 i 63 państwa35. Charakterystyczna jest nadreprezentacja państw, które albo zniosły
już karę śmierci, albo podejmują działania w tym kierunku. Systematycznie spada udział w
tym   przedsięwzięciu   państw   retencjonistycznych.   W   ostatnim   raporcie   znalazły   się   dane
przekazane  przez  jedynie  19% państw,  utrzymujących  karę  śmierci.  Najczęściej   brak  jest
odpowiedzi   od   tych   członków   Narodów   Zjednoczonych,   którzy   karę   tę   wykorzystują   w
najszerszym   zakresie.   Niejednokrotnie   informacje   od   poszczególnych   państw   napływają
nieregularnie bądź są niekompletne.

W 1984 roku Komitet Narodów Zjednoczonych ds. Zapobiegania i Kontroli

Przestępczości przygotował dokument pod nazwą “Gwarancje zabezpieczające prawa osób,
którym grozi kara śmierci”36, uchwalony następnie w formie rezolucji Rady Gospodarczo-
Społecznej 1984/50. W art. 1 “Gwarancje” uściślają pojęcie “najpoważniejszych przestępstw”
jako “[zbrodni] popełnionych umyślnie, powodujących śmierć lub inne niezmiernie poważne
następstwa”, wprowadzając również możliwość rozbieżności interpretacyjnych tego
ostatniego sformułowania. Art. 2 przewiduje zakaz retroakcji w orzekaniu kary śmierci i
możliwość skorzystania przez sprawcę z zamiany kary śmierci na karę lżejszą, w przypadku
gdyby taka zmiana ustawodawstwa w odniesieniu do określonego przestępstwa nastąpiła już
po jego popełnieniu.

Art. 3 w stosunku do art. 6 § 5 Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych obejmuje

ochroną przed wykonaniem kary śmierci matki niemowląt i osoby dotknięte chorobą
psychiczną (w 1988 roku kolejna rezolucja Komitetu wprowadziła zakaz egzekucji także w
stosunku do osób upośledzonych umysłowo lub o wyjątkowo ograniczonych zdolnościach
umysłowych). Nie uwzględniono natomiast propozycji rozszerzenia zakresu podmiotowego
tej ochrony również na ludzi w podeszłym wieku.

Art. 4 wprowadził nową zasadę, iż orzeczenie kary śmierci może nastąpić jedynie po

udowodnieniu oskarżonemu winy na podstawie “jasnych i przekonywających dowodów, nie
pozostawiających możliwości alternatywnego wytłumaczenia zdarzeń”.

Art. 5 powtarza w pewnej mierze postanowienia art. 6 § 2 Paktu. Przewiduje bowiem, że

wykonanie kary śmierci może nastąpić dopiero po uprawomocnieniu się wyroku wydanego
przez właściwy sąd – po przeprowadzeniu postępowania, w którym przestrzegane były
gwarancje bezstronnego procesu. Nowością jest natomiast sprecyzowanie, iż minimalnymi
gwarancjami bezstronnego procesu są te, które zostały określone w art. 14 Paktu. Art. 5
statuuje również prawo podejrzanego do korzystania z pomocy prawnej w każdym stadium
postępowania.

W art. 6 przewidziano prawo do odwołania się do sądu wyższej instancji. Art. 7 stanowi

o prawie do ubiegania się o ułaskawienie lub zamianę wyroku. Art. 8 z kolei przewiduje, że
kara śmierci nie powinna być wykonywana w toku któregokolwiek z powyższych
postępowań. Art. 9 wreszcie dodaje, że sama egzekucja winna powodować możliwie
najmniejsze cierpienia37 .

W treści dokumentu sprecyzowano, że przyjęte gwarancje materialne i proceduralne nie

mogą być poddawane interpretacji mającej na celu opóźnienie lub zapobieżenie zniesieniu
kary śmierci. Pomimo, jak mogłoby się wydawać, abolicjonistycznej wymowy, rezolucja ta
krytykowana jest jako jedynie formalny wyraz zamiaru wprowadzenia obowiązującego

powszechnie zakazu orzekania i wykonywania kary śmierci38. Prace nad rezolucją ujawniły
bowiem   silne   tendencje   retencjonistyczne   wśród   przedstawicieli   państw  członkowskich,   z
których wielu popierało alternatywną propozycję. Stanowiła ona, iż przyjęcie gwarancji “nie
powinno   być   rozumiane   jako   wpływające   na   rozważenie   zagadnienia   zniesienia   lub
utrzymania kary śmierci”39. Wynika stąd pozorny jedynie abolicjonizm Rady Gospodarczo-
Społecznej motywowany przede wszystkim chęcią utrzymania jednolitości stanowiska ONZ
jako   całości   i   niewprowadzania   rozbieżności   w   oficjalnych   dokumentach   organizacji   w
kwestii zniesienia kary śmierci, jako celu wytyczonego w art. 6 Paktu Praw Obywatelskich i
Politycznych i potwierdzanego w późniejszych rezolucjach Zgromadzenia Ogólnego.

Pięć lat później w rezolucji 1989/64 “Wprowadzenie w życie gwarancji

zabezpieczających   prawa   osób,   którym   grozi   kara   śmierci”   Rada   Gospodarczo-Społeczna
zwróciła się do tych państw członkowskich, które utrzymują karę śmierci, o podjęcie kroków
niezbędnych do wprowadzenia w życie powyższych gwarancji. Jednocześnie dotychczasowe
gwarancje   uzupełnione   zostały   o  cztery   nowe.   Rada   wezwała   państwa   do   zapewnienia
oskarżonemu odpowiedniego czasu i środków w celu przygotowania się do obrony. Wezwała
także   do   zapewnienia   obligatoryjnej   procedury   odwoławczej   bądź   rewizji   wyroku   z
możliwością   ułaskawienia   we   wszystkich   przypadkach,   określenia   maksymalnego   wieku,
powyżej   którego   kara   śmierci   nie   byłaby   orzekana   ani   wykonywana,   jak   również
zagwarantowania, że wyroki skazujące na śmierć nie będą orzekane ani wykonywane wobec
osób opóźnionych w rozwoju umysłowym bądź o ograniczonych zdolnościach umysłowych.

Kolejny postęp w zakresie gwarancji dokonał się 23 lipca 1996 r., kiedy to Rada

Gospodarczo-Społeczna   uchwaliła   rezolucję   1996/15   “Gwarancje   zapewniające   ochronę
osobom,   którym   grozi   kara   śmierci”.   Rezolucja   wzywa   państwa   członkowskie   NZ   do
zapewnienia oskarżonym pomocy tłumacza w przypadku, gdy nie posługują się w stopniu
dostatecznym językiem obowiązującym w państwie, w którym odpowiadają na stawiane im
zarzuty. Wzywa do zapewnienia dostatecznego czasu na złożenie apelacji bądź wystąpienie o
ułaskawienie, a także do zapewnienia znajomości procedur odwoławczych wśród urzędników,
podejmujących decyzję o wykonaniu wyroku. Rada zwróciła się także o przestrzeganie Zasad
Minimalnego   Standardu   Traktowania   Więźniów   w   celu   oszczędzenia   cierpień   skazanym
oczekującym na wykonanie wyroku. Celem rezolucji jest zatem zapobieżenie sytuacjom, w
których wyroki śmierci byłyby wykonywane w czasie trwania procedury odwoławczej, w
szczególności wskutek niewiedzy władz więziennych, jak również zapewnienie skazanym
odpowiednich warunków odbywania kary do momentu wykonania wyroku, w tym prawa do
korespondencji i widzeń z rodziną.

Już w 1980 roku Republika Federalna Niemiec zaproponowała podjęcie prac nad

protokołem,   który   uzupełniałby   Pakty   Praw   Człowieka   o   zobowiązania   całkowitego
zniesienia   kary   śmierci.   Przygotowywanie   protokołu   zajęło   jednak   aż   9   lat   i   ponownie
zdominowane   zostało   przez   wymianę   argumentów   państw   abolicjonistycznych   i
retencjonistycznych. Niektóre państwa podkreślały korzyści, wynikające ze zniesienia kary
śmierci, argumentując, że nie stanowiła ona dotychczas skutecznego środka odstraszania, zaś
abolicja   nie   spowodowała   nigdzie   załamania   się   porządku   publicznego.  Wskazywano   na
opcyjny charakter dokumentu, pozwalający każdemu państwu podjąć swobodnie decyzję o
ewentualnym przystąpieniu do protokołu. Jednocześnie podnoszono, że kwestie regulowane
protokołem winny być pozostawione do rozstrzygnięcia rządom poszczególnych państw, zaś
szereg państw islamskich dodawało, że zniesienie kary śmierci byłoby niezgodne z prawem
koranicznym40.

Drugi Protokół Opcyjny do Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i

Politycznych Dotyczący Zniesienia Kary Śmierci został uchwalony przez Zgromadzenie
Ogólne NZ dnia 29 grudnia 1989 roku 59 głosami za, przy 26 głosach przeciwnych i 48
wstrzymujących się. Protokół wszedł w życie dnia 11 lipca 1991 roku.41

Preambuła Protokołu stanowi, że zniesienie kary śmierci przyczynia się do większego

poszanowania godności człowieka i dalszego rozwoju praw człowieka, zaś wszelkie środki
podejmowane w celu zniesienia tej kary winny być uznane za postęp w zakresie
respektowania prawa do życia.

Art. 1 przewiduje, że:
“1. Kary śmierci nie wykona się wobec żadnej osoby podlegającej jurysdykcji państwa-

strony niniejszego protokołu.

2. Każde państwo-strona podejmie, w zakresie jego jurysdykcji wszelkie środki

niezbędne do zniesienia kary śmierci.”

Postanowienia te różnią się od pierwszego projektu Protokołu z 1980 roku, który

przewidywał zakaz ponownego wprowadzenia kary śmierci do ustawodawstwa przez
państwo-stronę. Uznano jednak zapis taki za zbędny, gdyż przywrócenie kary śmierci byłoby
sprzeczne z celem Protokołu i stanowiło dorozumiane jego naruszenie.

W art. 2 dopuszczono możliwość składania zastrzeżeń do Protokołu, jednakże wyłącznie

w zakresie stosowania kary śmierci w czasie wojny (interpretowanej zawężająco, jako wojna
wypowiedziana   co   najmniej   przez   jedną   ze   stron   walczących),   “na   podstawie   wyroku
skazującego za popełnione w tym czasie najcięższe zbrodnie o charakterze wojskowym”.
Samo sformułowanie “najcięższe zbrodnie” zapożyczone zostało z art. 6 § 2 Paktu Praw
Obywatelskich   i   Politycznych   i   winno   obejmować   przede   wszystkim   przestępstwa
przewidziane   w   części   wojskowej   kodeksu   karnego.   Biorąc   jednak   pod   uwagę,   że   w
ustawodawstwach   karnych   niektórych   państw   nie   ma   wydzielonej   części   wojskowej,
interpretacji   tego   wyrażenia   dokonuje   się   w   oparciu   o   art.   68   §   2   Czwartej   Konwencji
Genewskiej, który, w odniesieniu do ludności cywilnej, do najcięższych przestępstw zalicza
szpiegostwo, poważne akty sabotażu przeciwko urządzeniom wojskowym okupanta i umyślne
przestępstwa   powodujące   śmierć   jednej   lub   więcej   osób42.   Ograniczenie   możliwości
stosowania kary śmierci wyłącznie do czasu wojny wyklucza możliwość skazania na tę karę
w czasie pokoju za przestępstwa popełnione w czasie wojny, jak również skazania w czasie
wojny ze przestępstwa popełnione przed jej wybuchem.

Pierwotny projekt nie przewidywał składania zastrzeżeń ani okoliczności uchylających

obowiązywanie postanowień Protokołu. Uwzględniono jednak fakt, że ustawodawstwa części
państw abolicjonistycznych dopuszczały stosowanie kary śmierci w czasie wojny bądź w
wyjątkowych   okolicznościach43.   Ujęcie   mniej   restrykcyjne   uznane   zostało   za   bardziej
realistyczne i skłaniające więcej państw do zaakceptowania treści Protokołu. Wzięto również
pod uwagę standardy regionalne, przede wszystkim art. 2 Protokołu Nr 6 do Europejskiej
Konwencji Praw Człowieka, który przewidywał uchylenie postanowień tegoż Protokołu w
odniesieniu   do   czynów   popełnionych   w   czasie   wojny   bądź   zagrożenia   wojną.   Ustalone
zostało   jednak,   że   zastrzeżenia   mogą   być   składane   jedynie   w   momencie   ratyfikacji
dokumentu lub przystąpienia do niego. Towarzyszyć im powinno zawiadomienie Sekretarza
Generalnego   NZ   o   odpowiednich   przepisach   ustawodawstwa   krajowego,   mających
zastosowanie w czasie wojny. Dane państwo nie może w związku z tym powoływać się na
zmiany   w   swym   systemie   prawnym   dokonane   już   po   ratyfikacji   lub   przystąpieniu   do
Protokołu.

Art. 3 nakłada na państwa-strony obowiązek załączania do raportów, składanych

Komitetowi Praw Człowieka, informacji o postępie w procesie znoszenia kary śmierci. Art. 6
z kolei przewiduje, że postanowienia Protokołu uzupełniają normy Paktu Praw Obywatelskich
i Politycznych, czego efektem jest konieczność przestrzegania wymogów proceduralnych z
art. 14 Paktu również w przypadkach przestępstw o charakterze wojskowym zagrożonych
karą śmierci, a także innych właściwych norm prawa humanitarnego, w szczególności art. 3,
100 i 101 Trzeciej Konwencji Genewskiej44.

Pomimo szeregu kontrowersji, jakie wzbudzał Protokół, i opozycji wobec niego,

zwłaszcza ze strony państw o znaczącym odsetku ludności wyznającej islam, uchwalenie
dokumentu uznawane jest za przejaw postępu, jaki dokonał się w prawie międzynarodowym
w kwestii kary śmierci. Protokół wieńczy proces znoszenia kary śmierci zapoczątkowany
przez art. 3 Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka, a następnie wyrażony w art. 6 Paktu
Praw Obywatelskich i Politycznych.

Należy jednak pamiętać o tendencjach retencjonistycznych utrzymujących się nadal w

szeregu państw członkowskich Narodów Zjednoczonych, które znalazły wyraz ponownie w
1994 roku podczas dyskusji nad projektem rezolucji Zgromadzenia Ogólnego, wzywającej do
wprowadzenia   moratorium   na   wykonywanie   kary   śmierci45.   Państwa   islamskie   znów
powoływały się na argumenty natury religijnej, uznając karę śmierci za “prawo boskie”46.
Wyrażony został również pogląd, że zniesienie kary śmierci nie musi koniecznie prowadzić
do   postępu   w   zakresie   poszanowania   godności   ludzkiej.   Wręcz   przeciwnie   –   to   właśnie
utrzymywanie jej w katalogu kar przyczynia się do ochrony społeczeństwa. Warto zauważyć
wszakże, że ów kluczowy argument retencjonistów o hamującym oddziaływaniu kary śmierci
na zachowania antyspołeczne nie został uznany w najważniejszych dokumentach Narodów
Zjednoczonych   za   uzasadnienie   utrzymywania   kary   śmierci   w   ustawodawstwach
poszczególnych   państw   członkowskich.   Choć   kara   śmierci   występuje   w   nich   jako
ograniczenie prawa do życia, podkreśla się często, że o ile  wszelkie występujące w prawie
międzynarodowym   ograniczenia   określonych   praw   przysługujących   danej   osobie   mają   na
celu   ochronę   równoważnych   interesów   innych   jednostek   lub   grup   społecznych,   to   kara
śmierci niewątpliwie nie spełnia tego kryterium. Z tego powodu tolerancję dla jej ciągłej
obecności  w  poszczególnych  systemach  prawnych  uzasadnić  można  jedynie  niechęcią  do
wywierania   nacisków,   czy   wręcz   izolacji   na   arenie   międzynarodowej   państw
retencjonistycznych.

Przypisy [do rozdz. 4]

Z. Kędzia: Prawo do życia, [w:] Prawa człowieka. Model prawny, Wrocław – Warszawa – Kraków 1991, s.
169.

Ibidem.

J. R. Kubiak: Działalność ONZ na rzecz zniesienia lub ograniczenia stosowania kary śmierci i odniesienia do
praktyki w Polsce, “Palestra” 1981, nr 7-9, s. 39-40.

W. A. Schabas: The Abolition of the Death Penalty in International Law, 2nd ed., Cambridge University Press
1997, s. 24-25.

Ibidem, s. 30-31.

Ibidem, s. 37-38.

Z. Kędzia, op. cit., s. 173-174.

Ibidem, s. 174.

Ibidem.

Polska ratyfikowała Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych 13.03.1977 r. (Dz. U. z 1977 r.,
nr 38, poz. 167 zał.)

Z. Kędzia, op. cit., s. 176-180.

W. A. Schabas, op. cit., s. 96.

Ibidem, s. 73-76.

Tak Z. Kędzia, op. cit., s. 176.

W. A. Schabas, op. cit., s. 74.

W sprawie Suarez de Guerero Komitet Praw Człowieka uznał, że umocowanie działań policji w określonym
akcie prawa wewnętrznego nie zapewniło należytej ochrony prawa do życia zgodnie z wymaganiami Paktu;
por. Z. Kędzia, op. cit., s. 179.

W. A. Schabas, op. cit., s. 99.

Por. zwłaszcza Zasady Minimalnego Standardu Traktowania Więźniów (1955), Kodeks Postępowania
Funkcjonariuszy Egzekwujących Prawo (1979), Zasady Etyki Medycznej Odnoszące się do Roli Personelu
Służby Zdrowia, zwłaszcza Lekarzy, w Ochronie Więźniów i Aresztowanych przed Torturami i Innym
Okrutnym, Nieludzkim i Poniżającym Traktowaniem i Karaniem (1982).

Tymczasem   raporty   składane   przez   państwa   Komitetowi   Praw   Człowieka   informują,   że   w   niektórych
ustawodawstwach   karą   śmierci   bywają   zagrożone   przestępstwa   gospodarcze,   szpiegostwo   przemysłowe,
zniszczenie  magazynów  żywności,  handel  walutami  lub  toksycznymi  odpadami,  defraudacja,  cudzołóstwo,
piractwo,   zażywanie   lub   posiadanie   narkotyków,   handel   narkotykami,   homoseksualizm,   kradzież   pojazdu
mechanicznego, przestępstwa przeciwko moralności, gwałt, bluźnierstwo, podpalenie; por. W. A. Schabas, op.
cit., s. 104-105.

Ibidem, s. 109-110.

Z. Kędzia, op. cit., s. 178.

W. A. Schabas, op. cit., s. 118.

Ibidem, s. 78-79.

Konwencja genewska o ochronie osób cywilnych podczas wojny, Genewa, 12 sierpnia 1949 r.

W. A. Schabas, op. cit., s. 120-121.

Ibidem, s. 127.

Ibidem, s. 128; B. Gronowska, D. Gajdus: Oczekiwanie na egzekucję kary śmierci (tzw. death row) a
międzynarodowe standardy praw człowieka, “Palestra” 1994, nr 7-8, s. 177.

Cox przeciwko Kanadzie; szerzej: W. A. Schabas, op. cit., s. 132.

Ibidem, s. 136.

Ibidem, s. 136-139.

Z. Kędzia, op. cit., s. 180.

S. Redo: Zagadnienie kary śmierci, [w:] Problematyka przestępczości na VI Kongresie Narodów
Zjednoczonych, Caracas, 25 sierpnia-5 września 1998 r., pod red. B. Hołysta, Warszawa 1983, s. 171; W. A.
Schabas, op. cit., s. 148-149.

W. A. Schabas, op. cit., s. 150.

J. R. Kubiak, op. cit., s. 42.

R. Hood: The Death Penalty. A World-wide Perspective, Oxford, Clarendon Press 1996, s. 2.

Por. “Archiwum Kryminologii”, t. XXI, 1995, s. 223-224.

Kwestia sposobu wykonania kary regulowana jest przez art. 7 Paktu.

S. Redo: Kara śmierci w świetle stanowiska Organizacji Narodów Zjednoczonych, [w:] Problematyka
przestępczości na VII Kongresie Narodów Zjednoczonych, Mediolan, 26 sierpnia-6 września 1985 r., pod red. Z.
Hołysta, Warszawa 1987, s. 69-70.

Ibidem.

W. A. Schabas, op. cit., s. 170-175.

Polska dotychczas nie ratyfikowała Drugiego Protokołu Opcyjnego.

Ibidem, s. 179-180.

Marek Zubik

5. KARA ŚMIERCI A EUROPEJSKA KONWENCJA PRAW CZŁOWIEKA

I. Współcześnie istnieje w Europie regionalny system ochrony praw człowieka.

Kształtował   się   on   równolegle   z   systemem   Narodów   Zjednoczonych;   oba   oparły   się   na
podobnych wartościach, korzystały z tych samych tragicznych doświadczeń drugiej wojny
światowej, a nierzadko tworzyli je ci sami ludzie. Europejski system ochrony praw człowieka
rozwinął się na gruncie Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności,
znanej także jako Europejska Konwencja Praw Człowieka (EKPCz), wraz z towarzyszącymi
jej   protokołami   dodatkowymi.   Wytworzył   on   także   mechanizm   sądowej   ochrony   praw
zapisanych   w   konwencji.   Tworzą   go:   Europejska   Komisja   i   Europejski   Trybunał   Praw
Człowieka.1

Prace nad EKPCz trwały dosyć krótko. Rozpoczęły się niespełna rok po przyjęciu 10

grudnia 1948 r. przez Zgromadzenie Ogólne ONZ Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka.
Europejska Konwencja Praw Człowieka została przyjęta w Rzymie 4 listopada 1950 r., a
weszła w życie 3 września 1953 r. Obecnie EKPCz podpisało 31 państw. Polska przystąpiła
do Konwencji 26 listopada 1991 r.2

W artykule 2 Konwencji prawo do życia zostało ujęte jako fundamentalne prawo

każdego człowieka3. W świetle Konwencji kara śmierci stanowi wyjątek od tego prawa. We
wspomnianym artykule wyraźnie określono wypadki, w których pozbawienie życia nie jest
uważane za pogwałcenie art. 2. Nie ograniczają się one tylko do samej kary śmierci4. Warto
zauważyć, że EKPCz jest jedynym wielostronnym aktem dotyczącym praw człowieka, który
wyraźnie   zawiera   wyjątki   od   prawa   do   życia,   odnoszące   się   do   innych   sytuacji   niż
zastosowanie kary głównej. W czasie prac nad teksem artykułu 2 Konwencji spierano się w
jaki sposób ma być opisane samo prawo do życia. Chodziło głównie o to, czy w tekście
konwencji   ma   być   użyty   zwrot   o   “umyślnym”   (intentionally),   czy   też   “arbitralnym”
(arbitrarily) pozbawieniu życia oraz o wyliczenie przypadków, w których dopuszczalne miało
być ograniczenie prawa opisanego art. 2 EKPCz.5 Należy pamiętać, że w okresie, w którym
przygotowywany   był   projekt   tekstu   Konwencji,   kara   śmierci   była   przewidziana   w
ustawodawstwie znacznej większości państw Europy zachodniej, w szczególności za zbrodnie
wojenne.

