MATERIA A ŚWIADOMOŚĆ

Teza: Materia jest pierwotna a świadomość wtórna. 

Podmiotem świadomości jest człowiek. Myśli nie mózg 

lecz człowiek w mózg wyposażony. „Świadomość nie 

może być nigdy niczym innym, jak świadomym 

bytem, a byt ludzki to ich rzeczywisty proces 

życiowy” – K. Marks.

Pojęcie i struktura 

świadomości 

• Naukowe i pozanaukowe ujmowanie świadomości.
• Materialistyczne pojmowanie świadomości: 

świadomość właściwością człowieka. 

• Definicje świadomości: świadomość jednością 

przeżycia i wiedzy, subiektywnym obrazem 
obiektywnego świata i celowej, ukierunkowanej na 
przekształcanie rzeczywistości regulacji czynności 
organizmu. 

• Struktura świadomości: świadomość zmysłowa, 

świadomość rozumowa (racjonalna), pamięć – jako 
zdolność do utrwalania, zachowywania i odtwarzania 
informacji. 

Świadomość a psychika. 

• Jedność świadomości i mowy. 
• Samowiedza jako element świadomości. 
• Świadomy i nieświadomy aspekt życia psychicznego 

człowieka. 

• Społeczne determinanty świadomości.
• Świadome twórcze znaczenie materialnej 

(produkcyjnej) działalności człowieka. 

• Idealistyczne, pozanaukowe ujmowanie świadomości. 
• Religijna odmiana idealistycznego pojmowania 

świadomości: problem tzw. nieśmiertelnej duszy 
ludzkiej.

Problem psychofizyczny

•  Materialne podłoże zjawisk psychicznych źródłem pytania o 

stosunek zjawisk psychicznych do materialnych. 

• Dwa przeciwstawne sposoby rozwiązania problemu 

psychofizycznego: 

– idealistyczny, 
– materialistyczny. 

• Psychika niezależna od materii – teza idealistycznej (w różnych 

wersjach) interpretacji problemu psychofizycznego. 

• Paralelizm psychofizyczny na gruncie współczesnej psychologii. 
• Uznanie psychiki jako funkcji materii materialistycznym 

rozwiązaniem problemu psychofizycznego. 

• Różnice w rozstrzygnięciu problemu psychofizycznego na gruncie 

materializmu: 

– materializm mechanistyczny (wulgarny), 
– materializm dialektyczny. 

Materializm mechanistyczny 

• Materializm dialektyczny o relacji: 

materia – psychika. 

• Swoistość psychiki jako funkcji 

mózgu; jej materialne podłoże i 
idealny charakter. 

• Zdolność psychiki do wtórnego 

oddziaływania na organizm, którego 
jest funkcją.

Przyrodoznawstwo o materialnym 

podłożu świadomości

• Badania naukowe a materializm
• a. Badania genetyczne – współzależność między rozwojem 

organizmu a rozwojem funkcji psychicznych.

–  Pochodzenie świadomości i jej rozwój w procesie ewolucji organizmu. 
– Psychika zwierząt a psychika człowieka.

• b. Badania psychopatologiczne – związek między 

funkcjonowaniem systemu nerwowego a zakresem funkcji 
psychicznych.

• c. Fizjologia Pawłowowska – badania odruchu warunkowego 

wskazują zależność między procesami fizycznymi zachodzącymi 
w organizmie a procesami psychicznymi tegoż organizmu.

• d. Badania cybernetyczne – cybernetyczne modelowanie 

procesów intelektualnych podważeniem koncepcji 
nadnaturalnego pochodzenia świadomości.

Zagadnienia do dyskusji 

• 1. Materialistyczne wyjaśnienie 

pochodzenia świadomości.

• 2. Świadomość a problem tzw. duszy.
• 3. Świadomość jako produkt 

społeczny.

• 4. Praca a świadomość.