Sprawa polska w latach 

1943-45

Powstanie KRN i PKWN

Jeszcze w 1943 r.  Przed zerwaniem stosunków 
polsko – radzieckich (sprawa Katynia), Stalin 
przystąpił do tworzenia uzależnionych od 
ZSRR struktur politycznych. 

Ich zadaniem było 

przejmowanie władzy na ziemiach polskich 
wyzwolonych przez Armię Czerwoną.

Pierwszym powołanym do życia organem był 

Związek Patriotów Polskich

 – ZPP (1943) – 

zdominowany przez polskich działaczy 
komunistycznych związanych z ZSRR.

W kilka tygodni później władze sowieckie 
zdecydowały o powołaniu 

1. Dywizji 

Piechoty im. T. Kościuszki

, pod 

patronatem ZPP. Był to zalążek 

Ludowego Wojska Polskiego

. Na czele 

dywizji stanął pułkownik 

Zygmunt 

Berling

, teraz już w stopniu generała.

31 XII 1943/ 1 I 1944  r. utworzona 
została namiastka polskiego parlamentu 
– Krajowa Rada narodowa (KRN). Jej 
przewodniczącym został Bolesław Bierut.

KRN zdecydowanie odmówiła uznania 
legalnego rządu na emigracji, na którego 
czele stał wówczas Stanisław 
Mikołajczyk. Armią KRN stała się 

Gwardia 

Ludowa

, która teraz została 

przekształcona w 

Armię Ludową (AL.)

Wykorzystując sytuację Armii Czerwonej, 
która zdecydowanie parła na zachód władze 
sowieckie dały polskim komunistom sygnał do 
przejęcia władzy w Polsce. 

22 lipca 1944  w 

Chełmie Lubelskim powstał Polski Komitet 
Wyzwolenia Narodowego (PKWN), który przez 
Stalina został uznany za jedyny legalny rząd 
polski. 

Pod koniec lata autorytet PKWN-u 

został wzmocniony siłą militarną w postaci 

1. 

i 2. Armii 

dowodzonej przez gen. 

Karola 

Świerczewskiego

.

Tymczasem polskie podziemie 
przygotowywało się do realizacji akcji „Burza” 
i powstania warszawskiego.

Manifest PKWN

Rząd emigracyjny a sytuacja w kraju

W 1944 r. kiedy Armia czerwona wkroczyła na ziemie 
polskie, premier Mikołajczyk postanowił nawiązać 
stosunki dyplomatyczne z władzami sowieckimi. 
Podłożem porozumień stała się polska granica 
wschodnia, Stalin jednak nie potrzebował rozmów z 
polskim rządem w Londynie, gdyż uważał, że tak czy 
owak Armia Czerwona zajmie całość ziem polskich. Poza 
tym 

na konferencji w Teheranie uzyskał zapewnienia iż 

polska granica wschodnia przebiegać będzie wzdłuż tzw. 
Linii Curzona. Oznaczało to, że wschodnie ziemie polskie 
wraz z Wilnem i Lwowem przypadną ZSRR.

Poza tym Stalin dysponował przewagą nad rządem w 
Londynie, sterował polskimi władzami – KRN i PKWN.

Mimo to Mikołajczyk starał się o 
rozmowy ze Stalinem, ale nie uzyskiwał 
od niego żadnych ustępstw. Nie udało 
się też porozumieć z działaczami PKWN- 
u. Sprawa granicy na linii Curzona do 
Londynu dotarła dopiero w październiku 
1944 r.

W listopadzie 1944 Mikołajczyk podał się 
do dymisji, a na jego miejsce powołany 
został Tomasz Arciszewski – działacz 
PPS. 

Nowy rząd opowiadał się za 

porozumieniem z ZSRR, ale nie 
akceptował planów granic nowej Polski. 
Władze brytyjskie, którym bardziej 
zależało na układach ze Stalinem, nie 
poparły roszczeń Polaków.

Rozwiązanie PPP i powstanie 

TRJN

W miarę zdobywania przez Armię czerwoną 
ziem polskich, władze uzależnione od ZSRR 
rozwijały swoja aktywność polityczną. 
Rozpoczął się również 

okres prześladowań dla 

działaczy niepodległościowych i uczestników 
PPP przez PKWN i NKWD

. Byli oni więzieni, 

aresztowani, rozstrzeliwani lub wywożeni do 
łagrów w głąb ZSRR. 

W tej sytuacji ostatni 

dowódca AK – Leopold Okulicki  ps. 
„Niedźwiadek” wydał rozkaz rozwiązania AK ( I 
1945).

W nowych warunkach walkę o niepodległość 
miała kontynuować nowa organizacja podziemna 

„NIE” („Niepodległość”)

, a po jej rozwiązaniu w 

maju 1945  

Delegatura Sił Zbrojnych na Kraj 

(DSZ)

.

W marcu 1945 władze PPP zdecydowało o 
nawiązaniu współpracy z ZSRR. 16 przywódców, 
którzy zdecydowali się ujawnić, zostało 
aresztowanych przez NKWD i przewiezionych do 
Moskwy. Tam w 

tzw. „procesie szesnastu”

 zostali 

osadzeni u skazani na kary śmierci za działalność 
antyradziecką;  3 osoby uniewinniono. Proces ten 
nie spotkał się z żadną reakcją państw 
zachodnich i uświadomił, że kontrolę nad 
państwem polskim posiada ZSRR.

Istnienie PPP stanęło pod znakiem 
zapytania, dlatego za zgodą rządu w 
Londynie, główne organy PPP zostały 
rozwiązane (Rada Jedności Narodowej, 
DSZ). Część działaczy wstąpiła do nowego 
konspiracyjnego ruchu 

„WIN” („Wolność i 

Niepodległość”)

. Jej celem była walka z 

sowieckimi władzami.
W czerwcu 1945, a więc w miesiąc po 
zakończeniu wojny

, Bolesław Bierut 

powołał do życia Tymczasowy Rząd 
Jedności Narodowej (TRJN

), którego 

premierem został 

Edward Osóbka – 

Morawski

, działacz PKWN. Wicepremierem 

został 

Stanisław Mikołajczyk

 – działacz PSL 

(reaktywowanego SL).

TRJN

W rezultacie porozumień, do nowego rządu weszło 
jedynie 3 działaczy proponowanych przez rząd w 
Londynie. Reszta tek ministerialnych przypadła 
działaczom partii związanych z komunistami.

TRJN był realizacją postanowień konferencji 
jałtańskiej o powstaniu w Polsce demokratycznego 
rządu.

TRJN, w rzeczywistości podporządkowany 
Moskwie, zyskał akceptację Wielkiej Brytanii, USA i 
Francji. Tym samym rządy tych państw zerwały 
stosunki z rządem emigracyjnym w Londynie.