II. Zasadniczą rolę w kształtowaniu się postaw odnoszących się do kary śmierci w

świetle art. 2 Konwencji przypisać należy wykładniczej działalności Komisji i Trybunału,
powołanych   do  życia   przez   Konwencję,   oraz   ruchom  abolicjonistycznym   w   państwach   –
stronach EKPCz. Trudno jest odnaleźć w pierwotnym tekście Konwencji takie ograniczenia
stosowania   kary   śmierci,   które   stosunkowo   powszechnie   przyjmowane   są   w
ustawodawstwach poszczególnych państw, a obecnie mogą być już traktowane jako pewien
standard ochrony praw człowieka. Chodzi mianowicie o takie zakazy, jak niedopuszczalność
egzekucji na kobiecie w ciąży, nieletnim albo w stosunku do osoby w podeszłym wieku, czy
ograniczenia   przedmiotowe   –   do   stosowania   tej   kary  jedynie   w   przypadkach   najbardziej
poważnych   zbrodni.   Wspomniane   ograniczenia   znajdują   potwierdzenie   w   innych   aktach
dotyczących   ochrony   praw   człowieka,   w   szczególności   Międzynarodowym   Pakcie   Praw
Obywatelskich i Politycznych6. W odnalezieniu powyższych ograniczeń w tekście Konwencji

niepoślednią rolę odegrało orzecznictwo Europejskiego Trybunału Praw Człowieka.

Już sam art. 2 zawiera pewne ograniczenia związane z możliwością stosowania kary

śmierci. Mówi się bowiem tam o “wyroku sądowym” i przestępstwie zagrożonym taką karą
przez ustawę (provided by law). W pierwszym wypadku szczególne znaczenie związane jest z
wymaganiami   stawianymi   sądownictwu   zarówno   w   sferze   niezawisłego   orzekania,   jak   i
zapewnienia oskarżonym proceduralnych gwarancji. W drugim – chodzi szczególnie o to, by
karę śmierci stosować tylko wtedy, gdy prawo pozytywne wyraźnie ją przewiduje. Zarówno
art.  7 – odnoszący się do zakazu retroaktywnego działania prawa, jak i art. 6 Konwencji –
gwarantujący   prawo   do   sądu,   powinny   być   uwzględnione   przy   rozważaniu   możliwości
zastosowania kary śmierci7.

Konwencja, przyjmując generalną ochronę prawa do życia, otwiera jednak w art. 15

możliwość uchylenia zobowiązań płynących z art. 2 EKPCz. Może to mieć miejsce w
przypadku wojny lub innego niebezpieczeństwa publicznego i gdy śmierć nastąpi w wyniku
podjęcia – zgodnych z prawem – działań wojennych. Państwa mają obowiązek poinformować
Sekretarza Generalnego Rady Europy jeśli skorzystają z możliwości uchylenia się od
zobowiązań płynących z EKPCz.

III. Mimo, że art. 2 wyraźnie mówi o dopuszczalności, pod pewnymi warunkami,

stosowania kary śmierci, to Konwencja  zawiera jednocześnie, w art. 3, zakaz stosowania
tortur   i   nieludzkiego   lub   poniżającego   traktowania.   W   Stanach   Zjednoczonych   podobna
klauzula zawarta w konstytucji wykorzystywana była przez abolicjonistów jako argument
przeciwko dopuszczalności stosowania kary śmierci w tym państwie8. Nie powinno więc
dziwić,   iż   jedynie   kwestią   czasu   było   podniesienie   podobnego   argumentu   na   gruncie
Europejskiej Konwencji Praw Człowieka. W sprawie  Kirkwood przeciwko Wielkiej Brytanii
(1985) Komisja po raz pierwszy rozważyła możliwość kolizji art. 2 i art. 3 EKPCz w aspekcie
kary   śmierci.   Wniosek   Kirkwood’a   został   uznany   za   niedopuszczalny,   gdyż   –   zdaniem
Komisji – wnioskodawca nie wykazał w sposób dostateczny, iż przetrzymywanie go w tzw.
“death row”, narusza gwarancje płynące z art. 3. Jednakże Komisja stwierdziła równocześnie,
że art. 3 ma wyjątkową pozycję pośród przepisów Konwencji, gdyż nie przewiduje się od
niego żadnych wyjątków. Tym samym nie można wykluczyć, iż w pewnych, szczególnych
wypadkach należy dać pierwszeństwo art. 3 także przed art. 2 EKPCz9.

Ponownie problem relacji art. 3 Konwencji i możliwości zastosowania kary śmierci

pojawił   się   w   sprawie  Soering   przeciwko   Wielkiej   Brytanii.   Jens   Soering   urodził   się   w
Republice   Federalnej   Niemiec.   Od   jedenastego   roku   życia   mieszkał   na   stałe   w   Stanach
Zjednoczonych. Tam też w Bedford (Virginia) w 1985 r., mając 18 lat, zamordował rodziców
swojej dziewczyny i uciekł do Wielkiej Brytanii, gdzie w 1986 r. został aresztowany. Rząd
Stanów   Zjednoczonych   wystąpił   o   ekstradycję   Soeringa.  Kilkanaście   miesięcy  później   to
samo   uczyniły   władze   Republiki   Federalnej   Niemiec.   Ten   stan   faktyczny   komplikowało
jeszcze kilka okoliczności. Konstytucja RFN – w art. 102 – wyraźnie zniosła karę śmierci,
natomiast   w   stanie   Virginia   kara   ta   może   być   orzeczona   za   zabójstwo.   Ponadto   Stany
Zjednoczone   i   Wielką   Brytanię   wiąże   dwustronna   umowa   ekstradycyjna.   Zawiera   ona
klauzulę, zgodnie z którą państwo mające wydać podejrzanego może odmówić ekstradycji
jeśli   państwo   wzywające   nie   da   dostatecznego   zapewnienia,   że  kara   śmierci   nie   będzie
zastosowana10. Wielka Brytania zdecydowała się spełnić żądanie Stanów Zjednoczonych o
ekstradycji. Soering próbował zaskarżyć tę decyzję w sądach brytyjskich. Jeszcze podczas
rozpatrywania jego sprawy przez sąd w Wielkiej Brytanii prokurator stanu Virginia stwierdził,

że będzie się domagał przed sądem amerykańskim kary śmierci w stosunku do oskarżonego.
Kiedy Soering nie uzyskał satysfakcjonującego efektu swoich działań w Wielkiej Brytanii,
postanowił odwołać się do organów Konwencji.

Europejska Komisja Praw Człowieka uznała wniosek za niedopuszczalny w tym

zakresie, w jakim wnioskodawca powoływał się na naruszenie art. 3 EKPCz. Równocześnie
uznano wniosek za zasadny w kwestii naruszenia art. 13 Konwencji (prawo do adekwatnego
środka odwoławczego)11. Europejski Trybunał Praw Człowieka wydał orzeczenie w sprawie
Soering przeciwko Wielkiej Brytanii 7 lipca 1989 r.12 Potwierdził przede wszystkim, że kara
śmierci nie może być, per se, uznana za sprzeczną z EKPCz, a tym samym za naruszającą art.
3 Konwencji. Choć sędziowie podkreślili w wyroku, że większość państw – stron Konwencji
uchyliło karę śmierci w czasie pokoju, bądź nie posługuje się nią od dłuższego już czasu, to
jednak   niedopuszczalna   jest   taka   interpretacja   art.   3,   która   czyni  art.   2   ust.   1   zd.   2
Europejskiej Konwencji Praw Człowieka niemożliwym do operatywnego stosowania. Jeśli
bowiem uznamy, że zakaz stosowania kar okrutnych rozciąga się na każdą formę wykonania
kary śmierci, tym samym wyraźne dopuszczenie możliwości jej stosowania, przewidziane w
art. 2, pozbawione będzie jakiejkolwiek normatywnej treści. Kara śmierci, sama w sobie nie
zakazana  przez  art.   3,  może  jednak  być   z  nim  sprzeczna,  jeśli  staje  się  karą   nadmierną.
Trybunał odrzucił również interpretację Konwencji, oraz  przyjętego już wówczas Szóstego
Protokołu dodatkowego znoszącego karę śmierci, która zmierzała do uznania, że wydanie
osoby narażonej na ryzyko wykonania na niej kary śmierci w państwie żądającym ekstradycji
jest   sprzeczne   z   EKPCz.   Jednocześnie   Trybunał   dopuścił   badanie   okoliczności
towarzyszących   ekstradycji,   w   wyniku   której   może   być   orzeczona   kara   śmierci.   Chodzi
mianowicie   o:   długość   zatrzymania   poprzedzającego   egzekucję,   warunki   związane   z
oczekiwaniem   na   wykonanie   kary   (death   row),   wiek   i   stan   zdrowia  psychicznego
oskarżonego, a w tej konkretnej sprawie, także zasadność wniosku RFN w sprawie Soeringa.
Odnosząc   się   do   powyższych   okoliczności,   a   szczególnie   do:   kilkuletniego   okresu
oczekiwania skazanych w USA na wykonanie kary śmierci, warunków przetrzymywania w
Mecklenburg Correction Center (gdzie miał być przetrzymywany Soering po ekstradycji do
USA)13,   wieku   i   stanu   zdrowia   psychicznego   Soeringa,   Trybunał   uznał,   iż   “wydanie
wnioskodawcy   władzom   Stanów   Zjednoczonych   narazi   go   na   realne   ryzyko   bycia
traktowanym   w   sposób   przekraczający   dopuszczalny   próg   wyznaczony   przez   art.   3
Konwencji”.   Trybunał   położył   nacisk   na   okoliczność,   że   prawdopodobieństwo   skazania
Soeringa na karę śmierci było znaczne ze względu na fakt, iż za taką karą opowiadał się
prokurator  stanowy. Po wydaniu decyzji przez Trybunał Praw Człowieka władze Wielkiej
Brytanii   starały   się   uzyskać   zapewnienie,   że   w   przypadku   J.   Soeringa   kara   śmierci   nie
zostanie wykonana w USA. Ostatecznie, po uzyskaniu odpowiedniego zapewnienia, Soering
został wydany Stanom Zjednoczonym i skazano go tam na karę dożywotniego pozbawienia
wolności.

IV. Od sprawy Soering przeciwko Wielkiej Brytanii Trybunał nie wypowiadał się w

podobnej kwestii. Wspomnieć jednak warto, że Komisja Praw Człowieka kilkakrotnie
rozpatrywała wnioski osób, które poddane miały być ekstradycji do państw, gdzie groziło im
orzeczenie kary śmierci. W 1994 r., w sprawie Aylor – Davis, Komisja uznała wniosek
złożony przeciwko Francji przez osobę zagrożoną wydaniem jej do Stanów Zjednoczonych (a
dokładniej do stanu Teksas) za niedopuszczalny. Stwierdzono bowiem, że skoro prokurator
generalny wspomnianego stanu zagwarantował, iż nie będzie domagał się orzeczenia kary

śmierci, a w stanie tym nie można jej orzec bez odpowiedniego wniosku prokuratora, tym
samym spełnione są warunki wynikające z orzeczenia  Soering przeciwko Wielkiej Brytanii
odnośnie ekstradycji 14. Szerokiej interpretacji wyroku w sprawie Soering Komisja dokonała
także   w   sprawie   Çinar   przeciwko   Turcji.   Za   niedopuszczalny   uznała   wniosek,   oparty  na
zarzucie naruszenia art. 3 Konwencji. Stwierdzono w decyzji, że pewien okres oczekiwania
między   orzeczeniem,   a   wykonaniem   kary   śmierci   jest   rzeczą   nieuchronnie   związaną   z
zapewnieniem gwarancji proceduralnych (wnioskodawca skazany został na karę śmierci w
1984   r.,   a   wniosek   do   Komisji   złożył   w   1991   r.),   tym   samym   nie   stanowi   on  per   se
“nieludzkiego lub poniżającego traktowania.” Komisja zauważyła ponadto, że o naruszeniu
art. 3 EKPCz można mówić jedynie, gdy w indywidualnym przypadku okres oczekiwania na
egzekucję jest niezwykle długi i odbywa się w ekstremalnie trudnych warunkach. Uznano, iż
w   przypadku   wnioskodawcy  nie   wystąpił   żaden   z   tych   elementów.   Uwadze   Komisji   nie
uszedł także fakt, iż w tym okresie nie istniała w Turcji realna groźba wykonania kary śmierci
ze   względu   na   trwające   faktyczne   moratorium   na   wykonywanie   kary   śmierci   w   tym
państwie15.

V. Sprawa utrzymywania kary śmierci w porządku prawnym państw należących do Rady

Europy   powracała   kilkakrotnie.   Paradoksalnie   już   w   chwili   podpisywania   Europejskiej
Konwencji   Praw   Człowieka   jej   regulacje   dotyczące   ochrony   prawa   do   życia   mogły   być
uznane za bardzo konserwatywne, a na początku lat osiemdziesiątych, nawet za anachronizm.
Chociaż   państwa   Europy   zachodniej   najszybciej   rozpoczęły   drogę   do   “progresywnej
abolicji”, to jednak przez długi okres nie miało to odbicia w regulacjach traktatowych. A
właśnie one odgrywają obecnie centralną rolę w procesie abolicjonizmu na świecie. Prace nad
zniesieniem   kary   śmierci   w   prawie   międzynarodowym   rozpoczęły  się   pod   koniec   lat
pięćdziesiątych, jednak przez długi okres nie dawały pozytywnego rezultatu. Znaczącą rolę
odegrała   działalność   European   Committee   on   Crime   Problems   –   instytucji   Rady  Europy.
Prowadzone przez nią prace studyjne nad zniesieniem kary śmierci zostały przerwane w 1966
r. Ponownie zainteresowano się tym problemem w 1973 r. Było to związane z realną groźbą,
iż w Wielkiej Brytanii przywrócone zostanie powszechne orzekanie kary śmierci16. Prace
blokowane były głównie przez Wielką Brytanię. Sytuację zmieniło dopiero przystąpienie do
Rady Europy trzech abolicjonistycznych państw: Hiszpanii, Portugalii i Lichtensteinu17. W
grudniu 1977 r. Amnesty International zorganizowała w Sztokholmie konferencję, na którą
przybyło   ponad   200   delegatów   z   państw   całego   świata.   Rezultatem   konferencji   było
opracowanie rezolucji wzywającej państwa do jak najszybszego zniesienia kary śmierci (tzw.
deklaracja sztokholmska)18. Committee on Legal Affairs przygotował projekt Rezolucji 727
wzywającej państwa członkowskie Rady Europy do zniesienia kary śmierci w czasie pokoju.
Sporządzona została także Rekomendacja zmierzająca do rewizji treści art. 2 EKPCz. Oba
dokumenty zostały w kwietniu 1980 r. przyjęte przez Zgromadzenie Parlamentarne i stały się
podstawą do przygotowania Protokołu Szóstego do EKPCz. Protokół ten został podpisany 28
kwietnia 1983 r. przez Austrię, Belgię, Danię, Francję, Hiszpanię, Holandię, Luksemburg,
Norwegię, Portugalię, RFN, Szwajcarię i Szwecję. Grecja i Włochy podpisały Protokół w rok
później19;   Islandia   w   1985   r.,   Finlandia,   Lichtenstein   i   San   Marino   w   1989   r.,
Czechosłowacja i Malta w 1991 r., Węgry w 1992 r., Rumunia, Irlandia i Słowenia w 1994 r.
Protokół   podpisały   także:   Belgia,   Estonia   i   Grecja,   choć   jak   dotąd   go   nie   ratyfikowały.
Natomiast Cypr, Turcja i Wielka Brytania odmówiły jego podpisania20. Protokół Szósty do

Europejskiej Konwencji Praw Człowieka wszedł w życie 1 marca 1985 r.21

VI. Tekst Protokołu Szóstego powstał w wyniku kompromisu, którego podłożem była

chęć, by jak największa liczba państw podpisała dokument. Jednak przystąpienie do
Protokołu zostało otwarte jedynie w stosunku do państw, które ratyfikowały samą Konwencję.
Zgodnie z postanowieniami Protokołu, państwa przystępując do niego nie mogą czynić
jakichkolwiek zastrzeżeń, a art. 1-5 stają się częścią samej EKPCz.

Artykuł 1 głosi, że kara śmierci zostaje zniesiona; nikt nie może być skazany, ani

poddany   egzekucji.   Innymi   słowy,   oprócz   abolicji   orzekania   Protokół   przynosi   ze   sobą
abolicję   egzekucji.   Za   czyny   popełnione   podczas   wojny   lub   w   okresie   bezpośredniego
zagrożenia wojną,  państwo-strona Protokołu może przewidzieć  w swoim ustawodawstwie
karę  śmierci. W  porównaniu  z art.  15,  stanowiącym   możliwość  ograniczania  zobowiązań
wynikających z EKPCz, regulacja przewidziana Protokołem  Szóstym jest węższa, gdyż nie
przewiduje możliwości stosowania kary śmierci w przypadku wojny domowej. Równocześnie
jednak nie ograniczono zakresu czynów, za jakie może być orzeczona kara śmierci w czasie
wojny, wyłącznie do najbardziej poważnych zbrodni. Mimo że nie można składać zastrzeżeń
do Protokołu, to dopuszczalne są deklaracje interpretacyjne. Złożyły je RFN, Szwajcaria i
Holandia. Szwajcaria oświadczyła, iż rezerwuje sobie możliwość ponownego wprowadzenia
kary   śmierci   także   w   sytuacji   niezbędnej   konieczności   (droit   de   nécessité);   Holandia
natomiast oświadczyła, że na części jej terytorium (Antyle i Aruba) kara śmierci przewidziana
będzie za wrogie działania wobec państwa.

Jak dotąd, mimo rozpatrzenia przez Komisję kilku wniosków, Europejski Trybunał Praw

Człowieka nie orzekał w sprawie, w której strona powoływałaby się na postanowienia
Protokołu Szóstego.

VII. Dzisiaj, jak nigdy dotąd, wydaje się, iż kontynent europejski stoi u progu zniesienia

kary  śmierci.   Obecnie   warunkiem   pełnego   członkostwa   w   takich   organizacjach   jak   Rada
Europy,   czy   Unia   Europejska   jest   przyjęcie   przez   kandydujące   państwo   postawy
abolicjonistycznej (przynajmniej w czasie pokoju). Dzięki temu takie państwa jak: Albania,
Ukraina, Macedonia, Mołdawia, Bośnia i Federacja Rosyjska musiały, przystępując do Rady
Europy, zadeklarować zniesienie kary śmierci w swoich ustawodawstwach. Także postawa
państw europejskich, zasadniczo odmawiających ekstradycji do krajów, gdzie kara śmierci
nadal   jest   przewidziana   przez   prawo   pozytywne,   doprowadziła   do   “eksportu   filozofii
abolicjonistycznej” w świat. Przykładem takiego oddziaływania są wypadki, gdy sądy państw
pozaeuropejskich przywoływały w swoich orzeczeniach m.in. Szósty Protokół Dodatkowy do
Europejskiej Konwencji Praw Człowieka22. W tym miejscu przypomnieć warto, że traktat
pokojowy z Dayton (stan Ohio), podpisany w Paryżu 14 grudnia 1995 r., a kończący wojnę w
byłej Jugosławii, zobowiązuje Bośnię i Hercegowinę do przyjęcia najwyższych standardów
ochrony praw człowieka, w tym i wynikającego z Protokołu Szóstego zniesienia kary śmierci
w czasie pokoju. Za ironię należy uznać fakt, że wspomniany traktat wynegocjonowany został
w stanie USA, zaliczanym do jednego ze stanów retencjonistycznych23.
Paradoksalnie, mimo jasnego stanowiska Rady Europy w sprawie kary śmierci, w 1993 r. w
państwach   członkowskich   Rady   575   osób   oczekiwało   na   egzekucję.   28   czerwca   1996   r.
Zgromadzenie Parlamentarne Rady Europy przyjęło rekomendację 1302, zmierzającą do jak
najszybszego   wypracowania   nowego   protokołu   dodatkowego   do   EKPCz   znoszącego   karę
śmierci we wszystkich okolicznościach oraz tworzącego mechanizm kontroli wykonywanych

egzekucji   w   tych   państwach   członkowskich,   które   nie   ratyfikowały   Szóstego   Protokołu.
Równocześnie przyjęto rezolucję 1097, wyrażającą negatywny stosunek Rady Europy wobec
kary   śmierci   i   stwierdzającą,   iż   każde   państwo   przystępujące   do   tej   organizacji,   musi
równocześnie   wprowadzić   moratorium   na   wykonywanie   egzekucji   i   zadeklarować   wolę
ratyfikacji Szóstego Protokołu Dodatkowego, a w ten sposób  zgodzić się na zniesienie tej
kary za przestępstwa dokonywane w  czasie pokoju. W rezolucji wezwano także państwa
członkowskie Rady, które jeszcze utrzymują karę śmierci, aby dokonały abolicji tak szybko,
jak   to   tylko   jest   możliwe   i  podpisały  Protokół.   Ponadto   w   rezolucji   1097   Zgromadzenie
Parlamentarne potępiło Łotwę, Ukrainę i Federację Rosyjską za to, że po przystąpieniu do
Rady   Europy   kontynuowały   przeprowadzanie   egzekucji,   mimo   wcześniejszej   deklaracji
wprowadzenia moratorium24.

Przypisy [do rozdz. 5]

Protokół 11 do Konwencji przyjęty w Strasburgu 11 maja 1994 r. przewiduje zmiany w procedurze rozpatrywania
skarg. Zastępuje Europejską Komisję i Europejski Trybunał Praw Człowieka przez nowy Trybunał działający w
odmiennej strukturze organizacyjnej. Trybunał ma działać permanentnie i rozpatrywać sprawy w formie
Komitetów, Izb i Wielkiej Izby. Protokół wchodzi w życie 1 listopada 1998 r.

Tekst opublikowany w Dz.U. z 1993 r., nr 61, poz. 284

Art. 2 ust. 1. Prawo każdego człowieka do życia chronione jest przez ustawę. Nikt nie może być umyślnie
pozbawiony życia, wyjąwszy przypadki wykonania wyroku sądowego skazującego za przestępstwo, za które
ustawa przewiduje taką karę.

Art. 2 ust. 2. Pozbawienie życia nie będzie uznane za sprzeczne z tym artykułem, jeżeli nastąpi w wyniku
bezwzględnie koniecznego użycia siły:
a) w obronie jakiejkolwiek osoby przed bezprawną przemocą;
b) w celu wykonania zgodnego z prawem zatrzymania lub uniemożliwienia ucieczki osobie pozbawionej
wolności zgodnie z prawem;
c) w działaniach podjętych zgodnie z prawem w celu stłumienia zamieszek lub powstania.

