PROSZKI(Pulveres)

• Podstawowe grupy postaci leku 
• - stałe postacie leku
• - roztwory (płynne postacie leków)
• - układy wielofazowe

• Proszki (pulveres) – najprostsza 

postać leku przeznaczona (wg FP) do 
stosowania wewnętrznego, 
zewnętrznego ewentualnie do 
sporządzania roztworów; inaczej 
sproszkowane cząstki nie większe niż 
0,5mm. 

• Wielkość ziaren wynosi 0,5 mm. 

Wyróżniamy proszki proste, które 
są jednoskładnikowe. 

• Proszki do użytku wewnętrznego 

mogą być dawkowane w kapsułkach 
żelatynowych, bądź skrobiowych. 

• Proszki:
• Do użytku zewnętrznego (pulveres 

pro usu externo) – zwykle używane 
proszki niedzielone

• Do użytku wewnętrznego (pulveres 

pro usu interno)  - działanie 
miejscowe lub ogólne, podawane 
doustnie

• Proszki należą do postaci 

niedawkowanych bądź 
dawkowanych. Postać dawkowana 
dotyczy proszków dzielonych, 
najczęściej podawanych do wewnątrz 
za pomocą kapsułek, a postać 
niedawkowana dotyczy proszków 
niedzielonych, stosowanych zarówno 
do wewnątrz jak i do zewnątrz.

• Do użytku zewnętrznego proszki 

stosujemy w postaci: pudrów 
leczniczych bądź zasypek 
stosowanych na błony śluzowe w 
celach leczniczych, ochronnych i 
profilaktycznych. Wielkość 
cząsteczek w tej postaci dochodzi do 
0.6 mm. 

• Proszki niedzielone do użytku 

wewnętrznego nie mogą zawierać 
substancji silnie działających ze 
względu na podawanie 
niedawkowane (łyżeczka na końcu 
noża).

   Proszki należą do postaci leku, która jest 

bardziej trwała niż roztwory, dopuszcza 
się tu stosowanie substancji, między 
którymi zachodzą interakcje. Z punktu 
widzenia LADME dostępność biologiczna 
tej postaci jest gorsza niż, roztworów. 
Jednocześnie im jest proszek bardziej 
rozdrobniony, tym ma większą 
powierzchnię właściwą i przez to większy 
kontakt z tlenem.

• Do użytku zewnętrznego (pulveres pro usu 

externo) – zwykle używane proszki niedzielone

• Do użytku wewnętrznego (pulveres pro usu 

interno)  - działanie miejscowe lub ogólne, 
podawane doustnie

• Proszki mianowane (pulveres titrati)  – 

sporządza się surowców roślinnych lub 
zwierzęcych i normalizuje się zawartość ciał 
czynnych na drodze chemicznej lub 
biologicznej 

• Proszki mianowane (pulveres titrati)  – 

sporządza się surowców roślinnych lub 
zwierzęcych i normalizuje się zawartość ciał 
czynnych na drodze chemicznej lub 
biologicznej 

• Do użytku zewnętrznego (pulveres pro usu 

externo) – zwykle używane proszki niedzielone

• Do użytku wewnętrznego (pulveres pro usu 

interno)  - działanie miejscowe lub ogólne, 
podawane doustnie

• Proszki mianowane (pulveres titrati)  – 

sporządza się surowców roślinnych lub 

zwierzęcych i normalizuje się 

zawartość ciał czynnych na drodze 

chemicznej lub biologicznej 

• Proszki niedzielone  – przygotowane 

dla substancji łatwo działających – 

przysypki, zasypki, rzadziej do 

bezpośredniego użycia ustnego – 

obecnie do użytku zewnętrznego

• Proszki dzielone (pulveres divisa) – 

mieszaniny sporządzane w aptece i 
wydawane w podzielonych dozach w 
kapsułkach skrobiowych, 
żelatynowych 

