Teoria i praktyka prewencji
stresu w organizacji
Wykład 1 - Stres
Dr hab. Irena Iskra-Golec
Teoria i praktyka prewencji
stresu w organizacji
Wykład 1 - Stres
Dr hab. Irena Iskra-Golec
Teoria i praktyka prewencji stresu
w organizacji
Wykład 1 - Stres
3 ujęcia teoretyczne stresu:
1. stres w kategoriach reakcji
2. stres w kategoriach bodźca,
wydarzenia, sytuacji zewnętrznej w
stosunku do osoby
3. stres w kategoriach relacji między
otoczeniem zewnętrznym i osobą
Teoria i praktyka prewencji stresu
w organizacji
Wykład 1 - Stres
1. Stres jako reakcja (Kanadyjski fizjolog
Hans
Selye)
Stres to odpowiedź organizmu na zagrażające
bodźce obejmująca zarówno pierwsza reakcję jaki
i dalsze etapy radzenia sobie z zagrożeniem.
Stres to nieswoista reakcja organizmu w
odpo-
wiedzi na wymagania ze strony środowiska.
Teoria i praktyka prewencji stresu
w organizacji
Wykład 1 - Stres
1. Stres jako reakcja (Kanadyjski
fizjolog Hans
Selye)
Ta reakcja jest nieswoista gdyż zimno,
gorąco,
lekarstwa, hormony, cierpienie, radość mogą
wywołać tą biochemiczną reakcję, której
celem
jest sprostanie zwiększonym „żądaniom”.
Teoria i praktyka prewencji stresu
w organizacji
Wykład 1 - Stres
1. Stres jako reakcja (Kanadyjski fizjolog
Hans
Selye)
Ta nieswoista reakcja to aktywizacja funkcji
przystosowawczych w celu powrotu do
stanu
normalnego (sprzed zakłócenia). Zmiany
zachodzą
drogą hormonalną i nerwową.
Teoria i praktyka prewencji stresu
w organizacji
Wykład 1 - Stres
1. Stres jako reakcja (Kanadyjski fizjolog
Hans Selye)
Reakcja ta ogólny zespół przystosowania
(General
Adaptation Syndrom) lub zespół stresu
biologicznego.
Teoria i praktyka prewencji stresu
w organizacji
Wykład 1 - Stres
1.
Stres jako reakcja (Kanadyjski fizjolog
Hans Selye)
Przebiega w 3 etapach:
2.
reakcja alarmowa – gdy pojawia się sygnał
niebezpieczeństwa prowadzący do uruchomienia
systemu alarmowego. Jest to bezwarunkowa,
natychmiastowa wykształcona w procesie ewolucji
reakcja organizmu „flight or fight” , „walcz lub
uciekaj”.
Teoria i praktyka prewencji stresu
w organizacji
Wykład 1 - Stres
1. Stres jako reakcja (Kanadyjski fizjolog Hans
Selye)
Przebiega w 3 etapach:
2. reakcja alarmowa , pobudzenie sympatycznego
układu nerwowego prowadzące do zmian w stanie
narządów i całego organizmu tj.:
a. adrenalina, noradrenalina i kortyzol uwolnione do
krwioobiegu umożliwiając zmiany niezbędne do
przebiegu reakcji
Teoria i praktyka prewencji stresu
w organizacji
Wykład 1 - Stres
1. Stres jako reakcja (Kanadyjski fizjolog
Hans Selye)
Przebiega w 3 etapach:
2. reakcja alarmowa
b. przyspieszenie akcji serca i wzrost ciśnienia krwi
(krew od żołądka i skóry do mięsni i mózgu
c. wzrost napięcia mięśni przygotowujące do
działania (kark, nogi)
d. z wątroby cukier i tłuszcze do krwi (do
przetworzenia na energię)
Teoria i praktyka prewencji stresu
w organizacji
Wykład 1 - Stres
1. Stres jako reakcja (Kanadyjski fizjolog Hans
Selye)
Przebiega w 3 etapach:
2. reakcja alarmowa
e. przyspieszenie oddychania (tlen do spalania cukrów
i
tłuszczy)
f. spowolnienie pracy żołądka (energia dla organów
bardziej potrzebujących podczas walki i ucieczki)
g. wzmożone pocenie się (schładzanie organizmu
rozgrzanego walką)
Teoria i praktyka prewencji stresu
w organizacji
Wykład 1 - Stres
1. Stres jako reakcja (Kanadyjski fizjolog Hans
Selye)
Przebiega w 3 etapach:
2. reakcja alarmowa
f. wydzielanie substancji przyspieszających krzepnięcie
krwi na wypadek zranienia
2. Stadium odporności – organizm przystosowuje sie i
zaczyna stawiać opór,
3. Stadium wyczerpania – załamanie odporności na
stresor, dysfunkcje fizjologiczne organizmu, choroba,
śmierć.
