plik

121

Okoliczności powstania

Orędzia

biskupów polskich do biskupów niemieckich

Robert Żurek

Centrum Badań Historycznych PAN w Berlinie

Odpowiedź biskupów niemieckich

Orędzie biskupów polskich

„Muszę Jego Eminencji się przyznać całkiem szczerze, że odpowiedź nie-

mieckiego episkopatu na nasze orędzie rozczarowała nie tylko Polaków, ale i opinię

światową. Nasza tak serdecznie podana dłoń została przyjęta nie bez zastrzeżeń.

[...] Jest to tym smutniejsze, że niemieccy protestanci wychodzą katolickiej Polsce

naprzeciw w duchu o wiele bardziej ewangelicznym, i że właśnie oni wyrażają

skruchę za to wszystko, cośmy wycierpieli w czasie wojny i coraz częściej wyraża-

ją wolę pojednania w duchu naszego Zbawiciela. Dla naszego katolickiego ludu jest

to oczywista przykrość, trudno mu bowiem zrozumieć, że niemieccy współbracia

pod tym względem pozostają tak daleko w tyle”. Te słowa prymasa Wyszyńskiego

skierowane w 1970 r. do przewodniczącego Episkopatu Niemiec, kardynała Juliu-

sa Döpfnera

, dobitnie ukazują, jak bardzo polscy biskupi byli rozczarowani odpo-

wiedzią swych niemieckich braci w biskupstwie na Orędzie z 18 listopada 1965 r.

Artykułpowstałnapodstawiebadańprowadzonychprzezautorapodczasprzygotowywania

wspólniezBasilemKerskimeseju:Orędzie biskupów polskich i odpowiedź niemieckiego epi-

skopatu z 1965 roku. Geneza, kontekst historyczny oraz oddziaływanie,[w:]B.Kerski,T.Ky-

cia,R.Żurek„Przebaczamy i prosimy o przebaczenie”. Orędzie biskupów polskich i odpowiedź

niemieckiego episkopatu z 1965 roku. Geneza, kontekst, spuścizna,Olsztyn2006,s.5–54.

Niemieckioryginałlistuz5XI1970r.zob.Bonn-Warschau 1945–1991. Die deutsch-polni-

schen Beziehungen: Analyse und Dokumentation,red.H.-A.Jacobsen,M.Tomala,Köln1992,

s.209–211.

RozczarowaniepolskichbiskupówwidocznejestjużwkomunikacieEpiskopatuPolskiopubli-

kowanymdwadnipootrzymaniuniemieckiejodpowiedzi.Określonojąwnimjako„pozytyw-

ną”.Jednocześnieprzyznano,żewoceniekwestiihistorycznychipolitycznychistniejąmiędzy

polskimiiniemieckimibiskupami„pewneróżnice”(Komunikatz7XII1965wtłumaczeniu

niemieckim, „Stimmen der Weltkirche” 1978, nr 4). Jak słusznie stwierdziła Edith Heller,

jużtenkomunikatpozwalałdostrzecledwieskrywanerozczarowanie:niemieckaodpowiedź

zostałaocenionajako„zledwością”pozytywna,„anisłowaoradościczywręczwdzięczności”

(E.Heller, Macht, Kirche, Politik. Der Briefwechsel zwischen den polnischen und deutschen

Bischöfen im Jahre 1965,Köln1992,s.156).Kilkatygodnipóźniejwwywiadziedlatele-

wizji ARD arcybiskup Kominek z naciskiem chwalił memoriał wschodni niemieckiego Ko-

ścioła ewangelickiego jako „inicjatywę najodważniejszą z dotychczasowych”. Stwierdził, co

prawda, że niemieccy biskupi „zdają się postępować w tym samym duchu”, dodał jednak,

żepolscybiskupiucieszylibysię,widząc„lepszeskutkitychdziałań”(Wywiadz10I1966r.

przedrukowany [w:] Die katholische Kirche und die Völker-Vertreibung, red. O. Golombek,

Köln1966,s.227–230).Wwywiadziedla„Sterna”z1966r.Kominekotwarciewyraziłswoje

rozczarowaniepostawąniemieckichbiskupów:„Byłobybyćmożelepiej,gdybynasiniemieccy

współbraciagwoliwyjaśnieniarazjeszczezabraligłos,gdybyniedwuznaczniewyraziliswoje

zrozumieniedlanaszegoprawadoistnienianadOdrąiNysą–aleniktznasniejestnieomyl-

122

Robert Żurek

Ponieważ z listem biskupów niemieckich do biskupów polskich z 5 grud-

nia 1965 r. można zapoznać się w aneksie części konferencyjnej, pozwolę sobie

nie streszczać tutaj jego treści. Ciekawszym wydaje się być próba odpowiedzi na

dwa pytania: Co tak bardzo rozczarowało polskich biskupów? Co wpłynęło na tak

rozczarowujący, z polskiego punktu widzenia, charakter niemieckiego listu?

Odpowiedź na pierwsze pytanie jest stosunkowo łatwa, gdy uważnie

przyjrzeć się wypowiedziom kardynała Wyszyńskiego i arcybiskupa Kominka z lat

1966 i 1970. Otóż polscy biskupi liczyli na to, że biskupi niemieccy wyrażą w swej

odpowiedzi poparcie dla granicy na Odrze i Nysie

, a takiej deklaracji w niemiec-

kim liście zabrakło.

