Wojna obronna Polski we wrześniu 1939 roku („kampania wrześniowa”).

1. Potencjały militarne Polski i Niemiec w przededniu wojny.

dwukrotna przewaga Niemiec nad Polską w potencjale ludnościowym

liczebność obu armii: ok. 950 tys.- 1, 2 mln wojsk polskich, 2 mln 750 tys. Wehrmacht (w tym przeciw Polsce użyto 1. 8 mln. żołnierzy)

czołgi i samochody pancerne - 3 tys.: 700

samoloty - 2 tys.: 400

ponad dwukrotna przewaga w artylerii wojsk niemieckich

niekorzystne położenie geopolityczne Polski w momencie wybuchu wojny - bardzo długa linia obrony, niemiecki atak mógł nastąpić nie tylko od zachodu, ale także z Prus Wschodnich, Moraw i Słowacji

2. Organizacja armii niemieckiej w momencie agresji na Polskę

„Fall Weiss” - kryptonim niemieckiego ataku na Polskę 1 IX 1939

dowódca wojsk niemieckich użytych przeciw Polsce we wrześniu 1939 r.: gen. Walter von Brauchitsch

dowódca Grupy Armii Północ - gen. Fedor von Bock

dowódca Grupy Armii Południe - gen. Gerd von Rundstedt

3. Organizacja armii polskiej w momencie rozpoczęcia kampanii wrześniowej

rola FON - u w dozbrojeniu armii polskiej

propagandowe funkcje hasła „silni, zwarci, gotowi” w przededniu wojny

„Zachód” - kryptonim polskiego planu obrony przeciw agresji niemieckiej w 1939 r. (przystąpiono

do jego opracowywania zbyt późno, dopiero w marcu 1939 )

naczelny wódz wojsk polskich - marszałek Edward Rydz - Śmigły

szef sztabu wojsk polskich - gen. Wacław Stachiewicz

minister spraw wojskowych - gen. Tadeusz Kasprzycki

w momencie wybuchu wojny armia polska składała się z 7 wielkich związków operacyjnych:

Samodzielna Grupa Operacyjna „Narew” - gen. Czesław Młot - Fijałkowski

Armia „Pomorze” - gen. Władysław Bortnowski

Armia „Poznań - gen. Tadeusz Kutrzeba

Armia „Modlin” - gen. Emil Przedrzymirski - Krukowicz

Armia „Łódź” - gen. Juliusz Rómmel

Armia „Kraków - gen. Antoni Szyling

Armia „Karpaty” - gen. Kazimierz Fabrycy

dowódca obrony wybrzeża - kontradmirał Józef Unrug

dowódca polskiej załogi wojskowej na Westerplatte - major Henryk Sucharski

w trakcie kampanii wrześniowej uformowano Armię „Prusy” - gen. Stefan Dąb - Biernacki oraz Samodzielną Grupę Operacyjną „Polesie” - gen. Franciszek Kleeberg

4. Wybuch wojny 1 IX 1939

• tzw. prowokacja gliwicka (w nocy z 31 VIII na 1 IX 1939)

• niemiecka agresja na Polskę 1 IX 1939 nastąpiła bez wypowiedzenia wojny

• ostrzeliwanie polskiej załogi wojskowej na Westerplatte od godz. 4. 45 przez niemiecki okręt wojenny „Schleswig - Holstein”

• dekret prezydenta Mościckiego z 1 IX 1939 r.

5. Tzw. bitwa graniczna 1 - 6 IX

bitwy: Mokra 1 IX, Krojanty 1 IX, Mława 1- 3 IX, obrona Westerplatte 1 - 7 IX (182 żołnierzy,

dowódca major Henryk Sucharski), zajęcie województwa śląskiego do 3 IX (rola powstańców

śląskich i harcerzy w obronie G. Śląska, np. obrona wieży spadochronowej przez harcerzy), zajęcie

Krakowa (6 IX), ewakuacja naczelnych władz państwa z Warszawy (4 IX), przeniesienie kwatery

naczelnego wodza do Brześcia nad Bugiem (6/7 IX)

6. Terror hitlerowski wobec Polaków w okresie kampanii wrześniowej oraz prowadzenie

przez Niemcy „wojny totalnej”

• mordy i zbiorowe egzekucje na Górnym Śląsku, ponad 1, 6 tys. ofiar (zwł. wobec powstańców śląskich i harcerzy - np. obrońców wieży spadochronowej, rozstrzelanych na rynku w Katowicach)

• egzekucje ludności cywilnej w Bydgoszczy 5 - 10 IX (ok. 1,5 tys. osób)

• naloty niemieckiego lotnictwa (Luftwaffe) na obiekty cywilne i kolumny uciekającej ludności cywilnej

7. Bitwa nad Wizną 7 - 10 IX („polskie Termopile”, kapitan Władysław Raginis)

8. Bitwa nad Bzurą (9 - 18 IX) - geneza , przebieg, znaczenie (największa bitwa kampanii

wrześniowej)

- była próbą przebicia się w kierunku Warszawy części wojsk polskich (po tym jak 8 IX niemieckie

kolumny pancerne podeszły pod Warszawę): Armii Łódź oraz resztek Armii „Poznań” i Armii

„Pomorze” (udało się przedostać do Warszawy gen. Juliuszowi Rómmlowi i gen Tadeuszowi

Kutrzebie)