• Organopreparaty – postaci leku 

otrzymywane przez wysuszenie lub 
wyodrębnienie i oczyszczenie ciał 
czynnych (hormonów) z organów lub 
cieczy ustrojowych

• Przysypki i pudry  – proszki 

pojedyncze lub złożone stosowane 
zewnętrznie na skórę błony śluzowe w 
celach leczniczych, profilaktycznych, 
lub ochronnych

• Ziółka (species) (historyczne) – nie 

wykonywane w aptece, rolę tę przejął 
przemysł zielarski, który sprzedaje w 
postaci fiksów 

• Kapsułki – niewielkie foremki, mogą 

być wypełnione trwałą postacią leku, 
lub cieczą (żelatynowe, skrobiowe 
etc)

• Pigułki – dziś rzadko spotykane
• Pastylki

• Granulaty (granulata, granules) - 

postać leku (FP) przeznaczona do 
użytku zewnętrznego, sporządzana w 
postaci drobnoziarnistych sypkich 
grudek o zbliżonej wielkości i 
jednolitym składzie pobranej próbki 
(zwykłe, musujące, powlekane, 
ziołowe

• Tabletki (tabulettae) – stała postać leku 

otrzymana przez sprasowanie najczęściej 
po zgranulowaniu jednej lub kilku 
substancji  leczniczych zmieszanych z 
substancjami pomocniczymi, w kształcie 
płaskich lub dwustronnie wypukłych 
krążków (lub inne kształty np. podłużne), 
muszą zawierać określone dawki 
substancji leczniczych

   Proszki musujące ( pulveres 

effervenscens) 

• Są to proszki, które przed użyciem należy 

rozpuścić w wodzie. Proszki te oprócz 
substancji leczniczej zawierają węglan 
sodu oraz kwas winowy cytrynowy, 
bądź adypinowy reagujące w środowisku 
wodnym z wydzielanym dwutlenkiem 
węgla.

 

• Proszki mianowane ( pulveres titrati)
• W przypadku, kiedy sporządzamy proszki 

w skład, których wchodzą surowce roślinne 
silnie działające należy doprowadzić je do 
ściśle określonego miana przez dodanie 
laktozy, skrobi lub surowca. W tej postaci 
szczególnie występują proszki stosowane 
w recepturze: Herba Convallariae mitrata, 
Herba Adonis Vernalis mitrata, Folium 
Digitalis purp. titratum.

• Proszki rozcieńczone ( pulveres 

triturati)

• Sporządza się z substancji bardzo silnie 

działających w celu umożliwienia 

dokładniejszego odważenia i 

dawkowania. Wykonuje się je przez 

roztarcie substancji czynnej z obojętnym 

proszkiem rozcieńczającym (laktoza, 

sacharoza) w ściśle określonym stosunku, 

z reguły jest to 1+1; 1+4; 1+9; 1+99.

• Aby rozciera była równomiernie 

wymieszana cząsteczki laktozy 
powinny być jednorodne. Efekt taki 
uzyskuje się po godzinie mieszania w 
moździerzu.

• W recepturze stosujemy 

następujące rozcierki:

- Trituratio Atropini Sulf. 1:10
- Trituratio Scopolamini hydrobromici 

1:100

   Ojelocukry (oleosacchara) są to 

mieszaniny olejków eterycznych z 
sacharozą sporządzone przez 
roztarcie sproszkowanej sacharozy 
(cukru) z olejkiem eterycznym. Do 2 
g cukru dodaje się 1 kroplę olejku 
eterycznego i rozciera dokładnie 
mieszaninę. Wyjątek stanowi olejek 
cytrynowy — 1 kropla na 4 g cukru

GRANULATY

•    Stała postać leku 
    ·   kształt nieregularnych grudek 

(ziarenek)

•   Wielkość ziaren
• jako postać leku  1,6 – 3,2 mm;
• do tabletkowania 0,5 – 1,6mm

• Przeznaczone do stosowania 

doustnego lub do użytku 
zewnętrznego

•       Granulaty niepowlekane 

(Granulata)