Sprawa uznania granicy na Odrze i Nysie przez Republikę Federalną

Niemiec oraz zakończenie panującego od 1945 r. na Ziemiach Zachodnich sta-

nu tymczasowości struktur kościelnych, były dla polskiego Kościoła palącym pro-

blemem, nie tyle z powodów duszpasterskich, co politycznych. Polscy komuniści

wykorzystywali bowiem kwestię granicy, aby cementować swoje wpływy i zwalczać

przeciwników, głównie Kościół katolicki. Manipulując strachem straumatyzowa-

nego okropnościami II wojny światowej społeczeństwa, raz po raz wskazywali na

straszak zachodnioniemieckiego „rewizjonizmu”, by odwieść społeczeństwo od an-

tykomunistycznych kroków. Wszak tylko Związek Radziecki i sprzymierzeni z nim

komuniści byli, w myśl ich propagandy, w stanie ochronić Polskę przed niemiec-

kim odwetem. Raz po raz oskarżali też biskupów o zdradę polskiej racji stanu na

rzecz „rewanżystowskich” Niemiec Zachodnich. Fakt, że Watykan wzbraniał się

przed uporządkowaniem stosunków kościelnych na tzw. Ziemiach Odzyskanych

przed uznaniem granicy na Odrze i Nysie przez zachodnioniemiecki rząd, bardzo

ny”(„Stern”,18IV1966).W1970r.Kominekprzyznał,żeKościółewangelickizareagował

nalistpolskiegoepiskopatudużopozytywniejniżkatoliccybiskupiiotwarciestwierdził,że

postawaniemieckiegoepiskopatusprawia,żedeklarowanaprzezniegowolapojednaniajest

niewiarygodna(Dokumentz28X1970r.,opublikowany[w:]H.Stehle,Seit 1960. Der müh-

same katholische Dialog über die Grenze,[w:]Ungewöhnliche Normalisierung. Beziehungen der

Bundesrepublik Deutschland zu Polen,red.W.Plum,Bonn1984,s.164).Zawiedzenibylirów-

nieżprzedstawicieleśrodowiska„Znaku”i„TygodnikaPowszechnego”,zaangażowaniwpro-

cespojednaniapolsko-niemieckiego.StanisławStommawspominał:„Przypominamsobie,że

odpowiedźniemieckichbraciwywołałasmutekirozczarowanie.Nalistpisanyzgłębiprze-

żyćpasterskiegosumienia,nagłosheroicznejmoralności,którymbiskupipolscyryzykowali

niepopularnośćiniezrozumieniewśródwiernych,przyszłaodpowiedźlakoniczna,grzeczna,

poprawnaiwgruncierzeczyrobiącawrażenieuniku”(B.Kerski,T.Kycia,R.Żurek„Przeba-

czamy i prosimy o przebaczenie”. Orędzie biskupów polskich i odpowiedź niemieckiego episko-

patu z 1965 roku. Geneza, kontekst, spuścizna,Olsztyn2006,s.93n.).TadeuszMazowiecki

stwierdził:„Uważaliśmywtedy,iżodpowiedźbiskupówniemieckichjestniewspółmiernado

gestu biskupów polskich, że jest dyplomatyczna, zawiła i nie mówi najważniejszych rzeczy

wprost”(ibidem,s.102).NatomiastJózefaHennelowawyznała:„powściągliwośćniemieckiej

odpowiedzibyłaprzykra.Odebranototrochętak,jakgdybyktośniebardzochciałuścisnąć

wyciągniętąrękę(ibidem,s.203).

Więcej na ten temat: R. Żurek, Die Rolle der Katholischen Kirche Polens bei der deutsch-

polnischen Aussöhnung 1966–1972,„ArchivfürSozialgeschichte”2005,t.45,s.141–164,

zwłaszczas.144n.i150–157.

123

Odpowiedź biskupów niemieckich na

Orędzie

biskupów polskich

te ataki ułatwiał. Komunistyczni decydenci mogli twierdzić, że istnieje fundamen-

talne zagrożenie polskiej racji stanu i szkalować biskupów dochowujących wszak

wierności papieżowi, jako zdrajców kraju. Na tym tle widać, jak wielkie znaczenie

miała kwestia granicy dla polskiego Kościoła w 1965 r. Zdecydowana postawa nie-

mieckich biskupów mogła skłonić rząd RFN do uznania granicy, a to pozbawiłoby

reżim komunistyczny w Polsce oręża, dzięki któremu trzymał on w ryzach społe-

czeństwo i zwalczał Kościół.

Jednocześnie trzeba stwierdzić, że niemieccy hierarchowie mieli poważ-

ne powody, by nie deklarować poparcia dla granicy. Większość zachodnioniemiec-

kiego społeczeństwa, w tym i katolików, nie była bowiem w tamtym czasie gotowa

pogodzić się z utratą ziem wschodnich i opowiedzenie się biskupów za granicą na

Odrze i Nysie uznałaby za zdradę narodową. Jak silny był opór wobec jakichkol-

wiek ustępstw, przekonało się kierownictwo Kościoła ewangelickiego, które 1 paź-

dziernika 1965 roku opublikowało dokument Sytuacja wypędzonych i stosunek

narodu niemieckiego do jego wschodnich sąsiadów. W memoriale tym wzywano

do pojednania ze wschodnimi sąsiadami i do uznania granicy na Odrze i Nysie.

Doszło wtedy do burzliwych reakcji, ostrego wewnątrzkościelnego kryzysu i fali

wystąpień z Kościoła ewangelickiego. Katoliccy biskupi mogli zakładać, że także

w Kościele katolickim doszłoby do podobnej burzy w przypadku, gdyby wezwali do

uznania granicy na Odrze i Nysie. Takie wystąpienie mogłoby również wywołać

kryzys w stosunkach Kościoła katolickiego z politykami CDU/CSU, którzy trwali

przy żądaniu rewizji granic, a którzy byli dla niemieckiego Kościoła bardzo ważny-

mi sojusznikami na niemieckiej scenie politycznej.

