Funkcja rolnictwa w 

współczesnej gospodarce 

narodowej

prof. dr hab. 
Wiesław Musiał

1

Wykład 4

P-2012

2

Człowiek ma w środowisku 
przyrodniczym dominującą pozycję i 
stara się sobie przyporządkować – 
ekonomicznie środowisko z którego 
może skorzystać

Według A.N Whiteheada 
wytłumaczeniem tzw. aktywnego 
ataku człowieka na otoczenie „jest 
potrójne ponaglanie”:

aby żyć
aby żyć dobrze
aby żyć lepiej 

3

Po pierwsze należy zachować 
życie, po drugie żyć w sposób 
zadawalający, a po trzecie 
uzyskiwać wzrost zadowolenia.

W ogólnej strukturze spożycia 
człowieka tj. spożycia żywności, 
odzieży i obuwia, mieszkań, ochrony 
zdrowia, oświaty i kultury, komunikacji 
i wypoczynku to pierwsza i pierwotna 
funkcja spożycia jest bezalternatywną.

4

W zakresie waloryzacji spożycia 
(wyodrębnionego na podstawie stopy i 
struktury spożycia wyróżnia się trzy 
jego typy:

Typ 1

typowy dla krajów o najniższej 
stopie życiowej, udział 
wydatków na żywność jest  
50%

Typ 2

typowy dla krajów o 
średnim poziomie rozwoju 
gospodarczego 25% < S < 
50%

S – % wydatków na żywność w całości 
spożycia

5

Typ 3

W: Polsce S wynosi 24% 
(2011 r.)

typy dla krajów o najwyższej 
stopie życiowej S < 25%

S – % wydatków na żywność w całości 
spożycia

Niemczech 10,4%
Hiszpania 18,3%
Wielka Brytania 11,2 
%
Rumunia 31,0 %
Litwa 25,8 %
Średnio UE 15,2 %

6

Część I

Funkcje 
rolnictwa w 
ujęciu 
tradycyjnym

7

Funkcje to zadania i świadczenia 
jakie wykonuje rolnictwo na rzecz 
społeczeństwa i gospodarki

1. Produkcja żywności.
2. Produkcja surowców dla przemysłu 

spożywczego.

3. Jest rynkiem zbytu dla 

pozarolniczych działów 
produkcyjnych i usługowych.

4. Tworzy produkt krajowy (PKB).
5. Jest uczestnikiem wymiany 

międzynarodowej

8

6. Jest producentem nieżywnościowych 

surowców odtwarzalnych 
(energetycznych i użytkowych).

7. Jest „buforem” zatrudnienia a w 

przeszłości (1945 – 1990) „źródłem” 
pozyskania siły roboczej

8. Pełni funkcje akumulacyjne (źródło 

środków na inne cele inwestycyjne-
pozarolnicze)

9

9. Jest działem gospodarki narodowej 

traktowanym odmiennie i 
poddawanym interwencjonizmowi 
państwowemu

10.Jest organizatorem przestrzeni w 

której żyje człowiek

10

Produkcja żywności – poza 
aspektem zaspokojenia potrzeb 
żywnościowych ilościowo i 
jakościowo ważnym jest tzw. 
bezpieczeństwo żywnościowe 
(indywidualne, narodowe, 
światowe)

Ad 1.

Aby bezpieczeństwo żywnościowe 
narodowe było zachowane muszą być 
spełnione cztery warunki:

A. Fizyczna dostępność żywności co 

oznacza z krajowa gospodarka 
żywnościowa gwarantuje pokrycie 
zapotrzebowania co najmniej 
minimalnego – fizjologicznego, a 
import dostarcza ponad to co stanowi 
minimum

11

B. Trwałość i niezawodność dostaw 

żywności

C. Ekonomiczną dostępność żywności, 

także dla najbiedniejszej ludności i 
dla najsłabszych ekonomicznie 
gospodarstw domowych

D. Zdrowotna odpowiedniość żywności, 

jej dobra jakość i właściwe proporcje 
składników pokarmowych

Bezpieczeństwo żywnościowe 
pojedynczego kraju jest zagadnieniem 
o wiele bardziej istotnym i trudniej 
osiąganym aniżeli bezpieczeństwo 
żywnościowe bloków gospodarczych 
np. UE

12

Ad 2.

