Nie - Boska Komedia

GENEZA:

Krasiński interesował się filozofią historii. Rewolucję uznawał za konieczność, jednakże taką, która nie może być stanem permanentnym.

O rewolucji mówi właśnie Nie - Boska Komedia, napisana przez tylko 21 letniego poetę.

Powstawała od wiosny (w Wiedniu) do jesieni (w Wenecji) 1833 roku.

W liście do Gaszyńskiego, przyjaciela, poeta pisał: „Mam dramat dotyczący się rzeczy wieku naszego, walką w nich dwóch pryncypiów; arystokracji demokracji”.

Trzy źródła genezy:

  1. Konkretne - biografia i twórczość Krasińskiego sprzed Nie - Boskiej Komedii:

Fascynacja i wpływ ojca - generała Wincentego Krasińskiego na Zygmunta Krasińskiego.

Ojciec po powstaniu listopadowym (co do którego miał stosunek przeciwny, za co został uznany za zdrajcę i ucieka do :Petersburga) przeszedł na służbę caratowi. Zygmunt w powstaniu nie walczył, bo nie chciał przeciwstawić się woli ojca, którego sanował. Ojciec stare rozumienie patriotyzmu wpajał w syna, krytykował nowożytny patriotyzm, arystokrację, której byli częścią, przeciwstawiał krytykowanej demokracji.

Ojciec posłużył poecie do kreacji Hr. Henryka.

Za pierwowzór Pankracego posłużył poecie dawny przyjaciel, potem zacięty wróg - Leon Łubieński, mający odmiennie politycznie poglądy. Długie polemiki w Genewie raz na zawsze rozdzieliły losy niegdysiejszych przyjaciół, Łubieński określił go „człowiekiem przyszłości” w negatywnym rozumieniu tego słowa; nie zdolnym patrzeć na narodową przeszłość, inaczej czującym, zdolnym, ale niemoralnym przez cechy swojego charakteru.

  1. Kontekst kulturowy epoki - Historiozofia francuska:

Filozoficzne podłoże dramatu:

- G. B. Vico - koncepcja opatrzności - przekonanie o boskiej opiece nad światem. Los narodów zależny od woli Boga.

- J. G. Herder - historia to wyrok boskich wyroków, ale jest w niej miejsce dla działalności człowieka. Sekularyzacja historii. Opatrzność to wcielenie procesu historycznego. Idea nieprzerwanego rozwoju ludzkości, zniesienie idei stałej ingerencji Boga w dzieje świata, „prawo postępu”.

Dla Krasińskiego świat historyczny to domena działalności człowieka, rewolucja miała być jego dziełem. Jednak prawa historii nie gwarantują postępu, a rewolucja jest w ręku Boga.

Krasiński nie miał pewności do Apokalipsy (gdzie Bóg tam kara i oczyszczenie przez krew).

Nie wierzył w człowieka.

  1. Kontekst kulturowy epoki - Niemieckie teorie tragizmu.

REWOLUCJA:

Lata 30 XIX wieku to okres walki klas; proletariatu i burżuazji. Wiek ten według Krasińskiego to czas przemiany, zagłady, destrukcji, rozkładu i dekompozycji.

J. de Maistre w rewolucji doszukiwał się kary za grzech pierworodny, ona sama ma prowadzić do odnowy ludzkiego świata.

Rewolucja jest centralnym problemem dramatu:

Nowoczesne rozumienie rewolucji przez Krasińskiego jako buntu przeciw „Bogu, królom i panom”. Rewolucja to proces społeczny obalający cały stary porządek, jest zaprzecznienie wszystkich starych wartości, stwarza nawet swoją religię.

Nie - Boska Komedia pokazuję walkę klas. rodzi się dychotomia; arystokracja - lud, bogaci - biedni.

BUDOWA:

Świat prywatny - I, II część dramatu. Mąż to ojciec rodziny

Świat historyczny - III, IV część dramatu. Bohater, kiedyś mąż, teraz Hrabia Henryk, to „mąż narodu”.

Bohater łączy dwie części dramatu.

Forma otwarta (forma atektoniczna za Wőlffinem) prezentująca „całość w wycinkach”.

W Nie - Boskiej Komedii akcja jest rozproszona, wielowątkowa, luźna, wiele scen jest samoistnych, a związki przyczynowo - skutkowe często są nieistotne i nie wyznaczają akcji dramatu. Każda scena buduje świat, nastrój, sytuację od nowa. Wieloosiowość (epizacja dramatu).

Wszystko to decyduje o dramaturgi niearystotelesowskiej

Język - proza konwersacyjna (kondensacja i lakonizm), brak zasady indywidualizacji wypowiedzi bohaterów, aczkolwiek postaci kreowane są wyraziście i konkretnie. Chłopi - zwroty i metafory czerpane z pieśni ludowych, romantycznych ballad,

Dramat romantyczny był dramatem wyboru, bohater nie był skazany na los, on go szukał.