Biskupi niemieccy mieli zatem niewątpliwie uzasadnione powody, by nie

podejmować ryzyka wiążącego się z uznaniem granicy. Jednak polscy biskupi mieli

równie dobre powody, by nie ryzykować daleko idącej inicjatywy pojednawczej, jaką

było Orędzie z 18 listopada 1965 r. I oni narażali się na konflikt ze swoimi wiernymi

i księżmi, wśród których żywe jeszcze były głębokie urazy ostatniej wojny i antynie-

mieckie resentymenty. Ryzykowali też spięcie z władzami świeckimi, i to w o wiele

trudniejszej sytuacji politycznej, niż Kościół zachodnioniemiecki. Mimo to uczynili

ten trudny krok, a biskupom niemieckim zabrakło do tego odwagi i determinacji.

Ośmielam się jednak stwierdzić, że brak uznania granicy nie był zasadni-

czym problemem niemieckiego listu. Również bez niego list ten mógłby mieć tak

wielki ładunek moralny jak Orędzie, gdyby niemieccy biskupi zawarli w nim jakiś

gest skruchy i pojednania, którego siła symboliczna byłaby porównywalna z siłą

Orędzia. Jednak w porównaniu z Orędziem biskupi niemieccy byli w swojej reakcji

bardzo powściągliwi. Jedyne, co naprawdę zrobili, było uściśnięcie wyciągniętej

ku nim ręki, ale nie była to reakcja adekwatna do rewolucyjnej, łamiącej tabu

prekursorskiej inicjatywy polskich biskupów. Mało tego, odpowiedź niemieckich bi-

skupów jednoznacznie sprawia wrażenie chłodnej i zdystansowanej. Sam kardynał

Döpfner zauważył w liście do Wyszyńskiego w 1970 r., że w porównaniu z polskim

Orędziem ton niemieckiego listu był „powściągliwy” i „pełen rezerwy”

. A Hansja-

DöpfnerdoWyszyńskiego,14XII1970r.,[w:]Heller,op. cit.,s.227.

124

Robert Żurek

kob Stehle stwierdził obrazowo, że niemieccy biskupi uchwycili wyciągniętą dłoń

polskich biskupów w azbestowej rękawicy

Wypada więc zadać drugie ze sformułowanych we wstępie pytań: Dla-

czego biskupi niemieccy dopuścili do tak wielkiej jakościowej asymetrii między

polską inicjatywą i odpowiedzią na nią?

Przedstawiciele niemieckiego Kościoła katolickiego często uzasadniają

niedostatki odpowiedzi krótkim czasem, jaki pozostał niemieckim biskupom, żeby

zareagować na Orędzie. Wskutek nieporozumienia adresaci zapoznali się z tek-

stem polskiego posłania dopiero osiem dni po doręczeniu. Ponieważ sobór zbliżał

się do końca, na przygotowanie odpowiedzi było już niewiele czasu. W dodatku

przewodnictwo niemieckiego episkopatu przeszło właśnie z rąk kardynała Fringsa

z Kolonii do kardynała Döpfnera z Monachium. Orędzie wędrowało zatem między

Kolonią, Monachium i Rzymem, w związku z czym i tak już niedługi czas skrócił

się jeszcze bardziej. List z odpowiedzią został następnie napisany przez dwóch

biskupów praktycznie w czasie krótszym niż dwadzieścia cztery godziny; na po-

prawki pozostałych biskupów nie było już czasu

Trudno uwierzyć tym tłumaczeniom. Przekazanie Orędzia nie było dla

niemieckich biskupów niespodzianką. Poprzedziła je seria konsultacji między arcy-

biskupem Kominkiem a przedstawicielami niemieckiego episkopatu, 27 paździer-

nika zaś Kominek przekazał projekt listu niemieckim biskupom z prośbą o pro-

pozycje poprawek

. Tak więc byli oni od wielu tygodni nie tylko poinformowani

o zamiarze polskiego episkopatu, ale także znali treść Orędzia. Mieli dostatecznie

dużo czasu, by przygotować swoją odpowiedź jeszcze przed oficjalnym otrzyma-

niem polskiego listu. Dlatego też tłumaczenie się brakiem czasu nie przekonuje.

Analiza dostępnych dokumentów skłoniła mnie do wypracowania trzech

tez, które mogą wyjaśniać powściągliwość niemieckich biskupów. Jednak zanim je

przedstawię, warto pokrótce przypomnieć, jakie podejście wobec Polski prezentował

niemiecki Kościół katolicki w latach poprzedzających wymianę listów biskupów.

W pierwszym dziesięcioleciu powojennym niemieccy katolicy, nie wyłą-

czając biskupów, nie wykazywali większego zainteresowania kwestią niemieckich

zbrodni popełnionych w trakcie drugiej wojny światowej. Głównie zbrodnie na

Wschodzie, a więc także w Polsce, wydawały się tematem tabu. Kwestię winy poru-

szano rzadko, a jeśli już, to odpowiedzialnością obarczano mały krąg nazistowskich

„prowodyrów”, podczas gdy większość Niemców przedstawiano jako ofiary ówczes-

nych decydentów

. Niemieccy katolicy nie kwestionowali własnej niewinności. Ra-

H.Stehle,„Versuchen wir zu vergessen”. Warum deutsche Bischöfe nicht gleich in die Hand der

Polen einschlugen,„DieZeit”,9XI1990.

Por.m.in.wypowiedźbiskupaJosephaHomeyera[w:]B.Kerski,T.Kycia,R.Żurek,op. cit.,

s.72.

Zob.P.Madajczyk,Na drodze do pojednania. Wokół orędzia biskupów polskich do biskupów

niemieckich z 1965 roku,Warszawa1994,s.84n.