Surowce dla przemysłu rolno-
spożywczego (i przetwórczego). 

W miarę rozwoju gospodarczego 
społeczeństwo odchodzi od spożycia 
produktów naturalnych, 
nieprzetworzonych na rzecz bardziej 
przetworzonych (przez przemysł 
przetwórczy).

Surowce rolnicze, roślinne, zwierzęce 
i wtórnie uszlachetnione są 
przerabiane i nadaje im się 
wymagane walory jakościowe, 
smakowe, zapachowe, barwne i 
przygotowanie marketingowe.

13

Ad 3.

Rynek zbytu dla 
pozarolniczych działów 
gospodarki

Rolnictwo uzasadnia swym popytem 
byt wielu działów gospodarki w tym:

 przemysł maszyn rolniczych,
 przemysł produkujący nawozy i 

pestycydy,

 przemysł farmaceutyków 

zwierzęcych. 

A także znaczącą część przemysłu 
produkującego materiały budowlane, 
stal, cement, energia elektryczna.

14

Wzrósł także udział w korzystaniu przez 
rolników z usług informatycznych i 
telekomunikacyjnych.

W sektorach których miejscem zbytu 
jest rolnictwo pracuje podobna liczba 
ludności jaka jest efektywnie 
zatrudniana w rolnictwie (tj. ok. 1 
mln).

15

Tworzy produkt krajowy brutto 
(PKB).

Ad 4.

W okresie międzywojennym rolnictwo 
było głównym twórcą PKB ca 70%.

Wraz z rozwojem gospodarczym 
udział rolnictwa w tworzeniu PKB 
systematycznie spada.

1960 r. – 
23,3%
1970 r. – 
15,7%
1980 r. – 
14,9%
1990 r. – 
8,2% 

16

Udział rolnictwa, leśnictwa i łowiectwa w 
PKB (w%)

1995 r.

2000 r.

2001 r.

2002 r.

2003 r.

2004 r.

2005 r.

2006 r.

2007 r.

2008 r.

2009 r.

2010 r.

7,0%

4,4% 4,5%

4,0% 3,9%

4,5%

4,2%

3,7% 3,8%

3,9% 3,9% 3,8%

W 2011 r. 3,9% (dane nie 
ostateczne)

17

Zmniejszenie udziału rolnictwa w 
tworzeniu PKB wynika głównie z:



ograniczania produkcji 
rolniczej zwłaszcza roślinnej, 
ale także zwierzęcej



pogarszania się relacji cen 
produktów rolnych do cen 
środków produkcji. 

18

Zmniejszanie się udziału rolnictwa w 
PKB jest jednak tendencją dość trwałą 
(do pewnego poziomu ca 2%):

 W krajach wysoko rozwiniętych 

udział ten spadł w ciągu ca 100 
lat z 40-50% do około 2-3% w 
tym czasie produkcja 
przemysłowa wzrosła ca 40 
krotnie (4000 %).

 Kurczenie się działu rolnictwa 

jest jednym z następstw 
rozwoju gospodarczego. 

19

Tłumaczą to zjawisko dwie 
teorie:

I. 
Popytowa: 

II. Produkcyjno-
podażowa:

mówi o niskiej elastyczności 
dochodowej i cenowej popytu na 
żywność (<1) co stwarza barierę 
rynkową ekspansji rolnictwa.

mówi, że przyczyną kurczenia się 
rolnictwa są różnice produkcyjności 
(wydajności) pracy a także i 
kapitału w rolnictwie w stosunku do 
działów pozarolniczych.

20

Dużą część zysków (i wartości 
produkcji) z wytworzonej 
produkcji rolnej przechwytuje 
pozostałe ogniwa agrobiznesu:

 przetwórstwo, 
 pośrednictwo, 
 handel,
 producenci środków 

produkcji

21

Jako uczestnik wymiany 
międzynarodowej

Ad 5.

Za czasów gospodarki centralnej 
planowanej rolnictwo było 
znaczącym eksporterem 
produktów rolnych, także w 
warunkach deficytu wielu 
produktów, zwłaszcza 
zwierzęcych na rynku 
wewnętrznym.

