Opis 

Danuta Czelakowska Metodyka edukacji 

polonistycznej dzieci w wieku 

wczesnoszkolnym

Opis wymaga od dzieci wnikliwej obserwacji 
opisywanych przedmiotów oraz uporządkowania 
poszczególnych cech według pewnej logicznej 
kolejności. Dlatego należy do najtrudniejszych form 
wypowiedzi na szczeblu edukacji wczesnoszkolnej. 



Cechuje go:

przestrzenny, statyczny układ elementów 

treści, polegający na wyszczególnieniu 
charakterystycznych cech opisywanego 
przedmiotu, współistniejących w pewnym 
określonym czasie i przestrzeni.



Opis zmusza dziecko do dokładnej obserwacji 

i doboru właściwego słownictwa, 
wyrażającego stosunki przestrzenne i logiczny 
porządek zapisu.



Do swoistych cech tej formy wypowiedzi 

należą: statyczność, przestrzenność i 
nierozwijanie się w czasie (brak chronologii). 
Aby opis zachował przejrzystość, należy 
zwracać uwagę tylko na te cechy, które są 
wartościowe z przyjętego przez obserwatora 
punktu widzenia. 



Zdaniem M. Nagajowej  sama obserwacja 

przedmiotu, rośliny czy postaci stanowi 
doskonałe ćwiczenie myślowe w procesie 
ukierunkowanej przez nauczyciela analizy 
istotnych cech, a następnie syntetycznym ujęciu 
całości. Spośród innych zdolności umysłowych 
kształtowane są przede wszystkim: zdolność 
skupienia uwagi, różnicowanie wyodrębnionych 
elementów (kształtu, wielkości, koloru, materiału, 
cech charakterystycznych), analiza i synteza, a w 
końcowym etapie uogólnianie i wartościowanie.



Najczęściej wyróżnia się opis naukowy i literacki, z 
których doskonalony w szkole jest ten ostatni. 
Podczas pracy nad opisem należy wysunąć na 
pierwszy plan najistotniejsze cechy opisywanego 
przedmiotu czy zjawiska, a dopiero później cechy 
drugorzędne. Język opisu powinien być dokładny, 
jasny i obiektywny. W opisie szkolnym o hierarchii 
cech i sposobie ich przedstawienia decyduje 
stosunek emocjonalny osoby opisującej. Zgodnie z 
wymaganiami programu nauczania opis wprowadza 
się od drugiej klasy, na podstawie bezpośredniej 
obserwacji.



Już w wieku przedszkolnym, a potem w klasie 

pierwszej, przewiduje się zabawy w 
odgadywanie nazw opisywanych przedmiotów 
po słow nym zaprezentowaniu ich 
najistotniejszych cech albo przedstawieniu ich 
w formie zagadek. Przykłady zagadek: 
czerwone, okrągłe i rośnie w ziemi {burak, 
rzodkiewka).



Od początku nauki szkolnej dzieci przygotowują się do 
opisu w formie układania kilku zdań na temat różnych 
przedmiotów, np.: Magda ma nowy długopis, fest on 
duży i czerwony. Podczas opracowywania formy opisu 
najpierw przygotowuje się daną wypowiedź w czasie 
pracy zbiorowej, redakcyjnej, a dopiero później 
indywidualnie, ustnie i pisemnie. Tematy opisów w 
klasach młodszych powinny być proste i jednoznaczne. 
Muszą także dotyczyć konkretnych, znanych dziecku 
przedmiotów, np. wybranej książki, piórnika. Bardzo 
kształcący może być opis porównawczy dwóch 
znanych warzyw, owoców, ptaków, np. pomidora i 
ogórka. Dobry opis uczy dziecko dokładnej i ścisłej 
obserwacji, wiążącej się z poznawaniem otaczającej 
rzeczywistości, która na tym etapie rozwoju jest 
kluczowa.



Pracę nad opisem najlepiej zaczynać od indywidualnych 
wypowiedzi na temat oglądanego przedmiotu. Dzieci mogą 
wówczas zwrócić uwagę na cechy najistotniejsze i zapamiętać ten 
sposób postępowania, wykorzystując podczas kolejnych opisów. 
Inną ważną zasadą jest wdrażanie do konstruowania opisu według 
pewnego planu i logicznej kolejności. W związku z tym można 
uporządkować swobodne wypowiedzi według zasady obejmującej 
takie istotne cechy, jak: nazwa, wielkość, kształt, barwa i inne 
właściwości, stosunek do opisywanego przedmiotu oraz uwagi 
osobiste. Plan opisu powinien zawierać po kolei poszczególne 
części przedmiotu lub zwierzęcia, wygląd ogólny i inne 
dostrzeżone przez uczniów cechy. Niezwykle istotną kwestią jest 
wytworzenie właściwej motywacji do pracy, która wiąże się ze 
stosunkiem ucznia do opisywanego bliskiego mu przedmiotu, 
rośliny czy człowieka i konkretnym celem jego wypowiedzi. Należy 
ukazywać dzieciom praktyczny cel obserwacji, który może 
stanowić potrzeba wykonania podobnego modelu z plasteliny, 
masy papierowej i opisania ich w liście do babci, cioci, 
zaprzyjaźnionych kolegów z innej szkoły. Wystawę najciekawszych 
prac plastycznych niektórych uczniów można opisać w kronice, 
zaprezentować w gazetce szkolnej, udostępnić rodzicom lub 
innym kolegom.