Teoria i praktyka prewencji stresu
w organizacji
Wykład 1 - Stres
1. Stres jako reakcja (Kanadyjski fizjolog
Hans Selye)
Pojęcie i sposób rozumienia natury stresu
spotkały się z
krytyką gdyż:
• przedstawiono dowody specyficzności reakcji
organizmu w odpowiedzi na różne stresory
• niedostateczne uwzględnienie czynników
psychicznych
• pominięcie różnic indywidualnych
Teoria i praktyka prewencji stresu
w organizacji
Wykład 1 - Stres
2. Stres jako bodziec
Bliskie rozumieniu potocznemu, w którym
stres
utożsamiany jest z sytuacją trudną.
Nurt zajmujący się badaniem zdarzeń
życiowych, zmian
życiowych traktowanych jako synonim lub
źródło stresu.
Teoria i praktyka prewencji stresu
w organizacji
Wykład 1 - Stres
2. Stres jako bodziec
Koncepcja zmian życiowych Holmes i Rahe (1967);
Założenie, że w normalnych warunkach każda zmiana
powoduje napięcie emocjonalne i przeszkadza w
funkcjonowaniu oraz wymaga wysiłków przystosowa-
wczych. Takie dostosowanie się jest zawsze stresujące
a
jego konsekwencje mogą powodować zakłócenia lub
chorobę.
Teoria i praktyka prewencji stresu
w organizacji
Wykład 1 - Stres
2. Stres jako bodziec
Koncepcja zmian życiowych Holmes i Rahe (1967);
Nie ma tu znaczenia pozytywny lub negatywny
charakter
zmiany.
Ma je rozmiar w jakim zakłóca
dotychczasowe wzory
życia osobistego. Zmiana życiowa jest
traktowana jako
bodziec zakłócający bez względu na jej znak.
Teoria i praktyka prewencji stresu
w organizacji
Wykład 1 - Stres
2. Stres jako bodziec
Szacunkowa Skala Ponownego Przystosowania
Społe-
cznego - lista 43 zdarzeń życiowych powodujących
zakłócenia natury psychicznej z przypisanymi im
wartościami liczbowymi wskazującymi na rozmiar i
intensywność ponownego przystosowania się,
którego
wymagało od jednostki każde z tych zdarzeń.
Teoria i praktyka prewencji stresu
w organizacji
Wykład 1 - Stres
2. Stres jako bodziec
Szacunkowa Skala Ponownego Przystosowania
Społecznego – oceny liczbowe zostały przypisane
pozycjom skali przez grupy odpowiednio dobranych
sędziów kompetentnych. Dwa bieguny skali stanowią:
śmierć współmałżonka (100 pkt.) i drobne
przekroczenie
prawa (11 pkt.). Pomiędzy nimi rozwód, pojawienie się
nowego członka rodziny, choroba, zmiana pracy.
Teoria i praktyka prewencji stresu
w organizacji
Wykład 1 - Stres
2. Stres jako bodziec
W wielu badaniach wykazano związek pomiędzy
zdarzeniami i psychologicznymi z zakłóceniami
zdrowotnymi ale siła powiązania była znacząca
ale niska.
„tu nie działa proste zdarzenie ale gleba na jaką
pada”.
Różnice indywidualne sprawiają, że to samo
wydarzenie
jest stresujące dla jednej osoby a dla innej - nie.
Teoria i praktyka prewencji stresu
w organizacji
Wykład 1 - Stres
Stres jest w swej istocie zjawiskiem dwuczłonowym
(Reykowski, 1966), na który składają się czynniki
zewnętrzne i wewnętrzne. Różnice dotyczyły tego, który
z
członów zostanie nazwany stresem.
Obecnie przyjmuje się, że w dla zrozumienia stresu
konieczne jest nie tylko uwzględnienie tych 2 czynników
ale także trzeciego, czynnika pośredniczącego, którym
jest spostrzeganie sytuacji przez podmiot.