Biskupipisaliwswoichlistachpasterskicho„zbrodniachniegdysiejszychdecydentówrządzą-

cychwminionymokresie”,o„zbrodniczychkompanachHitleraiHimmlera”alboo„zbrod-

niachdokonanychprzezokreślonekręginanaszymwłasnymnarodzieinainnychnarodach”.

ListkardynałaClemensaAugustavonGalendoPiusaXIIz20.08.1945,zob.C.A.vonGalen,

125

Odpowiedź biskupów niemieckich na

Orędzie

biskupów polskich

czej rozpowszechniali bohaterski obraz niemieckiego Kościoła jako przeciwnika,

ofiary i pogromcy narodowego socjalizmu.

Podczas gdy zbrodniom nazistowskim niemieccy biskupi poświęcali bar-

dzo mało uwagi, piętnowali wysiedlenie z byłych niemieckich terenów wschod-

nich, jako „bezprawie wołające o pomstę do nieba” i „rabunek dziedziczonej od

pokoleń ojcowizny milionów Niemców Wschodnich”

. Wysiedlenie było z tą samą

ostrością potępiane zarówno przez duchowieństwo, jak i laikat, niektóre katolic-

kie głosy zrównywały je z najgorszymi zbrodniami hitlerowskiej dyktatury, niektóre

uznawały, że były jeszcze straszniejsze. Nieco rzadziej niż w kwestii wysiedlenia,

niemniej z wielkim naciskiem wyrażano się na temat linii wzdłuż Odry i Nysy, jako

granicy „nie do zaakceptowania”, której nie da się „nigdy uznać za sprawiedliwą”

i która wymaga „zasadniczych zmian”

Jednocześnie niemieccy katolicy stanowczo krytykowali postawę swoich

polskich braci w wierze wobec wysiedlenia Niemców i granicy na Odrze i Nysie.

Szczególnie negatywnie oceniano przeprowadzoną latem 1945 r. przez prymasa

Augusta Hlonda wymianę niemieckich struktur diecezjalnych na terenach ponie-

mieckich na tymczasowy polski zarząd kościelny. Ich zdaniem Hlond przekroczył

w ten sposób swoje uprawnienia i działał w sprzeczności z etyką chrześcijańską.

Równie ostro krytykowano domniemane zaniedbywanie pozostających na wschód

od Odry i Nysy niemieckich katolików przez polskich hierarchów i księży. Jeszcze

pod koniec lat osiemdziesiątych w niemieckim Kościele katolickim rozpowszech-

nione było mniemanie, jakoby na dawnych terenach niemieckich polski Kościół

katolicki „z przekonaniem współuczestniczył w wypędzeniu innego Kościoła”

Mając to na uwadze, nie można się dziwić, że ewentualne akty pokuty

i zadośćuczynienia niemieckiego Kościoła wobec Kościoła polskiego dla katolików

niemieckich w ogóle nie były tematem do dyskusji. Co więcej, katoliccy wysie-

dleńcy powtarzali, że w imię zasad chrześcijańskich gotowi są wyrzec się zemsty

i odwetu na Polakach, przemilczając zupełnie cierpienia Polaków spowodowane

przez Niemców. W ten sposób dawali do zrozumienia, że za prawdziwe ofiary nie

uważają Polaków, tylko siebie samych. Poza tym rezygnacja wysiedlonych z zemsty

nie oznaczała rezygnacji z żądań rewizji granic. Te ostatnie w dalszym ciągu pod-

noszono, z poparciem laikatu i duchowieństwa.

Akten, Briefe und Predigten. 1933–1946,t.2,Mainz1988,s.1210;listpasterskibiskupów

bawarskichz9IV1946,zob.Dokumente deutscher Bischöfe,t.1,Würzburg1986,s.103.

Więcejnatentemat:R.Żurek,Zwischen Nationalismus und Versöhnung. Die Kirchen und die

deutsch-polnischen Beziehungen 1945–1956,Köln2005,s.78–113.

Listpasterskibiskupówkolońskiejipaderbornskiejprowincjikościelnejz27III1946,zob.

Dokumente deutscher Bischöfe…,s.96.

PismobiskupówKalleraiPreysingadoRadySojuszniczejKontroliNiemiecz3IX1945,zob.

Akten deutscher Bischöfe über die Lage der Kirche 1933–1945,Mainz1985,s.726–729;list

pasterskibiskupaHildesheima,JosephaGodehardaMachensaz6I1947,zob.Dokumente

deutscher Bischöfe…,s.133i137.Więcejnatentemat:R.Żurek,Zwischen Nationalismus…,

s.183–224.

Por.F.Scholz,Zwischen Staatsräson und Evangelium. Kardinal Hlond und die Tragödie der

ostdeutschen Diözesen,FrankfurtamMain1988,s.78.

126

Robert Żurek

W drugiej połowie lat pięćdziesiątych w niemieckiej katolickiej opinii pu-

blicznej dało się dostrzec pierwsze oznaki przemiany w podejściu do kwestii polsko-

-niemieckich. Ich najważniejszym wyrazem była homilia ówczesnego biskupa Berli-

na, Juliusa Döpfnera, z jesieni 1960 r. Piętnaście lat po zakończeniu wojny przyznał

on jako pierwszy niemiecki dostojnik kościelny, że Polacy byli ofiarami niemieckich

zbrodni, i że te zbrodnie stały się przyczyną późniejszych cierpień Niemców na tere-

nach za Odrą i Nysą. Döpfner potępił wprawdzie wysiedlenie, ale podkreślił zarazem,