Szerzej o pracach związanych z przygotowaniem tekstu EKPCz: W. A. Schabas: The Abolition of The Death
Penalty in International Law, 2nd edition, Cambridge University Press 1997, s. 219-225; B. G. Ramcharan: The
Drafting History of Article 2 of the European Convention on Human Rights, [w:] The Right to Life in
International Law, pod red. tegoż, Dordrecht/Boston/Lancaster, 1985, s. 57-61.

Szerzej o prawie do życia i jego odniesieniu do kary śmierci w systemie ochrony praw człowieka Narodów
Zjednoczonych w rozdziale czwartym niniejszej książki.

Decyzja Komisji z 12 stycznia 1991 r. w sprawie Byttebier przeciwko Belgii, nr 14505/89, “Decisions and
Reports”, t. 68, s. 200 i n.

Szerzej o tym w rozdziale poświęconym problematyce kary śmierci w Stanach Zjednoczonych, zamieszczonym
w niniejszej książce.

Decyzja Komisji z 12 marca 1984 r. w sprawie Kirkwood przeciwko Wielkiej Brytanii, nr 10479/83, “Decisions
and Reports”, t. 37, s. 158 i n.

Podobną klauzulę zawiera art. 11 Europejskiej Konwencji w sprawie Ekstradycji z 1960 r.

Art. 13 Każdy, czyje prawa i wolności zawarte w niniejszej Konwencji zostały naruszone, ma prawo do
skutecznego środka odwoławczego do właściwego organu państwowego, także wówczas, gdy naruszenia
dokonały osoby wykonujące swoje funkcje urzędowe.

A. 161

Chodziło tu głównie o podniesiony zarzut, że Soering będzie narażony na potencjalne ryzyko stania się ofiarą
seksualnych ekscesów współwięźniów ze względu na jego wiek, kolor skóry i narodowość.

Decyzja Komisji z 20 stycznia 1994 r., Aylor – Davis przeciwko Francji, nr 22742/93, “Decisions and Reports”, t.
76 B, s. 164 i n.

Decyzja Komisji z 5 września 1994 r., Çinar przeciwko Turcji, nr 17864/91, “Decisions and Reports”, t. 79 A, s. 5
i n.

The Murder Act z 1965 r. wprowadził pięcioletnie moratorium na wykonywanie kary śmierci za morderstwo w
Wielkiej Brytanii. 18 grudnia 1969 r. decyzją parlamentu abolicja nabrała charakteru stałego. Jednakże pozostało
zagrożenie karą śmierci w czasie wojny i za piractwo (The Piracy Act z 1837 r.). Kilkakrotnie próbowano
ponownie wprowadzić orzekanie tej kary, szczególnie w związku z tzw. nowymi przestępstwami (terroryzm).
Ostatnia egzekucja, dwóch mężczyzn skazanych za morderstwo, miała miejsce w Wielkiej Brytanii 13 sierpnia
1964 r.

Ostatnia egzekucja w Hiszpanii miała miejsce 17 września 1975 r. (oficjalne zniesienie kary śmierci nastąpiło w
1978 r.), w Portugalii – w kwietniu 1846 r. (abolicja formalna nastąpiła w 1976 r.), Lichtensteinie – 1785 r. (brak
jednak formalnego aktu abolicyjnego). Dane za: When The State Kills ... The Death Penalty v. Human Rights,
Amnesty International, 1989.

Tekst deklaracji opublikowany m.in. [w:] When The State Kills ... The Death Penalty v. Human Rights, Amnesty
International, 1989, s. 255-256.

Włochy ratyfikowały Protokół dopiero 29 grudnia 1988 r., a w 1994 r. zniosły karę śmierci zarówno w czasie
pokoju, jak i w czasie wojny. Podobnie Grecja w 1993 r. uchyliła zagrożenie karą śmierci zarówno w czasie
pokoju, jak i w czasie wojny.

Szerzej o pracach przygotowawczych związanych z Szóstym Protokołem [w:] W. A. Schabas, op. cit., s. 238-247.

Polska nie podpisała tego Protokołu.

W 1993 r. sprawa Catholic Commission for Justice and Peace in Zimbabwe v. Attornej General; w 1991 r. sprawa
Kindler v. Canada; w 1995 r. w sprawie Makwanyane and Mchunu v. The State (przed Sadem Konstytucyjnym
RPA) cyt. za: W. A. Schabas, op. cit., s. 255.

Gwoli ścisłości należy podkreślić, że w Ohio nie wykonano ani jednej egzekucji od przeszło trzydziestu lat.
Jednak w więzieniach stanowych przebywało tam pod koniec 1996 r. 170 skazanych na karę śmierci. Za: Capital
Punishment, BJS, Washington, 1997.

Ukraina przystąpiła do Rady Europy 9 listopada 1995 r., Federacja Rosyjska – 28 lutego 1996. W 1996 r. na

Ukrainie przeprowadzono 167 egzekucji, w Rosji – 140, na Łotwie – 2. Dane za: The Death Penalty Worldwide:
Developments in 1996, London 1997.

Marek Zubik

6. KARA ŚMIERCI W ŚWIETLE ORZECZNICTWA SĄDÓW

KONSTYTUCYJNYCH

W rozdziale tym pragnę omówić wybrane orzeczenia sądów konstytucyjnych niektórych

państw, w jakich doszło do badania zgodności kary śmierci z ustawą zasadniczą1. Pominę tu
sprawę kary śmierci w orzecznictwie Sądu Najwyższego Stanów Zjednoczonych Ameryki,
gdyż temu problemowi poświęcony jest odrębny rozdział tej książki.

W demokratycznym państwie odpowiedź na pytanie o konstytucyjność kary śmierci

nabiera   zasadniczego   znaczenia.   Całe   bowiem   prawo   karne   musi   opierać   się   na   ustawie
zasadniczej   i   być   z   nią   zgodne.   Z   kolei   –   dla   oskarżonego   –   sama   konstytucja   stanowi
“Wielką Kartę Swobód”, a prawo karne procesowe odkreślane bywa nawet, za orzecznictwem
Związkowego   Trybunału   Konstytucyjnego   RFN,   stosowanym   prawem   konstytucyjnym.
Określenia te wskazują, jak wielką rolę odgrywa badanie zgodności kary śmierci z ustawą
zasadniczą danego państwa. W krajach przywiązanych do totalitarnego sposobu sprawowania
władzy, rządzącym trudno jest zrozumieć wspomniane podstawy konstytucjonalizmu. Dlatego
też   argumenty   przemawiające   za   abolicjonistycznym   podejściem   do   kary   śmierci
wyprowadzone z ustawy zasadniczej są tam lekceważone i najczęściej odrzucane.

Ochrona życia, jako fundamentalnego prawa każdego człowieka weszła do standardów

współczesnego   konstytucjonalizmu.   Jeśli   nawet   konstytucja   danego   państwa   nie   zawiera
wyraźnego   przepisu   eksponującego   prawo   do   życia,   to   nie   ulega   wątpliwości,   że   w
demokratycznym   państwie   to   fundamentalne   dobro   osoby   ludzkiej   jest   chronione   przez
ustawę zasadniczą2. Należy zaznaczyć, że prawo do życia nie było nigdy rozumiane jako
prawo   o absolutnym   charakterze.   W   każdym   jednak   razie,   możliwość   jego   ograniczenia
rozumiana była wąsko, jako wyjątek od zasady, szczególnie po drugiej wojnie światowej.
Wraz z uznaniem praw człowieka za warunek sine qua non demokratycznego państwa oraz
stanowczym   potwierdzeniem   prawa   do   życia   jako   podstawowego   prawa   przysługującego
osobie ludzkiej, ruch na rzecz zniesienia kary śmierci zaczął zdobywać coraz mocniejszą
pozycję. Zatem nie powinien dziwić fakt, że ruch ten wpłynął też na współczesne ustawy
zasadnicze. Chociaż dzisiaj konstytucyjnie podbudowane zniesienie kary śmierci, zarówno w
czasie pokoju jak i w czasie wojny, nie może być jeszcze uznane za powszechnie przyjętą
zasadę, nawet wśród państw Europy zachodniej, to jednak ma ono już ugruntowaną pozycję.
Także   zobowiązania   międzynarodowe,   w   szczególności   traktaty   odnoszące   się   do   praw
człowieka,   nie   pozostają   bez   wpływu   na   orzecznictwo   sądów   konstytucyjnych
poszczególnych państw. Choć w wielu krajach odwołanie się do prawa międzynarodowego,
przy   jednoczesnym   milczeniu   ustawy   zasadniczej   odnośnie   kary   śmierci,   rodzi   poważne
problemy, to jednak stanowi co najmniej podłoże badania konstytucyjności tej kary.

Współczesne ustawy zasadnicze w różny sposób rozwiązują problem kary śmierci. Tekst

jednych milczy na ten temat (Francja, Norwegia). W innych wyraźnie zapisano prawo do
życia, nie precyzując w jaki sposób ma być w tym świetle widziana kara główna (Japonia,
Litwa, Polska, Południowa Afryka, Węgry). W niektórych konstytucjach znajduje się jedynie
zakaz stosowania kar okrutnych i niezwykłych, przy jednoczesnym milczeniu odnośnie prawa
do życia i kary śmierci (Stany Zjednoczone). W innych wyraźnie wyartykułowano zakaz

stosowania kary śmierci (Hiszpania, Portugalia, RFN, Włochy). Już z tego przeglądu
stanowisk wobec kary śmierci wynika, że w każdym przypadku przepis konstytucyjny może
wywoływać trudności interpretacyjne. Nawet gdy ustawa zasadnicza zakazuje stosowania
kary śmierci, może się pojawić problem, czy odnosi się to także do stanów nadzwyczajnych,
w szczególności do stanu wojny. Jeszcze większe trudności interpretacyjne występują, gdy
konstytucja danego państwa nie zawiera wyraźnego ograniczenia w posługiwaniu się przez
państwo karą śmierci.

I. Konstytucja Francji nie daje odpowiedzi na pytanie, czy kara śmierci jest

dopuszczalna; nie wspomina także o prawie do życia. Wnioskowano z tego o dopuszczalności
orzekania   i   wykonywania   kary   śmierci,   co   zresztą   przewidywało   ustawodawstwo   karne.
Kiedy 28 kwietnia 1983 r. rząd francuski zdecydował się na podpisanie Szóstego Protokołu
Dodatkowego do Europejskiej Konwencji Praw Człowieka uczynił zastrzeżenie, iż francuska
Rada Konstytucyjna (Conseil d’État) będzie musiała wypowiedzieć się w kwestii zgodności z
konstytucją ratyfikacji tej umowy 3. Po wygraniu w maju 1981 roku wyborów prezydenckich
przez   F.   Mitterranda   i utworzeniu   lewicowego   rządu,   9   października   1981   r.   parlament
francuski, zdominowany również przez lewicę, przyjął ustawę, która zniosła karę śmierci
zarówno   w   czasie   pokoju,   jak   i   w   czasie   wojny.   Opozycja  prawicowa   sugerowała
niedwuznacznie, że po powrocie do władzy będzie się starała o zmianę wspomnianej ustawy.
Sytuacja   mogła   ulec   zmianie,   gdyby   Francja   związała   się   umową   międzynarodową,   tzn.
Szóstym Protokołem Dodatkowym do EKPCz. Bowiem ponowne wprowadzenie kary śmierci
wymagałoby   wcześniejszego   wypowiedzenia   umowy   (Protokołu).   Z   następstw   ratyfikacji
Protokołu zdawały sobie sprawę obie strony sporu. Prawica podniosła więc argument, że na
gruncie konstytucji V Republiki, aby dokonać ratyfikacji tego dokumentu, należy wprowadzić
poprawkę do konstytucji. Co więcej, zarzucano, iż Protokół narusza suwerenność republiki, a
tym samym stoi w sprzeczności z art. 16 ustawy zasadniczej z 1958 r. W podtekście chodziło
o   to,   że   przy   zmianie   konstytucji   mogło   dojść  do   przeprowadzenia   referendum.   Wynik
głosowania   powszechnego   był   znacznie   mniej   pewny,   niż   głosowanie   w   parlamencie,
ponieważ francuska opinia społeczna była podzielona w kwestii zniesienia kary śmierci.

Na wiosnę 1985 r. rząd francuski zdecydował się rozpocząć parlamentarną procedurę

związaną z ratyfikacją. Prezydent, korzystając ze swoich uprawnień, postanowił zwrócić się
do   Rady   Konstytucyjnej   z   pytaniem   o   dopuszczalność   ratyfikacji   Szóstego   Protokołu
Dodatkowego. F. Mitterrand liczył, że jeśli Rada Konstytucyjna orzeknie o konstytucyjnej
dopuszczalności ratyfikacji Protokołu,  przetnie tym  samym  możliwość przywrócenia kary
śmierci.   Jednak   działanie   prezydenta   nie   przyniosło   oczekiwanych   rezultatów.   Rada
Konstytucyjna   w   decyzji   z   22   maja   1985   r.4  uznała   co   prawda,   że   ratyfikacja   Szóstego
Protokołu nie narusza konstytucji, jednak rozważania i argumentacja Rady poszły w zupełnie
innym   kierunku,   niż   na   to   liczył   prezydent.   Zauważyła   ona,   że   Protokół   przewiduje
możliwość wprowadzenia kary śmierci w czasie wojny, a poza tym może być wypowiedziany
zgodnie   z   art.   65   Europejskiej   Konwencji   Praw   Człowieka.   Ponadto   uznała,   że   Szósty
Protokół   nie   stoi   w   sprzeczności   z konstytucyjnym   obowiązkiem   państwa   “zapewnienia
poszanowania instytucji Republiki, ciągłości trwania Narodu i gwarancji obywatelskich praw
i   obowiązków”,   a   tym   samym   z   warunkami   koniecznymi   do   zachowania   narodowej
suwerenności. Decyzja Rady Konstytucyjnej przecięła wątpliwości w sprawie ratyfikowania
przez Francję Protokołu. Rada uznała, iż kara śmierci nie jest sama przez się sprzeczna z
ustawą   zasadniczą   Francji,   a   ponadto   –   w   przyszłości   będzie   można   tę   karę   powtórnie

wprowadzić do ustawodawstwa. Zatem sposób argumentacji Rady sugeruje wyraźnie, że w
obu tych kwestiach zajęła ona stanowisko odmienne od tego, którego oczekiwał prezydent.

II. W konstytucji Japonii zawarty jest przepis odnoszący się do prawa do życia (art. 13),

wyrażony jest także zakaz stosowania tortur i okrutnego karania (art. 36). Osoba skazana na
karę   śmierci   za   brutalne   morderstwo   swojej   matki   i   siostry   podniosła   przed   Sądem
Najwyższym Japonii zarzut, że wyrok ten narusza art. 135  i 366  konstytucji. SN wyraźnie
podkreślił, iż uznaje życie ludzie za wartość bezcenną, a kara śmierci musi być oceniona
wyjątkowo negatywnie. Nie miał jednak żadnych wątpliwości, że współczesne państwo może
karać przestępców i dokonywać oceny, czy kara śmierci ma znaleźć się w katalogu sankcji
karnych.   Tym   samym   w   gestii   sądów   leży   jedynie   rozważenie,   czy   kara   orzeczona   w
konkretnym przypadku nie narusza wymogów określonych przez konstytucję. Sąd Najwyższy
uznał,   że   rozwiązania   współczesnych   ustaw   zasadniczych,   w   przypadku   braku   innego
postanowienia,  powinny  być   interpretowane  jako  dopuszczające  karę  śmierci.  Oczywiście
orzeczenie i wykonanie tej kary musi spełniać wymogi związane z procedurą przewidzianą
przez prawo pozytywne. Chociaż konstytucja Japonii zakazuje naruszania życia, to jednak,
zdaniem   sądu,   państwo   powinno   posiadać   odpowiednie   środki   do   ochrony   porządku
publicznego (i ochrony życia ludzkiego), w  tym także możliwość stosowania kary śmierci.
Japoński Sąd Najwyższy, co zostało wyraźnie podkreślone w uzasadnieniu decyzji,  uznał
prymat rozumienia generalnej ochrony godności ludzkiej (w szerokim znaczeniu) nad jego
jednostkowym wymiarem. Odnosząc się do  zakazu stosowania kar okrutnych SN uznał, iż
kara   śmierci   sama   w   sobie   nie   narusza   konstytucyjnego   zakazu   wynikającego   z   art.   36.
Zdaniem sądu można natomiast rozważać, czy w konkretnym przypadku w świetle art. 36
sposób wykonywania kary nie jest sprzeczny z konstytucją7.

III. Ruch na rzecz zniesienia kary śmierci na Węgrzech ma swoją długą tradycję, sięga

jeszcze czasów panowania Habsburgów w tym kraju. Cesarz Józef II pod koniec XVIII w.
zniósł   karę   śmierci   –   z   wyjątkiem   przestępstw   wojskowych.   Jednak   wydarzenia   w
rewolucyjnej   Francji   skłoniły   monarchię   do   ponownego   wprowadzenia   tej   kary   za
przestępstwa popełnione w czasie pokoju. W dobie monarchii austro-węgierskiej węgierski
kodeks karny z 1878 r. nie znosił co prawda samej kary śmierci, jednak była ona przewidziana
wyłącznie za zabójstwo  i zamach na króla. Podkreślić należy,  że działalność orzecznicza
sądów węgierskich poszła w kierunku jak najrzadszego stosowania tej kary, a w ostatnich
pięciu   latach   XIX   w.   nie   orzeczono   jej   ani   razu.   W   dwudziestoleciu   międzywojennym
sytuacja polityczna na Węgrzech nie sprzyjała ugruntowaniu się ruchu abolicjonistycznego,
choć same sądy, mimo zmian legislacyjnych, wymierzały karę śmierci prawie wyłącznie za
morderstwo, a liczba orzeczonych kar nie przekraczała rocznie dwóch. Lata czterdzieste i
pięćdziesiąte dwudziestego wieku przyniosły, podobnie jak w innych krajach tego regionu,
ogromną represyjność wymiaru sprawiedliwości. Dotyczyło to szczególnie stosowania kary
śmierci.  Dopiero  w   latach  sześćdziesiątych  państwo  odeszło  od  takiej   polityki  karnej.  W
latach 1962-1987 powszechne sądy karne orzekły 118 wyroków śmierci8. W 1989 r. powstała
na Węgrzech “Liga na rzecz zniesienia kary śmierci”. W tym samym roku parlament przyjął
ustawę znoszącą karę śmierci za przestępstwa polityczne. Jednak najistotniejsze zmiany dla
porządku   prawnego   w   tym   kraju   przyniosła   nowelizacja   konstytucji   z   18   X   1989   r.   i
towarzyszące jej przemiany ustrojowe państwa.

Liga wniosła do węgierskiego Trybunału Konstytucyjnego wniosek o zbadanie

konstytucyjności   kary   śmierci9.   Wnioskodawcy   argumentowali,   iż   wspomniana   kara   jest
niezgodna z konstytucyjną zasadą ochrony życia wyrażoną w art. 5410. W orzeczeniu z 24
października   1990   r.11  Trybunał   Konstytucyjny   uznał,   że   kara   śmierci   jest   niezgodna   z
węgierską   ustawą   zasadniczą   i   uchylił   wszelkie   przepisy   prawa   karnego   materialnego,
procesowego i wykonawczego odnoszące się do tej kary. Anulował także orzeczone, a nie
wykonane   jeszcze   wyroki   śmierci.   Trybunał   oparł   swoje   rozstrzygnięcie   na   szerszej
podstawie, niż tylko art. 54 konstytucji. Art. 8 węgierskiej ustawy zasadniczej głosi bowiem,
że “nienaruszalne i niezbywalne podstawowe prawa człowieka, ich poszanowanie i ochrona
stanowią podstawowe zadanie państwa” oraz “ustawa nie może ograniczać merytorycznej
zawartości (istoty) tych praw podstawowych12”. Na podstawie łącznego spojrzenia na art. 8 i
54   konstytucji,   znaczenie   owych   gwarancji   musi   iść   w   kierunku   uznania,   że   w   żadnym
wypadku – nawet w stanie nadzwyczajnym czy stanie wojny – prawo do życia i godności
ludzkiej nie może być ograniczane. Choć sam art. 54 umożliwia wykładnię dopuszczającą
stosowanie kary śmierci, pod warunkiem, że nie będzie ona orzekana w sposób arbitralny i
niehumanitarny, to jednak – zdaniem Trybunału – życie ludzkie jest wartością stojącą ponad
wszystkimi innymi wolnościami i prawami stanowiąc ich podstawę i źródło. Tym samym
gwarancje płynące z art. 8 muszą być rozumiane jako ograniczenie państwa w posługiwaniu
się polityką karną. Skoro bowiem kara śmierci, jak podkreślił TK, ogranicza sama w sobie
treść prawa do życia i godności ludzkiej, a ponadto niesie ze sobą całkowitą i nieodwracalną
likwidację podmiotu tych praw, zatem jest sprzeczna z węgierską konstytucją.

Decyzja Trybunału oznacza wyeliminowanie kary śmierci z porządku prawnego Węgier i

to zarówno z prawa karnego przewidzianego na czas wojny, jak i pokoju. Choć zamykała ona
trwający od ponad wieku spór wokół tej kary, to jednak wzbudziła sporo wątpliwości natury
ustrojowej,   tzn.   co   do   pozycji   samego   Trybunału   wśród   organów  władzy   w   państwie.
Najdobitniej wyraził to sędzia TK P. Schmidt, który w zdaniu odrębnym, opowiadając się za
zniesieniem kary śmierci zauważył, że same postanowienia konstytucji są ze sobą sprzeczne.
Zatem,   zdaniem   tego   sędziego,   decyzja   Trybunału   oznacza  dokonanie   przez   ten   organ
wykładni   samej   ustawy   zasadniczej,   co   leży   w   kompetencji   parlamentu,   a   nie   sądu
konstytucyjnego.

IV. Konstytucja Republiki Południowej Afryki zawiera wyraźny zakaz okrutnego,

niehumanitarnego   lub   poniżającego   traktowania   lub   karania   oraz   zapewnia   każdej   osobie
ludzkiej prawo do życia13. W sprawie The State v. T. Makwanyane and M. Mchunu Trybunał
Konstytucyjny RPA miał okazję wypowiedzieć się w sprawie konstytucyjności kary śmierci,
przewidzianej przez kodeks postępowania karnego z 1977 r. (Criminal Procedure Act) za
zabójstwo.   Skazanie   dwóch   oskarżonych   miało   miejsce   przed   wejściem   w   życie   tzw.
tymczasowej  konstytucji.  Rozprawa przez Trybunałem odbyła  się już  pod rządami nowej
ustawy zasadniczej. W uzasadnieniu orzeczenia z 6 czerwca 1995 r. TK rozważał nie tylko
historyczne   podstawy   ustawodawstwa   karnego   i   konstytucji,   ale   także   bardzo   szeroko
odwoływał   się   do   argumentów   wynikających   z   prawa   konstytucyjnego   porównawczego   i
międzynarodowego. Co ciekawe, Trybunał odniósł się m.in. do Europejskiej Konwencji Praw
Człowieka, orzecznictwa sądowego w Indiach i Tanzanii, także tam poszukując oparcia dla
swojej decyzji. Warto zaznaczyć, że w tym czasie w RPA prawie 400 osób oczekiwało na
egzekucje, a od 1989 r. nie wykonano ani jednego wyroku śmierci14.