Teoria i praktyka prewencji stresu
w organizacji
Wykład 1 - Stres
3. Wieloczynnikowe rozumienie stresu.
Stres nie jest lokalizowany ani w jednostce ani
w
otoczeniu ale jest wiązany z określonym
rodzajem relacji,
interakcji, transakcji między nimi.
Teoria i praktyka prewencji stresu
w organizacji
Wykład 1 - Stres
3. Wieloczynnikowe rozumienie stresu.
Stres nie jest lokalizowany ani w jednostce ani w
otoczeniu ale jest wiązany z określonym
rodzajem relacji,
interakcji, transakcji między nimi.
Pełny wykład koncepcji stresu R. Lazarusa w
książce
„Psychological Stres and the Coping Process”
(1966).
Teoria i praktyka prewencji stresu
w organizacji
Wykład 1 - Stres
3. Wieloczynnikowe rozumienie stresu.
Ocena dotycząca tego, że występują zakłócenia
w sferze
stojących przed jednostką wymagań i
możliwości ich
zrealizowania są elementem niezbędnym i
wystarcza-
jącym do stwierdzenia, że zachodzi zjawisko
stresu
psychologicznego.
Teoria i praktyka prewencji stresu
w organizacji
Wykład 1 - Stres
3. Wieloczynnikowe rozumienie stresu.
Definicja R. Lazarusa i S. Folkman
„Stresem jest określona relacja między osobą a
otoczeniem,
która oceniana jest przez osobę jako obciążająca lub
przekraczająca jej zasoby i zagrażająca jej
dobrostanowi.”
Ocena pierwotna zagrożenia „Czy wszystko jest w porządku,
czy też mamy kłopoty?” (ocena wymagania)
Ocena wtórna „Co mogę w tej sytuacji zrobić?” (ocena
zasobów).
Teoria i praktyka prewencji stresu
w organizacji
Wykład 1 - Stres
3. Wieloczynnikowe rozumienie stresu.
Wymagania
Wyzwanie – wtedy, gdy ocena doprowadza do
przekonania, że wymagania stawiane jednostce mogą
zostać spełnione. Wydźwięk jest tu emocjonalnie
pozytywny.
Zagrożenie – gdy wymaganie przekracza zasoby i
zagraża
dobrostanowi. Ma wydźwięk emocjonalnie negatywny.
Teoria i praktyka prewencji stresu
w organizacji
Wykład 1 - Stres
3. Wieloczynnikowe rozumienie stresu.
Wymagania
Czyli subiektywna ocena znaczenia sytuacji
osoby
rozstrzygająca a nie właściwości obiektywne. Jest
to
podejście fenomenologiczno-poznawcze.
Zarzut: subiektywizm, nie można określić
obiektywnie
czym jest stres.
Teoria i praktyka prewencji stresu
w organizacji
Wykład 1 - Stres
Większość autorów traktując jako źródło
stresu określoną
relacje pomiędzy wymaganiami środowiska a
możliwościami jednostki, w odróżnieniu od
Lazarusa,
odnosi samo pojęcie stresu do stanu osoby
będącego
następstwem tej relacji.
Teoria i praktyka prewencji stresu
w organizacji
Wykład 1 - Stres
Np. rozumienie stresu zaproponowane przez
Strelaua:
„stres to stan, na który składają się
silne negatywne
emocje oraz towarzyszące im zmiany
fizjologiczne i
biochemiczne, przekraczające normalny
(podstawowy)
poziom pobudzenia.”
Teoria i praktyka prewencji stresu
w organizacji
Wykład 1 - Stres
Powodem tego stanu jest zakłócenie równowagi między
wymaganiami a możliwościami ich spełnienia. Rozróżnia
on obiektywne i subiektywne wymagania oraz
obiektywne i subiektywne możliwości.
To rozróżnienie przezwycięża subiektywizm fenomeno-
logicznego podejścia i stwarza podstawy do uznania
pewnych sytuacji za uniwersalne przyczyny stresu ze
względu na ich obiektywne właściwości.
Teoria i praktyka prewencji stresu
w organizacji
Wykład 1 - Stres
Istotą stresu jest obecność wymagań
zewnętrznych lub
wewnętrznych ocenianych przez
człowieka jako
obciążenie lub przekroczenie jego
możliwości
przystosowawczych, czemu towarzysza
emocje niekiedy
bardzo negatywne.
