Węgiel, wodór, 

tlen, azot oraz 

fosfor

Ich właściwości i funkcje 

biologiczne w organizmie, źródła, 

zapotrzebowanie oraz objawy 

nadmiaru i niedoboru

Pierwiastki biogenne

o Do których zaliczamy omawiane 

przez nas makroelementy ( C, O, H, 
N, F) to składniki wszystkich 
związków budujących organizmy 
żywe – 

lipidów

, 

cukrów, 

oraz 

białek

.

o Spełniają BARDZO istotna rolę 

fizjologiczną, są niezbędne do 
prawidłowej budowy i 
funkcjonowania organizmu.

WĘGIEL 

- C

o Węgiel występuje w każdym żywym organizmie

o Ma zdolność do tworzenia bardzo długich 

łańcuchów, w których występują silne i stabilne 
wiązania C-C

o Ta zdolność umożliwia węglowi tworzenie prawie 

nieskończonej ilości związków.

o  W organizmie człowieka ważącego 70kg  jest

 ok. 13kg węgla  wchodzącego w skład  
 podstawowych dla życia  związków:
 

węglowodanów, tłuszczów, białek, kwasów 

 nukleinowych, witamin

WODÓR

 - H

o Wraz z węglem stanowi podstawowy budulec 

wszystkich 

związków organicznych

.

o Wchodzi w skład 

wody

 - H

2

O, która stanowi 

około 60% masy organizmu człowieka oraz jest 
podstawą powstania i przetrwania życia na 
ziemi.

o W organizmie człowieka ważącego 70kg jest 

około 7kg wodoru.

o Bierze udział w procesach 

oddychania 

komórkowego

TLEN

 - O

o

Organizm człowieka nie jest w stanie przetrwać 
bez tlenu więcej niż kilka minut, 

brak tlenu = 

ŚMIERĆ !

o

Składnik związków nieorganicznych i 
organicznych, w których włączany jest do 
łańcucha węglowego, lub obecny w grupach 
funkcyjnych

o

Wraz z wodorem jest uczestnikiem procesów 
oksydoredukcyjnych podczas 

oddychania 

komórkowego

AZOT

 - N

o Składnik :
- Aminokwasów, białek i kwasów nukleinowych
- Nośników energii ( ATP, ADP )
- Koenzymów ( CoA)
- Witamin z grupy B
- Barwników ( np. hemoglobiny )

Oraz  popularnych używek (alkaloidów) np.

 

kofeiny, nikotyny

FOSFOR

 - F

o Ilość tego pierwiastka w organizmach nie 

jest wysoka, ale 

rola bardzo istotna.

o Jest składnikiem kwasów nukleinowych, 

przenośnika energii - 

 ATP 

oraz 

transporterów wodoru (

NAD, NADP

) jest 

więc niezbędny do zajścia procesów 
energetycznych w komórce.

o Składnik mineralny kości

Źródła i zapotrzebowanie

Węgiel

 – niedobór węgla powoduje poważne 

zmiany w organizmie, niedobór masy ciała a 
nawet zahamowanie procesów życiowych.

Źródła :  wszystkie składniki
pokarmowe, Związki węgla
są utleniane w organizmie w 
obecności tlenu do 
dwutlenku węgla i stają się 
źródłem energii chemicznej
do budowy komórek, pracy 
mięśni, produkcji ciepła, 
tworzenia potencjałów bioelektrycznych.

Wodór

 – tak jak inne pierwiastki biogenne 

jest niezbędny do zachodzenia wszystkich 
procesów życiowych.

Źródła: jest składnikiem bardzo wielu pokarmów, 
Na szczególną uwagę zasługują jego liczne 
połączenia z węglem i tlenem, a więc 
węglowodany, tłuszcze i białka.

Azot 

- w postaci organicznych związków 

azotowych – białek i kwasów nukleinowych 
stanowi jedną piątą ciała ludzkiego. 

Źródła: (Pokarmy bogate w białko) 
mięso, ryby, orzechy, 
produkty mleczne, rośliny strączkowe.

Tlen

 - jest pierwiastkiem, bez którego życie 

człowieka byłoby niemożliwe. Z wyjątkiem 
gazów szlachetnych, wiąże się prawie ze 
wszystkimi pierwiastkami, od których 
przyjmuje dwa elektrony. Reakcje łączenia 
się pierwiastków z tlenem przebiegają z 
wydzielaniem się energii. Energia pojawia się 
podczas utleniania tkankowego związków 
węgla pobieranych z pożywieniem. Z tego 
względu większość organizmów wymaga 
doprowadzenia tlenu. 

Źródła : Tlen ze środowiska dostaje się do 
organizmu przez układ oddechowy, a następnie jest 
transportowany przez krew w połączeniu z 
hemoglobiną.

Fosfor

 

– niedobór fosforu może doprowadzić 

do zaburzeń w przewodzeniu impulsów 
nerwowych, nieprawidłowej pracy serca, 
niedoboru masy kostnej, a ze względu na jego 
wszechobecność również do zahamowania 
procesów życiowych.

Źródła: nabiał, mięso,
drób, ryby i ziarna zbóż

NALEŻY JEDNAK PAMIĘTAĆ 

iż niedobory 

wszystkich z wymienionych pierwiastków 
występują niezwykle rzadko, ponieważ 
znajdują się one prawie w KAŻDYM 
przyjmowanym przez nas pokarmie.

Objawy niedoboru

Fosforu:

― zaburzenia  w  rozwoju  tkanki  kostnej  i  budowie 

szkieletu, zaburzenia wzrostu

― zgrubienia stawów
― zaburzenia pobudliwości nerwowej
― zaburzenie  przemian  metabolicznych,  utrata  masy 

ciała

― osłabienie organizmu, kłopoty z oddychaniem
― bóle mięśniowe, kostne
― drgawki
― śpiączka
― brak apetytu 
― artretyzm
― próchnica zębów

Azotu:

― zmiana koloru skóry, wysypki na skórze
― biegunka
― zmniejszenie masy mięśniowej, zaburzenia 

przyrostu masy ciała oraz prędkości wzrostu

― zmęczenie i ogólne osłabienie
― opuchlizna i obrzęki
― duży i wystający brzuch
― ospałość, apatia i rozdrażnienie
― zwiększona podatność na zakażenia z 

powodu osłabienia układu odpornościowego

― zaburzenia pamięci

Tlenu:

― przyspieszenie oddechu i tętna
― uczucie gorąca
― zawroty, bóle głowy
― tętnienie w skroniach
― obniżenie sprawności intelektualnej
― zaburzenia koncentracji, pamięci, świadomości
― drżenie lub kurcze, bóle mięśni
― drgawki
― drażliwość
― ogólne osłabienie
― problemy z krążeniem
― zaburzenia układu immunologicznego
― zaburzenia trawienia

Węgla:

― Przygnębienie i apatia lub niepokój, 

zestresowanie, panika

― Niekontrolowanie emocji
― Spłycenie oddychania, a nawet chwilowy 

bezdech 

Wodoru:

― odwodnienie
― zmniejszenie masy ciała
― sucha, pomarszczona skóra
― zaburzenia potliwości
― zaburzenia ciepłoty ciała
― nadkwaśność żołądkowa
― kamica nerkowa i żółciowa
― przewlekłe zaparcia
― zaburzenia snu i bezsenność
― zaburzenia rytmu serca
― nowotwory