ANIOŁOWIE W NAUCZANIU ŒWIĘTEGO AUGUSTYNA (354-430)
1. Natura aniołów
2. Istnienie aniołów
3. Nadzwyczajne przymioty aniołów
4. Liczba aniołów oraz ich hierarchie
5. Upadek niektórych aniołów
6. Kult aniołów w pierwszych wiekach chrzeœcijaństwa
Wprowadzenie
Warto przypomnieć, że twórczoœć œw. Augustyna obejmuje 1030 dzieł, w tym jest około 800 listów, pozostałe dzieła to kazania i traktaty teologiczne oraz traktaty filozoficzne. Całoœć twórczoœci która się zachowała liczy dzisiaj 11 obszernych tomów, najpierw wydana w Paryżu w latach 1679-1700, a następnie włączona do słynnej serii Ojców Koœcioła łacińskich Mignę (P l 32-46). Zasługi œw. Augustyna na polu teologii dogmatycznej są wprost bezcenne. Poruszył każdy z ważnych tematów, między innymi o dobrych i złych aniołach. Aniołom nie poœwięcił odrębnego traktatu, ale mówi o nich przy okazji innych zagadnień teologicznych. Najwięcej uwagi poœwięca aniołom w dziele pt. "O mieœcie Bożym" które opublikował w 426 roku.
1. Natura aniołów
Œw. Augustyn zastanawiając się nad etymologią nazwy "anioł", czyni bardzo znamienne uwagi, które rzucają dużo œwiatła na naturę i istotę anioła. Poucza: "Aniołowie są duchami, a jako duchy nie są samo przez się aniołami, dopiero kiedy są posyłani stają się aniołami. Bowiem słowo "anioł" oznacza funkcje a nie naturę. Pytasz, jak nazywa się ta natura? - Duch. Pytasz o funkcje? - Anioł. Przez to czym jest, jest duchem, a przez to, co wypełnia, jest aniołem, (zob. Enarratio in Psalmos, 103,1,15; Pl 37,1348 - 49; por. KKK 329). Czyli aniołowie z natury są duchami, istotami bezcielesnymi. Te istoty duchowe otrzymują imię czyli miano anioła dopiero wówczas gdy są wysyłane na ziemię z jakąœ misją. Œciœlej mówiąc, tylko dobre duchy są wysyłane z prawdziwą i okreœloną misją na œwiat; niemniej jednak, także złym duchom Bóg pozwala "krążyć" po œwiecie, by wystawiali ludzi na próbę i kusili do złego. Bóg im pozwala, ale ich nie wysyła stąd w jakimœ sensie można także złe duchy okreœlić mianem "złego anioła". Stąd Jezus powie: "IdŸcie precz ode Mnie, przeklęci, w ogień wieczny, przygotowany diabłu i jego aniołom" (Mt. 25,41).
2. Istnienie aniołów
Œw. Augustyn stwierdza: "o istnieniu aniołów wiemy za poœrednictwem Bożego objawienia" (zob. Enarratio in Psalmos, 113,1,15). Pismo œwięte mówi o ich istnienie bardzo często. Œw. Augustyn nie tylko zadowala się stwierdzeniem o ich istnieniu. Usiłuje również pouczyć o ich zaistnieniu. Czyni to następująco: "Bóg jest tym, który 'na początku stworzył niebo i ziemię' (Rdz,l), czyli œwiat pełen dóbr widzialnych, a póŸniej stworzyć na œwiecie, lepsze, doskonalsze istoty, duchowe, które obdarzył inteligencją, zdolną do kontemplacji i poznawania Boga, oraz wyposażone w wolną wolę, zdolną wchodzić z Bogiem poprzez pragnienie Boga, jako Najwyższego Dobra, w serdeczną miłoœć i zażyłoœć. Z tych duchów utworzyć duchową społecznoœć, którą możemy nazwać "miastem Bożym", w którym to mieœcie, Bóg jest tym, który daje im istnienie i szczęœliwoœć. Ponieważ są obdarzone wolną wolą, mogą trwać przy Bogu, lub nawet opuœcić Go, chociaż jest Ÿródłem ich szczęœliwoœci. Jak widzimy, œw. Augustyn, zaraz po wyznaniu wiary w stworzenie aniołów przez Boga, przechodzi do przedstawienia niektórych istotnych cech tychże istot duchowych. Nie ulega wątpliwoœci, że œw. Augustyn wierzył, że od pierwszego momentu swego istnienia wszyscy aniołowie byli duchami dobrymi, lecz z czasem, niektórzy z nich zbuntowali się przeciwko Bogu - stali się duchami złymi. Tę naukę zdefiniuje wiele stuleci póŸniej Koœciół na Soborze Laterańskim IV (1215), mówiąc: "Diabeł bowiem i inne złe duchy zostały stworzone przez Boga jako dobre z natury, ale same uczyniły się złymi" (Denz.428; por. KKK 391).