Nowa, tymczasowa konstytucja nic nie mówi o dopuszczalności kary śmierci. W czasie

prac   nad   jej   przyjęciem   świadomie   pominięto   ten   problem,   co   TK   zinterpretował   jako
pozostawiony dla niego zakres swobody uznania, co do zgodności kary śmierci z ustawą
zasadniczą.   Rozdział   trzeci   konstytucji   normuje   podstawowe   prawa   człowieka;   zakazuje
okrutnego, nieludzkiego i poniżającego taktowania i karania, choć jednocześnie – co jest
powszechną   praktyką   ustrojodawców   –   nie   precyzuje   znaczenia   wspomnianych  określeń.
Trybunał poszukiwał przede wszystkim konstytucyjnej treści wspomnianego zakazu. Uznał,
że   nie   powinno   budzić   wątpliwości,   iż   wykładnia   praw   fundamentalnych   musi   być
prowadzona   w   sposób   szeroki,   a   nie   wąski   i   legalistyczny.   Odnosząc   się   do   zakazu  kar
“okrutnych, nieludzkich i poniżających” TK zauważył, iż kara śmierci nie tylko prowadzi do
przekreślenia prawa do życia, ale odbiera wszelkie prawa gwarantowane przez konstytucję.
Kara śmierci  jest,  zdaniem Trybunału,  okrutna  ze  względu  na  stan  w  jakim  znajduje  się
skazany, oczekujący na egzekucję. Jest nieludzka ze swojej natury i poniżająca; skazanego
traktuje się jak przedmiot, podlegający eliminacji przez państwo, odbiera mu się wszelką
godność. Wreszcie podkreślono, iż kara śmierci orzekana w RPA narusza gwarancje równej
ochrony   ze   strony   prawa,   gdyż   ustawa   o   procedurze   karnej   nie   działała   w   jednakowym
zakresie na całym terytorium państwa.

Rozważając argumenty płynące z prawa międzynarodowego i konstytucyjnego

porównawczego, Trybunał skonstatował, iż nie daje się odnaleźć powszechnie uznanego
przez społeczność międzynarodową zakazu stosowania kary śmierci. Co więcej, wyraźnie
zaznaczono, iż TK RPA nie czuje się zobowiązany do podążania za tokiem rozumowania czy
argumentacji podejmowanym przez sądy innych państw. Jednak wspomniana konkluzja nie
przeszkodziła mu odnieść się do orzeczeń węgierskiego Trybunału Konstytucyjnego z 1990 r.,
oraz orzeczenia Sądu Najwyższego USA w sprawie Furman v. Georgia.

W konkluzji swoich rozważań Trybunał Konstytucyjny Republiki Południowej Afryki

uznał,   że   prawo   do   życia   i   godności   to   najważniejsze   prawa   przynależne   każdej   osobie
ludzkiej, gdyż stanowią one źródło wszelkich innych praw, gwarantowanych przez rozdział
trzeci   konstytucji   RPA.   Zdaniem   sędziów   te   dwa   prawa   muszą   być   postawione   ponad
wszelkimi innymi. Powinno znaleźć to swój wyraz we wszystkich działaniach państwa, także
w polityce kryminalnej. Takiego wymogu nie spełnia kara śmierci. Przez swoje selektywne i
arbitralne   działanie,   szczególnie   wobec   osób   materialnie   lub   społecznie   najsłabszych,   a
oskarżonych   o   najcięższe   zbrodnie,   narusza   podstawowe   wymogi   stawiane   karze   w
demokratycznym państwie. Przywołując argumenty odnoszące się do społecznego poczucia
konieczności   odpłaty   za   dokonaną   zbrodnię,   Trybunał   zauważył,   że   nie   może   być   ono
zrównane   z   prawem   do   życia   i   godności   każdego   człowieka.   Sędziowie   uznali,   że   brak
dowodów   na   większą   skuteczność   kary   śmierci,   niż   np.   kary   więzienia   w   zapobieganiu
najcięższym postaciom przestępczości przemawia przeciwko dopuszczalności posługiwania
się przez państwo karą śmierci.

Trybunał Konstytucyjny RPA uznał, że kara śmierci przewidziana przez kodeks

postępowania   karnego   jest   niezgodna   z   konstytucyjną   zasadą   ochrony   życia   i   zakazem
posługiwania   się   karami   okrutnymi,   nieludzkimi   lub   poniżającymi.   Uznał,   iż   wobec
powyższego   rozstrzygnięcia   nie   musi   się   już   odnosić   do   argumentów   związanych   z
naruszeniem sekcji 8, 9 i 10 konstytucji. W wyniku orzeczenia w sprawie  The State v. T.
Makwanyane and M. Mchunu odpowiednie przepisy procedury karnej obowiązującej w RPA
zostały   uznane   za   nieważne   (invalid),   a   państwu   i   jego   organom   zakazano   wykonania
orzeczonych już kar śmierci.

8 maja 1996 r. Zgromadzenie Narodowe RPA przyjęło nową konstytucję, która –

podobnie jak wcześniejsza, tzw. tymczasowa, zawiera gwarancje związane z prawem do

życia. (Nowa konstytucja została podpisana przez prezydenta N. Mandelę 10 grudnia 1996 r..)
Taka   decyzja   ustrojodawcy   została   przyjęta   jako   uznanie   dla   orzeczenia   Trybunału
Konstytucyjnego w sprawie  The State v. T. Makwanyane and M. Mchunu, uznającej karę
śmierci   za   sprzeczną   z   konstytucją.   Jednak,   jak   podaje   raport  Amnesty   International,   w
badaniach   opinii  publicznej  RPA  przeprowadzonych   w   lecie   1996   r.   71%  ankietowanych
opowiedziało się za przywróceniem kary śmierci, a 93% chciało przeprowadzenia referendum
w tej sprawie15.

V. Ustawa Zasadnicza RFN wyraźnie zakazuje stosowania kary śmierci. Mówi o tym art.

10216.   Jednocześnie   konstytucja   gwarantuje   prawo   do   życia   (art.   2.   217).   Nie   ulega
wątpliwości, że żadna ustawa nie może przewidywać sankcji w postaci kary śmierci. Jednak
takie ujęcie problemu nie odpowiada na pytanie, czy dopuszczalna jest ekstradycja osoby,
która   w   państwie   żądającym   ekstradycji   może   być   narażona   na   karę   śmierci.   Warto
wspomnieć, że w państwach które przystąpiły do Europejskiej Konwencji Praw Człowieka (a
do   takich   należy  RFN),   kwestia   ta   –   o   ile   było   to   możliwe   ze   względów   formalnych   –
przenoszona bywała także do rozstrzygania przez organy powołane wspomnianą Konwencją.
Nie pozostawało to bez wpływu na decyzje organów sądowych poszczególnych państw18.

Federalny Trybunał Konstytucyjny rozpatrywał sprawę dotyczącą ekstradycji byłego

żołnierza francuskiego “Legionu Etrangere”, oskarżonego o zamordowanie 11 cywilów w
Algierii. Podstawą wniosku stał się fakt, że w RFN kara śmierci była zakazana, a we Francji,
która żądała ekstradycji, kara ta mogła być w stosunku do wspomnianego żołnierza orzeczona
i wykonana. Ponieważ rząd niemiecki zdecydował się pozytywnie rozpatrzyć wniosek
ekstradycyjny francuskich władz, żołnierz podniósł przed Federalnym Trybunałem
Konstytucyjnym zarzut naruszenia art. 102 ustawa zasadniczej RFN.

Trybunał Konstytucyjny odrzucił wniosek19 skarżącego się żołnierza i uznał, że art. 102

konstytucji nie zakazuje ekstradycji osoby z Republiki Federalnej Niemiec do innego państwa
w sytuacji oskarżenia o zbrodnię, za którą w państwie żądającym ekstradycji przewidziana
jest kara śmierci. Sędziowie stwierdzili bowiem, że prawa fundamentalne wnioskodawcy nie
zostały naruszone, gdyż konstytucja niemiecka nie czyni władzom RFN przeszkód w zgodnej
z prawem pomocy innym krajom w ściganiu przestępców, nawet jeśli może to ich narazić na
wykonanie   kary  śmierci   w   danym   państwie.   Odnosząc   się   do   samego   art.   102  Trybunał
zauważył, że oznacza on zakaz wprowadzania kary śmierci do ustawodawstwa, jej orzekania i
wykonania. Natomiast nie zakazuje  on niemieckim władzom państwowym  podejmowania
działań mogących narazić kogoś na wykonanie kary śmierci w innym państwie. Jak to zostało
podkreślone   w   orzeczeniu   –   nie   można   stwierdzić,   że   we  współczesnym   świecie   istnieje
powszechna   zgodna   co   do   tego,   że   kara   śmierci   jest   sprzeczna   z   “aktualnym   poziomem
cywilizacji”. Tym samym państwo, które przyjęło postawę abolicjonistyczną nie ma prawa
narzucać bezwarunkowo swojego stanowiska i rościć sobie prawa do dyskryminacji obcego
systemu prawnego.

VI. Włoski Sąd Konstytucyjny także badał, czy ekstradycja do Francji sprawcy, który

mógłby   być   narażony   na   wykonanie   na   nim   kary   śmierci   jest   zgodna   z   konstytucją20.
Powołując się  na konstytucyjny zakaz  stosowania kary śmierci, sąd uznał, iż  ekstradycja
naruszyłaby   gwarancje   równej   ochrony   prawnej.   Tym   samym,   tak   długo   jak   władze
francuskie nie złożą jasnej deklaracji, że kara ta nie będzie orzeczona i wykonana, ekstradycja

jest niedopuszczalna21.

W podobnej sprawie w czerwcu 1996 r. włoski Sąd Konstytucyjny odmówił jednak

ekstradycji   Pietro   Venezia   do   USA  (do   stanu   Floryda),   oskarżonego   o   zabójstwo.   Rok
wcześniej  minister sprawiedliwości  Republiki Włoskiej zgodził się spełnić żądanie  władz
amerykańskich, pod warunkiem iż zagwarantują, iż P. Venezia nie będzie skazany na karę
śmierci. Sąd uznał, że odpowiednie postanowienia włoskiego kodeksu postępowania karnego
są niekonstytucyjne przez to, iż dopuszczają ekstradycję osoby,  pomimo faktu, iż grozi jej
realne niebezpieczeństwo wykonania kary śmierci w innym państwie. Stwierdzono bowiem,
że mechanizm “satysfakcjonującej gwarancji”, przewidziany przez prawo karne procesowe,
jest   nie   do   pogodzenia   z   art.   27   konstytucji   włoskiej22.   Sędziowie   stwierdzili,   iż   udział
państwa włoskiego w egzekucji kary śmierci (nawet jeśli wykonuje ją inne państwo), która
jest zakazana w każdym wypadku i za jakiekolwiek przestępstwo w czasie pokoju, stanowi
naruszenie włoskiej ustawy zasadniczej.

Przypisy [do rozdz. 6]

Omówienie oparto o teksty orzeczeń: francuskiej Rady Konstytucyjnej z 22 maja 1985 r., Sądu Najwyższego
Japonii z 12 marca 1948 r., węgierskiego Trybunału Konstytucyjnego z 24 października 1990 r., Związkowego
Trybunału Konstytucyjnego RFN z 30 czerwca 1964 r. zamieszczone w: L. Garlicki: Comparative Constitutional
Law, Columbus, 1997.

Przykładem mogą być konstytucje Norwegii i Belgii, pochodzące jeszcze z początków XIX w., w których nie ma
żadnego wyraźnego odniesienia do życia, jako wartości konstytucyjnej.

Choć podczas pierwszego okresu Wielkiej Rewolucji Francuskiej deklarowano zniesienie kary śmierci (z
zastrzeżeniem, że miało to nastąpić po zwycięstwie rewolucji), to dopiero w połowie XIX w. zniesiono we Francji
karę śmierci za przestępstwa polityczne. Jednak dekrety z czerwca 1938 r., lipca 1939 r. oraz ordonans z czerwca
1960 ponownie wprowadzały tę karę za niektóre przestępstwa przeciwko państwu. Przez cały ten czas kara śmierci
groziła za niektóre zbrodnie pospolite. Ostatnia egzekucja (przez ścięcie na gilotynie), miała miejsce we Francji 10
września 1977 r. W chwili wprowadzenia abolicji w 1981 r. 7 osób oczekiwało na wykonanie tej kary. Dane za:
When The State Kills ... The Death Penalty v. Human Rights, Amnesty International, 1989, s. 134-135.

La décision du conseil constitutionnel du 22 mai 1985, “ Annuaire français de droit international”, 1985.

Art. 13. Wszystkich obywateli szanuje się jako jednostki ludzkie. Ich prawo do życia, wolności i dążenia do
szczęścia, o ile nie pozostają w sprzeczności z dobrem publicznym, brane są w najwyższym stopniu pod uwagę
w działalności ustawodawczej i innych działaniach podejmowanych przez władze.

Art. 36. Stosowanie tortur przez jakiegokolwiek funkcjonariusza publicznego i okrutnych kar jest absolutnie
zakazane.

W 1955 r. SN Japonii uznał, że egzekucja przez powieszenie nie narusza konstytucji. W orzeczeniu z 1 maja 1973 r.
stwierdził niekonstytucyjność ustawy przewidującej obligatoryjny wyrok śmierci albo dożywotniego więzienia za
zabójstwo osoby spokrewnionej, choć jednocześnie nie zakwestionowano zgodności samej kary śmierci z ustawa
zasadniczą. Za: L. Garlicki, op. cit., s. 144. W marcu 1987 r. w sprawie Noro Nagayama SN przedstawił kryteria,
jakim powinno odpowiadać orzeczenie kary śmierci: więcej niż jedna osoba została zamordowana, morderstwo
było wyjątkowo ohydne, skazany nie okazał skruchy, rodzina ofiary nie wybaczyła sprawcy.

Szerzej o historycznym odniesieniu węgierskiego prawa karnego do zniesienia kary śmierci T. Horváth: Kara
śmierci na Węgrzech, “Państwo i Prawo” 1990, z. 9 z, s. 70-73. N.b. cytowany autor był założycielem i
późniejszym przewodniczącym wspomnianej “Ligi na rzecz zniesienia kary śmierci”.

O wniosku Ligi i samym orzeczeniu nr 23/1990 węgierskiego TK pisze: J. Gula: Teoretyczne problemy polityki
kryminalnej i stosunek postępowania karnego do praw człowieka w okresie przemian systemu politycznego na
Węgrzech, [w:] Standardy praw człowieka a polskie prawo karne, pod red. J. Skupińskiego, Warszawa 1995, s. 127
i n.

Art. 54 (1) W Republice Węgierskiej każda osoba ludzka ma przyrodzone prawo do życia i godności, którego to
prawa nikogo samowolnie pozbawić nie wolno. (2) Nikogo nie wolno poddawać torturom, ani traktowaniu lub
karaniu o charakterze okrutnym, nieludzkim i poniżającym [...].

Orzeczenie nr 23/1990.

Sformułowanie to zaczerpnięte zostało przez węgierskiego ustrojodawcę z doktryny i działalności orzeczniczej
niemieckiego FTK. Przyjmuje się, że każde prawo zawarte w konstytucji może być ograniczane w koniecznym
zakresie przez ustawodawcę, jednakże tylko do momentu, gdy ograniczenia te nie wejdą w konflikt z “rdzeniem”
(“jądrem”) tych praw. Por. także uwagę 2 do orzeczenia nr 23/1990, L. Garlicki, op. cit., s. 150.

Rozdział trzeci konstytucji, sekcja 8: Każdy jest równy wobec prawa i korzysta z takiej samej ochrony prawej;
sekcja: 9 Każda osoba ma prawo do życia; sekcja: 10 Każda osoba ma prawo do respektowania i ochrony jej
godności; sekcja 11(2): zakazuje się okrutnego, nieludzkiego lub poniżającego traktowania lub karania.

Ostatnia egzekucja w RPA odbyła się 14 listopada 1989 r.

The Death Penalty Worldwide: Developments in 1996, London 1997, s. 15.

Art. 102. Znosi się karę śmierci.

Art. 2. 2. Każdy ma prawo do życia i nietykalności cielesnej.

Szerzej o tym problemie piszę w rozdziale poświęconym EKPCz.

Decyzja z 30 czerwca 1964 r. (E 18, 112).

Decyzja z 15 czerwca 1979 r. (nr 54/1979).

Za: L. Garlicki, op. cit., s. 177-178. Podobnie portugalski Sąd Konstytucyjny uznał w 1995 r. za sprzeczną z ustawą
zasadniczą ekstradycję z Makao do Chin Lei Ch’an Wa oskarżonego o przemyt narkotyków, tak długo, jak władze
chińskie nie dadzą wystarczających gwarancji, iż kara śmierci nie będzie w tym wypadku orzeczona i wykonana.
Za: W.A Schabas: The Abolition of The Death Penalty in International Law, 2nd edition, Cambridge University
Press 1997, s. 238.

Art. 27. Udział państwa włoskiego w wymierzeniu lub egzekucji kary śmierci jest niedopuszczalny pod
jakimkolwiek warunkiem, za jakiekolwiek przestępstwo.

Marek Zubik

7. KARA ŚMIERCI W STANACH ZJEDNOCZONYCH

I. Prawnikowi wykształconemu w tradycji prawa kontynentalnej Europy trudno jest

czasami zrozumieć specyfikę instytucji wyrosłych w systemach prawnych krajów  common
law.  System  prawny Stanów  Zjednoczonych  odszedł  w  historycznym   rozwoju  od  swoich
źródeł – prawa angielskiego. Jednak wzorce prawa, jakie przynieśli do Ameryki Północnej
emigranci   z   Europy,   oddziaływały  na   rozwój   prawa   amerykańskiego.   Zasadniczą   różnicą
między   systemem   amerykańskim   i   angielskim   jest   przyjęcie   spisanej   ustawy   zasadniczej
jedynie  w   USA.  Na  sposób  rozumienia  i  interpretacji  konstytucji  Stanów  Zjednoczonych
niemały wpływ wywarło orzecznictwo federalnego Sądu Najwyższego, który na początku
XIX w. uznał, że ma kompetencje do orzekania o niekonstytucyjności ustaw1, a z biegiem
dziesięcioleci   uzyskał   ogromy   autorytet.   Trzeba   skonstatować,   że   od   samych   początków
istnienia Stanów Zjednoczonych kara śmierci była tam obecna i nie budziła istotniejszych
wątpliwości. Jednak – ze względu na sposób posługiwania się karą śmierci przez koronę –
“ojcowie” konstytucji z 1789 r. zdecydowali się ograniczyć  w “Karcie Praw” możliwość
stosowania tej kary. Poprawki: V2, a w większej jeszcze mierze VIII3  miały zapewnić, by
kara śmierci nie była stosowana przez władze w sposób arbitralny oraz aby nie posługiwano
się karami okrutnymi lub niezwykłymi (cruel and unusual punishment ). Zakaz ten odnosić
się powinien w szczególności do metod wykonywania samej kary śmierci. Wydaje się, że
przynajmniej   taką   “minimalną”   treść   należy   nadać   VIII   poprawce.   Patrząc   na   specyfikę
systemu prawnego Stanów Zjednoczonych nie można pominąć znaczenia federalnej struktury
państwa, która powoduje, iż w poszczególnych stanach obowiązują – równolegle – ustawy
federalne   i   stanowe.   Kara   śmierci   przewidziana   jest   zatem   jako   sankcja   za   niektóre
przestępstwa, zarówno w ustawodawstwie karnym stanowym, jak i federalnym.

Już w pierwszym okresie kolonizacji purytańscy osadnicy w Zatoce Massachusetts

akceptowali karę śmierci, choć nie było to proste przełożenie rozwiązań prawa angielskiego.
Odwołując się do swoiście odczytywanego prawa Starego Testamentu, stworzyli oni własny
system. W systemie tym niektóre czyny podlegały karze śmierci (jak np. bluźnierstwo,
bałwochwalstwo), mimo że nie były uznane nawet za czyny przestępne w prawie angielskim.
I odwrotnie: pewne czyny (np. drobna kradzież), mimo zagrożenia karą śmierci w angielskim
common law, nie były obwarowane taką sankcją w “systemie purytańskim”.

Już po ukształtowaniu się państwowości Stanów Zjednoczonych, do czasu wojny

domowej   lat   sześćdziesiątych,   w   stanach   południowych   istniały   tzw.   kodeksy   dla
niewolników (slave codes), które przewidywały karę śmierci za kilkadziesiąt przestępstw4.
Dawały   one   możliwość   prawie   zupełnie   dowolnego   stosowania   kary   śmierci   wobec
niewolników. Wreszcie, obok egzekucji przeprowadzanych zgodnie z prawem, bardzo często
dokonywane   były,   szczególnie   w   stanach   granicznych,   lincze   oraz   “szybkie   procesy”,   w
których zapadały zazwyczaj wyroki śmierci. Trudno jest wyraźnie odróżnić wykonywanie
kary śmierci w zgodzie z prawem od samosądów, jakie miały miejsce w tym czasie, a które
najczęściej skierowane były przeciwko grupom etnicznym stanowiącym mniejszość na danym
obszarze. Ustalenie dokładnej liczby wyroków śmierci wykonanych w USA w XIX wieku nie
jest   możliwe,   gdyż   dopiero   od   1930   r.   egzekucje   rejestrowane   są   przez   administrację

federalną. W literaturze podaje się, iż przybliżona liczba legalnie dokonanych wyroków
śmierci w USA od 1622 r. sięga ponad 20 0005.

Pomimo tego, że ruch abolicjonistyczny w USA już w pierwszej połowie XIX wieku

odznaczał się dużą prężnością, to jednak skuteczność jego działania przez ponad półtora
wieku nie jest imponująca6. Jedynie bowiem kilkanaście stanów można uznać za całkowicie
bądź częściowo abolicjonisty-czne7.

Szczególne miejsce zajmuje w tym ruchu Legal Defense Fund. Organizacja ta,

zrzeszająca m.in. prawników zaangażowanych w działalność na rzecz zniesienia kary śmierci,
podejmuje   się   prowadzenia   spraw   osób   oskarżonych   o   przestępstwa   zagrożone   tą   karą.
Głównie   jej   działalności   abolicjoniści   zawdzięczają   sukces   związany   z   faktycznym
moratorium   na   wykonywanie   kary   śmierci   w   Stanach   Zjednoczonych   na   przełomie   lat
sześćdziesiątych i siedemdziesiątych XX w.