Po urynkowieniu gospodarki (w 1989 r.) 
nastąpił wzrost produkcji żywności i 
utrzymanie jej eksportu, a od 1993 r. 
tendencje te uległy załamaniu.

22

Od 2003 r. Polska stała się ponownie 
eksporterem netto towarów rolno-
spożywczych a saldo wyniosło: 
(w 2000r. – 0,53 mld USD, 
2001r. – 0,38 mld USD), 
2002r. – 0,29 mld USD, 
2004r. – 0,83 mld €,
2005 r. – 1,63 mld €

Wartość eksportu za 2011 r. 
wynosiła 62 mld zł (14,5 mld 
€), saldo dodatnie ok. 2 mld €

23

Największym partnerem Polski w 
handlu zagranicznym rolno-
spożywczym są kraje UE, a także 
kraje byłego ZSRR, NAFTA.

Produkcja nadwyżki żywności ponad 
potrzeby wewnętrzne gwarantuje 
bezpieczeństwo żywnościowe w 
sytuacji nieurodzaju (i przynosi 
dewizy). 

Stwarza także szanse dla rolników 
na opłacalną produkcję.

24

Polska wchodząc do UE zobowiązała 
się przestrzegać wynegocjowanych 
limitów (maksymalnych kwot 
produkcyjnych), uniemożliwia to np. 
zwiększenie produkcji mleka a stąd i 
jego przetworów (z mleka krajowego).

25

Ad 6.

Wytwarzanie przez rolnictwo 
energii odtwarzalnej i 
surowców substytuujących gaz 
i ropę naftową

Cała produkcja finalna rolnictwa ma 
wartość energetyczną (i teoretycznie 
można by ją było spalać).

Obecnie gdy są problemy z 
uzasadnionym ekonomicznie 
zagospodarowaniem całej przestrzeni 
produkcyjnej, nowa i duża szansa tkwi 
w produkcji nieżywnościowej tj. 
surowcach odnawialnych.

26

Surowce energetyczne:

 biodizel (bioester) – rzepak i inne 

oleiste,

 bioetanol – ziemniaki, zboża, 

buraki cukrowe,

 słoma,
 wierzba energetyczna …,
 biogaz,
 lasy energetyczne (specjalne 

nasadzenia), 

 inne produkty odpadowe.

27

Przestrzeń rolnictwa jako miejsce 
lokalizacji urządzeń pozyskiwania 
energii:

 wiatraków (techniczne plantacje 

energetyczne),

 baterii słonecznych,
 ... 

28

Surowce do produkcji 
substytutów produktów syntezy 
chemicznej np.:

 mączka ziemniaczana jako 

surowce do produkcji 
biostyropianu,

 oleje smarne pochodzenia 

roślinnego,

 len i konopie do produkcji różnych 

materiałów budowlanych, papieru, 
opakowań …

29

Obowiązek stosowania biopaliw 
wynika z przepisów UE (Dyrektywa 
2003/30/UE) i ich udział powinien 
wznosić 2% do roku 2005 i 5,75% do 
2010 r., a do 2020 r. 10%

30

Ad 7.

Jako „bufor” nadwyżki siły 
roboczej.

W latach 1970 – 1980 rolnictwo 
„dostarczało” rocznie 150-200 
tys. deficytowej siły roboczej do 
innych działań gospodarki.

31

Obecnie „wieś i rolnictwo” 
przechowuje ok. 2-2,5 mln 
nadwyżkowej siły roboczej która 
na wsi:



może znaleźć chociaż 
marginalne zatrudnienie,



ma gdzie mieszkać, 



mniej obciąża fundusze 
socjalne Państwa.

32

Obecnie problem bezrobocia na wsi  
rozwiązywany jest (w dużej części) 
poprzez emigracje zarobkowe do 
krajów starej UE.

Nie jest to jednak optymalny 
sposób rozwiązywania 
problemów bezrobocia w kraju i 
na wsi

Bardzo ważne jest 
podejmowanie przez 
rolników różnych form 
działalności pozarolniczej

33

Ad 8.

Akumulacyjne funkcje 
rolnictwa.

 W powojennej historii było 

traktowane jako źródło pozyskiwania 
środków finansowych na rozwój 
innych działów gospodarki 
(przemysłu).