•       Granulaty powlekane (Granulata 

obducta)

• Granulaty do podawania 

doustnego:

– uwalniające substancję leczniczą w jamie 

ustnej

• Do rozgryzania, żucia
• Do ssania

– do połykania:

• Uwalniana substancja lecznicza w żołądku (o 

nie modyfikowanej szybkości uwalniania)

• Uwalniana substancja lecznicza w jelicie 

(dojelitowe – Granulata enterosolubilae)

– do sporządzania płynów

:

• Do sporządzania roztworów np.:

ACC,Nootropil-saszetki

• Do sporządzania zawiesin  np.; Zinnat susp.
• Granulaty musujące (G. effervescens) do 

sporządzania r-rów lub zawiesin np.:Visolvit,

– granulaty ziołowe ( Granulata herbacea) 

ze sproszkowanych surowców 
roślinnych, powlekane lub niepowlekane 
np.:Cholegran, Gastrogran 
Urogran,Nervogran

• Granulaty do stosowania 

zewnętrznego:

• do sporządzania roztworów
• do sporządzania zawiesin

• Granulaty są preparatami złożonymi 

ze stałych agregatów cząstek 
proszku wystarczająco odpornych, 
aby mogły być pakowane i 
transportowane.

    Przeznaczone do podawania 

doustnego.

• Zawierają jedną lub kilka substancji 

czynnych bez dodatku lub z 
dodatkiem substancji pomocniczych 
w tym barwników zatwierdzonych 
przez organ upoważniony oraz 
substancji poprawiających smak i 
zapach

•  Występują w formie preparatów 

jedno lub wielodawkowych.

• W przypadku granulatów 

jednodawkowych, każda dawka jest 
umieszczona w pojemniku 
jednostkowym np.; w saszetce lub 
fiolce.

• Rodzaje granulatów:

– Musujące (niepowlekane, zawierające 

substancje o charakterze kwasów oraz 
węglan lub wodorowęglany, które 
szybko reagują w obecności wody z 
wydzieleniem dwutlenku węgla; 
przeznaczone do rozpuszczenia lub 
zawieszenia w wodzie przed podaniem)

– Powlekane (zazwyczaj preparaty 

wielodawkowe złożone z granulek 
powlekanych jedną lub kilkoma 
warstwami mieszanin substancji 
pomocniczych)

–  O modyfikowanym uwalnianiu 

(zmodyfikowana szybkość, miejsce lub 
czas uwalniania substancji czynnej): O 
przedłużonym uwalnianiu i o 
opóźnionym uwalnianiu

– Dojelitowe (granulaty o opóźnionym 

uwanianiu)

• Odporne na działanie soku żołądkowego 

(powlekane)

• Uwalniają substancje czynną/czynne  w soku 

jelitowym

• GRANULOWANIE
• przeprowadzenie sproszkowanej lub 

płynnej substancji leczniczej oraz 
substancji pomocniczych  w postać 
jednolitych ziaren (agregatów)

• Substancje pomocnicze:
a)    wiążące
b)    rozsadzające
c)     hydrofilizujące
d)    utrzymujące wilgoć
e)     zapobiegające zbyt szybkiemu 

rozpadowi

 f)     wypełniające

• Substancje wiążące  (zwilżające, 

lepiszcza):

– łączenie cząstek proszku w agregaty
– czynnik zlepiającym- nasycone roztwory 

powstałe na powierzchni cząstek proszku

–  rozpuszczalniki, w których trudno rozpuszczają 

się poszczególne składniki granulowanego 
proszku

– rozpuszczalniki: woda, izopropanol, etanol i jego 

mieszanina z wodą, aceton, chlorek metylenu 

• Substancje hydrofilowe :

– żelatyna (roztwory wodne lub etanolowe 2 – 

20%)

– kleik ze skrobi ziemniaczanej, ryżowej i 

kukurydzianej (5-20/%)