Teoria i praktyka prewencji stresu
w organizacji
Wykład 1 - Stres
Przyczyny stresu (stresory): Kryteria klasyfikacji
1. Siła i zakres oddziaływania (liczba osób);
- katastrofy tzw. stresory uniwersalne czyli dramatyczne
wydarzenia obejmujące duże grupy ludzkie (wojny, klęski
żywiołowe),
- poważne zmiany dotyczące jednostek (te z koncepcji
zmian życiowych)
- uciążliwości dnia codziennego , drobne codzienne
utrapienia, (niemożność znalezienia potrzebnej rzeczy,
zdążenia na czas, drobne nieporozumienia w rodzinie).
Teoria i praktyka prewencji stresu
w organizacji
Wykład 1 - Stres
Przyczyny stresu (stresory): Kryteria klasyfikacji
2. Charakterystyka czasowa;
- wydarzenia krótkotrwałe (wizyta u dentysty, cykliczne
spotkania z nielubianymi krewnymi),
- stres chroniczny (będący skutkiem nieuleczalnej
choroby),
- sekwencja ciąg wydarzeń stresowych, w których
wydarzenie inicjujące jest przyczyną następnych
obciążeń
(rozwód, utrata pracy).
Teoria i praktyka prewencji stresu
w organizacji
Wykład 1 - Stres
Przyczyny stresu (stresory): Kryteria
klasyfikacji
3. Kontrolowalność, tj. w jakim stopniu ich
wystąpienie,
przebieg i następstwa zależą od celowego działania
osób,
których dotyczą (jeden biegun: śmierć bliskiej osoby
w
wypadku; drugi biegun: choroby, którym można
skutecznie zapobiegać). Jednakże kontrola większości
wydarzeń stresowych ma charakter ograniczony.
Teoria i praktyka prewencji stresu
w organizacji
Wykład 1 - Stres
Radzenia sobie ze stresem (coping) może być
rozumiane
jako:
• proces całość aktywności podejmowanych przez
człowieka
skierowanych na odzyskanie równowagi pomiędzy wyma-
ganiami i możliwościami oraz na poprawę stanu emocjo-
nalnego.
• strategia (ogniwa, mniejsze jednostki procesu)
• styl (indywidualne tendencje radzenia sobie w sytuacji
stresowej)
Teoria i praktyka prewencji stresu
w organizacji
Wykład 1 - Stres
Radzenia sobie ze stresem
Działania te spełniają zatem dwie
funkcje:
• opanowanie czynników powodujących stres
przez oddziaływanie na otoczenie lub siebie
samego (radzenie sobie instrumentalne lub
zorientowane na problem)
• uwolnienie się od sprawiających cierpienie
przeżyć emocjonalnych (funkcja paliatywna)
Teoria i praktyka prewencji stresu
w organizacji
Wykład 1 - Stres
Radzenia sobie ze stresem
W przebiegu czasowym tego procesu można
wyodrębnić
jego mniejsze jednostki określane terminem
strategie
albo sposoby radzenia sobie. Można
wymienić wiele
strategii w zależności od sytuacji stresowej.
Teoria i praktyka prewencji stresu
w organizacji
Wykład 1 - Stres
Radzenia sobie ze stresem
Najogólniej można je rozróżnić:
ze względu na stosunek do informacji dotyczących
sytuacji stresowej
• konfrontacyjne: bezpośrednia konfrontacja z sytuacją
stresową; koncentrowanie uwagi na stresorze i własnej
reakcji, poszukiwanie, gromadzenie i wykorzystywanie
informacji dotyczącej wydarzenia stresowego (dwie
formy tylko gromadzenie informacji lub działanie).
Teoria i praktyka prewencji stresu
w organizacji
Wykład 1 - Stres
Radzenia sobie ze stresem
Najogólniej można je rozróżnić: ze względu na stosunek
do
informacji dotyczących sytuacji stresowej
- Unikowe: pomijanie, odrzucanie, wypieranie, zaprzeczanie
informacjom o wydarzeniu stresowym oraz chronienie się
przed takimi informacjami poprzez angażowanie się w
„bezstresowe” formy aktywności (dwie formy: nadawanie
informacjom o stresorze bezstresowego znaczenia i celowe
zajmowanie się czymś innym, odwracanie uwagi).