 Obecnie znaczącą część wartości 

produkcji wytworzonej w rolnictwie 
przechwytują (wspomniane już) inne 
ogniwa agrobiznesu.

34



Jednocześnie państwo wspiera 
niewydolny ekonomicznie sektor 
rolny środkami pochodzącymi z 
budżetu UE oraz z budżetu 
krajowego konserwując istniejący 
stan podmiotowy i ekonomiczny. 



Kwoty transferowe środków 
pochodzących z UE i wspieranych 
budżetem krajowym są bardzo duże 
i wynoszą za lata 2007-2010

 płatności bezpośrednie i ONW 

42,1 mld zł

 inne działania pomocowe 6,2 mld 

zł.

35



Zapobiega to zjawisku nasilenia 
upadku gospodarstw niewydolnych 
ekonomicznie, jednak nie dość 
skutecznie wspiera rozwój i 
przebudowę rolnictwa i gospodarstw 

36

Ad 9.

Odmienność traktowania 
rolnictwa w polityce 
gospodarczej od innych 
działów gospodarki (np. 
przemysłu).

Państwo (i UE) prowadzi politykę 
taniej żywności aby zmniejszyć koszty 
(i problemy redystrybucyjne) 
wyżywienia ludności najbiedniejszej.
Utracone przez rolników korzyści 
(wynikające z zaniżonych cen 
rolnych) rekompensowane są przez 
system dotacji (transfery od 
podatników i od konsumentów). 

Transfer ten jest obecnie 
bardzo duży

37

Ad 10.

Jako organizator przestrzeni 
produkcyjnej.

 Jest kreatorem krajobrazu 

kulturowego.

 Jest sposobem na życie 

mieszkańców wsi.

 Pełni funkcje ekologiczne, kulturowe 

(np. etnograficzne). 

Rolnik jest obecnie w dużej mierze 
kreatorem i konserwatorem przyrody 
ożywionej.

38

Część II

Nowe ujęcie 
funkcji 
rolnictwa w 
gospodarce

A. Funkcje komercyjne
B. Funkcje pozakomercyjne

39

Funkcje komercyjne: to produkcja z 
myślą o przychodach, dochodach i zysku

•kreacja zysku (i dochodu 
rolniczego)

•rozwój ilościowy i jakościowy 
produkcji

•zwiększanie towarowości  produkcji

•wzrost eksportu produkcji

•rozwój produkcji pozażywnościowej

•wzrost zasobów kapitału

•wzrost wartości kapitału i ziemi

•komercjalizacja ziemi na cele 
nierolnicze

•zwiększanie wartości dodanej 
produktów

•pozyskiwanie transferów 
budżetowych

•p

o

d

tr

zy

m

a

n

ie

  

(i

 r

o

zw

ó

j)

 

za

tr

u

d

n

ie

n

ia

•z

m

n

ie

js

ze

n

ie

 u

c

ią

żl

iw

o

ś

c

i 

p

ra

c

y

•k

re

a

c

je

 z

a

tr

u

d

n

ie

n

ie

 

p

o

za

ro

ln

ic

ze

g

o

•b

u

fo

ro

w

a

n

ie

 n

a

d

w

y

że

k

 s

ił

y

 

ro

b

o

cz

e

j

•u

c

ze

s

tn

ic

tw

o

 w

 r

y

n

k

u

 c

h

e

m

ik

a

lió

w

 

ro

ln

y

c

h

•u

c

ze

s

tn

ic

tw

o

 r

y

n

k

u

 e

n

e

rg

ii,

 z

a

s

ila

n

ie

 

ry

n

k

u

 e

n

e

rg

ii 

w

 s

u

ro

w

c

e

•u

c

ze

s

tn

ic

tw

o

  r

y

n

k

u

 ś

ro

d

k

ó

w

 

te

c

h

n

o

lo

g

ic

zn

y

c

h

 i 

b

u

d

o

w

la

n

y

c

h

•k

re

o

w

a

n

ie

  p

o

p

y

tu

 n

a

 n

o

w

e

 t

e

c

h

n

o

lo

g

ie

•u

cz

e

s

tn

ic

tw

o

 w

e

 w

s

p

ó

ln

y

m

 r

y

n

k

u

 i 

ry

n

k

a

c

h

 g

lo

b

a

ln

y

c

h

Rolnictwo

W

sp

ie

ra

n

ie

 