Temat opisu powinien być sformułowany w sposób zrozumiały i 
motywujący opisującego, np.: nasza choinka, moje mieszkanie, 
mój dom, nasza pelargonia, zabawka koleżanki, pajacyk 
Małgosi, lalka Basi itp. Zdaniem dydaktyków (J. Kulpa, R. 
Więckowski, M. Węglińska),  sformułowanie tematu lekcji z 
opisem powinno zawierać jasno wyrażony i określony cel oraz 
formę wypowiedzi, np.: „Zbiorowe (indywidualne) redagowanie 
opisu jabłka na podstawie obserwacji", „Samodzielne 
redagowanie opisu ulubionej zabawki", „Zbiorowe układanie 
opisu choinki klasowej na podstawie bezpośredniej obserwacji". 
Opisy ustne przygotowujące do prac pisemnych powinny być 
stosowane jak najczęściej podczas wycieczek i planowych 
obserwacji. Uzasadnieniem ich stosowania może być potrzeba 
przekazania dokładnego wyglądu danego przedmiotu, 
zwierzęcia, rośliny lub zjawiska osobom bliskim, np.: rodzicom, 
kolegom, znajomym, przez uwzględnienie opisu w liście, w 
wysłanym e-mailu, w przekazie ustnym podczas rozmowy 
osobistej i telefonicznej. Komponując opis, staramy się 
dostarczyć dzieciom potrzebnego zasobu słownictwa 
charakteryzującego przedmiot. Są to najczęściej wyrazy 
określające: przymiotniki, imiesłowy przymiotnikowe, liczebniki.



W początkowym stadium pracy nad opisem 

należy stosować obserwację ukierunkowaną, 
następnie zbiorową pracę redakcyjną pod 
kierunkiem nauczyciela, a dopiero na końcu, 
po wielokrotnych ćwiczeniach - samodzielny 
opis. Wzór opisu może też wskazać nauczyciel 
w tekście literackim lub na obrazie.

Do opanowania tej dosyć trudnej formy 
wypowiedzi prowadzą różnorodne rodzaje 
ćwiczeń. Do najważniejszych można zaliczyć:



Układanie zdań na temat obserwowanego i znanego 
dzieciom przed miotu, owocu, zwierzęcia lub innych 
okazów. Zdania te powinny mieć charakter opisowy, 
np. wypowiedzi na temat konkretnej zabawki (misia, 
pajaca, królika), kota, psa, drzewa, znanego ptaka, 
krajobrazu.



Opis różnych przedmiotów w formie zabawy, np. 
zgadywanie.



Uzupełnianie zdań zawierających opisy obrazków i 
przedmiotów podany mi wyrazami.



Porządkowanie zdań opisu według ustalonej 
kolejności.



Wynajdywanie fragmentów opisów w tekstach 

literackich.



Wspólne gromadzenie słownictwa 

potrzebnego do opisu na podstawie 
obserwacji oraz tekstu.



Opis przedmiotów przy wykorzystaniu 

podanych wyrazów z podręcznika lub 
zgromadzonych wspólnie na tablicy.



Opis projektowanych prac plastycznych, 

technicznych oraz wykonanych aktualnie 
przez ucznia.

c. d. Do opanowania tej dosyć trudnej formy 
wypowiedzi prowadzą różnorodne rodzaje 
ćwiczeń. Do najważniejszych można zaliczyć:



Ze względu na opisywany przedmiot i jego 

funkcję można wyróżnić: opis przedmiotu, 
wyglądu człowieka, krajobrazu oraz - w starszych 
kla sach szkoły podstawowej i gimnazjum - opis 
sytuacji i przeżyć wewnętrznych. Najtrudniejszy 
jest jednak opis sytuacji zawierający elementy 
opisu przedmiotu i opowiadania. Bliski dziecku 
opis postaci kształci sprawność informowania o 
cechach fizycznych i psychicznych osoby oraz 
może być bardzo przydatny w wielu sytuacjach 
komunikacji społecznej, a także ułatwiać 
wzajemne zrozumienie. Ma to również aspekt 
praktyczny, ponieważ stanowi przygotowanie do 
charakterystyki postaci na wyższych poziomach 
kształcenia. 

Ze względu na dość trudną dla ucznia klasy drugiej czy trzeciej formę statycznego i 
przestrzennego opisu, podczas ćwiczeń należy pamiętać o ta kich istotnych 
zagadnieniach, jak:



temat opisu - sformułowany jednoznacznie;



zakres treści wypowiedzi - istota opisu i 

znaczenie przymiotnika, struk tura 
wypracowania;



porządek logiczny wypowiedzi, cechy 

charakterystyczne opisywanego przedmiotu: 
barwa, kształt, wielkość, materiał, użyteczność 
itp.;



kompozycja: wstęp, opis właściwy, 

zakończenie (uwagi własne, ocena);



język wypowiedzi, słownictwo, poprawność 

gramatyczno-ortograficzna.



W celu urozmaicenia pracy nad opisem jako 
ćwiczeniem redakcyjnym, uczniowie mogą opracować 
wspólnie jego plan i zgromadzić słownictwo, a 
następnie samodzielnie w zeszytach lub na kartkach 
tworzyć wypowiedzi, które potem zostaną odczytane i 
poprawione. Po zbiorowym opracowaniu planu i 
słownictwa można także zredagować daną wypowiedź 
tylko ustnie (zapisując na tablicy trudne wyrazy), a 
potem polecić napisanie wypracowa nia indywidualne. 
Innym sposobem pracy może być samodzielne 
tworzenie opisów przez wszystkich uczniów po 
dokładnej wspólnej obserwacji, a następnie odczytanie 
ich i wybór jednego do wspólnego przeredagowania, 
uzupełnienia i poprawy. Opracowany i wybrany przez 
dzieci opis można także, po wspólnej korekcie, uczynić 
ćwiczeniem ortograficznym i wówczas utrwalony tekst 
uczniowie zapisują z pamięci lub ze słuchu.