II. Federalna struktura państwa rzutuje na cały system prawny w Stanach

Zjednoczonych..   Ustawa   stanowa   może   być   kwestionowana   przed   sądami   federalnymi   w
oparciu o zarzut naruszenia konstytucji federalnej oraz przed sądami stanowymi – w oparciu o
konstytucję danego stanu.  Natomiast sądy stanowe nie mogą orzekać w stosunku do ustaw
federalnych   i   ich   niezgodności   z   Konstytucją   Stanów   Zjednoczonych.   Kluczową   rolę   w
interpretacji konstytucji federalnej odgrywa orzecznictwo Sądu Najwyższego (SN) Stanów
Zjednoczonych8.   W   aspekcie   kary   śmierci   i   interpretacji   VIII   poprawki   przełomowe
znaczenie ma wydany w 1972 r. wyrok w sprawach Furman v. Georgia, Jackson v. Georgia i
Branch v. Texas, znanych pod łączną nazwą Furman v. Georgia. O jego doniosłości świadczyć
może fakt, że w literaturze używa się niekiedy określenia orzeczeń SN pre- i post- Furman, w
zależności od tego, czy zostały wydane przed czy po 1972 r.

Przez długi czas SN odmawiał rozpatrzenia zgodności kary śmierci z konstytucją w

świetle VIII poprawki i ograniczał się wyłącznie do badania proceduralnych aspektów jej
stosowania. Dlatego też działania abolicjonistów, jeszcze na początku lat siedemdziesiątych,
skupione były wyłącznie na tych ostatnich okolicznościach.

Legal Defense Fund postanowiła posłużyć się wynikami badań statystycznych, by

wykazać, że kara śmierci opiera się na dyskryminacji rasowej. Powołany przez organizację
biegły profesor kryminologii Marvin Wolfgang wykazał, że w okresie 1930-1967 na 455
osób,   na   których   wykonano   karę   śmierci   za   zgwałcenie,   405   było   Murzynami,   a   w   tym
samym okresie żaden biały mężczyzna nie został stracony za zgwałcenie Murzynki. Jednak
Sąd   Najwyższy   stanu   Arkansas   odrzucił   dowody   oparte   na   badaniach   statystycznych,
przedstawione w sprawie Maxwell v. Bishop (1968). W uzasadnieniu decyzji nie rozstrzygnął
jednoznacznie, czy w  przyszłości taki dowód nie mógłby stanowić podstawy uznania, że
orzeczona kara śmierci – w stosunku do danej osoby – jest przejawem dyskryminacji rasowej.
Mimo niepomyślnej decyzji sądu, badania statystyczne, odnoszące się do kary śmierci w
USA, były nadal prowadzone i są wykorzystywane w innych sprawach.

Kolejną próbą podważenia całego systemu wykonywania kary śmierci, jaką podjęła

Legal Defense Fund, był zarzut złamania konstytucyjnych praw tych osób, które zostały już
skazane na tę karę, a oczekiwały na egzekucję. W latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych
sądy w stanach południowych coraz częściej zaczęły sięgać po karę śmierci w sprawach o
gwałt, co przy równoczesnym zakwestionowaniu tej praktyki, jako niezgodnej z konstytucją
federalną, doprowadziło do powstania zjawiska tzw. kolejki do egzekucji (death row)9. W
1967 r. na Florydzie i w Kalifornii Legal Defense Fund udało się doprowadzić do tego, że

stanowe sądy najwyższe uznały tzw. pozwy grupowe (class action) W wyniku wykorzystania
tej instytucji w stosunku do ponad 100 skazanych nie można było wykonać wyroku, dopóki
wszelkie zarzuty związane z konstytucyjnymi aspektami odnoszącymi się do kary śmierci nie
zostaną rozpatrzone.

Wreszcie sięgnięto po argumenty odnoszące się do wymogów związanych z samym

procesem, czyli konstytucyjnej formuły o due process of law.

W 1960 r. w stanie Illinois niejakiego Withrespoon’a skazano na karę śmierci za

zabójstwo. W tym czasie ustawodawstwo stanowe dopuszczało możliwość wykluczenia z
ławy przysięgłych tych osób, które były przeciwnikami stosowania kary śmierci ze względów
religijnych, moralnych lub światopoglądowych. Obrońcy Witherspoon’a argumentowali, że
tak skompletowana ława, w sposób niedopuszczalny w świetle konstytucji sprzyja oskarżeniu
oraz iż tak dobrani ławnicy będą skłonni skazać daną osobę na karę śmierci. Choć Sąd
Najwyższy odrzucił oba argumenty w sprawie Witherspoon v. Illinois (1968), to jednocześnie
uznał, że z ławy przysięgłych mogą być wyłączone tylko takie osoby, które stwierdzą, że w
konkretnej sprawie, automatycznie będą głosowały przeciwko skazaniu na karę śmierci10.

W sprawie United States v. Jackson (1968), oskarżenie opierało się na ustawie federalnej:

the Federal Kidnaping Act (znana także jako “Lindbergh Law”), która dopuszczała skazanie
na karę śmierci w przypadku porwania i uszkodzenia ciała ofiary oraz gdy oskarżony
twierdził, że jest niewinny (gdyby jednak przyznał się do popełnienia zarzucanych mu
czynów, mogło być zasądzone wyłącznie dożywotnie więzienie). Sąd Najwyższy uznał, że tak
skonstruowana procedura narusza prawa oskarżonego wynikające z V (“nie wolno wymagać
od oskarżonego w sprawie karnej by świadczył przeciwko sobie”) i VI poprawki (prawo do
rozprawy przed ławą przysięgłych).

28 czerwca 1971 r. Sąd Najwyższy zmienił – w oparciu o orzeczenia w sprawie United

States   v.   Jackson  i  Witherspoon   v.   Illinois  –   30   wyroków   skazujących   na   karę   śmierci.
Pozostawało jeszcze  około 600 spraw, w których  podniesiony był  zarzut  naruszenia  VIII
poprawki,   czyli   stosowania   kar   okrutnych   lub   wymyślnych.   Tego   samego   dnia   SN
zapowiedział, że w najbliższym czasie rozpatrzy łącznie sprawy oparte o wspomniany zarzut.

III. Jeszcze z dziewiętnastowiecznych orzeczeń SN wynikało, iż wykonanie kary śmierci

przez rozstrzelanie, powieszenie oraz przez egzekucję na krześle elektrycznym, nie narusza
VIII poprawki11. Wątpliwości wzbudzała kwestia, czy konstytucyjny zakaz stosowania kar
okrutnych i niezwykłych (wymyślnych) powinien być współcześnie odczytywany, jako zakaz
stosowania kary śmierci w ogóle, nawet jeśli nie taki był zamysł twórców ustawy zasadniczej
z 1791 r. Problem komplikowało to, że SN w całej swojej historii jedynie w kilku sprawach
odnosił się do VIII poprawki12.

Początkowo SN zamierzał rozważyć problem zarzutów naruszenia VIII poprawki w

czterech sprawach: Aikens v. California, Furman v. Georgia, Jackson v. Georgia i Branch v.
Texas. Skarżący twierdzili, że kara śmierci jest zarówno karą niezwykłą (unusual), jak i
okrutną (cruel). Sąd Najwyższy w pełnym składzie wysłuchał ustnych wyjaśnień stron 17
stycznia 1972 r. W miesiąc później Sąd Najwyższy stanu Kalifornia orzekł, na podstawie tych
samych argumentów, jakie zostały przedstawione przed federalnym SN, iż w sprawie Aikens
v. California doszło do naruszenia praw oskarżonego, oraz że w Kalifornii kara śmierci jest
karą “okrutną i niezwykłą” i tym samym sprzeczną z konstytucją stanową. Dlatego też dalej,
przed Sądem Najwyższym Stanów Zjednoczonych, rozpatrywane były tylko trzy ostatnie
sprawy.

Orzeczenie Furman v. Georgia Sąd Najwyższy Stanów Zjednoczonych wydał

stosunkiem głosów 5:4 i przeszło ono do historii jako jedno z najbardziej kontrowersyjnych
orzeczeń 13. Sąd uznał, że kara śmierci, orzekana i dopuszczalna w Stanach Zjednoczonych
na podstawie ówczesnego ustawodawstwa, narusza konstytucję federalną. Każdy z dziewięciu
sędziów złożył własne uzasadnienie swojej decyzji. Sędziowie należący do większości złożyli
tzw. zdania zbieżne (concurring opinion), a ci, którzy znaleźli się w mniejszości – zdania
odrębne (dissenting opinion). Dwaj sędziowie większości : W.J. Brennan i T. Marshall uznali,
że kara śmierci sama w sobie narusza konstytucję federalną. Sędzia Brennan podkreślił, iż aby
uznać daną karę za zgodną z konstytucją, musi ona spełniać cztery warunki: nie może być
szczególnie surowa, nie może istnieć realne prawdopodobieństwo arbitralnego jej orzekania,
musi być uznana przez społeczeństwo i być niezaprzeczalnie bardziej skuteczna od innych,
mniej surowych, kar. W konkluzji sędzia doszedł do wniosku,  że kara śmierci nie spełnia
dwóch   ostatnich   warunków,   które   tworzą   swego   rodzaju   “test”   na   konstytucyjność
jakiejkolwiek kary. T. Marshall wyeksponował natomiast nadmierną surowość kary śmierci,
brak   realizacji   przez   nią   jakiegokolwiek   konstytucyjnie   legitymowanego   celu   oraz
sprzeczność z aktualnymi standardami cywilizacyjnymi. Obaj sędziowie orzekli w kwestii
merytorycznych   problemów   związanych   z   konstytucyjnością   kary   śmierci,   jednak   swoje
decyzje oparli na pozakonstytucyjnych argumentach, co nie uszło uwadze ich adwersarzy.

Pozostali sędziowie większości W.O. Douglas, P. Stewart i B. White uzasadnili swoje

decyzje   odwołując   się   jedynie   do   stanu   orzekania   kary   śmierci   w   USA   na   podstawie
obowiązujących wówczas regulacji prawnych. Uznali bowiem, choć każdy z nich położył
nacisk na różne aspekty tego problemu, że kara śmierci jest stosowana w sposób arbitralny i
przypadkowy, często także pod wpływem uprzedzeń rasowych i etnicznych. Sędzia Douglas
zauważył, że pozostawienie sędziom przysięgłym całkowitej swobody w wyborze między
karą   śmierci,   a   dożywotnim   więzieniem   (discretionary   sentencing   system),   prowadzi   do
całkowitej   dowolności   jej   orzekania.   Odniósł   się   on   także   do   problemu   częstszego
wyrokowania tej kary wobec osób należących do mniejszości. Sędziowie Stewart i White
uznali,   że   rzadkość   stosowania   kary   śmierci   (działa   ona   “na   ślepo”)   jest   dostatecznym
argumentem przemawiającym za uznaniem jej za “niezwykłą”. Ogólnie ujmując, sędziowie ci
stwierdzili   jedynie   sprzeczność   kary   śmierci   z   konstytucją   (tzn.   z  VIII   poprawką)   w   tej
postaci,   w   jakiej   występowała   ona   w   ówczesnej   praktyce   amerykańskiego   wymiaru
sprawiedliwości.

Prezes SN W.E. Burger i sędzia Blackmun w swoich zdaniach odrębnych stwierdzili, że

są   abolicjonistami   i,   jak   to   sami   podkreślili,   gdyby   byli   legislatorami,   głosowaliby   za
zniesieniem kary śmierci. Ponieważ jednak są sędziami, wiąże ich zasada podziału władz, a
decyzję   jaką   podjęli   sędziowie   Brennan   i   Marshall,   ocenili   jako   nadużycie   władzy
sędziowskiej.   Uznali   bowiem,   że   w   konstytucji   brak   jest   argumentów   przeciwko   karze
śmierci,   a   sam   tekst   ustawy   zasadniczej   daje   podstawę   do   stwierdzenia,   że   jej   twórcy
dopuszczali   stosowanie   tej   kary.   Sędziowie   Powell   i   Rehnquist   dopatrzyli   się   w   decyzji
większości   naruszenia   takich   zasad   rządzących   systemem  władzy   i   prawa   w   Stanach
Zjednoczonych jak: zasada  stare decisis14  w orzecznictwie, powściągliwości sędziowskiej,
federalizmu i podziału władz15.

IV. Skutkiem orzeczenia w sprawie Furman v. Georgia było unieważnienie wszystkich

ustaw stanowych odnoszących się do procedury wyrokowania kary śmierci. Dla prawie 600
osób skazanych już na karę śmierci, a oczekujących na egzekucję oznaczało to, iż kara ta nie

mogła być wobec nich wykonana. Brak jednoznacznego stanowiska sędziów spowodował
trudność z odczytaniem samego orzeczenia i rzeczywistego podejścia SN do kary śmierci.
Orzeczenie z 1972 r. nie oznaczało ani zniesienia kary śmierci w Stanach Zjednoczonych, ani
nawet definitywnego rozstrzygnięcia jej zgodności z ustawą zasadniczą.

W krótkim czasie po decyzji SN w sprawie Furman v. Georgia w 35 stanach przyjęte

zostały nowe regulacje odnoszące się do procedury stosowania kary śmierci. Nowe ustawy
stanowe   oparły  się   zasadniczo   na   dwóch   odmiennych   systemach.   Pierwszy,   by  wyłączyć
przypadkowość   wyrokowania,   przyjął   konstrukcję   obligatoryjnej   kary   śmierci,   jeżeli
oskarżony  zostanie   uznany  za   winnego   zarzucanych   mu   czynów   podlegających   tej   karze
(mandatory  death  sentences). W drugim swobodę  decyzji  ławy przysięgłych   ograniczono
przez   ustanowienie   listy   okoliczności   obciążających   (aggravating   circumstances)   i
łagodzących (mitigating circumstances). Aby dana osoba mogła być skazana na karę śmierci,
ława przysięgłych nie tylko musiała uznać ją za winną zarzucanych jej czynów podlegających
tej   karze,   ale   ponadto   stwierdzić   istnienie   obciążających   i   nieistnienie   łagodzących
okoliczności16  (różnice   dotyczą   liczby,   bądź   proporcji   danych   okoliczności   w
poszczególnych stanach). Konstrukcję tę nazwano systemem ukierunkowanego wyrokowania
(guided   discretion   scheme).   Należy   także   wspomnieć,   że   w   nowym   ustawodawstwie
oddzielono postępowanie w przedmiocie winy, od postępowania w przedmiocie kary (tzw.
bifurcated, the two-stage trial). W 1976 r. SN rozpatrując sprawy Gregg v. Georgia, Profitt v.
Florida, Jurek v. Texas uznał, że przyjęte w stanach Georgia, Floryda i Teksas ustawy, oparte
o   ukierunkowane   wyrokowanie,   nie   naruszają   warunków,   jakim   powinna   odpowiadać
procedura wymierzania kary śmierci w świetle orzeczenia  Furman  v. Georgia. Natomiast
system   obligatoryjnej   kary   śmierci,   przyjęty   przez   Północną   Karolinę   i   Luizjanę,   został
uznany za sprzeczny z konstytucją. Zauważono bowiem, iż przez nadmierną sztywność nie
pozwala on na ocenę sprawy i sprawcy. Nie eliminuje ponadto czynnika arbitralności, gdyż
sędziowie   przysięgli   nie   będąc  przekonani   o   słuszności   orzeczenia   kary  śmierci   w   danej
sytuacji, wolą uniewinnić oskarżonego, mimo oczywistych dowodów jego winy17.

Na gruncie wspomnianych orzeczeń z 1976 r., szczególnie orzeczenia Gregg v. Georgia,

można przede wszystkim stwierdzić, że ugruntowane zostało stanowisko SN uznające, że kara
śmierci   jako   taka   jest   zgodna   z   konstytucją.   Musi   ona   jednak   spełniać   pewne   wymogi,
związane z klauzulami  cruel and unusual punishment  i  due process of law. Nie może być
stosowana w sposób arbitralny, co zadaniem SN oznacza, iż nie może być nieproporcjonalna
w   stosunku   do   czynu,   ale   także   nie   może   być   stosowana   w   przypadku,   gdy   w   innych
podobnych sytuacjach nie była zastosowana. Wypełnieniu tego ostatniego wymogu sprzyjać
ma procedura automatycznej apelacji18 i obowiązek ustalenia przez stanowy sąd najwyższy,
czy w danej sytuacji kara nie jest nadmiernie surowa. Wreszcie kara śmierci nie może nieść ze
sobą   elementu   dyskryminacji.   Rozpatrując   w   1976   r.   trzy   nowe   ustawy   stanowe,   na   tle
wspomnianych spraw, SN Stanów Zjednoczonych nie zdecydował się jednak na podniesienie
którejś z nich do rangi “konstytucyjnego modelu”. Nie wskazał także na żadną z nich jako
minimum, jakie musi spełniać procedura wyrokowania kary śmierci, aby orzeczenie tej kary
w konkretnym  wypadku mogło być uznane za spełniające wszystkie wymogi przewidziane
przez federalną ustawę zasadniczą.

V. W kilkunastu orzeczeniach, tzw. post-Furman, Sąd Najwyższy odnosił się do bardziej

szczegółowych aspektów stosowania kary śmierci przez wymiar sprawiedliwości. W 1977 r.
w sprawie Coker v. Georgia uznał, iż orzeczenie kary śmierci w sprawie o zgwałcenie stanowi

naruszenie VIII poprawki do konstytucji, gdyż w przypadku gwałtu kara ta musi być uznana
za   okrutną   i   niezwykłą.   Powołując   się   na   wcześniejsze   orzeczenia,   stwierdzono,   iż   kara
śmierci   musi   mieć   swoje   oparcie   w   społecznej   akceptacji   jej   stosowania.   Nie   budziło
wątpliwości sędziów, że takiego konsensusu nie ma  w kwestii orzekania kary śmierci za
zgwałcenie, szczególnie, iż jedynie stan Georgia dopuszczał taką sankcję za ten czyn. Na tle
takiego   stanowiska,   jedynie   w   sprawach   o   zabójstwo   można   bezspornie   stwierdzić
konstytucyjność orzeczonej kary śmierci. W sprawie Sandry Lockett  SN uchylił orzeczoną
karę śmierci za zabójstwo. Skazanie nastąpiło bowiem w wyniku działania zasady  felony
murder   rule  głoszącej,   że   współsprawca   przestępstwa,   którego   skutkiem   jest   zabójstwo,
odpowiada tak samo jak zabójca. Sąd uznał, że orzeczeniu kary śmierci musi towarzyszyć
udowodnienie zamiaru dokonania morderstwa, a w tym konkretnym przypadku nie miało to
miejsca. Co więcej, w przypadku S. Lockett sam morderca uniknął skazania na karę śmierci,
dzięki porozumieniu się z prokuratorem, który nie zażądał tej kary w stosunku do niego. Przy
okazji   sprawy  Lockett   v.   Ohio  SN  uznał,   iż   niedopuszczalne   jest   zawężanie   decyzji
przysięgłych odnośnie możliwości zastosowania okoliczności łagodzących w sprawie, gdyż
tylko okoliczności obciążające muszą stanowić wyliczenie zamknięte19. W 1982 r. w sprawie
Enmund v. Florida, w której również orzeczono karę śmierci na podstawie zasady  felony
murder rule, Sąd Najwyższy uznał, iż w tym przypadku kara śmierci jest przesadnie surowa i
nieproporcjonalna w stosunku do czynu, a zatem narusza gwarancje płynące z VIII poprawki
do konstytucji. Natomiast takiej nieproporcjonalności kary do czynu nie dopatrzono się w
zastosowaniu zasady felony murder rule w przypadku zamordowania czteroosobowej rodziny
w czasie zorganizowanej ucieczki z więzienia20. Za niekonstytucyjne SN uznał także zbyt
ogólne sformułowanie przez ustawodawcę stanowego okoliczności obciążających21.

Sprawa Eddings v. Oklahoma (1982) dała asumpt do rozstrzygnięcia kwestii

konstytucyjności stosowania kary śmierci w aspekcie wieku skazanego. Ostatecznie Sąd nie
zajął merytorycznego stanowiska w sprawie dopuszczalności stosowania tej kary wobec osób,
które nie ukończyły 18 roku życia. Jednocześnie uchylił wyrok na podstawie rozstrzygnięcia
Lockett v. Ohio (1977)22. Dopiero w czerwcu 1988 r. w orzeczeniu dotyczącym sprawy
Thompson v. Oklahoma uznano, iż egzekucja przeprowadzona na osobie mającej mniej niż 16
lat jest niekonstytucyjna, gdyż narusza zakaz stosowania kar okrutnych i niezwykłych23. SN
nie zajął wówczas jednoznacznego stanowiska, czy niekonstytucyjne byłoby również
wykonanie kary śmierci w stosunku do osób między 16, a 17 rokiem życia. W sprawie jaką
rozpatrywał rok później, zezwolił jednak na wykonanie wyroku śmierci na skazanym, który w
chwili popełnienia przestępstwa miał zaledwie 16 lat24.

Sąd Najwyższy uznał, że niekonstytucyjne jest wykonanie kary śmierci na osobie

umysłowo   chorej25.   Samo   rozstrzygnięcie   nie   wzbudziło   większych   kontrowersji,   gdyż
podobna zasada działała w praktyce, mając swoje podstawy jeszcze w angielskim  common
law.  Wspomniane   orzeczenie   podniosło   jednak   tę   regułę   do   rangi   konstytucyjnej   zasady.
Natomiast   SN,   w   innym   orzeczeniu,   stwierdził,   że   nie   ma   podstaw   do   rozciągnięcia
powyższej zasady na osoby opóźnione umysłowo w stopniu tylko nieznacznym, w stosunku
do których orzeczono karę śmierci26.

Argumenty o dyskryminacyjnym działaniu kary śmierci podniesiono ponownie przy

okazji rozpatrywania sprawy McCleskey v. Georgia (1987). Tym razem próbowano dowieść,
na podstawie danych statystycznych, że czynnikiem wpływającym na orzeczenie kary śmierci
jest nie tyle kolor skóry sprawcy, co ofiary. Znacznie częściej na karę śmierci skazywani byli

sprawcy   zabójstwa   osoby   białej,   niż   Murzyna.   W   omawianej   sprawie   oskarżonym   był
Murzyn, skazany na karę śmierci za zabicie policjanta. Sąd Najwyższy, nie negując ustaleń
statystycznych,   odrzucił   wniosek.   Stwierdził   mianowicie,   że   aby   wykazać   naruszenie
konstytucyjnego   zakazu   stosowania   kar   okrutnych   i   niezwykłych,   w   oparciu   o   zarzut
dyskryminacji,   trzeba   przede   wszystkim   udowodnić   taki   zamiar.   W   tym   konkretnym
przypadku  –  zdaniem  większości  sędziów  (orzeczenie  zapadło  stosunkiem  głosów   5:4)  –
wnioskodawcy się to nie udało.

VI. W Stanach Zjednoczonych nie istnieje jednolity system wykonywania kary śmierci.

Siedem stanów dopuszcza stosowanie komory gazowej, cztery wykonują egzekucje przez
powieszenie,   trzy   przez   rozstrzelanie.   Najbardziej   jednak   rozpowszechnioną   formą
wykonywania tej kary jest wstrzyknięcie trucizny bądź środka nasennego (32 stany i prawo
federalne)   oraz   elektroegzekucja   (11   stanów).   W   niektórych   stanach   wykonuje  się   karę
śmierci na kilka sposobów i zazwyczaj wybór metody należy do skazanego (zwykle jest to
wybór   między   zastrzykiem   usypiającym,   a   inną   metodą).   Coraz   częściej   kwestionuje   się
konstytucyjność możliwości dokonywania takiego “wyboru”27. W pięciu stanach: Arizonie,
Delaware,   Arkansas,   Maryland   i   Mississippi   wspomniany   wybór   związany   jest   z   datą
orzeczenia kary28.