3. Nadzwyczajne przymioty aniołów
Œw. Augustyn podkreœla wyższoœć aniołów nad ludŸmi, ze względu na inny sposób użytkowania daru inteligencji. Pisze o tym następująco: "Ludzkie poznanie przebiega stopniowo, za pomocą zmysłów, następnie posługując się myœleniem pojęciowym, osądzamy i wnioskujemy. W ten sposób zdobywamy poznanie, ale nie jest ono pozbawione niebezpieczeństw, pomyłek i błędów. Chociaż nasze poznanie jest ograniczone, ale jak naucza œw. Paweł z dzieci stworzonych człowiek jest zdolny choć częœciowo poznawać swego Stwórcę (por. Rz. 1,20)." Celem naszego poznania jest poznanie Boga, innymi słowy "ogląd Boga". Aniołowie w tym względzie mają przewagę nad nami, gdyż doznają duchowego oglądu Boga w pełni, całą swoją istotą. Aniołowie, jako istoty duchowe nie "rozwijają się", ale trwają w swojej, właœciwej sobie doskonałoœci. W poznawaniu rzeczy bardzo różnią się od ludzi, bowiem poznają je w ich pierwszej przyczynie, czyli w samym Bogu, a zatem wczeœniej zanim one zaistnieją w œwiecie. To stąd bierze się ich doskonalszy sposób poznania, i wyższoœć ich natury nad naszą.
4. Liczba aniołów oraz ich hierarchia
W tym względzie œw., Augustyn jest bardzo powœciągliwy. Stwierdza z prostotą, że nie znamy liczby aniołów stworzonych przez Boga. To samo dotyczy aniołów, którzy zbuntowali się przeciwko Bogu. Ogranicza się do powiedzenia: "niektórzy aniołowie" podnieœli bunt przeciwko Bogu, swemu Stwórcy. W czasach œw. Augustyna jeszcze niewiele zagłębiano się nad podziałem aniołów na różne chóry anielskie. Tego rodzaju dociekania na wyższą skalę będą miały miejsce dopiero ok. 500 roku, pod wpływem pism PseudoDionizego Areopagity, pt. "O hierarchii niebieskiej". Œw. Augustyn jedynie zaznacza: "To, że istnieją wœród aniołów zastępy zwane Trony, Panowania, Księstwa i Moce to wierzę niezachwianie, i że różnią się w czymœ między sobą, ale czym się różnią, to nie mam pojęcia" (por. Koi. 1,16). Œw. Augustyn mówi o porozumiewaniu się aniołów, które nazywa "mową". Nie wymaga ona żadnego œrodka zewnętrznego, ale polega na ich wzajemnym zwróceniu się do siebie, i na wzajemnym dla siebie otwarciu. Dzięki temu jeden może brać udział w osobistym życiu drugiego, co jest ruchem obustronnym i ubogaca duchy niższe. Podobnie trzeba sobie wyobrazić obcowanie aniołów stróżów z poddanymi ich opiece ludŸmi. Niebieskie duchy, jako nieustannie otwarte na Boga, mogą przyjmować w siebie płynące z Niego życie. Ich wzajemne otwarcie się na siebie umożliwia wyższym udzielać się niższym, a niższym od wyższych przyjmować.
5. Upadek niektórych aniołów
Œw. Augustyn, podobnie jak wielu innych Ojców Koœcioła, zastanawia się nad przyczyną upadku niektórych aniołów, istot obdarzonych wielką inteligencją i bogatych w zdolnoœć poznawania Boga, jako nieskończone Dobro, Miłoœć i Œwiętoœć. Tłumaczy, że miłoœć musi być poddana próbie, toteż wszyscy aniołowie zostali poddani próbie. Na czyni ta próba polegała nie wiemy. Œw. Augustyn przypuszcza, że Bóg w formie próby wtajemniczył aniołów w Jego zamiar stworzenia ludzi i w Tajemnicę Wcielenia, czyli w to że powodowany ogromną miłoœcią do człowieka, pewnego dnia przyjmie na siebie naturę ludzką, łącząc się z nią w sposób œcisły i wyjątkowy, w osobie Syna Bożego, Jezusa Chrystusa. Wówczas niektórzy aniołowie, na czele z Szatanem, zbuntowali się przeciwko Bogu wołając: "Nie będę służyć!",(Jr. 2,20). Tym samym nieodwołalnie odrzucili Boga i Jego Królestwo. Oddalając się od Boga, Ÿródła szczęœcia i dobroci, tymczasem uczynili się "nieszczęœliwymi i złymi aniołami".
