UNIWERSYTET 

KAZIMIERZA WIELKIEGO

WYDZIAŁ ADMINISTRACJI I NAUK 

SPOŁECZNYCH

ADMINISTRACJA STUDIA I ˚ 

STACJONARNE

ZABÓR PRUSKI ( 1807 – 1918)

Bydgoszcz 2011

Spis treści

1.  Zabór pruski ( 1807-1918)
2.Administracja terenowa. 
3. Wielkie Księstwo Poznańskie
4. Samorząd terytorialny.
5.Polacy z zaborze pruskim.
6.Naczelne organy władzy państwowej

Zabór pruski

• Zabór pruski – to ziemie dawnej 

Rzeczypospolitej zagarnięte przez Królestwo 
Prus w wyniku rozbiorów.

• Obszar ziem dawnej Rzeczypospolitej pod 

władztwem króla pruskiego zmieniał się w na 
przestrzeni lat tj. od pierwszego rozbioru w 
1772 r. do chwili odzyskania niepodległości 
przez Polskę w 1918 r.

Administracja terenowa

• w 1815 roku Prusy podzielono na 

PROWINCJE

• Na czele prowincji stał mianowany przez króla 

NADPREZYDENT

• W państwie funkcjonowało zasadniczo 10 

prowincji

• Prowincje dzieliły się na

 REJENCJE

• Na czele rejencji stali 

prezydenci rejencji

Administracja terenowa cd. 

• Podstawową jednostką administracyjną 

administracji terenowej był 

POWIAT

• Na czele powiatu stali 

LANDRACI

• Najniższą jednostka administracyjną były 

GMINY

Wielkie Księstwo 

Poznańskie

• Posiadało odrębny status w latach 1815- 1848
• Zostało włączone do Prus za pomocą decyzji kongresu 
• wiedeńskiego
• Urząd ten istniał do wybuchu powstania 

listopadowego( 1830 )

• W 1832 r. wprowadzono niemiecki język urzędowy
• W 1848 r. oficjalnie zniesiono odrębność Księstwa

Wielkie Księstwo Poznańskie cd.

• Wielkie Księstwo Poznańskie stało się jedną z 

pruskich prowincji

• Sejm prowincjonalny Księstwa (od 1824 r.) stał się 

po 1848 roku jednym z prowincjonalnych sejmów 
pruskich 

• Oprócz władz rządowych funkcjonowały w Prusach 

organy samorządu terytorialnego

Samorząd terytorialny

• Na  najniższym szczeblu samorządu 

terytorialnego funkcjonował 

samorząd 

gminny 

( wiejski, miejski),

• Na wyższym szczeblu samorząd 

powiatowy,

• Na koniec samorząd na szczeblu 

prowincji,

Samorząd terytorialny

ORGANY UCHWAŁODAWCZE

• Organami 

uchwałodawczymi

 i kontrolnymi na 

poszczególnych szczeblach samorządu były:

 Zgromadzenie gminne
 Sejmik powiatowy
 Sejm prowincjonalny

Samorząd terytorialny

ORGANY WYKONAWCZE

• Organy 

wykonawcze:

 Naczelnik w gminie wiejskiej
 Nadburmistrz lub burmistrz w gminie 

miejskiej

 W powiecie wydział powiatowy i landrat
 W prowincji wydział prowincjonalny i 

dyrektor krajowy

Samorząd terytorialny

SĄDOWNICTWO ADMINISTRACYJNE

• Każdy obywatel mógł zaskarżyć wadliwą decyzję 

administracyjną. 

• Pierwsza instancja- 

SAMORZĄDOWY WYDZIAŁ POWIATOWY

• Druga instancja – 

RZĄDOWY WYDZIAŁ OBWODOWY REJENCJI

• Ostatnia instancja – 

Wyższy Trybunał Konstytucyjny w 

Berlinie

Polacy w ZABORZE 

PRUSKIM

• Polacy żyjący w zaborze toczyli walkę 

o zachowanie własnej kultury 
( Kulturkamf, Strajk dzieci z Wrześni), 
o zachowanie własnej ziemi ( Komisja 
Kolonizacyjna, hakata, wóz 
Drzymały) 

Polacy w ZABORZE PRUSKIM

Prawa obywatelskie

• Polacy mogli podejmować walkę o zachowanie swej tożsamości
 narodowej i bytu ekonomicznego
• Mogli tworzyć organizacje (np. oświatowe) 
• Mogli tworzyć własną prasę kampanii wyborczych do sejmu 
pruskiego (Landtag)
• Polscy posłowie mogli występować w sejmie pruskim

Bibliografia 

• Gajewski S., Nawrocka K., „Historia 

ustroju Polski”, wyd. Posłaniec 
Warmiński, 2008

• Łaszewski R. Salmonowicz S. , 

„”Historia Ustroju Polski”, wyd. TNOIK 
Toruń, 2011