Elektroegzekucja została po raz pierwszy zastosowana w stanie Nowy Jork w 1888 r., co

było odpowiedzią na poszukiwanie przez ówczesnego gubernatora tego stanu najlepszego
sposobu wykonywania kary śmierci. Natomiast egzekucje dokonywane przy użyciu zastrzyku
z trucizną stanowią najnowszą metodę spośród stosowanych w USA. Do tej pory nie doszło
jednak do ostatecznego rozpoznania przez sądy zgodności tego sposobu wykonywania kary
śmierci z ustawą zasadniczą w aspekcie zakazu stosowania kar okrutnych i niezwykłych.
Niektóre stany zdecydowały się wprowadzić egzekucje dokonywane przy użyciu zastrzyku
usypiającego jako drugą metodę wykonywania kary śmierci, szczególnie w sytuacji, gdy
dotychczasowa metoda budziła wątpliwości co do jej zgodności z konstytucją29.

Ponieważ władze federalne jeszcze do niedawna nie posiadały własnych ośrodków, gdzie

mogłyby być przeprowadzone egzekucje wyroków śmierci zapadłych na podstawie ustaw
federalnych, zmuszone były do odpłatnego korzystania z pomocy władz stanowych. W ten
sposób wykonano m.in. egzekucję na małżonkach Rosenbergów, skazanych za szpiegostwo w
1952 r., więzionych m in. w Sing Sing i tam też straconymi na krześle elektrycznym. Rząd
federalny musiał później zwrócić Nowemu Jorkowi koszy związane z tą egzekucją.

VII. Po orzeczeniu Furman v. Georgia (1972) ustawodawcy stanowi zdecydowali się na

dalsze   utrzymanie   kary   śmierci   za   niektóre   przestępstwa.   W   okresie   1968-1977   trwało
faktyczne moratorium na wykonywanie tej kary w Stanach Zjednoczonych, choć jednocześnie
sądy nadal ją orzekały. (Jedynie okres tuż po orzeczeniu z 1972 r., a przed uchwaleniem
nowych   regulacji,   przyniósł   gwałtowny   spadek   osób   skazanych.)   Doprowadziło   to   do
zaostrzenia wspominanego wcześniej zjawiska  death row, związanego z oczekiwaniem na
wykonanie już orzeczonej kary. Obecnie skazani oczekują na egzekucję przeciętnie ponad 10
lat.   Fakt   ten   wykorzystywany   bywa   jako   argument,   że   kara   śmierci   narusza   konstytucję
federalną. Ponadto izolacja skazanych w specjalnych zakładach powoduje ogromne koszty
utrzymania. Abolicjoniści używają tego argumentu, by obalić twierdzenie zwolenników kary
głównejo   znacznie   mniejszych   kosztach   wykonania   kary   śmierci,   niż   utrzymywania
skazanych   na   dożywotnie   więzienie.   Jak   podają   niektóre   źródła,   przeciętny  koszt   pobytu

skazanego na karę śmierci w tzw. death row, szacowany na 3 miliony dolarów, porównywalny
jest z kosztami utrzymania (wraz z ochroną i innymi zabezpieczeniami) 3 więźniów przez 40
lat30.

W latach 1930-1996 wykonano w Stanach Zjednoczonych 4217 egzekucji, z czego 358

po 1976 r. Do tej liczby należy dodać 160 egzekucji przeprowadzonych zgodnie z procedurą
wojskową.   Pierwszą   egzekucję   po   faktycznym   moratorium   przeprowadzono   w   Utah.
Najwięcej jednak – we wspomnianym okresie – odbyło się ich w Teksasie (107). Po 1976 r.
stracono trzy kobiety. Były to: Velma Barfield (egzekucję przeprowadzono w stanie Północna
Karolina   w   1987 r.),   Karla   Faye   Tucker   (stracona   w  lutym   1998   r.   w   Teksasie)   i   Judy
Buenoano (stracona w marcu 1998 r.). Pod koniec 1996 r. na egzekucję oczekiwało 3219
skazanych,   w   tym   49   kobiet.   Najmłodszy   skazany   oczekujący   na   egzekucję   miał   17,   a
najstarszy – 81 lat. W tym też roku w USA wykonano 45 egzekucji31.

Przypisy [do rozdz. 7]

Marbury v. Madison (1803).

Nikt nie będzie pociągany do odpowiedzialności za zbrodnię gardłową lub inne przestępstwo hańbiące bez
zalecenia lub postawienia w stan oskarżenia przez Wielką Ławę Przysięgłych; ... Nie wolno też tej samej osoby
sądzić ani narażać na karę śmierci lub karę cielesną dwukrotnie za to samo przestępstwo ...

Nie wolno ... stosować kar okrutnych lub niezwykłych.

W latach trzydziestych XIX w. w Virginii 70 przestępstw dokonanych przez Murzynów było zagrożonych karą
śmierci, natomiast w stosunku do białych tylko 5.

W. Espy: The Historical Perspective, [w:] Slow Coming Dark, pod red. D. Magee, New York, 1980.

Chociaż problematyce kary śmierci na gruncie Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych
poświęcony jest czwarty rozdział niniejszej pracy, w tym miejscu warto wspomnieć, że Stany Zjednoczone
przystępując do Paktu wniosły zastrzeżenia. Po pierwsze zastrzegły, iż kara śmierci będzie mogła być nadal
stosowana, w oparciu o istniejące oraz przyszłe ustawodawstwo obowiązujące w USA, wobec wszystkich osób
(poza kobietami w ciąży), także poniżej 18 roku życia. Po drugie – uznały, że treść art. 7 Paktu rozumiana będzie
przez USA zgodnie z Poprawkami: V, VIII i XIX do Konstytucji Stanów Zjednoczonych.

Alaska, Dystrykt Kolumbia, Hawaje, Iowa, Maine, Massachusetts, Michigan, Minnesota, Północna Dakota,
Rhode Island, Vermont, Zachodnia Virginia, Wisconsin.

Szerzej o problematyce praw człowieka w orzecznictwie SN USA: S. Frankowski, R. Goldman, E. Łętowska:
Sąd Najwyższy USA. Prawa i wolności obywatelskie, b.r. i m. wyd.

Najsłynniejszą sprawą z tego okresu jest przypadek C. Chessmana, straconego w stanie Kalifornia – mimo
licznych głosów domagających się ułaskawienia, płynących z całego świata (m.in. od papieża Jana XXIII) – w
maju 1960 r. po 12 latach oczekiwania na egzekucję.

Wspomnieć warto, że przy okazji tej sprawy Sąd Najwyższy odniósł się do ówczesnych statystyk, stwierdzając,
iż w społeczeństwie amerykańskim mniej niż 50% ludności opowiada się za utrzymaniem kary śmierci (które to
przekonanie było poparte danymi statystycznymi) i że tendencją jest dalszy spadek poparcia dla tej kary (tu
jednak SN bardzo się mylił). W 1985 r. SN w sprawie Wainwright v. Witt, uznał iż ze składu ławy przysięgłych
może być wyłączona każda osoba, której poglądy i przekonania mogą wejść w konflikt z obowiązkami sędziego
przysięgłego.

Wilkerson v. Utah (1878), Ex parte Medley (1889) i In re Kemmler (1890).

Np. w sprawie Weems v. United States (1909) stwierdzono, iż VIII poprawka może nabierać nowego znaczenia
wraz z postępem humanizmu; w sprawie Trop v. Dulles (1958) wspomniano o “zmiennych standardach
cywilizacyjnych dojrzewającego społeczeństwa”. Oba orzeczenia szerzej omawia K. Krajewski: Problem kary
śmierci w orzecznictwie Sądu Najwyższego Stanów Zjednoczonych, “Studia Prawnicze”1989, z. 1, s. 129-130.

N. Vidmar, P. C. Ellsworth: Public Opinion and the Death Penalty, “Stanford Law Review”, vol. 26 (1974), s.
1245-1279; cyt. za K. Krajewski, op. cit., s. 126.

Dosłownie: pozwolić utrzymać decyzję. Zasada ta nakazuje sędziom, aby swoje decyzje i postanowienia

dostosowywali do ukształtowanych już precedensów prawnych.

Por. L. Garlicki: Sąd Najwyższy Stanów Zjednoczonych a “prawo do życia”, “Państwo i Prawo” 1992, z. 8, , s. 36
i n.

Za okoliczności obciążające w sprawie o zabójstwo ustawa stanu Georgia uznaje następujące sytuacje: oskarżony
był już wcześniej skazany za zbrodnię, za którą groziła kara śmierci, czyn towarzyszył innej zbrodni, oskarżony
stanowi poważne ryzyko dla innych, zbrodnia została dokonana z chęci zysku, ofiara była w służbie wymiaru
sprawiedliwości (judicial officer), zabójstwo zostało popełnione na zamówienie, czyn stanowi ohydne zabójstwo,
ofiara była policjantem, oskarżony był już skazany za inne przestępstwo, oskarżony usiłował uniknąć legalnego
aresztowania. Za okoliczności łagodzące uznaje się: stan emocjonalny, brak jakiegokolwiek notowania przez
władze, współpraca z organami ścigania, zabójstwo pod wpływem alkoholu lub narkotyków, działanie w dobrej
wierze lub w usprawiedliwionym moralnie zamiarze, wiek oskarżonego w chwili popełnienia przestępstwa,
oskarżony nie będzie stanowił dalszego zagrożenia dla społeczeństwa, ofiara była uzbrojona, zabójstwo dokonane
było w samoobronie lub pod wpływem prowokacji, siła dowodów nie pozwala na orzeczenie tej kary.

Orzeczenia: Woodson v. North Carolina (1976), Roberts v. Luisiana (1976), Summer v. Schuman (1987).

Na 38 stanów utrzymujących karę śmierci 36 ma w swoich procedurach automatyczną apelację. Ustawodawstwo
federalne oraz stany: Arkansas i Południowa Karolina nie przewidują automatic review.

Lockett v. Ohio (1977).

Tison v. Arizona (1987). Cyt. za L. Garlicki, op. cit., s. 40.

Godfrey v. Georgia (1980).

Sąd Najwyższy stwierdził, iż sąd rozpoznający sprawę Eddings v. Oklahoma (1982) w pierwszej instancji nie
uwzględnił istniejących okoliczności łagodzących. Zdaniem SN naruszone zostały przez to zasady
indywidualizacji wymiaru kary, które były podstawą rozstrzygnięcia w sprawie Lockett v. Ohio (1977).

Zgodnie z: Capital Punishment, “BJS Bulletin”, 1986 r., w ustawodawstwach stanowych minimalny wiek
skazanego umożliwiający wykonanie kary śmierci nie był w ogóle uregulowany w 15 stanach, w dalszych 9 wiek
ten wynosił poniżej 16 roku życia. (w Indianie i Vermont próg ten wynosił nawet 10 lat).

Stanford v. Kentucky (1989); podobnie: Wilkins v. Missouri (1989).

Ford v. Wainwright (1986).

Penry v. Lynaugh (1989).

State v. Rupe (Wash. 2nd 1984), State v. Campbell (Wash. 1989), Campbell v. Wood (9th Cir. 1994), Hunt v. Nuth
(4th Cir. 1995).

W Arizonie n.p. przed 15 listopada 1992 r. skazany na karę śmierci mógł wybrać zastrzyk śmiertelny albo komorę
gazową. Od tej daty egzekucje były wykonywane już tylko jednym sposobem – przy użyciu zastrzyku.

Tak było np. w Kalifornii, gdzie w sierpniu 1992 r. uchwalono stosowną ustawę, umożliwiającą dokonanie
wyboru sposobu przeprowadzenia egzekucji między egzekucją w komorze gazowej, a – wprowadzonym
powyższą ustawą – zastrzykiem usypiającym.

Costs of Capital Punishment, “New York Times”, z 3 września 1983 r., s. 15.

Dane statystyczne oparte na raporcie: Capital Punishment, US Department of Justice, Bureau of Justice Statistics,
Washington DC, 1997.

Marek Zubik

8. KARA ŚMIERCI W POLSCE

W dziejach polskiej myśli prawniczej wielokrotnie podnoszony był problem kary

śmierci. Zazwyczaj ożywienie dyskusji w literaturze wiązało się z pracami kodyfikacyjnymi
prawa   karnego   lub   ze   zdarzeniami,   które   wzbudzały   szczególne   zainteresowanie   opinii
społecznej. Pierwsza polska monografia obszernie omawiająca problematykę kary śmierci,
ukazała się w 1850 r.1; następna dopiero 128 lat później2. Poza wspomnianymi, do dnia
dzisiejszego,   pojawiały   się   w   piśmiennictwie   jedynie   opracowania   przyczynkarskie,   o
bardziej   czy   mniej   szeroko   zakreślonych   granicach.   Mały   dorobek   polskiej   nauki   prawa
ubiegłego stulecia, na  tle  dużego zainteresowania  karą śmierci  literatury karnistycznej  na
świecie,  ma  zapewne  podłoże  w  braku  niepodległego  bytu  państwowego  –  w  Polsce  nie
obowiązywało własne ustawodawstwo karne. Wyraźnie należy podkreślić, iż polska literatura
prawnicza nie doczekała się jeszcze całościowej analizy problemu kary śmierci jako zjawiska.
Brak ponadto  opracowania na temat na temat działalności organów sądowych w Polsce lat
czterdziestych   i   pięćdziesiątych   w   aspekcie   orzekania   najwyższego   wymiaru   kary   i
wykonywania egzekucji.

I. Po odzyskaniu przez Polskę w 1918 r. niepodległości bardzo palącym problemem stała

się   unifikacja   prawa   na   obszarze   dopiero   co   zjednoczonego   państwa.   Prace   rozpoczęto
stosunkowo wcześnie. Ranga jaką im nadano, ustawowo powołując komisję kodyfikacyjną3,
zapowiadała rychłe i pomyślne uwieńczenie wysiłków. W tym okresie na świecie toczyła się
dyskusja nad celowością istnienia kary śmierci. Nie bez wpływu na tę dyskusję pozostawały
doświadczenia niedawnej wielkiej wojny. Nic zatem dziwnego, że również polska doktryna
nie   była   jednolita   w   tym   względzie.   Do   czasu   wejścia   w   życie   kodeksu  karnego   (k.k.),
ukazały się projekty części ogólnej kodeksu autorstwa: E. Krzymuskiego4, A. Mogilnickiego
i   E.   S.   Rappaporta5,   W. Makowskiego,   J.   Makarewicza   oraz   A.   Leżańskiego   i   Z.
Piernikarskiego.   Trzy   pierwsze   projekty   nie   zawierały   kary   śmierci;   pozostałe   ją
przewidywały. Podczas prac w komisji kodyfikacyjnej sprawa wprowadzenia kary śmierci do
katalogu kar zasadniczych ważyła się kilkakrotnie i wydaje się bardzo prawdopodobne, że w
ostatecznym projekcie, jaki przedstawiła komisja, kara ta znalazła się w sposób losowy. W
wersji projektu z 1922 r. komisja opowiedziała się większością jednego głosu za utrzymaniem
kary śmierci.  W 1930  r.   skreślono  ją,  a  w   1931 r.  głosami  Krzymuskiego,   Makarewicza,
Miklaszewskiego,   Nowodworskiego,   Prądzyńskiego   i   Seydy   (przeciwko   byli   Makowski,
Mogilnicki, Marek, Ettinger i Rappaport) ponownie ją tam umieszczono. Przewagą jednego
głosu,   oddanego   głównie   pod   wpływem   opinii   publicznej,   kara   śmierci   została   ujęta   w
projekcie   kodeksu   karnego.   Dalsze   prace   nad   kodeksem   przejęła  komisja   Ministerstwa
Sprawiedliwości   pod   przewodnictwem   S.   Sieczkowskiego,   która   ustaliła   przy   pewnej
współpracy   z   członkami   komisji   kodyfikacyjnej   ostateczny   tekst   kodeksu.   Po   przyjęciu
projektu przez Radę Ministrów, sam kodeks karny został wydany w drodze  rozporządzenia
Prezydenta RP 11 lipca 1932 r.

W kodeksie karnym z 1932 r. kara śmierci przewidziana była za pięć przestępstw. Ujęta

została tam jako kara zasadnicza (art. 37 k.k.), wykonywana przez powieszenie (art. 38 k.k.).

Zawsze   jednak   występowała   alternatywnie   z   karą   dożywotniego   więzienia   albo   karą
więzienia od lat 10, a w jednym przypadku od lat 5 (art. 225 § 1 k.k.). Sędzia, w ramach
przysługującej mu władzy, mógł wymierzyć karę śmierci za dane przestępstwo, jednak nie był
pozbawiony   luzu   decyzyjnego   i   mógł   zastosować   inną   sankcję.   W   katalogu   przestępstw
zagrożonych karą śmierci znalazły się cztery przestępstwa polityczne: zamach na niepodległy
byt państwa (art. 93 § 1 k.k.), zamach na życie lub zdrowie Prezydenta Rzeczypospolitej
Polskiej (art. 94  § 1 k.k.), typ kwalifikowanej zdrady wojennej (art. 101 § 2 k.k.), akcja
dywersyjna w czasie wojny (art. 102 k.k.) oraz jedno przestępstwo pospolite: zabójstwo (art.
225 § 1 k.k.).

Karę śmierci można było orzec wobec sprawcy, który w chwili popełnienia czynu

ukończył 17 lat. Wynikało to z braku ograniczeń wiekowych w odniesieniu do stosowania tej
kary, a tym samym opierano się na ogólnych przepisach odnoszących się do podmiotowego
zakresu   działania   kodeksu.  W   wypadku   skazania   na   karę   śmierci   sprawca   obligatoryjnie
pozbawiany   był   praw   publicznych   i   obywatelskich   praw   honorowych.   Zakazane   było
wymierzanie innych kar zasadniczych. W kodeksie przewidziano możliwość zastosowania
instytucji nadzwyczajnego złagodzenia kary, obejmując dobrodziejstwem jej działania  także
przestępstwa zagrożone karą  śmierci. W tym  wypadku  zamiast kary śmierci musiała  być
orzeczona   kara   co   najmniej   5   lat   więzienia.   Sprawę   dawności   uregulowano   w   sposób
szczególny  dla   kary  śmierci.   Nie   można   było   wszcząć   postępowania   karnego   po   20,  ani
wydać wyroku skazującego po 25 latach od popełnienia przestępstwa, za które groziła kara
śmierci. A orzeczonej już kary, nie można było wykonać po 30 latach od uprawomocnienia się
wyroku.

W praktyce stosunkowo duża dyskrecjonalna władza sędziowska, rysująca się na tle

kodeksu  karnego   z   1932  r.,   wywołała  wiele   wątpliwości.   Zasadniczą   rolę   w   interpretacji
przepisów kodeksowych odegrała działalność Sądu Najwyższego (SN)6. O doniosłości tego
orzecznictwa niech świadczy fakt, że na jego autorytet powoływały się sądy polskie także po
drugiej wojnie światowej i to nie tylko w okresie obowiązywania samego kodeksu z 1932 r.
Spośród   kilku   wypowiedzi   przedwojennego   SN   o   karze   śmierci   szczególne   znaczenie
przypisuje   się   w   literaturze   postanowieniu   z   26   kwietnia   1935   r7.  W   sentencji   tego
postanowienia   sąd   stwierdził   m.in.:   “wyrok,   orzekający   karę   śmierci,   winien   z   całą
skrupulatnością   stwierdzić,   iż   najpełniejsze   eliminowanie   danego   przestępcy   ze
społeczeństwa w postaci pozbawienia go życia, podyktowane jest nieodzowną koniecznością
ochrony społecznej, ... [a –  przyp. M.Z.] żadna kara sprawcy psychicznie już nie zmieni i
żadna, prócz kary śmierci, przed nim nie zabezpieczy”. W podobnym duchu wypowiadał się
SN w cytowanych już wyrokach z 22 lipca 1935 r. i 8 czerwca 1937 r.

W ustawodawstwie międzywojennym kara śmierci przewidziana była, obok kodeksu

karnego, także w innych ustawach dodatkowych. Wśród nich najdonioślejsze znaczenie miało
Rozporządzenie Prezydenta RP z 19 marca 1928 r. o postępowaniu doraźnym8. Dekret ten
rozciągnął stosowanie kary śmierci na kilkadziesiąt typów przestępstw, opisanych w kodeksie
karnym   i   Rozporządzeniu   Prezydenta   RP   z   24   października   1934   r.   o   niektórych
przestępstwach   przeciwko   bezpieczeństwu   Państwa9.   W   sytuacji,   gdy   oskarżony   w
postępowaniu   doraźnym   został   jednomyślnie   uznany   winnym   popełnienia   jednego   z
przestępstw określonych w Rozporządzeniu Prezydenta z 1928 r., to należało bezwzględnie
wymierzyć karę śmierci, jeśli w postępowaniu zwyczajnym można było za to przestępstwo
orzec karę więzienia ponad 5 lat. Na podstawie ustawy z 23 maja 1924 r. o powszechnym
obowiązku wojskowym10, na obszarze obowiązywania stanu wojennego kara śmierci miała

być   także   obligatoryjnie   wymierzana,   za   przestępstwa   zagrożone   w   postępowaniu
zwyczajnym   karą   więzienia   wyższą   niż   rok.   Sąd   mógł   w   postępowaniu   doraźnym   tak
bezwzględnie oznaczoną karę zamienić na dożywotnie więzienie, gdy zachodziły wyjątkowo
ważne   okoliczności   łagodzące.   Zatem   w   ustawodawstwie   stanu   wojennego   kara   śmierci
groziła za 145 przestępstw i to w formie kary bezwzględnie oznaczonej.

Karę śmierci, już w formie sankcji alternatywnej, przewidywały także: Rozporządzenie

Prezydenta o niektórych przestępstwach przeciwko bezpieczeństwu Państwa, ustawa o
powszechnym obowiązku wojskowym oraz dekret Prezydenta RP z 22 listopada 1938 r. o
ochronie niektórych interesów Państwa11.

Mimo bardzo szeroko zakreślonych ram dla wymierzania kary śmierci, sądy stosunkowo

rzadko sięgały po najwyższy wymiar kary. Choć brak całościowych danych o liczbie
wymierzonych i wykonanych wyroków śmierci, to wyniki niektórych analiz statystycznych
mogą służyć za materiał porównawczy. W 1934 r. skazano na karę śmierci 13 sprawców, w
tym 9 za zabójstwo, a 4 za przestępstwa polityczne12. W 1937 r. 16 osób skazano na karę
śmierci, w tym 12 za zabójstwo i 4 za szpiegostwo13. Wspomnieć warto, że w okresie
międzywojennym dziewięciokrotnie sięgano po instytucję amnestii i zamieniano orzeczone
już kary śmierci na kary najsurowsze po niej w katalogu sankcji.