że Niemcy muszą być gotowi na wielkie ofiary, aby osiągnąć pokój i pojednanie

Swym kazaniem Döpfner przełamał wreszcie milczenie niemieckiego

Kościoła o zbrodniach nazistowskich popełnionych na Polakach i związku przyczy-

nowo-skutkowym między hitlerowskim ludobójstwem a utratą niemieckich tere-

nów wschodnich. Jednocześnie wyraził głośno myśl o rezygnacji z kolejnych żądań

rewizji granicy. Reakcje większości niemieckich katolików były burzliwe i bardzo

krytyczne. Stosunek większości niemieckiej społeczności katolickiej do Polski był

bowiem nadal wysoce negatywny. Jeden z pionierów polsko-niemieckiego pojed-

nania, ksiądz Helmut Holzapfel pisał latem 1965 r., a więc krótko przed wymia-

ną listów biskupów, do późniejszego założyciela Maximilian-Kolbe-Werk, Alfonsa

Erba, o „nienawiści do Polski”, która jest „żywa także wśród niemieckich katolików,

o czym przekonuje mnie tak wiele listów. Antysemityzm został u nas prawnie zaka-

zany, tym bujniej rozplenia się antypolonizm”

Pozwoliłem sobie na ten obszerny opis klimatu, jaki panował w niemiec-

kim Kościele wobec Polski, gdyż jest on niezwykle istotny dla zrozumienia odpo-

wiedzi niemieckich biskupów na Orędzie. Biskupi niemieccy nie działali wszakże

w próżni, lecz wśród konkretnych ludzi, których postawy nie mogli nie brać pod

uwagę, formułując swój list do polskich biskupów. Ponadto biskupi niemieccy sami

przez lata żyli i pracowali w takim właśnie klimacie i byłoby naiwnością sądzić,

że ich poglądy na sprawy polsko-niemieckie diametralnie różniły się od poglądów

prasy katolickiej, księży i świeckich. Bez uwzględnienia tych faktów trudno o rze-

czową analizę powściągliwości niemieckich biskupów w 1965 r. i proponowanych

przeze mnie trzech tez, mających ją wyjaśnić.

Pierwsza teza brzmi: niemieccy biskupi od początku odnosili się nie-

chętnie do polskiej inicjatywy, sygnalizowali swoje obiekcje stronie polskiej, ale nie

zdołali skłonić jej do zmiany kursu. Gdy się pojawiła, odpowiedzieli na nią, ale

z dystansem, a nawet pewną dozą irytacji.

Przemawia za tym krótki list, który arcybiskup Kominek napisał pod ko-

niec października 1965 r. do swoich rozmówców w niemieckim episkopacie: „Na-

pisaliśmy to nie tylko dla narodu niemieckiego, ale i dla naszego. Nie ma w tym

naprawdę żadnych tanich historycznych kłamstw. Wierzymy, że pojawiła się szan-

sa – szansa na przełom w dzisiejszej sytuacji. Prosimy was, nie odrzucajcie tej

szansy. Bóg wam to wynagrodzi!”

To niezwykłe, że Kominek niemal błagalnie

Przedrukkazania[w:]„Petrusblatt”1960,nr43.

ListHelmutaHolzapfladoAlfonsaErbaz13VIII1965r.,Archiwum„PaxChristi”,BadVil-

bel,skoroszyt„Prozesse”.

Cyt.za:P.Madajczyk,Na drodze do pojednania…,s.84n.

127

Odpowiedź biskupów niemieckich na

Orędzie

biskupów polskich

prosił o pozytywne przyjęcie gestu, za który, patrząc z dzisiejszej perspektywy, nie-

mieccy biskupi powinni mu być tylko wdzięczni. To zachowanie jest zrozumiałe

tylko wówczas, gdy założymy, że strona niemiecka miała poważne wątpliwości i sy-

gnalizowała je stronie polskiej.

Słowa Kominka wskazują, że te wątpliwości dotyczyły przede wszystkim

historycznej części posłania („Nie ma w tym naprawdę żadnych tanich historycz-

nych kłamstw”). To nie dziwi, gdyż obraz historii nakreślony przez Kominka nie

był wolny od jednostronności i musiał wywołać wątpliwości po niemieckiej stronie,

która zresztą również była zakładniczką jednostronnych wyobrażeń o przeszłości.

Ale namiętne usprawiedliwienie idei Orędzia („Wierzymy, że pojawiła się szansa

– szansa na przełom w dzisiejszej sytuacji. Prosimy was, nie odrzucajcie tej szan-

sy”) wskazuje, że wątpliwości strony niemieckiej nie dotyczyły tylko takiego czy

innego sformułowania, ale sięgały dużo głębiej. Nie da się wykluczyć, że niemiecki

episkopat uważał posłanie za nazbyt radykalne, zbyt polityczne albo reprezentu-

jące w zbyt dużym stopniu polski punkt widzenia. Jakiekolwiek wystąpienie na

rzecz pojednania z Polską mogło się niemieckim biskupom wydać niebezpieczne,

szczególnie tak niedługo po Memoriale niemieckiego Kościoła ewangelickiego. Być

może w tamtej sytuacji biskupi nie chcieli wystąpić w roli entuzjastycznych adwo-

katów pojednania z Polską i narazić się na krytykę środowisk wysiedlonych.

Także arcybiskup Kominek widział przyczynę powściągliwości niemiec-

kich biskupów w takich właśnie kalkulacjach. Zanotował w swoich wspomnie-

niach: „Również tym razem zachodnioniemieccy biskupi obawiali się ziomkostw

z utraconego wschodu i tylko z wahaniem podjęli wyciągniętą ku nim rękę, sym-

bolizującą pokój między obydwoma narodami”

. Ta teza znajduje potwierdzenie

także w liście Döpfnera do Wyszyńskiego z 1970 r., który, odnosząc się do po-

wściągliwości niemieckiej odpowiedzi, napisał: „Ale czy nie ma to związku także

ze szczególnymi trudnościami, które trzeba było pokonać po niemieckiej stronie?