–   kleik z gumy arabskiej (10-20%)
– roztwory sacharozy, glukozy, sorbitolu, 

syrop ziemniaczany

–   pochodne celulozy:MC (roztwory 4-5%), 

karmeloza sodowa (2-6%),         HEC (2-5%)

– alginian sodu 1%
– polialkohol winylowy 5%
– poliwidon (roztwór wodny lub 

alkoholowy 0,5 – 5%)

• Substancje wiążące 

hydrofobowe:

– EC-  etyloceluloza (1-10% roztwory 

chlorku metylenu, etanolu 95

0

 lub ich 

mieszaniny)

– zeina (roztwór etanolowy 5%)
– szelak (20-40% w bezwodnym etanolu)

• W metodzie suchej granulacji:

– celuloza i jej pochodne
–   cukry
– (substancje mające zdolność trwałego 

wiązania proszków podczas ich 
prasowania)

• Substancje rozsadzające: 

– cel stosowania: spowodowanie jak 

najszybszego rozpadu granulek lub 
tabletek

– działanie -zwiększenie objętości skutek 

pęcznienia w środowisku wodnym

– najczęściej stosuje się 

skrobię( dodatkowe działanie 
poślizgowe)

- Inne: pochodne celulozy, pektyny, 
alginiany, PVP poprzecznie 
sieciowany           (dodaje się je 
częściowo przed granulacją a 
częściowo do gotowego granulatu. 
Efektywniejsze działanie uzyskuje się 
przez dodanie do granulatu.)

– Zbyt duże stężenie- mniejsza 

wytrzymałość

– W granulatach i tabletkachmusujacych – 

dwutlenek węgla (realcja między 
kwasem organicznym a 
wodorowęglanem sodu)

• Substancje hydrofilizujące: 

– cel stosowania: 

• 1. zwiększenie zwilżalności substancji 

leczniczej o charakterze 
hydrofobowym (zmniejszają one 
często działanie lepiszczy, adsorbują 
powietrze, problem tzw denkowania – 
rozwarstwianie tabletek) 

• 2. ułatwiają przenikanie wody przez 

kapilary (przez zmniejszenie napięcia 
powierzchniowego)- przyspieszenie 
rozpadu granulatu lub tabletek

– Substancje hydrofilizujące:
–     alkohol cetylowy
–     monostearynian glicerolu
–     laurylosiarczan sodu i cetylosiarczan 

sodu

–     polisorbaty 20 i 80
–     Aerosol
–     Monoestry sacharozy

                         

• Dodaje się do roztworów lepiszcza 

lub w łatwo lotnym rozpuszczalniku 
nanosi się na uformowany granulat.

• Substancje utrzymujące wilgoć:
•    cel stosowania: zabezpiecznie 

granulatu przed nadmiernym 
wysychaniem (szczególnie do 
hydrofobowych substancji leczniczych).

• Substancje:

–   glicerol
– glikol propylenowy
– mleczan sodu

– Skrobia
– sorbitol 

• Substancje zapobiegające zbyt 

szybkiemu rozpadowi:

– dodawane do tabletek do ssania
– rozpuszczając się tworzą na powierzchni 

roztwór nasycony utrudniając ten 
sposób dyfuzję wody w głąb tabletki 
(czynnik hamujący dyfuzje -  duża 
lepkość roztworów)

–    Substancje:   sacharoza, karmeloza 

sodu, karboksymetylodekstran

– nanieszenie na granulat roztworu 

substancji lipofilnych w łatwo lotnym 
rozpuszczalniku: parafina, olej kawowy, 
uwodornione

• Substancje wypełniające:
•     Cel stosowania: uzupełnienie masy 

granulatu lub tabletek, gdy substancji 
leczniczej jest w bardzo małej dawce

•      Substancje:

–   sacharoza (tabletki do ssania)
– glukoza, laktoza, mannitol (tabletki 

dopochwowe)

– skrobia , NaCl (solubletki)