II. Po drugiej wojnie światowej kodeks z 1932 r. formalnie obowiązywał jeszcze ponad

dwadzieścia lat. Jednak sprawa zagrożenia karą śmierci przedstawiała się już diametralnie
inaczej, niż przed 1939 i to zarówno pod względem zakresu penalizacji, jak i warunków i
rozmiarów orzekania. Represyjność ustawodawstwa w tym okresie daje się z jednej strony
wytłumaczyć rzeczywistością powojenną, jednak zasadnicze ostrze wymiaru sprawiedliwości
(niezależnie od tego, jak dużym nieporozumieniem jest używanie tego słowa do ówczesnych
warunków) skierowane  zostało ku przeciwnikom politycznym i zastraszeniu społeczeństwa.
Zaznaczyć  należy, że oprócz szafowania karą śmierci (jak i innymi surowymi karami) w
zgodzie z literą prawa, organy stosujące przymus (i to nie tylko polskie) dokonały licznych
zbrodni, często wskazując później jako sprawców “reakcyjne podziemie”. Dokładna liczba
orzeczonych i wykonanych przez sądy cywilne i wojskowe wyroków kary śmierci w latach
1944-1953 nie jest znana. W literaturze spotyka  się liczby rzędu dwóch – trzech tysięcy
(sic!)14.

Kodeks karny Wojska Polskiego (k.k. WP) z 23 września 1944 r. w sprawach o zbrodnie

stanu, które zostały przejęte z k.k. z 1932 r., miał zastosowanie także w stosunku do osób
cywilnych.   Przewidywał   on   11   przestępstw   zagrożonych   karą   śmierci,   co   w   sumie
doprowadziło do zwiększenia możliwości orzekania tej kary za przestępstwa polityczne. Nie
zmieniając przedwojennego kodeksu karnego, wprowadzono do ustawodawstwa karnego nie
tylko   nowe   typy   przestępstw,   ale   i   w   drakoński   sposób   zwiększono   jego   represyjność.
Wystarczy dodać, że w okresie tuż po zakończeniu wojny kara śmierci zawarta była w 11
ustawach   dodatkowych.   Dekret   z   13   czerwca   1946   r.   o   przestępstwach   szczególnie
niebezpiecznych w okresie odbudowy Państwa15, zwany małym kodeksem karnym (m.k.k.),
przewidywał   możliwość   orzekania   kary   śmierci   w   piętnastu   wypadkach.   W   m.k.k.   kara
śmierci   zawsze   występowała   alternatywnie   z   karą   pozbawienia   wolności   i   dożywotnim
więzieniem. Karę śmierci przewidywał także dekret z 5 sierpnia 1949 r. o ochronie sumienia i
wyznania16  za przestępstwo publicznego wyszydzania  lub poniżania  grupy ludności albo
osoby   z   powodu   jej   przynależności   wyznaniowej,   przekonań   religijnych   lub

bezwyznaniowości, jeżeli skutkiem takiego czynu była śmierć, ciężkie uszkodzenie ciała,
zakłócenie normalnego biegu życia publicznego lub zagrożenie bezpieczeństwa publicznego;
w tym zakresie dekret ten uchylił k.k. z 1932 r.

Zupełnie odmienną jakość stanowił problem kary śmierci przewidziany przez tzw.

ustawodawstwo   karne   przeciwfaszystowskie17.   Chodzi   tu  przede   wszystkim   o   takie   akty
prawne   jak:   dekret   z   22   stycznia   1944   r.   o   odpowiedzialności   za   klęskę   wrześniową   i
faszyzację   życia   państwowego18  i   dekret   z   31   sierpnia   1944   r.   o   wymiarze   kary   dla
faszystowsko – hitlerowskich zbrodniarzy winnych zabójstw i  znęcania się nad ludnością
cywilną i jeńcami oraz dla zdrajców Narodu Polskiego19 (tzw. dekret sierpniowy). Pierwszy z
nich   przewidywał   karę   śmierci   w   formie   kary   alternatywnej,   drugi   także   jako   karę
bezwzględnie oznaczoną. Dla rozpoznania przestępstw określonych dekretem sierpniowym
powołano   Sądy   Specjalne,   a   dla   osądzenia   najważniejszych   zbrodniarzy   utworzono
Najwyższy Trybunał Narodowy20.

Kara śmierci przewidziana była w postępowaniu zwyczajnym za kilka przestępstw o

charakterze gospodarczym. Art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 28 października 1950 r. o zakazie
posiadania walut obcych, monet złotych, złota i platyny oraz zaostrzeniu kar za niektóre
przestępstwa dewizowe21 przewidywał karę śmierci, jako sankcję alternatywną za obrót bez
zgody   odpowiedniej   Komisji   Dewizowej   wszelkiego   rodzaju   walutami   obcymi,   złotymi
monetami,   złotem   lub   platyną.   Na   podstawie   tej   ustawy   dwukrotnie   wydano   wyroki
skazujące,   a   w   stosunku   do   jednej   z   osób   wyrok   wykonano.   Sprawa   S.   Ehrenreicha   –
straconego właśnie na podstawie wspomnianej ustawy – jest kontrowersyjna nie tylko ze
względu na charakter przestępstwa, ale i okoliczności związane z procesem i egzekucją, które
wskazują na dokonanie na nim tzw. “mordu sądowego”22.

Ponadto, dekret z 4 marca 1953 r. o wzmożeniu ochrony własności społecznej23

przewidywał karę śmierci alternatywnie z karą więzienia (w tym dożywotniego więzienia) za
przestępstwo kwalifikowanego rabunku mienia społecznego. Przestępstwo to zostało później
włączone do ustawy z 18 czerwca 1959 r. o odpowiedzialności karnej za przestępstwa
przeciw własności społecznej24.

Wreszcie należy wspomnieć o dekrecie z 16 listopada 1945 r. o postępowaniu

doraźnym25 i ustawie z 4 lutego 1950 r. o powszechnym obowiązku wojskowym, zmienionej
później ustawą z 30 stycznia 1959 r. o takim  samym tytule26. Pierwszy akt normatywny
przewidywał,   że   w   postępowaniu   doraźnym   kara   śmierci   mogła   być   wymierzona   za
przestępstwa   objęte   orzekaniem   w   tym   trybie,   bez   względu   na   to,   jaką   sankcją   karną
przestępstwo   było   zagrożone   w   ustawodawstwie   zwykłym.   Ustawa   o   powszechnym
obowiązku wojskowym zawierała 11 przestępstw, za które w czasie mobilizacji lub wojny
mogła być orzeczona kara śmierci. Dodać jeszcze należy, że kara ta była przewidziana (także
w formie bezwzględnie określonej) w wielu przepisach k.k. WP.

W okresie do uchwalenia w Polsce nowego kodeksu karnego w 1969 r. ustawodawca

kilkakrotnie decydował się na zastosowanie amnestii, a nawet abolicji. Ustawy amnestyjne
lub abolicyjne zmieniały karę śmierci na kary pozbawienia wolności lub zakazywały
wszczynania i prowadzenia postępowania karnego w przypadku niektórych przestępstw.
Najszerzej sprawę tę ujęto w ustawie z 1956 r. Abolicja objęła przestępstwa określone w
dekrecie o wymiarze kary dla faszystowsko-hitlerowskich zbrodniarzy (za wyjątkiem zbrodni
z art. 1 pkt 1 dekretu) oraz dekrecie o odpowiedzialności za klęskę wrześniową i faszyzację
życia państwowego. Także na mocy ustawy amnestyjnej z 1956 r. orzeczona już kara śmierci

ulegała zamianie na karę 15 lat więzienia, a tzw. obligatoryjne skutki skazania, tzn. utrata
praw publicznych i obywatelskich praw honorowych ulegały skróceniu do 5 lat. Jak jednak
pokazują procesy rehabilitacyjne przeprowadzone po 1989 r., ustawy amnestyjne PRL,
wydawane najczęściej po “przełomach”, nie doprowadziły do naprawienia ogromu bezprawia.

O działaniach organów “wymiaru sprawiedliwości” w tym czasie, a zwłaszcza sądów,

świadczy choćby sprawa gen. E. A. Fieldorfa “Nila”, szefa Kedywu KG AK, skazanego 16
kwietnia   1952   r.   w   pseudoprocesie   na   karę   śmierci   na   podstawie   art.   1   §   1   dekretu   o
faszystowsko-hitlerowskich   zbrodniarzach.   Wyrok   został   wykonany   po   zatwierdzeniu   go
przez SN i odrzuceniu przez ówczesnego prezydenta B. Bieruta prośby o ułaskawienie. W 45
lat   później   sprawa   ta   doprowadziła   do   przedstawienia   pani   sędzi,  wyrokującej   w   spawie
generała, zarzutu dokonania tzw. sądowego morderstwa. Prokuratura zarzuciła Marii G., że
działając w zamiarze pozbawienia życia gen. Fieldorfa, podjęła się orzekania w jego sprawie,
wiedząc, iż generał zarzucanych mu czynów nie popełnił27.

III. Na początku lat pięćdziesiątych rozpoczęto prace nad nową kodyfikacją prawa

karnego   w   Polsce.   Kolejne   projekty   zawierały   karę   śmierci   w   katalogu   kar,   choć
równocześnie określano ją jako karę o charakterze wyjątkowym. W uzasadnieniu jednego z
projektów   kodeksu   karnego   stwierdzono,   iż:   “projekt   utrzymuje   przewidzianą   w
obowiązującym   ustawodawstwie   karę   śmierci,   uznając,   że   obecnie   nie   ma   podstaw   do
rezygnacji z tego środka represji, mimo przemawiających przeciwko niemu argumentów”28.
Ostatecznie nowy kodeks karny został uchwalony 19 czerwca 1969 r.

W tym długim okresie prac przygotowawczych w literaturze prawniczej ożywiła się

dyskusja nad problemem utrzymania kary śmierci, jednak w pełni mogło to nastąpić dopiero
po   “odwilży”   1956   r.   Jest   rzeczą   znamienną,   iż   mimo   głosów   opowiadających   się   za
usunięciem   kary   śmierci   z   katalogu   sankcji   karnych,   ostatecznie   kara   ta   znalazła   się   w
kodeksie.   S.   Ehrlich,   przeciwstawiając   się   oficjalnie   podtrzymywanej   tezie   o   zaostrzonej
walce   klasowej   wzywał   do   “przezwyciężenia   martwicy   moralnej”29.   A.   W.   Wolter
niedwuznacznie radził, żeby za karą śmierci głosował tylko taki sędzia, który “podejmie się
nie tylko ferować wyrok [...], ale go również wykonać”30. Po ogłoszeniu w 1963 r. kolejnego
projektu  M. Ossowska, przypominając stanowisko K. Marksa w sprawie stosowania kary
śmierci, żądała, by twórcy kodeksu karnego państwa nawiązującego do jego myśli należycie
wyjaśnili dlaczego odstępują od jego wskazań31. W trzy lata później M. Cieślak opublikował
obszerny artykuł analizujący problematykę kary śmierci na świecie. Odnosząc się w nim do
argumentu o czasowym i wyjątkowym charakterze kary śmierci zwracał uwagę, że “mała to
pociecha dla skazanego, jeśli się go zapewni, iż będzie powieszony tylko wyjątkowo i tylko w
szczególnym, przejściowym okresie historycznym”32.

Kodeks karny z 1969 r. określał karę śmierci jako karę o charakterze wyjątkowym,

przewidzianą za najcięższe zbrodnie. Nie wymieniał jej jednak w katalogu kar zasadniczych,
lecz   w   odrębnym   paragrafie.   W   wyniku   zniesienia   postępowania   doraźnego   znacznie
zawężono   możliwość   jej   stosowania.   Ponadto,   kodeks   zawierał   ograniczenie   podmiotowe
przewidując, iż kara śmierci nie mogła być stosowana wobec osób poniżej 18 lat w chwili
popełnienia   czynu   oraz   kobiet   ciężarnych.   Ten  ostatni   wyjątek   rozumiano   szeroko.
Wykluczano mianowicie możliwość orzeczenia albo wykonania tej kary jeżeli kobieta była w
ciąży w chwili popełnienia przestępstwa, wymierzenia kary albo jej wykonania.

Kara śmierci w kodeksie z 1969 r. przewidziana została w dziewięciu przypadkach, a

poza kodeksem: w dekrecie z 31 sierpnia 1944 r. (ludobójstwo) i za trzynaście zbrodni
popełnionych w czasie stanu bezpośredniego niebezpieczeństwa dla Państwa, w czasie
mobilizacji lub wojny na podstawie ustawy z 24 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku
obrony PRL. W sumie do 1981 r. 24 przestępstwa były zagrożone karą śmierci. Ujęta została
ona jako sankcja alternatywna i w każdym wypadku zamiast niej mogła być orzeczona kara
25 lat pozbawienia wolności33.

Z katalogu przestępstw zagrożonych karą śmierci największe wątpliwości wzbudzała

zbrodnia   opisana   w   art.   134   §   2   k.k.   –   organizowanie   lub   kierowanie   wielką   aferą
gospodarczą.   Już   w   czasie   dyskusji   w   Sejmie   wskazano   na   kontrowersyjność   takiego
rozwiązania   normatywnego34.   Do   refleksji   mogła   skłaniać   zwłaszcza   dotychczasowa
praktyka orzecznicza. Dwie “wielkie afery gospodarcze” PRL – tzw. mięsna i skórzana –
pokazały, że ustawa z 18 czerwca 1959 r. przewidująca karę śmierci za ten typ przestępstwa
nie była martwym aktem normatywnym. Na jego podstawie bowiem dwukrotnie skazano na
karę śmierci. Powyższa ustawa została uchylona przez kodeks karny z 1969 r., a przestępstwo
organizowania lub kierowania wielką aferą gospodarczą zostało przejęte przez art. 134 § 2
k.k.35 Na jego podstawie kara ta nie została jednak nigdy orzeczona.

W kodeksie z 1969 r. ustawodawca nie przewidział szczególnych dyrektyw wymierzania

kary   śmierci   i   stosowania   przedawnienia,   odmiennych   od   zasad   ogólnych   dotyczących
zbrodni. Orzecznictwo Sądu Najwyższego i doktryna prawa karnego z faktu wyjątkowości
kary śmierci wyprowadziły postulat uznający możliwość wymierzania tej kary wyłącznie w
skrajnych   wypadkach   oraz   nakaz   jak   najrzadszego   sięgania   po   nią   przez   wymiar
sprawiedliwości. Jak to wyrażono w wyroku SN z  13 lutego 1973 r.: “podkreślenie przez
ustawodawcę wyjątkowego charakteru kary śmierci nie może być rozumiane jako szczególna
forma «deklaracji programowej», lecz stanowi dyrektywę ograniczającą posługiwanie się tym
środkiem”36.

Zmniejszenie liczby przestępstw zagrożonych karą śmierci mogło dawać złudzenie, że

Polska z woli ustawodawcy wkroczyła na drogę “progresywnej abolicji”37. Jakże złudne były
to nadzieje pokazuje statystyka orzecznictwa polskich sądów, także w porównaniu z okresem
sprzed wejścia w życie kodeksu z 1969 r. Przykładowo w latach 1964-1969 orzeczono karę
śmierci w 33 wypadkach; w latach 1970-1975 już w 78, co oznacza ponad dwukrotny wzrost,
przy jednoczesnej stabilizacji ogólnej liczby skazań w Polsce38.

Procedura karna, w wypadku przestępstw zagrożonych karą śmierci lub skazania na tę

karę, przewidywała modyfikacje szeroko rozumianego procesu w stosunku do pozostałych
czynów   przestępnych.   Zwiększony   miał   być   skład   sądu   (5   sędziów   zawodowych   sądu
wojewódzkiego), przewidziano obligatoryjną procedurę rewizyjną oraz ułaskawieniową przez
Radę   Państwa.   Mimo   tych   gwarancji,   można   ocenić   ówczesne   regulacje   jako   wysoce
niezadowalające pod względem wymagań stawianych procedurze karnej w demokratycznym
państwie. Przytoczyć tu wystarczy choćby fakt, że Sąd Najwyższy mógł rozpatrywać rewizję
nadzwyczajną na podstawie akt, bez udziału skazanego. Co więcej, w przypadku wniesienia
rewizji  na niekorzyść  skazanego,  kara śmierci mogła zapaść  dopiero w  SN,  od której  to
decyzji nie przysługiwał już żaden środek  zaskarżenia. Także wysoce niezrozumiała była
konstrukcja, obligująca sąd, który wydał wyrok skazujący na karę śmierci do opiniowania
zasadności skorzystania z prawa łaski przez Radę Państwa.

Wykonanie kary śmierci, zgodnie z kodeksem karnym wykonawczym i zarządzeniem

Ministra Sprawiedliwości z 26 czerwca 1970 r.39, miały cechować: niezwłoczność, pewność,

szybkość, niepubliczność i humanitarność. Niezwłoczność miała oznaczać wykonanie kary w
najkrótszym czasie po uprawomocnieniu się wyroku i odmowie Rady Państwa skorzystania z
praw łaski, w terminie miedzy 10 a 12 dniem od postanowienia sądu w sprawie wykonania
kary.   Niepubliczność   oznaczała   możliwość   wykonania   kary   śmierci   w   obecności   jedynie
ściśle określonych osób. Szybkość polegać miała na takim wyborze sposobu wykonania kary
(w Polsce przez powieszenie, a w stosunku do żołnierzy – rozstrzelanie), by śmierć nastąpiła
w   sposób   natychmiastowy40.   Pewność   oznaczała,   że   egzekucja   miała   być   dokładna   i
niezawodna; wskazywano nawet, że w przypadku nieudanej egzekucji nie powinno się jej
ponawiać,   bo   przestępca   został   skazany   tylko   na   jedną   karę   śmierci.   Humanitarność
(jakkolwiek słowo to w ogóle nie pasuje do kary śmierci) – rozumiano m.in. jako zakaz kar
uszkadzających ciało, sprawiających nadmierny ból i cierpienie. Z przeprowadzonej egzekucji
sporządzany   miał   być   protokół,   a   sam   fakt   wykonania   wyroku   miał   być   podawany   do
publicznej wiadomości. Wykonanie kary śmierci na obłożnie chorych i chorych psychicznie
musiało być odroczone do czasu ich wyzdrowienia.

Kodeks postępowania karnego przewidywał ograniczenie możliwości stosowania kary

śmierci   w   wypadku   wydania   przez   obce   państwo   osoby   ściganej   lub   skazanej.  Wydanie
bowiem mogło nastąpić z zastrzeżeniem, że wobec takiej osoby nie będzie orzeczona albo
wykonana kara  śmierci (art. 526 § 1 i art. 527 k.p.k.). Sąd polski nie mógł w stosunku do
osoby   wydanej   z   powyższym   zastrzeżeniem   orzec   kary   śmierci,   a   jeśli   karę   taką   już
orzeczono,   musiała   być   zamieniona   na   karę   25   lat   pozbawienia   wolności.   Podobne
ograniczenie   stosowania   kary   śmierci   przewidywał   k.p.k.   w   wypadku   zastrzeżenia
dokonanego przez państwo, przez terytorium którego miał nastąpić przewóz osoby skazanej
(wypadek tzw. tranzytu – art. 523 § 3 k.p.k.). Podobne ograniczenia mogły wynikać z umów
międzynarodowych  zawartych przez Polskę z innymi państwami, gdyż w takim wypadku
postanowienia   kodeksu   miały   charakter   subsydiarny.   I   tak,   zawarty   przez   Polskę   ze
Związkiem   Szwajcarii   traktat   o   ekstradycji   i   pomocy   prawnej   z   19   listopada   1937   r.41
zawiera   klauzulę   ograniczającą   stosowanie   kary   śmierci.   Zgodnie   z   tym   traktatem   rządy
obydwu państw mogą zastrzec, aby w państwie wzywającym, w stosunku do osoby wydanej
przez jedno z państw, kara śmierci nie była zastosowana42.

Warto wspomnieć, że ustawodawstwo polskie do 1950 r. dopuszczało możliwość

publicznego   wykonania   kary   śmierci.   Przewidywał   to   ówczesny   art.   545   §   4   kodeksu
postępowania karnego, zmienionego specjalnie w tym celu dekretem PKWN z 1 grudnia 1944
r.43 Minister Sprawiedliwości mógł, z uwagi na szczególny charakter przestępstwa, zarządzić
publiczne   wykonanie   kary   śmierci.   Najbardziej   znane   publiczne   egzekucje   odbyły   się   w
Lublinie (1944 r.), w Poznaniu (na b. gauleiterze A. Greiserze – 1946 r.) i w Gdańsku (1946
r.).   Środki   masowego   przekazu   relacjonowały   przebieg  wykonania   kary   śmierci,   która
przemieniała   się   w   ponury   spektakl,   z   tysiącami   widzów.   Na   miarę   istniejących   wtedy
warunków   pojawiły   się   głosy   protestów   przeciwko   takiemu   sposobowi   przeprowadzenia
egzekucji.   Również   władze   zauważyły   towarzyszące   temu   niepokojące   zjawiska.
Wprowadzono   zakaz   udziału   osób   niepełnoletnich   w   publicznym   wykonywaniu   kary
śmierci44. Ostatecznie w 1950 r., w wyniku odpowiedniej zmiany obowiązującego prawa,
wycofano się z przeprowadzania publicznych egzekucji45.

IV. Przemiany jakie dokonały się w Polsce w roku 1980 wpłynęły na “siłę

abolicjonistycznego głosu”. Sprzyjało temu m.in. podjęcie prac nad nowym kodeksem

karnym. Opracowano dwa projekty zmian kodeksu. Pierwszy autorstwa komisji Ministerstwa
Sprawiedliwości. Zaproponowała ona dwa warianty: zniesienia kary śmierci i zastąpienia jej
karą dożywotniego więzienia albo ograniczenia stosowania tej kary w stosunku do dwóch
przestępstw – zabójstwa i zdrady ojczyzny. Drugi projekt opracowany został przez ekspertów
skupionych wokół “Solidarności” – proponował całkowite zniesienie kary śmierci.

Wprowadzenie stanu wojennego przerwało rozważania abolicjonistyczne. Dekret z 12

grudnia 1981 r. o postępowaniach szczególnych w sprawach o przestępstwa i wykroczenia w
czasie   obowiązywania   stanu   wojennego46  przewidywał,   że   za   przestępstwo   podlegające
postępowaniu doraźnemu sąd może wymierzyć karę śmierci, gdy górna granica ustawowego
zagrożenia   konkretnego   przestępstwa   nie   jest   niższa   od   8   lat   pozbawienia   wolności.
Rozszerzono   tym   samym   potencjalny   zakres   stosowania   kary   śmierci   na   86   typów
przestępstw.   Regulacje   prawne   obowiązujące   w   okresie   “zawieszenia   stanu   wojennego”
przewidywały   zagrożenie   karą   śmierci   za   prawie   40   przestępstw47.   W   połowie   lat
osiemdziesiątych,   w   dwa   lata   po   formalnym   zniesieniu   stanu   wojennego,   władze
zdecydowały się na zaostrzenie polityki karnej. Sejm uchwalił 10 maja 1985 r. tzw. ustawy
majowe48.   W   latach   1985   i   1986   wydano   łącznie   30   prawomocnych   wyroków   śmierci,
podczas gdy w okresie 1980-1983 w sumie wydano 24 takie wyroki.