6. Kult aniołów w pierwszych wiekach chrzeœcijaństwa
W pierwszych wiekach chrzeœcijaństwa, z uwagi na to, że istniało niebezpieczeństwo, czczenia aniołów jako oddzielne bóstwa, Ojcowie Koœcioła, byli bardzo powœciągliwi w zachęcaniu ludzi do rozwijania kultu aniołów czy œwiętych męczenników. Rzeczy poczęły się zmieniać pod tym względem od czasu edyktu mediolańskiego, czyli od 313 roku, bowiem zmniejszyła się wszechwładna potęga religii pogańskiej. Wówczas można było ze spokojem pozwolić na rozwój kultu aniołów i œwiętych męczenników, gdyż Koœciół mógł uważnie czuwać nad tym rozwojem i nim właœciwie pokierować. Jeszcze w czasach œw. Augustyna nie wszędzie można było dopuœcić do tego kultu. Œw. Augustyn pisze: "Nie dedykujemy koœciołów aniołom, ani męczennikom, ani œwiętym, gdyż w ten sposób dałoby się wiernym sposobnoœć czczenia stworzeń czcią, która się tylko Bogu należy" (por. Cok. cum Donatistis, 14=PL 42,722). Œw. Augustyn nie jest przeciwny oddawaniu czci aniołom, ale woli unikać wszystkiego, co mogłoby stać się niebezpieczeństwem oddawanie czci boskiej stworzeniom. Dopiero wówczas gdy z czasem skrystalizowało się pojęcie kult należnego Bogu czyli kultu uwielbienia, w odróżnieniu od czci, jaką można oddawać aniołom i œwiętym, œw. Augustyn będzie zachęcał do rozwijania kultu aniołów i œwiętych, zwłaszcza œw. Męczenników. M.in. napisze: "chrzeœcijanie uroczyœcie obchodzą wspomnienie œwiętych męczenników, by pobudzić się do męstwa w obronie wiary, by uczestniczyć w ich zasługach oraz by otrzymać pomoc dzięki ich wstawiennictwu. Ale nie wznosimy ołtarzy ku ich czci, lecz jedynie Bogu, chociaż czynimy to ku upamiętnieniu tego czy innego œwiętego męczennika". Po czym dodaje wyjaœnienie: "uwielbiamy Boga i uczymy Go uwielbiać czcią, która się tylko Bogu należy a którą grecy nazywają słowem - latria, czyli słowem, którego nie da się przetłumaczyć na język łaciński jednym słowem. Chodzi tu o kult należny jedynie Bogu" por. Contra Faustum manichaeum,20,31=PL 42,384-385). Dobrzy aniołowie są czczeni jako przyjaciele Boga, którzy chętnie i gorliwie pomagają ludziom w drodze do zbawienia wiecznego. Wprawdzie Bóg dopuszcza, by Ÿli aniołowie, powodowani nienawiœcią do Boga i ludzi, kusili ludzi do złego, to równoczeœnie wysyła ludziom całe zastępy dobrych aniołów, by ich prowadziły drogami Bożymi i strzegły od wszelkiego zła. Jest więc rzeczą słuszną, że czcimy te przyjazne ludziom duchy i przyzywamy ich pomocy, poucza œw. Augustyn.
Zakończenie
Z tego, co dotychczas powiedzieliœmy wynika, że œw. Augustyn w nauce o aniołach podkreœla ich naturę duchową oraz ich zaistnienie w czasie, jako Bożych stworzeń. Są to istoty rozumne i osobowe. Według natury są istotami wyższymi od ludzi, dzięki doskonałej możliwoœci poznawania Boga. Nie ma u nich "wzrastania". Są stworzeni od razu "w wersji gotowej". Mają wolnoœć wyboru, ale ich wybory są ostateczne, nie zaciemnione przez zawodne zmysły lub niewiedzę, jak może być w przypadku człowieka. Ponieważ anioł ma wolną wolę, która jest nieugięta po dokonaniu wyboru, kiedy wybiera dobro mniejsze, zamiast dobra najwyższego, jego wybór jest ostatecznym wyborem, który niejako zmienia jego naturę. Tak stało się w przypadku niektórych aniołów, których nazywamy aniołami zbuntowanymi. Jednym słowem, aniołowie są bytami duchowymi o charakterze osób, czyli mają swoją własną istotę i istnienie, są wyposażone we wspaniały intelekt i wspaniałą wolę oraz w ogromną duchową moc. Pozwólcie, że uwieńczę tę refleksję słowami z Katechizmu Koœcioła Katolickiego:
"Życie ludzkie od dzieciństwa aż do zgonu jest otoczone opieką i wstawiennictwem aniołów. - Każdy wierny ma u swego boku anioła jako opiekuna i stróża, by prowadził go do życia - (œw. Bazylii Wielki). Już na ziemi życie chrzeœcijańskie uczestniczy - przez wiarę - w błogosławionej wspólnocie aniołów i ludzi, zjednoczonych w Bogu"(336).
Literatura
MONGELLI, G. "Tematica agostiniana sugli angeli", Gli Angeli, Monte San Angelo 1994, 221-237.
ŒW. EDYTA STEIN, "Byt skończony a byt wieczny."