ro

zw

o

ju

 d

zi

a

łó

w

 

p

o

za

ro

ln

y

c

h

P

o

d

tr

zy

m

a

n

ie

 

za

tr

u

d

n

ie

n

ia

Kreacje 

dochodów

Rozwój 

kapitału

40

Pozakomercyjne funkcje 
rolnictwa to funkcje:

zielon

e

zielon

e

Obejmujące kształtowanie i 
ochronę krajobrazu 
kulturowego, zapewnienie 
racjonalności 
agrotechnicznej, dobrostanu 
zwierząt, utrzymanie dobrej 
kultury rolnej.

żółte

żółte

Obejmują utrzymanie 
spójności i żywotności 
obszarów wiejskich, 
podtrzymanie miejsc pracy, 
walorów kulturowych, 
tradycji.

41

błękit

ne

błękit

ne

Obejmują zarządzanie 
zasobami wodnymi, 
zapobieganie erozji, 
powodziom

białe

białe

Obejmują dostęp do 
żywności i bezpieczeństwo 
żywnościowe, zapewnienie 
różnorodności żywności i jej 
wysokich walorów 
dietetycznych, wytwarzanie 
żywności funkcjonalnej, 
produkcja rolna na potrzeby 
medycyny.

42

Pozakomerc
yjne funkcje 
rolnictwa w 
gospodarce 
narodowej

•współdziałanie w utrzymaniu obszarów 
chronionych

•kształtowanie i ochrona krajobrazu naturalnego i 
kulturowego

•racjonalna ekologicznie agrotechnika

•zapewnienie dobrostanu zwierząt gospodarskich

•podtrzymanie bioróżnorodności

•wytworzenie energii z biomasy

•poprawa obiegu materii energii

•utrzymanie spójności i żywotności 
obszarów wiejskich

•podtrzymanie tożsamości wsi

•ochrona tradycji i kultury ludowej

•rozwój produkcji i usług bezpośrednio 
związanych z rolnictwem

•podtrzymanie i rozwój infrastruktury 
gospodarczej

•z

a

rz

ą

d

z

a

n

ie

 z

a

s

o

b

a

m

i 

w

o

d

n

y

m

i

•p

o

p

ra

w

a

 j

a

k

o

ś

c

i 

w

ó

d

•z

a

p

o

b

ie

g

a

n

ie

 p

o

w

o

d

z

io

m

•w

y

tw

a

rz

a

n

ie

 e

n

e

rg

ii

 w

o

d

n

e

j 

i 

w

ia

tr

o

w

e

j

•z

a

p

e

w

n

ie

n

ie

 b

e

z

p

ie

c

z

e

ń

s

tw

a

 

ż

y

w

n

o

ś

c

io

w

e

g

o

•z

a

p

e

w

n

ie

n

ie

 r

ó

ż

n

o

ro

d

n

o

ś

c

i ż

y

w

n

o

ś

c

i

•z

a

p

e

w

n

ie

n

ie

 w

y

s

o

k

ie

j j

a

k

o

ś

c

i z

d

ro

w

o

tn

e

j 

ż

y

w

n

o

ś

c

i

•w

y

tw

a

rz

a

n

ie

 ż

y

w

n

o

ś

c

i f

u

n

k

c

jo

n

a

ln

e

j

•p

ro

d

u

k

c

ja

 r

o

ln

a

 n

a

 p

o

tr

z

e

b

y

 m

e

d

y

c

y

n

y

Rolnictwo

Funkcje zielone

Funkcje żółte

F

u

n

k

c

je

 b

łę

k

it

n

e

F

u

n

k

c

je

 

b

ia

łe

43

Zapewne pojawiać się będą także 
nowe funkcje jakie powinno pełnić 
rolnictwo na rzecz gospodarki.

Funkcje te (i świadczenia) 
stanowią uzasadnienie 
wspierania rolnictwa środkami 
budżetowymi oraz akceptacje 
wynikających stąd transferów 
budżetowych.

Dziękuję  !

Dziękuję  !