Teoria i praktyka prewencji stresu
w organizacji
Wykład 1 - Stres
Radzenia sobie ze stresem
Badacze pracują nad wyróżnieniem bardziej szczegółowych
strategii i narzędzi ich pomiaru. Lazarus i Folkman opracowali
Kwestionariusz sposobów radzenia sobie złożony z 8
kategorii
strategii :
1. Konfrontacja (np. „Stałem mocno na ziemi i walczyłem o
to, czego chciałem”)
2. Dystansowanie się („Starałem się zapomnieć o całej
sprawie”)
3. Samokontrola: („Starałem się zachować swoje uczucia dla
siebie”)
Teoria i praktyka prewencji stresu
w organizacji
Wykład 1 - Stres
Radzenia sobie ze stresem
Lazarus i Folkman opracowali kwestionariusz
sposobów
radzenia sobie złożony z 8 kategorii strategii :
4. Poszukiwanie wsparcia społecznego;
(„Przyjmowałem
współczucie i zrozumienie ze strony innych”)
5. Przyjmowanie odpowiedzialności:
(„Krytykowałem i pouczałem siebie”)
Teoria i praktyka prewencji stresu
w organizacji
Wykład 1 - Stres
Radzenia sobie ze stresem
Lazarus i Folkman opracowali kwestionariusz sposobów
radzenia sobie złożony z 8 kategorii strategii :
6. Ucieczka – unikanie: („Miałem nadzieję, że zdarzy się
cud”)
7. Planowe rozwiązywanie problemu: („Zrobiłem plan
działania i zgodnie z nim postępowałem”)
8. Pozytywne przewartościowanie: („Odkryłem na nowo,
co w życiu jest ważne”)
Teoria i praktyka prewencji stresu
w organizacji
Wykład 1 - Stres
Radzenia sobie ze stresem
Styl radzenia sobie ze stresem – posiadany
przez
jednostkę zbiór strategii.
• bogate zasoby strategii konfrontacyjnych i
unikowych
• przewaga strategii konfrontacyjnych
• przewaga strategii unikowych
• niewielkie zasoby zarówno unikowych jak i
konfrontacyjnych (mała aktywność zaradcza).
Teoria i praktyka prewencji stresu
w organizacji
Wykład 1 - Stres
Radzenia sobie ze stresem
Skuteczność strategii zależy od rodzaju
sytuacji
stresowej.
• W kontrolowalnych styl z przewaga strategii
konfrontacyjnych jest skuteczniejszy niż pozostałe
• W niekontrolowanych skuteczniejszy styl z
przewaga strategii unikowych
• W większości sytuacji skuteczne jest elastyczne
stosowanie obu stylów.
Teoria i praktyka prewencji stresu
w organizacji
Wykład 1 - Stres
Odpornośc na stres i jej uwarunkowania
2 sposoby rozumienia:
• odporność na stresor – brak negatywnych
emocji mimo obecności czynników
stresowych wrodzona właściwość układu
nerwowego określana jako reaktywność,
czyli stosunek siły reakcji do siły
wywołującego ją bodźca. (siła wynikająca z
jego znaczenia dla człowieka)
Teoria i praktyka prewencji stresu
w organizacji
Wykład 1 - Stres
Odpornośc na stres i jej uwarunkowania
2 sposoby rozumienia:
odporność na stres – zdolność do utrzymania
optymal-
nego poziomu funkcjonowania w warunkach
stresowych
mimo pobudzenia emocjonalnego. Odporność
uniwersalna określana terminem „odporna
osobowość”
(hardy personality).
Teoria i praktyka prewencji stresu
w organizacji
Wykład 1 - Stres
Odpornośc na stres i jej uwarunkowania
2 sposoby rozumienia:
odporność na stres – charakteryzuje się
zaangażowaniem
w realizowane cele, przekonaniem o własnych
możliwościach sprawczych i traktowaniem
wydarzeń
stresowych nie jako zagrożeń ale jako wyzwań,
które nie
obezwładniają ale mobilizują do działania.
Teoria i praktyka prewencji stresu
w organizacji
Wykład 1 - Stres
Podsumowanie
1. Trzy sposoby definiowania pojęcia stres (reakcja,
bodziec, ocena wymagań środowiska w kontekście
zasobów jednostki).
2. Klasyfikacja stresorów wg kryterium siły i zakresu
oddziaływania, charakterystyki czasowej i
kontrolowal-
ności.
Teoria i praktyka prewencji stresu
w organizacji
Wykład 1 - Stres
Podsumowanie
3. Strategie radzenia sobie ze stresem
(konfrontacyjne i
unikowe)
4. Odporność na stres (odporna osobowość) i
stresor
(poziom reaktywności)