Wydaje mi się, że to historyczne osiągnięcie, w którym niemiecki episkopat ma

poważny udział, że wśród milionów wypędzonych udało się zapobiec powstaniu

ruchu nacjonalistycznego i rewanżystowskiego”

. Döpfner nie dodał, że bardziej

serdeczna odpowiedź na posłanie mogłaby wywołać opory w środowisku wysiedlo-

nych, ale jego wzmianka o uniknięciu „ruchu nacjonalistycznego i rewanżystow-

skiego” jest niedwuznaczna.

Druga teza brzmi: niemieccy biskupi uważali polską inicjatywę pojednaw-

czą za właściwą, ale byli rozczarowani treścią Orędzia. Jak już wspomniałem, do

końca lat pięćdziesiątych wśród niemieckich katolików powszechne było przeko-

nanie, że winy Polaków wobec Niemców są dużo większe niż winy Niemców wobec

Polaków. Od początku lat sześćdziesiątych to przekonanie zaczęło się chwiać, ale

nie nastąpiła jakaś radykalna zmiana. Świadczą o tym choćby reakcje niemieckich

katolików na Orędzie, zwłaszcza reakcje katolickich wysiedleńców. Z satysfakcją

przyjęli oni do wiadomości nie propozycję przebaczenia, a prośbę o nie. Dla nich

był to sygnał, że polski episkopat nareszcie jest gotów wyznać polską winę. Z tego

Cyt.za:E.Heller,op. cit.,s.175.

Cyt.za:ibidem,s.227.

128

Robert Żurek

punktu widzenia posłanie pojednania zostało zrozumiane jako późno wypełniony

obowiązek polskich biskupów wobec niemieckiego Kościoła, a nie jako wielkodusz-

ny gest polskich ofiar wobec Niemców. Zdaniem wielu niemieckich katolików na

tym „spełnieniu obowiązku” spoczywał jednak cień „nacjonalistycznej” wizji histo-

rii, która znalazła swój wyraz w liście. Po upublicznieniu Orędzia w niemieckiej

prasie, zwłaszcza w katolickich czasopismach wysiedleńców, pojawiły się liczne

i długie polemiki z historyczną częścią tego dokumentu. Odmienne od niemieckie-

go postrzeganie historii przez polskich biskupów zdawało się być dla dużej części

niemieckiej opinii publicznej znacznie istotniejsze, niż fakt wyciągnięcia ręki do

dialogu i pojednania

Czy postawa niemieckich biskupów naprawdę musiała się różnić od po-

stawy znacznej części niemieckich katolików? Zastanawiający jest fakt, jak inten-

sywnie i długo kardynał Döpfner krytykował wrocławską homilię prymasa Wyszyń-

skiego z sierpnia 1965 r.

Po raz pierwszy zrobił to na konferencji prasowej 3 wrze-

śnia 1965 r. Po otrzymaniu wyjaśniającego listu Wyszyńskiego uczynił to po raz

drugi, w październiku, w osobistej rozmowie z prymasem. A gdy doszło do kolejnej

rozmowy, 1 grudnia 1965 r., Döpfner jeszcze raz skrytykował homilię i określił ją

jako „naprawdę bolesną”.

Jest zrozumiałe, że zarówno homilia, jak i wymijające wyjaśnienia Wy-

szyńskiego, mogły się Döpfnerowi nie podobać. Ale czy niemiecki kardynał, powta-

rzając swą krytykę po raz trzeci, nie miał świadomości, że i polski prymas mógłby

jemu i jego Kościołowi postawić wiele zarzutów odnośnie do postawy wobec Pol-

ski w minionym dwudziestoleciu? Szczególnie zadziwia to, że Döpfner krytykował

wrocławską homilię już po otrzymaniu Orędzia. Ten fakt skłania do przekonania,

że treść Orędzia bynajmniej nie została przez niemieckich biskupów uznana za

specjalnie pozytywną.

Do tego wniosku skłania również poufne postanowienie Episkopatu Nie-

miec z 3 grudnia 1965 r., że „na twardą, nacjonalistyczną postawę polskich bisku-

pów i wiernych nie należy reagować ostro, lecz wciąż na nowo demonstrowaną

życzliwością”

. Te słowa muszą budzić najwyższe zdziwienie. Najwyraźniej kilka

dni po otrzymaniu Orędzia niemieccy biskupi nie byli zaprzątnięci jego przeło-

mowym charakterem, lecz rzekomą „twardą, nacjonalistyczną postawą” jego sy-

gnatariuszy. W świetle powyższego cytatu powściągliwa odpowiedź niemieckiego

Więcejoreakcjach:E.Heller,op. cit.,s.123–140.

Wsierpniu1965r.EpiskopatPolskiświętowałweWrocławiudwudziestolecieobecnościpol-

skiego Kościoła na tzw. Ziemiach Odzyskanych. Liczne akcenty tych uroczystości, nie bez

przyczyny,wywoływaływNiemczechirytację,anawetoburzenie.Szczególneoporywzbu-

dziłogłównekazanieprymasaWyszyńskiego,któryzupełnieprzemilczałniemieckąhistorię

Wrocławiaikreowałgowsposóbpatetycznyiprzyużyciujednostronnychargumentówna

miastowyłączniepolskie.NiemieccykatolicyzarzucaliwięcWyszyńskiemu,żejego„ciasne,

szowinistycznewypowiedzizdradzająsposóbmyśleniakreowanyprzezkomunistycznąpropa-

gandę”.W.Unger,Begegnungen im katholischen Raum,[w:]Nachbarn im Osten: Wandlungen

und Erkenntnisse in zwei Nachkriegsjahrzehnten,Leer1965,s.121.

Por.K.-J.Hummel,Der Heilige Stuhl, deutsche und polnische Katholiken 1945–1978,„Archiv

fürSozialgeschichte”2005,t.45,s.192.