PROBLEMATYKA:

  1. Poeta a życie społeczne, rodzinne, ideał męża i ojca. Przejawia się tu romantyczny kult poezji Krasińskiego. Klaruje się koncepcja poety „fałszywego” - „przez ciebie płynie strumień piękności, a ty nie jesteś pięknością”. Hrabia Henryk jest więc poetą fałszywym. Poeta „prawdziwy” - którym w zamyśle Krasińskiego jest Orcio - moralny, o randze bożego wysłannika i przewodnika ludzi.

  2. Pokusy wystawiane Mężowi - „majaki zbuntowanego romantyzmu” to wartości antyspołeczne, prowadzące do indywidualizmu (rewizja głównych mitów romantycznych, krytyka bohatera bajronicznego):

- Dziewica - demaskacja ideału romantycznej kochanki. Ważna jest moralność w rodzinnym kręgu

- sława - motor działań męża. Rycerska sława, uroki rodowej dumy, pańskie gesty.

- Eden - „natura” w rozumieniu romantyków. „Spróchniały obraz Edenu” - stan naturalnej szczęśliwości, raj utracony przez człowieka, prosty żywot.

  1. Dwa rozumienia słowa Nie-Boska:

- historia dziełem ludzi (nie - Boga)

- Komedia, rozgrywana wbrew i mimo woli Boga

Odpowiedź zależna jest od dwojakiej możliwości zrozumienia sensu zakończenia (Galiaee vicisti!):

- Bóg zwycięża, co oznacza kres ludzkości

- ingerencja Boja jako podstawa do budowy nowego świata, nowego porządku

Mickiewicz zachwycony był rozwiązaniem dramatu - finał oznaczał według niego to, że prawda jest ponad dwoma wrogimi sobie obozami. Koncepcja boskiego planu świata uwzględniająca czynnik ingerencji zewnętrznej, nadprzyrodzonej.

Chrystus z finału to obraz z Sądu Ostatecznego, Jezus jest groźny, przerażający, nie jest Chrystusem miłości i pojednania. Jest sprawiedliwy, zwycięski, celem jest kara lub pomsta.

  1. Antysemityzm

Krasiński przypisuje Żydom w rewolucji rolę złowrogą, niszczycielską. Stosunek poety do żydów wynika z oglądów ojca poety oraz nauczyciela domowego - Chiariniego, krytykującego hiszpańskich marranów, Żydów - przechrztów. Co nie - kontuszowe klasyfikowane jest jako żydowskie. Przechrzta mówi: „(...) osadzim potęgę Izraela”. Wpływ saintsimonizmu - „satanistyczna demonologia”

BOHATEROWIE:

Hr. Henryk

anty - przyszłość

a - rewolucja

zabija go rewolucja

okopy Świętej Trójcy

Stare zbrodnie świata

polska arystokracja związana z narodem

Pankracy

anty - przeszłość

a - reakcja

zabija go Chrystus

obóz rewolucjonistów

nowe zbrodnie wykluczające odrodzenie

rewolucjoniści - Żydzi, buntownicy

Bohaterów cechuje „równość ducha”, są dwoma biegunami buntu, obydwaj samotni, ale jednocześnie od siebie zależni. Reprezentują dwie przeciwstawne racje, cząstkowe i niepełne. „Ludzkość, wzięta jako całość, jest boska, lecz w częściach swych jest piekielną” - pisze Krasiński do przyjaciela Reeve'a.

Pankracy mówi: „Zgrzybiali, robaczywi, pełni napoju i jadła, ustąpcie młodym, zgłodniałym i silnym”

ORCIO - kara dla Hr. Henryka za sprzeniewierzenie się. Jest romantycznym typem poety „prawdziwego”, pośrednikiem między światem ziemskim a duchowym. Śmierć Orcia staje się momentem katastroficznym, zagładą wszelkich wartości.

OBÓZ REWOLUCJONISTÓW - tworzą przechrzty (Żydzi, którzy przyjęli chrześcijaństwo i dążą do panowania nad światem, nie jednoczą się z tłumem a po zdobyciu władzy planują rozprawić się z motłochem), rzeźnicy, lokaje, którzy odeszli z pańskich domów, rzemieślnicy, artyści a także chłopi i kobiety z warstw arystokracji, szlachty.

Nie są zwarci i jednolici, gubi ich rozłam, wewnętrzne skłócenie wynikające z konfliktu interesów.

OBÓZ ARYSTOKRATÓW - ich twierdzą jest zamek świętej Trójcy, tchórzliwi, od samego początku gotowi pójść na kompromis, ludzie bez honoru i ambicji, bronią porządku budowanego przez swych przodków, ale sami są od nich gorsi, w zamian za chleb i zbytki gotowi są zapomnieć o wszelkich ideałach.

GATUNEK: