Wprowadzenie do 

ekonomiki rolnictwa

Prof. dr hab. 
Wiesław Musiał

Wykład 1

1

P-2012

I. Definiowanie pojęcia i 

zakres ekonomiki 
rolnictwa

Jest dyscypliną nauk 
ekonomicznych zajmującą 
się badaniem zjawisk i 
procesów gospodarczych 
zachodzących w rolnictwie 
jako dziale gospodarki 
narodowej

Przedmiotem zainteresowania są 
problemy oszczędnego i 
racjonalnego gospodarowania 
zasobami, którymi dysponuje 
rolnictwo.

2

Ekonomika rolnictwa poszukuje 
odpowiedzi na następujące pytania:

 co produkować (asortyment produkcji)
 ile produkować (skala produkcji)
 jak produkować (technologia produkcji)
 kiedy produkować (sezonowość rynkowa)
 jak rozdysponować produkty (przetwarzać 

czy sprzedawać surowce)

 jak i gdzie i komu sprzedawać produkcje 

(marketing)

3

Zajmuje się zagadnieniami:

 megaskali (świat, Europa)
 makroskali (kraj, region)
 mikroskali (podmioty 

gospodarcze)

4

II. Zadania ekonomiki i 

organizacji rolnictwa

Głównym zadaniem jest 
formułowanie 
prawidłowości rozwoju 
produkcji rolniczej

Zajmuje się 
zjawiskami: 

 ilościowymi, które mierzy
 jakościowymi, które ocenia 

5

Bada zakres i siłę działania praw 
ekonomicznych w rolnictwie i 
gospodarce żywnościowej z 
uwzględnieniem specyfiki branży

W szczególności do zadań 
ekonomiki rolnictwa należy:

 wyjaśnienie zjawisk funkcjonowania 

gospodarki rolnej w kraju i w Unii 
Europejskiej

 formułowanie teoretycznych 

podstaw polityki rolnej państwa

6

 opracowanie metod analizy stanu i 

rozwoju gospodarki rolnej

Jej dyscypliny szczegółowe zajmują 
się m.in.:

rachunkowością, 
zarządzaniem, 
marketingiem i 
współcześnie 
wyodrębnionymi 
wieloma dyscyplinami 
pokrewnymi

7

Ekonomika 

Rolnictwa

Polityka 

agrarna

Ekonomika i organizacja 

przedsiębiorstwa rolnego

Socjologia prawo, 
historia geografia

Nauki techniczno-

ekonomiczne

Ekonomia Polityczna

Działy nauk ekonomicznych:

Statystyka

Rachunkowość

Ekonometria
Cybernetyka

Nauki przyrodnicze

Ekonomika handlu

Ekonomika 

transportu

E

k

o

n

o

m

ik

a

 

in

w

e

s

ty

c

ji

E

k

o

n

o

m

ik

a

 

p

ra

c

y

F

in

a

n

s

e

K

re

d

y

t

P

la

n

o

w

a

n

ie

Związek ekonomiki rolnictwa z innymi naukami

8

III.Twórcy ekonomiki 

rolnictwa

a) Zarys historii

Pierwsze opisy gospodarki rolnej 
pochodzą z okresu starożytności
Grecja – Arystoteles i Herodot
Rzym – Piliniusz, Wergiliusz, 
Katon
Autorzy ci główną uwagę zwrócili na 
organizację i ekonomikę pracy 
niewolniczej 

9

W średniowieczu nastąpiła 
stagnacja rozwoju myśli 
ekonomicznej lecz jednak:

 ok. 1250 r. powstał w Anglii 

pierwszy podręcznik zarządzań 
folwarków Waltera of Henley

 w XVI w. nastąpiło ożywienie myśli 

ekonomicznej zwłaszcza w Anglii, 
Niemczech, Francji i Włoszech

 także w Polsce w XVI w. powstały 

różnorodne tzw. traktaty 
agronomiczne w formie kalendarzy, 
listów i książek – poradników

10

W 1588 r. wydano pierwszy polski 
podręcznik ekonomiki rolnictwa 
Anzelma Gostomskiego pt. 
„Gospodarstwo”

Najważniejsze autorytety 
w zakresie ekonomiki 
rolnictwa w ciągu trzech 
ostatnich wieków (XVIII – 
XX)

11

Anne Turgot (1727-1781) – 
fizjokrata francuski, uważał, że 
produkt dodatkowy wytwarzany jest 
jedynie w rolnictwie, a nadwyżkę nad 
kosztami produkcji przejmuje 
właściciel ziemski.
A. Turgot sformułował prawo 
malejącego przychodu z ziemi 
(malejącej efektywności nakładów) 
oraz głosił, że „w rolnictwie każdy 
następny nakład przynosi mniejszy 
efekt w stosunku do poprzedniego”. 

12

Adam Smith (1723-1790) – 
ekonomista angielski, zwolennik 
liberalizmu gospodarczego, głosił ideę 
porządku naturalnego (prawo natury) i 
wolności gospodarczej oraz podkreślał 
ważną rolę rynku. 
Twierdził, że praca jest źródłem 
bogactwa narodów (teoria wartości 
oparta na pracy). Jego główne dzieło 
Badania nad naturą i przyczynami 
bogactwa narodów zostało wydane w 
1776 r.

13

David Ricardo (1772-1823) – 
ekonomista angielski, sformułował 
„prawo wartości dodatkowej”, 
opisał rolę pieniądza i kredytu 
bankowego, dorobił się fortuny na 
operacjach giełdowych.
Główne swoje dzieło Zasady 
ekonomii politycznej i 
opodatkowania opublikował w 1817 
r. W Polsce pierwsze tłumaczenie 
ukazało się w 1826 r.

14

Albert Thaer (1752-1828) uważał, 
że celem produkcji rolnej jest zysk (co 
było wówczas nowością). 
Propagował system płodozmianu w 
rolnictwie, co zapewniało żyzność 
gleby i wzrost produkcji.
Sądził, że koszty produkcji w 
rolnictwie mają tendencję spadkową.

15

Krzysztof Kluk (1739-1796) – 
ksiądz proboszcz z Ciechanowca, 
autor wielotomowego dzieła o 
całokształcie rolnictwa XVIII w. 
Szerzył oświatę rolniczą, zamiast 
trójpolówki propagował gospodarkę 
płodozmianową oraz nową organizację 
produkcji. 

16

Johan H. von Thűnen (1783-
1850) w pracy Państwo izolowane 
przedstawił teorię lokalizacji 
produkcji rolniczej względem rynku 
zbytu. 
Opracował teorię wpływu kosztów 
transportu na rozmieszczenie 
produkcji wokół centrum miejskiego 
(teoria renty gruntowej).

17

Justus Liebig (1803-1873) – 
chemik niemiecki, sformułował i 
udowodnił teorię mineralnego 
odżywiania się roślin, przyczynił się 
do rozpowszechnienia nawozów 
mineralnych. 
Autor prawa minimum (prawo 
Liebiga).

18

Franz Aereboe (1865-1942) – 
twórca organizacji gospodarstw 
rolnych, twierdził, że gospodarstwo 
stanowi organiczną całość, a 
poszczególne gałęzie produkcji są ze 
sobą ściśle powiązane i od siebie 
zależne (klasyczna szkoła niemiecka 
organizacji gospodarstw). 
Według niego ważna jest opłacalność 
całego gospodarstwa, a nie 
poszczególnych gałęzi. Naświetlił on 
rolę cen, postępu technicznego i 
czynników produkcji w rolnictwie. 

19

Ernst Laur (1871-1964) – 
szwajcarski ekonomista rolny, 
opracował teoretyczne i praktyczne 
podstawy rachunkowości rolnej. 
Główne dzieło opublikował w 1907 r. 
Był czołowym przedstawicielem 
agraryzmu w europejskiej myśli 
społeczno-ekonomicznej.

20

Istotny wkład w rozwój 
myśli ekonomiczno-
rolniczej mieli również 
praktycy i uczeni polscy.

21

Dezydery Chłapowski (1788-
1879) opracował podręcznik nauki 
rolnictwa pt. O rolnictwie.
Wiele przejął z nauki angielskiej: 
prowadził drenowanie pól sączkami, 
sprowadził pług szkocki, młocarnię 
oraz propagował uprawę buraków 
cukrowych.

Michał Oczapowski (1788-1854) – 
wykładowca na Uniwersytecie 
Wileńskim, był zwolennikiem teorii 
humusowej Alberta Thaera. Jego 12-
tomowe dzieło Gospodarstwo wiejskie 
zawiera systematyczny opis działów 
gospodarstwa wiejskiego i ich 
ekonomikę.

22

Stefan Moszczeński (1871-1946) – 
czołowy ekonomista rolny okresu 
międzywojennego, a także twórca tzw. 
szkoły matematycznej w ekonomice 
rolnictwa. 
Opracował metodę racjonalnej 
organizacji pracy w rolnictwie oraz 
metodę wyceny gruntów na podstawie 
dochodowości gospodarstw. 
Główne dzieło - Racjonalizacja pracy w 
gospodarstwach wiejskich – 
opublikował  w 1934 r. 

23

Ważne miejsce w rozwoju ekonomiki 
rolnictwa, polityki agrarnej i 
socjologii wsi w okresie 
międzywojennym zajmują również: 
Wacław Ponikowski (1884-1944), 
Franciszek Bujak (1875-1953), Stefan 
Surzycki (1864-1936) i Wiktor 
Schramm (1885-1958). Stefan 
Schmidt (1889-1977)

24

Współcześnie ekonomiką 
rolnictwa jako nauką 
zajmują się:

Instytuty branżowe MRiRW

 Instytut Ekonomiki Rolnictwa i 

Gospodarki Żywnościowej PIB 
(MRiRW w Warszawie)

 Inne np. IUNiG PIB w Puławach, 

IZ PIB w Krakowie 

25

 Instytut Rozwoju Wsi i 

Rolnictwa PAN w Warszawie

 Uniwersytety Przyrodnicze i 

SGGW w Warszawie głównie 
na wydziałach rolniczych, 
rolniczo-ekonomicznych i 
ekonomicznych

26

 Ważną funkcję jednak nie w 

nauce lecz w upowszechnieniu 
wiedzy ekonomicznej pełnia 
także Wojewódzkie Ośrodki 
Doradztwa Rolniczego oraz 
Centrum Doradztwa 
Rolniczego (wraz z oddziałami)

27

Za największego polskiego 
ekonomistę rolnego po II wojnie 
światowej uznaje się Ryszarda 
Manteuffela (1903-1991) – 
profesora SGGW autora wielu 
książek i opracowań 
ekonomicznych na poziomie 
europejskim

28

29

Bardzo wysoką pozycję naukową w 
naukach ekonomiczno-rolniczych mają 
także (lub mieli za życia) profesorowie:

 Augustyn Woś
 Franciszek Tomczak
 Stanisław Stachak
 Tadeusz Hunek
 Mieczysław 

Adamowicz

 Henryk Runowski

 Marek Kłodziński
 Jerzy Wilkin
 Andrzej Wiatrak
 Walenty Poczta

 Instytut Ekonomiczno-Społeczny 

składający się z 4 Zakładów,

30

Na Wydziale Rolniczo-
Ekonomicznym UR w Krakowie 
naukami ekonomicznymi zajmuje 
się:

 Zakład Ekonomiki i Organizacji 

Rolnictwa,

 Zakład Ekonomii i Polityki 

Gospodarczej

 Zakład Rozwoju Obszarów 

Wiejskich i Doradztwa

 Katedra Zarządzania i Marketingu 

w Agrobiznesie,

 Katedra Statystyki Matematycznej

Pracownicy Instytutu i Katedr 
prowadzą zajęcia z ok. 30 
przedmiotów ekonomicznych.

31

Krakowski ośrodek 
ekonomistów rolnictwa ma 
silną i uznaną pozycję 
naukową kraju