129

Odpowiedź biskupów niemieckich na

Orędzie

biskupów polskich

episkopatu na Orędzie jawi się wręcz jako akt chrześcijańskiej wspaniałomyślności

wobec kolejnego nacjonalistycznego wybryku polskich biskupów.

Na czym miałby jednak polegać nacjonalistyczny charakter Orędzia? Od-

powiedź jest prosta, jeśli uwzględnić wspomniane już przekonanie sporej części

niemieckiego społeczeństwa o tym, że wina Polaków wobec Niemców jest większa,

niż wina Niemców wobec Polaków. W Orędziu wspomniano wprawdzie o cierpie-

niach wysiedlonych i poproszono Niemców o przebaczenie, znacznie więcej miej-

sca poświęcono jednak zaprezentowaniu polskiej wizji wspólnej historii i opisaniu

niemieckich zbrodni na Polakach. Przez przekonanych o innych proporcjach win

adresatów musiało to zostać odebrane bardzo negatywnie.

W końcu teza trzecia: powściągliwość niemieckich biskupów była uwa-

runkowana lekceważeniem polskiej inicjatywy. Dla większości Niemców Polska

nie odgrywała większej roli i nie mogło to wyglądać inaczej także wśród biskupów.

Gdyby pojednanie z Polską było dla nich sprawą ważną, zainicjowaliby poważniej-

sze kroki już przed 1965 rokiem. Dlatego do późniejszych zapewnień niemieckich

biskupów, że na Orędzie zareagowali powściągliwie, by niepotrzebnym radykali-

zmem nie zniweczyć „długofalowego, trwałego rozwiązania” konfliktu polsko-nie-

mieckiego, należy podchodzić sceptycznie. Sposób, w jaki niemiecki episkopat

traktował kwestie polsko-niemieckie przed 1965 rokiem, skłania do wniosku, że

biskupi starali się o to, by z powodu Polski nie ucierpiały ich wewnątrzkościel-

ne i polityczne cele. Póki chodziło o przyjacielskie rozmowy w kuluarach soboru

i o wzajemne zaproszenia na kościelne uroczystości, niemieccy biskupi byli otwar-

ci. Działania na rzecz pojednania, które wymagały ryzyka i ofiarności, budziły jed-

nak ich wątpliwości.

Na domiar złego ówczesny niemiecki obraz Polski był zdominowany przez

silne poczucie wyższości. Polski nie traktowano poważnie, w każdym razie nie tak

poważnie, jak zachodnich sąsiadów. Kardynał Döpfner bez wątpienia należał do

niemieckich hierarchów przyjaznych Polsce. Z relacji świadków wiemy, że Döpf-

ner, w przeciwieństwie do Wyszyńskiego, krytycznie przyjął zawarcie przez RFN

i PRL traktatu o podstawach normalizacji stosunków z grudnia 1970 r. W liście do

Prymasa Polski komentował dokument w tonie pouczającym: „Rozwiązanie przed-

łożone w obecnym traktacie jest jakimś rozwiązaniem. Czy w przyszłości, również

w interesie narodu polskiego, okaże się rozwiązaniem najlepszym, to różnie można

oceniać”

. Nawet jeśli Döpfner rzeczywiście wierzył, że wie lepiej niż Wyszyński,

co jest lepsze dla narodu polskiego, mógł to zachować dla siebie. Szczególnie w sto-

sunku do Stefana Wyszyńskiego, który niemal trzydzieści lat skutecznie przepro-

wadzał polski Kościół przez rafy konfliktów z komunistyczną władzą, tego rodzaju

paternalizm był nie na miejscu.

Także inni niemieccy dostojnicy kościelni wykazywali się małym wyczu-

ciem w stosunku do Polski. Tak więc biskup Schaffran skrytykował przeprowadzone

w liście biskupów polskich zrównanie polskości z katolicyzmem. Miał zasadniczo

rację, gdy wskazywał, że bycie katolikiem wiąże się z tożsamością ponadnarodo-

wą. Nie uwzględnił jednak przy tym ani specyficznych doświadczeń historycznych

Cyt.za:E.Heller,op. cit.,s.226.

130

Robert Żurek

narodu polskiego, ani politycznego kontekstu tego utożsamienia w obliczu konflik-

tu z komunizmem. A jednak Schaffran czuł się uprawniony do zwrócenia uwagi

swoim współbraciom: „W każdym razie z naszej strony to pojęcie [katolicyzm –

przyp. R.Ż.] powinno być używane w pierwotnym, właściwym znaczeniu, co na-

leży podkreślić”

. Tego rodzaju recenzowanie poszczególnych sformułowań przy

jednoczesnym lekceważeniu przełomowego charakteru polskiego posłania, nie

wystawia wysokiej oceny horyzontom duchowym niemieckich biskupów. Nawet

przy najlepszej woli niektórym niemieckim hierarchom przychodziło najwyraźniej

z trudnością pożegnanie się ze stereotypem o cywilizacyjnej przepaści między Za-

chodem i Wschodem oraz z wyobrażeniem o roli Niemiec jako krzewiciela kultury

na Wschodzie.

Być może niemieccy biskupi po prostu nie docenili polskiej inicjatywy

i nie czuli się zobowiązani do głębokiego jej przemyślenia i adekwatnej reakcji.

Można by nawet zaryzykować stwierdzenie, że gdyby Orędzie zostało wystosowane

przez Kościół francuski lub amerykański, odpowiedź niemieckiego episkopatu zo-

stałaby przygotowana znacznie staranniej i nie byłaby pisana w ostatniej chwili.

Trzeba stwierdzić, że polscy biskupi wykazali w 1965 r. o wiele większe

zdecydowanie, odwagę i gotowość do pojednania niż ich niemieccy współbracia.