9. Bitwa pod Tomaszowem Lubelskim (17 - 26 IX) - druga co do znaczenia (po bitwie nad

Bzurą) bitwa kampanii wrześniowej

10. Obrona Lwowa przed wojskami niemieckimi 12 - 22 IX (gen. Władysław Langner) i

kapitulacja przed wojskami sowieckimi

11. Obrona Warszawy (8 - 27 IX) i twierdzy „Modlin”

• dowódca obrony Warszawy: gen. Walerian Czuma

• utworzenie Batalionów Robotniczych Obrony Warszawy (z inicjatywy PPS i M. Niedziałkowskiego)

• rola prezydenta Warszawy Stefana Starzyńskiego i jego przemówień radiowych mających na celu podniesienie ducha obrońców stolicy („widzę Warszawę wielką...”), kierował obroną cywilną Warszawy jako Komisarz Cywilny Obrony Stolicy

• przedarcie się do oblężonej Warszawy w wyniku bitwy nad Bzurą części Armii „Łódź” (gen. Juliusz Rómmel) i Armii „Poznań” (gen. Tadeusz Kutrzeba)

• straty i zniszczenia wojenne w wyniku oblężenia Warszawy (np. zbombardowanie Zamku Królewskiego)

• wkroczenie do Warszawy wojsk niemieckich (30 IX)

12. Ostatnie bitwy „kampanii wrześniowej”

• kapitulacja twierdzy Modlin 29 IX (gen. Wiktor Thommee)

• kapitulacja Helu 2 X (komandor Włodzimierz Steyer)

• bitwa pod Kockiem 2 - 5 X (Samodzielna Grupa Operacyjna „Polesie”, gen. Franciszek Kleeberg)

oddział majora Henryka Dobrzańskiego („Hubal”) na Kielecczyźnie do wiosny 1940 r.

13. Straty Polski i Niemiec w kampanii wrześniowej

straty polskie: ok. 205 tys. zabitych, rannych i zaginionych żołnierzy, ok. 300 tys., zabitych cywilów,

do niewoli niemieckiej trafiło 420 tys. zołnierzy i podoficerów, 115, 5 tys. oficerów

14. Wkroczenie wojsk sowieckich na wschodnie tereny II Rzeczpospoliej 17 IX 1939 (201 tys. km)

- propagandowe uzasadnienie zajęcia przez ZSRR tych obszarów - treść noty dyplomatycznej

zastępcy Mołotowa - Potiomkina, skierowana do polskiego ambasadora w Moskwie Wacława

Grzybowskiego:

• „wojna niemiecko - polska ujawniła wewnętrzne bankructwo państwa polskiego, rząd polski

uległ rozkładowi, a państwo polskie przestało istnieć”

• ZSRR zamierza „wziąć pod opiekę” zamieszkującą ten obszar ludność ukraińską i białoruską

• tzw. dyrektywa generalna naczelnego wodza E. Rydza - Śmigłego do wojsk polskich w sprawie

wkroczenia armii sowieckiej (zaleca unikanie starć zbrojnych z armią radziecką, podejmowanie

walki z wojskami sowieckimi tylko w razie ich natarcia lub prób rozbrojenia, nakazuje także

dowódcom polskich oddziałów pertraktować z dowódcami sowieckimi w sprawie swobodnego

przemarszu do granicy z Rumunią lub z Węgrami)

• bitwy, np.: obrona Grodna (wymordowanie 130 podchorążych i uczniów broniących miasta), obrona Brześcia (współdziałanie wojsk sowieckich i niemieckich w jego zdobywaniu), bitwa pod Samborem 27 IX (oddział kawalerii gen. W. Andersa),

• do niewoli sowieckiej trafiło ok. 230 tys. polskich żołnierzy i oficerów

• terror NKWD wobec ludności na zajętych obszarach (m.in. mordowanie polskich policjantów, ziemian, urzędników)

• zob. wiersz Z. Herberta, 17 IX

15. Opuszczenie przez najwyższe władze II RP terytorium państwa polskiego - przekroczenie przez

nie granicy z Rumunią (17 IX w godzinach wieczornych, w wyniku zbliżania się wojsk

sowieckich do Zaleszczyk - Kut) oraz ich internowanie w Rumunii

16. Międzynarodowe aspekty kampanii wrześniowej

• wypowiedzenie przez Francję i Wielką Brytanię wojny Niemcom 3 IX

3 IX 1939 Francja i Wielka Brytania wypowiedziały wojnę Niemcom, nie pociągnęło to jednak

poważniejszych działań militarnych („drole guerre” - „dziwna wojna”, „śmieszna wojna”), mimo

trzykrotnej przewagi wojsk francuskich nad wojskami niemieckimi wzdłuż zachodniej granicy Niemiec

(były m.in. pozbawione czołgów i samolotów) - brytyjsko - francuska potwierdziła to umowa w

Abbeville 12 IX potwierdziła, że nie będą podejmowane wobec Niemiec poważniejsze działania militarne

• nieudana próba mediacji Mussoliniego 5 IX (zwołania II konferencji monachijskiej)

• wkroczenie wojsk sowieckich na wschodnie tereny II Rzeczpospolitej

• internowanie władz polskich w Rumunii oraz utworzenie rządu RP na wychodźstwie (30 IX)

• niemiecko - radziecki układ o granicach i przyjaźni, zawarty w Moskwie 28 IX 1939 oraz podział ziem II RP w wyniku jego podpisania (podział ziem II RP wzdłuż linii „Narew - Bug - San”, ustalono także, iż Litwa znajdzie się w sowieckiej strefie wpływów, dokonano więc zmian postanowień tajnego protokołu paktu Ribbentrop - Mołotow z 23 IX 1939)

• przemówienie W. Mołotowa na forum Rady Najwyższej ZSRR 31 X 1939 r. (zadeklarował sojusz ZSRR z III Rzeszą, Polskę nazwał „pokracznym bękartem traktatu wersalskiego”)

3