Od 1988 r. obowiązywało w Polsce faktyczne moratorium na stosowanie kary śmierci49.

Usunięcie z porządku prawnego tej kary, postulowane przez “Solidarność” podczas obrad
“okrągłego   stołu”,   nie   zyskało   poparcia   strony   rządowej.   W   nowej   już   rzeczywistości
politycznej i ustrojowej 10 sierpnia 1989 r. wniesiony został do laski marszałkowskiej projekt
ustawy   o   zniesieniu   kary   śmierci,   opracowany   przez   parlamentarzystów   skupionych   w
“Obywatelskim   Klubie   Parlamentarnym”.   Podczas   obrad   plenarnych   nad   tym   projektem
większe poparcie parlamentarzystów uzyskała propozycja rządu wprowadzenia ustawowego
moratorium   na   karę   śmierci.   Trzeba   jednak   zaznaczyć,   iż   projekt   ustawy   w   sprawie
moratorium nie pojawił się w Sejmie przez kilka kolejnych lat. Poselski projekt ustawy  o
zniesieniu   kary   śmierci   był   niedopracowany   pod   względem   prawnym;   przesłano   go   do
komisji i już nie trafił ponownie pod obrady Sejmu50. W 1995 r. wraz ze zmianą kodeksu
karnego   wprowadzono   ustawowe   pięcioletnie   moratorium   na   wykonywanie   kary   śmierci.
Przywrócono   jednocześnie   karę   dożywotniego   więzienia51.   Nie   zawieszono   jednak
możliwości   orzekania   kary   śmierci,   co   przy   jednoczesnym   terminowym   charakterem
moratorium,   spotkało   się   z   negatywną   oceną   w   literaturze52.   Uregulowanie   kwestii
“obowiązywania” moratorium było rzeczą pilną, choćby z tego powodu, że już od 1991 r.
sądy zaczęły orzekać karę śmierci. I tak w 1991 r. orzeczono ją w jednym przypadku, w 1992
r. – w trzech, 1993 r. – w jednym, 1994 r. – w dwóch, 1995 r. – w jednym. Wyroki nie zostały
jednak   wykonane,   gdyż   nie   było   odpowiedzi   Prezydenta   –   który   przejął   uprawnienia   po
zlikwidowanej Radzie Państwa – o skorzystaniu, bądź nie z prawa łaski.

Już od końca 1987 r. trwały prace nad nową kodyfikacją prawa karnego w Polsce. Na

początku lat dziewięćdziesiątych ukazało się pięć redakcji projektu nowego kodeksu karnego,
które nie zawierały kary śmierci w katalogu kar przewidzianych na czas pokoju. W 1995 r.
prace nad kodyfikacją weszły w końcowy etap. Sejmowa Nadzwyczajna Komisja do Spraw
Kodyfikacji   Karnych  większością   głosów   odrzuciła   na   swoim   posiedzeniu   wniosek   o
zaliczenie kary śmierci do katalogu kar grożących za zabójstwo kwalifikowane (8 głosów
“przeciwko”   wnioskowi,   5   “za”).   Komisja   zdecydowała   się   także   (i   to   jednogłośnie)   nie
rekomendować   Sejmowi  przyjęcia   poprawki   zgłoszonej   w   II   czytaniu   projektu53,

zmierzającej   do   włączenia   kary   śmierci   do   katalogu   kar   zasadniczych.   Ostatecznie   kara
śmierci nie znalazła się w kodeksie karnym uchwalonym 20 czerwca 1997 r.54  Ustawa –
Przepisy wprowadzające Kodeks karny55 przewiduje w art. 14 zamianę orzeczonej już, a nie
wykonanej kary śmierci, na karę dożywotniego pozbawienia wolności. W uzasadnieniu do
projektu   kodeksu   karnego,   odnośnie   kary   śmierci,   stwierdzono,   że   “kara   ta   nie   da   się
pogodzić z zasadą godności człowieka i współczesnym systemem wartości [ a – przyp. M. Z.]
[...] wyniki badań kryminologicznych przemawiają przeciwko tej karze”56.

Po 1989 r, w czasie prac nad nową konstytucją. sprawa kary śmierci wypływała jedynie

incydentalnie.   W   projektach   konstytucji   opracowanych   przez:   Senat   I   kadencji,
parlamentarzystów   ówczesnej   Unii   Demokratycznej   oraz   w   projekcie   podpisanym   przez
posłów   i   senatorów   PSL   i   Unii   Pracy,   umieszczone   były   wyraźne   zapisy   zakazujące
stosowania kary śmierci. Ostatecznie Konstytucja z 2 kwietnia 1997 r. mówi jedynie w art. 40
o zakazie poddawania torturom i okrutnemu, nieludzkiemu lub poniżającemu traktowaniu i
karaniu oraz o zakazie stosowania kar cielesnych i w art. 38 zapewnia prawną ochronę życia.

Polska nie ratyfikowała II Protokołu opcyjnego do Międzynarodowego Paktu Praw

Obywatelskich i Politycznych57 dotyczącego zniesienia kary śmierci. Także ratyfikując
Europejską Konwencję o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności w 1993 r. nie
uczyniła tego w stosunku do Protokołu Dodatkowego nr 6, zakazującego stosowania kary
śmierci w czasie pokoju. Polska nie związała się również Europejską Konwencja w Sprawie
Ekstradycji58, która w art. 11 ustanawia zakaz stosowania kary śmierci w wypadku, gdy za
dane przestępstwo w państwie wydającym osobę ściganą nie grozi kara śmierci, a w państwie
żądającym wydania zagrożenie tą karą istnieje. Wydanie może nastąpić wówczas jedynie w
wypadku, gdy państwo żądające da dostateczne gwarancje, że kara ta nie zostanie wykonana
w stosunku do osoby wydanej.

VI. Stosowanie kary śmierci, samo w sobie kontrowersyjne, co najmniej w dwu

sytuacjach wzbudza duże wątpliwości i to nie tylko w Polsce. Chodzi przede wszystkim o
tzw.   przestępstwa   polityczne,   związane   z   ochroną   dóbr   uznanych   przez   państwo   za
szczególnie   ważne.   Drugi   przypadek   to   orzeczenie   i   wykonanie   kary  śmierci   w   procesie
poszlakowym, szczególnie gdy sprawa ze swojej natury wzbudza żywe zainteresowanie opinii
publicznej.  W   pierwszej   z   przedstawionych   sytuacji   niezwykle   łatwo   zmieniać   się   może
podejście władzy politycznej do niektórych przestępstw o tym charakterze. A. Grześkowiak w
cytowanej tu monografii podaje przykład skorzystania przez Radę Państwa z prawa łaski w
przypadku skazania na karę śmierci w sprawie o dywersję. Argumentacja za zmianą  kary
śmierci na 25 lat pozbawienia wolności oparta została na przekonaniu, że “ Państwo Polskie
nie boi się tego typu zamachów na podstawy polityczne swojego ustroju [...] [są one bowiem
– przyp. M. Z.] tak silne i stabilne, że pojedyncze popełnienie przestępstwa ich nie narusza, a
groźba kary śmierci nie jest potrzebna”59. Najbardziej znaną sprawą skazania na karę śmierci
za przestępstwo polityczne – szpiegostwo i dezercję – jest przypadek płk. R. Kuklińskiego.
Został   on   w   1984  r.   zaocznie  skazany  przez   sąd   wojskowy  na   karę   śmierci,   zamienioną
później, w wyniku działania amnestii, na karę 25 lat pozbawienia wolności. 30 marca 1995 r.
Prezes   SN   skorzystał60  z   prawa   do   wniesienia   rewizji   nadzwyczajnej,   co   otworzyło
możliwość powtórnego rozpatrzenia sprawy. W maju 1995 r. Sąd Najwyższy uchylił wyrok z
1984 r.   Ostatecznie   prokurator  Wojskowej   Prokuratury   Okręgowej   w  Warszawie   umorzył
postępowanie w sprawie płk. Kuklińskiego we wrześniu 1997 r., uznając iż pułkownik działał

w stanie wyższej konieczności.

Nie mniej wątpliwości wzbudza kara śmierci orzekana w procesach poszlakowych.

Wspomnieć warto sprawę Rity Gorgonowej, której proces w latach trzydziestych wywołał
ogromne   zainteresowanie   opinii   publicznej.   Sąd   we   Lwowie,   w   atmosferze   histerycznej
kampanii prasy, skazał oskarżoną na karę śmierci za zabójstwo córki lwowskiego inżyniera.
Dopiero   dzięki   wniesieniu   kasacji   karę   ostatecznie   zmieniono61.  Ponowna   rozprawa
przeniesiona została jednak ze Lwowa do Krakowa, aby zapewnić bezstronne rozpatrzenie
sprawy. Podobnie sprawa Zdzisława Marchwickiego, przez prasę nazywanego “wampirem ze
Śląska”,   do   dzisiaj   wzbudza   wiele   kontrowersji.   Oskarżony   o   zamordowanie   z   pobudek
seksualnych   14   kobiet,   po   ciągnącym   się   ponad   cztery   miesiące   procesie   poszlakowym,
przyznał się do zarzucanych mu czynów i został skazany w 1975 r. na karę śmierci. Nie jest
jednak pewne na ile wnikliwie zebrano materiał dowodowy oraz czy presja – i to nie tylko ze
strony opinii publicznej – nie wpłynęła na ostateczny rezultat procesu.

VII. Trybunał Konstytucyjny nie miał okazji wypowiedzieć się o samej karze śmierci.

Natomiast w  postanowieniu z dnia 7 października 1992 r. (U. 1/92)* orzekał o pewnym
aspekcie związanym z jej funkcjonowaniem w polskim porządku prawnym. Stało się to przy
rozpatrywaniu wniosku  Rzecznika Praw Obywatelskich (RPO) o stwierdzenie, czy art. 76
Kodeksu Etyki Lekarskiej jest zgodny z art. 110 § 2 Kodeksu karnego wykonawczego62.
Uchwalona   17   maja   1989   r.   ustawa   o   izbach   lekarskich63  w   art.   33   pkt   1   przyznała
Krajowemu Zjazdowi Lekarzy prawo uchwalenia “zasad etyki i deontologii zawodowej”. II
Nadzwyczajny Zjazd Lekarzy w Bielsku-Białej 14 grudnia 1991 r. uchwalił Kodeks Etyki
Lekarskiej. Nie wdając się w zasadniczą treść rozważań Trybunału Konstytucyjnego, jakie
poczynione   zostały   w   postanowieniu   U.   1/92,   podkreślić   należy,   iż   uchylił   się   on   od
odpowiedzi na zasadnicze pytanie, mianowicie o konstytucyjność KEL. W części, w której
stwierdził sprzeczności między ustawą o izbach lekarskich i dookreślającym ją Kodeksem
Etyki Lekarskiej, a innymi  normami, postanowił skorzystać z możliwości wystąpienia do
Sejmu  z  postanowieniem  sygnalizacyjnym.  Jednak  w  interesującym  nas  zakresie,  TK  nie
dopatrzył   się   sprzeczności   między  art.   76   KEL  i   art.   110   §   2   k.k.w.  Trybunał   zauważył
bowiem, że obecność lekarza przy wykonaniu kary śmierci – sprowadzająca się jedynie do
stwierdzenia zgonu osoby skazanej – nie jest uczestniczeniem w egzekucji.

Przypisy [do rozdz. 8]

M. Kański: O karze śmierci, Kraków 1850.

A. Grześkowiak: Kara śmierci w polskim prawie karnym, Toruń 1978.

Ustawa z 3 czerwca 1919 r. (Dz. U. R. P. Nr 44, poz. 315).

E. Krzymuski: Projekt kodeksu karnego polskiego. Uwagi autora, “Kwartalnik Prawa Cywilnego i Karnego”
1918, t. I, s. 6 i n.

A. Mogilnicki, E. S. Rappaport: Projekt kodeksu karnego dla ziem polskich. Część ogólna, “Gazeta Sądowa
Warszawska” 1916, nr 16, s. 181 i n.

Wyrok z 22 lipca 1935 r. (2K 1437/35), ZOSNIK 2/1936, poz. 79; wyrok z dnia 8 lipca 1937 r. (2K 815/37),
ZOSNIK 1/1938, poz. 7.

Postanowienie 2K. 804/35, ZOSNIK 1/1935, poz. 300.

Dz. U. R. P. Nr 33, poz. 315 z późn. zm.

Dz. U. R. P. Nr 94, poz. 851.

Dz. U. R. P. z 1925 r. Nr , poz. 458.

Dz. U. R. P. Nr 91, poz. 623.

M. L. Kulesza, J. W. Śliwowski: Ustawowy a sędziowski wymiar kary, Warszawa 1936, s. 32.

D. Żochowski: Sądowa statystyka kryminalna za rok 1937, “Archiwum Kryminologiczne” 1939, t. III, z. 1-2, s.
248, tab. 14.

J. Wojciechowska: W sprawie zniesienia kary śmierci w Polsce [w:] Standardy praw człowieka a polskie prawo
karne, pod red. J. Skupińskiego, Warszawa 1995, s. 162; J. Szumski: Dzieje polskiego abolicjonizmu, “Państwo i
Prawo” 1997, z. 1, s. 82 i powołana tam literatura.

Dz. U. R. P. Nr 30, poz. 192 z późn. zm.

Dz. U. R. P. Nr 45 poz. 334.

Por. M. Siewierski: Mały kodeks karny i ustawodawstwo przeciwfaszystowskie. Komentarz i orzecznictwo, Łódź
1949, s. 129-174; A. Grześkowiak: Kara śmierci w polskim prawie karnym, Toruń 1978, s. 60 i n.

Dz. U. R. P. Nr 5, poz. 46.

Tekst jedn. Dz. U. z 1946 r. Nr 69 poz. 377, z późn. zm.

Sądy Specjalne utworzono 12 września 1944 r. (rozwiązano je 17 października 1946 r.); Najwyższy Trybunał
Narodowy powołano dekretem z 22 stycznia 1946 r. Sądy Specjalne skazały na karę śmierci 631 osób. Zob.: L.
Kubicki: Zbrodnie wojenne w świetle prawa polskiego, Warszawa 1963, s. 180 i n.

Dz. U. R.P. Nr 21, poz. 134.

Szerzej o procesie Ehrenreicha zob. P. Pytlakowski: Zabić Ehrenreicha, “Polityka”, nr 52 z 1997 r., s. 26-30. W
aspekcie “mordu sądowego” por. także omawianą niżej sprawę gen. A. Fieldorfa. Ustawa z 28 października 1950
r. została zmieniona ustawą karno – dewizową z 28 marca 1952 r., w której kara śmierci nie była uwzględniona za
ten typ przestępstwa.

Dz. U. Nr 17 poz. 68.

Dz. U. Nr 36 poz. 288 z późn. zm.

Tekst jedn. Dz. U. R. P. z 1949 Nr 33 poz. 244.

Pierwsza opublikowana w Dz. U. Nr 6 poz. 46, druga: Dz. U. z 1963 Nr 20, poz. 108.

Na pierwszym posiedzeniu 22 grudnia 1997 r. Sąd Wojewódzki w Warszawie, rozpatrując sprawę Marii G. musiał
rozprawę odroczyć, gdyż oskarżona nie stawiła się przed sądem, przesyłając jednocześnie oświadczenie, że jest
obłożnie i nieuleczalnie chora. “Rzeczpospolita”, 23 grudnia 1997 r., s. 1 i 13. 5 stycznia 1998 r. Maria G. zmarła,
a sprawa została umorzona.

Projekt Kodeksu Karnego. Uzasadnienie, Warszawa 1968, s. 107.

S. Ehrlich: Głos przeciw karze śmierci, “Nowa Kultura”, 1956, nr 28.

W. Wolter: Znieść karę śmierci, “Nowa Kultura”, 1956, nr 30.

M. Ossowska: Ogólne refleksje związane z projektem nowego kodeksu karnego, “Państwo i Prawo” 1963, z. 5-6,
s. 900.

M. Cieślak: Problem kary śmierci, “Państwo i Prawo” 1966, z. 2, s. 844.

W kodeksie z 1969 r. nie przewidziano kary dożywotniego pozbawienia wolności, traktując to jako wyraz
“humanizmu socjalistycznego”.

A. Grześkowiak, op. cit., s. 72.

Art. 134 został ostatecznie uchylony przez ustawę z 23 lutego 1990 r. o zmianie kodeksu karnego i niektórych
innych ustaw (Dz. U. nr 14, poz. 84).

Wyrok z 13 lutego 1973 r., (V KRN 530/70 i V KRN 579/72), OSN KW 6/1973, poz. 74; podobnie w V KRN
542/72, OSN KW 7-8/1973, poz. 89 i III KR 29/73, OSN KW 9/1973, poz. 105.

A. Grześkowiak, op. cit., s. 213.

Tamże, s. 121 i n.

Sprawę szczegółowej regulacji wykonania kary śmierci orzeczonej przez sądy powszechne regulowały
niepublikowane wewnętrzne akty prawne: zarządzenie nr 37/70/P Ministra Sprawiedliwości z dnia 26 czerwca
1970 r. (zastąpiło ono zarządzenie Ministra Sprawiedliwości i prokuratora Generalnego PRL z dnia 6 listopada
1959 r. nr 94/59/U) oraz instrukcja nr 01 dyrektora Centralnego Zarządu Zakładów Karnych z 15 czerwca 1971
r.; egzekucje wyroków sądów wojskowych – zarządzenie nr 39/71/P Ministra Sprawiedliwości z 21 maja 1971 r.
(uchyliło ono zarządzenie Ministra Obrony Narodowej i Ministra Sprawiedliwości oraz Prokuratora Generalnego

PRL z 10 lutego 1961 r.).

Na marginesie wspomnieć należy, iż w literaturze podkreśla się, że powieszenie nie zawsze jest szybkim
sposobem pozbawienia życia. Np. H.F. Pfenninger, Der Vollzug der Todesstrafe, “Schweizerische Zeitschrift für
Strafrecht”, 1918, s. 361, cyt. za A. Grześkowiak, op. cit., s. 200.

Dz. U. R. P. z 1939 r. nr 4, poz. 19.

Warto tutaj nadmienić, że od momentu zawarcia tej umowy międzynarodowej, chodziło o możliwość
skorzystania z tej klauzuli wyłącznie przez stronę szwajcarską, gdyż od 1937 r. kara śmierci była tam zniesiona.

Dekret PKWN o częściowej zmianie Kodeksu Postępowania Karnego (Dz. U. R.P. Nr 13, poz. 70)

Zob. E. Dmitrów: Niemcy i okupacja hitlerowska w oczach Polaków. Poglądy i opinie z lat 1945-1948, Warszawa
1987, s. 234-240.

Ustawa z 20 lipca 1950 r. o zmianie przepisów postępowania karnego (Dz. U. R.P. Nr 38, poz. 348). Art. 1 pkt
40) wspomnianej ustawy skreślił przepis k.p.k. , dający ministrowi sprawiedliwości możliwość wyrażenia zgody
na publiczne wykonanie kary śmierci.

Dz. U. Nr 29, poz. 156.

Ustawa z 18 grudnia 1982 r. o szczególnej regulacji prawnej w okresie zawieszenia stanu wojennego (Dz. U. Nr
41, poz. 273).

Ustawa o zmianie niektórych przepisów prawa karnego i prawa o wykroczeniach oraz Ustawa o szczególnej
odpowiedzialności karnej.

Kara śmierci nie była wykonywana, mimo iż formalnie nadal istniała w katalogu kar. Zgodnie z k.p.k. Radzie
Państwa miały być przedstawiane wszystkie akty spraw, w których orzeczono karę śmierci, wraz z wnioskiem
Prokuratora Generalnego w sprawie ułaskawienia (art. 500 § 2 zd. 1). Do czasu rozstrzygnięcia przez Radę
Państwa, czy korzysta z przysługującego jej prawa łaski, wyrok nie mógł być wykonany (art. 500 § zd. 2).
Ponieważ Rada Państwa nie była związana żadnym terminem w tej kwestii, brak rozstrzygnięcia co do
wpływających do niej spraw spowodował faktyczne moratorium na wykonywanie kary śmierci w Polsce.

Szeroko sprawę ustawy o zniesieniu kary śmierci opisuje A. Grześkowiak Kara śmierci w pracach Sejmu i
Senatu Rzeczypospolitej Polskiej w latach 1989-1991 r., [w:] Problemy kodyfikacji prawa karnego. Księga ku
czci prof. Mariana Cieślaka, pod red. S. Waltosia, Kraków 1993 r., s. 171-179.

Ustawa z 12 lipca 1995 r. o zmianie kodeksu karnego, kodeksu karnego wykonawczego oraz o podniesieniu
dolnych i górnych grzywien i nawiązek w prawie karnym (Dz. U. Nr 95, poz. 475). Wspomnieć warto, że Senat
był przeciwny wejściu w życie wspomnianej ustawy.

J. Szumski: Dzieje polskiego abolicjonizmu, “Państwo i Prawo”, z 1997 r., nr 1, s. 87.

“Biuletyn z posiedzeń Komisji Nadzwyczajnej do Spraw Kodyfikacji Karnych”, nr 4, s. 2 i “Biuletyn z posiedzeń
Komisji Nadzwyczajnej do Spraw Kodyfikacji Karnych”, nr 7, s. 8.

Dz. U. Nr 88, poz. 553.

Dz. U. Nr 88, poz. 554.

Uzasadnienie rządowego projektu kodeksu karnego, druk 1274 i 1275/II Kadencja, s. 23.

Protokół przyjęty przez Zgromadzenie Ogólne ONZ 15 grudnia 1989 r.

Konwencja podpisana 13 grudnia 1957 r. w Paryżu.

A. Grześkowiak, op. cit., s. 91.

Wniosek rewizyjny podpisał Prezes Izby Cywilnej SN Stanisław Rudnicki, pełniący podówczas obowiązki I
Prezesa SN Adama Strzembosza, który w związku z prowadzoną przez siebie kampanią wyborczą w wyborach
prezydenckich przebywał na urlopie bezpłatnym.

Gorgonowa skazana została na karę 8 lat pozbawienia wolności. Wyszła na wolność 2 IX 1939 r. Do końca nie
przyznała się do winy.

W ówczesnej wersji KEL art. 76 (obecnie art. 73): Lekarz nie może uczestniczyć w akcie pozbawienia życia,
asystować w torturowaniu lub innym poniżającym traktowaniu człowieka. Nie może też wykorzystywać swej
wiedzy i umiejętności dla ułatwienia stosowania jakichkolwiek form okrutnego postępowania. Art. 110 § 2
ówczesnego k.k.w. Wykonanie kary śmierci odbywa się w obecności prokuratora, naczelnika zakładu karnego i
lekarza. [...].

Dz. U. Nr 30, poz. 158.

∗

Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego w 1992 r., cz. II, s. 169.

Document Outline