Przełomowy czyn Polaków nie spotkał się z podobną niemiecką odpowiedzią. Wła-

dysław Bartoszewski trafnie podsumował wynik wymiany listów w następujących

słowach: „List biskupów polskich zdecydowanie wyrastał ponad ówczesny prze-

ciętny stan świadomości społecznej i dojrzałość moralną polskich katolików. Odpo-

wiedź biskupów niemieckich odpowiadała w pewnym sensie stopniowi dojrzałości

moralnej katolików niemieckich”

Należy jednak wspomnieć, że nieliczni niemieccy prekursorzy polsko-

-niemieckiego pojednania byli odpowiedzią ich biskupów równie rozczarowani,

co adresaci. Nie bez przyczyny trzy lata później stu sześćdziesięciu intelektuali-

stów katolickich, wśród nich Joseph Ratzinger, podpisało memorandum bensber-

skie, w którym jednoznacznie wezwano niemiecką hierarchię do opowiedzenia

się za granicą na Odrze i Nysie

. Niemieccy biskupi pozostali wierni swojemu

kursowi i zdystansowali się od treści odezwy, natomiast w Polsce memorandum

bensberskie zostało bardzo pozytywnie przyjęte. Nie list biskupów niemieckich,

Cyt.za:K.-J.Hummel,op. cit.,s.198.

W.Bartoszewski,Aus der Geschichte lernen? Aufsätze und Reden zur Kriegs- und Nachkriegsge-

schichte Polens,München1989,s.333n.

Tomemorandumwywołałobardzoożywionereakcjewśródniemieckichkatolików.Przewa-

żałyreakcjenegatywne,przedewszystkimzestronyprzedstawicielikatolickichwysiedlonych,

którzypodkreślali,żepojednaniezPolskąmożezostaćosiągniętetylkowówczas,gdyzadość-

uczynisięzarównozazbrodniepopełnionenaPolakach,jakizazbrodniepopełnioneprzezPo-

laków.Więcej:M.Seidler,Das Polenmemorandum des Bensberger Kreises. Wirkung in Deutsch-

land und Polen,[w:]Feinde werden Freunde. Von den Schwierigkeiten der deutsch-polnischen

Nachbarschaft,red.F.Pflüger,W.Lipscher,Bonn1993,s.108;Die katholische Kirche und die

Völker-Vertreibung,red.O.Golombek,Köln1966.

131

Odpowiedź biskupów niemieckich na

Orędzie

biskupów polskich

lecz właśnie memorandum uznano za adekwatną odpowiedź na Orędzie polskie-

go episkopatu

Trzeba też dodać, że po ratyfikacji traktatu warszawskiego w 1972 r.

w niemieckim Kościele katolickim następowała stopniowo gruntowna przemia-

na stosunku do Polski, aktywnie wspierana przez biskupów. Ogromna i niezwykle

ważna dla polskiego Kościoła pomoc materialna niemieckich współbraci w latach

siedemdziesiątych i osiemdziesiątych oraz możliwy dzięki głosom niemieckich kar-

dynałów wybór Karola Wojtyły na papieża to niewątpliwie późne, ale bardzo istotne

owoce Orędzia.

Die Antwort der deutschen Bischöfe

auf die Botschaft der polnischen Bischöfe

Zusammenfassung

DerBriefderdeutschenBischöfeenttäuschtediepolnischeSeite,weilerkeinead-

äquateReaktionaufdierevolutionäreBotschaftwar.ImBrieffehltenichtnureineBefürwortung

fürdieOder-Neiße-Grenze,sondernauchirgendeineGestederReueoderderVersöhnung,die

mitdembahnbrechendenCharakterderInitiativederpolnischenBischofskonferenzkorrespon-

dierenwürde.ZugänglicheQuellenerlaubendreimöglicheAntwortenaufdieFragezuformu-

lieren, warum die deutschen Bischöfe eine solch große qualitative Asymmetrie zwischen der

BotschaftundderAntwortzuließen.Erstens:diedeutschenBischöfereagiertenkühl,weilsiege-

waltigeReaktionenderdeutschenkatholischenVertriebenenbefürchteten,dieinantipolnischen

Ressentimentsversunkenwaren.Zweitens:diedeutschenBischöfewaren,ähnlichwiedieMehr-

heitihrerNation,davonüberzeugt,dassdieSchuldderPolendenDeutschengegenübergrößer

alsdieSchuldderDeutschendenPolengegenüberist;grundsätzlichlobtensiediepolnischeVer-

söhnungsinitiative,siewarenabervonderenangeblichnationalistischemCharakterenttäuscht.

Unddrittens:DieZurückhaltungderdeutschenBischöfewardurcheineGeringschätzungder

polnischenInitiativeaufgrunddertraditionellendeutschenÜberzeugungvoneinerZivilisations-

kluftzwischenWestenundOstenbedingt.

PatrzM.Seidler,op. cit.,s.108.Por.równieżlistprymasaWyszyńskiegodoautorówme-

morandumzwylewnymipodziękowaniami.Listz12IX1968r.opublikowano[w:]O.Go-

lombek,op. cit.,s.173.Jeśliprześledzićpodejścieprasyśrodowiska„Znak”doproblematyki

niemieckiej,widaćwyraźnie,żeniewymianalistów,leczwłaśniememorandumbensberskie

zmieniłoatmosferęstosunkówpolsko-niemieckich.ObrazNiemiecwmediachkatolickichstał

siębardziejpozytywny,zaśocenypolsko-niemieckichperspektywnaprzyszłośćbardziejopty-

mistyczne.Więcej:R.Żurek,Die Rolle der Katholischen Kirche…,s.159–161.

Document Outline