– celuloza mikrokrystaliczna (peletki) – 

(elastyczność, mniej wrażliwa na zmiany 
wilgotności niż laktoza – wiąże wodę w 
przestrzeni międzycząsteczkowej)

Metody granulowania

• Metody granulowania:

– Na mokro
– Metoda fluidyzacyjna
– Za pomocą rozpryskiwania
– Przez aglomerację
– Na sucho

• Granulowanie na mokro:

– Zwilżanie i ugniatanie
– Formowanie granulatu
– Suszenie
– Ujednolicenie ziaren

• W pierwszym etapie wymieszane 

uprzednio sproszkowane składniki masy 
zwilża się odpowiednim 
rozpuszczalnikiem lub roztworem 
lepiszcza. Czynność tą można wykonać w 
moździerzu, lub w zgniatarkach (w 
warunkach przemysłowych). W drugim 
etapie z otrzymanej, plastycznej masy 
formuje się granulat przez przecieranie, 
przesiewanie, przeciskanie, wytłaczanie.

• Uformowany wilgotny granulat suszy 

się w temperaturze pokojowej lub też 
podwyższonej i temperatura powinna 
być w granicach 40-60 stopni 
Celsjusza. W czasie suszenia część 
granulatu ulega sklejeniu w większe 
agregaty a część sproszkowaniu. 

• Stąd też w końcowym etapie poddaje 

się granulat ujednoliceniu przez jego 
przetarcie lub przesianie przez 
odpowiednie sito a następnie 
odsianie odpyłu.

• Metoda fluidyzacyjna:

– W komorze w prądzie ogrzanego 

powietrza sproszkowana substancja jest 
zwilżona roztworem lepiszcza. Unoszone 
cząstki zlepiają się w aglomeraty i 
jednocześnie są suszone.

• Roztwór rozpylany jest za pomocą 

dyszy ciśnieniowej bądź powietrznej. 
Unoszone i zwilżane cząsteczki 
proszku podczas zderzeń zlepiają się 
w większe aglomeraty i jednocześnie 
są suszone. W metodzie tej zespolono 
więc 3 podstawowe procesy: 
mieszanie, aglomeracje i suszenie. 
Granulat ujednolica się jak wyżej.

• Granulowanie za pomocą rozpryskiwania

–

  pierwsza metoda: rozpuszczone lub 
zawieszone proszki w odpowiednim 
rozpuszczalniku lub cieczy rozpyla się metodą 
wirnikową lub dyszową i suszy.

–

druga metoda polega na rozpylaniu zawiesiny 
substancji leczniczej w stopionym podłożu. 
Podłoże mogą stanowić tłuszcze, woski, 
wyższe alkohole i związki wielkocząsteczkowe. 
Rozpylone kropelki stopu nie są suszone a 
zestalane w prądzie powietrza lub innego gazu 
w temperaturze pokojowej. 

– W obu metodach otrzymuje się granulat 

w formie kulistych cząstek o dużym 
rozdrobnieniu (100-200mikrometrów).

• Granulowanie przez aglomerację w 

urządzeniach z mieszadłami 
szybkoobrotowymi – substancja 
lecznicza i substancja pomocnicza 
zwilżone roztworem lepiszcza tworzą 
pod wpływem dwóch 
szybkoobrotowych mieszadeł 
aglomeraty kształtem zbliżone do 
kulistych granulek.

• Granulowanie na sucho – w tej 

metodzie nie stosuje się zwilżenia 
proszków, substancję leczniczą pod 
dużym ciśnieniem należy sprasować. 
Sprasowany produkt mieli się, suszy, 
a następnie za pomocą sit ujednolica.

• Granulaty w postaci mikrokulek – 

proces nazywamy paletyzacją. 
Granulaty te znalazły zastosowanie 
głównie w lekach o przedłużonym 
działaniu i homeopatii. Mikrokulki które 
są stosowane w lekach o przedłużonym 
działaniu nazywamy peletkami, a te 
stosowane w homeopatii ziarenkami 
(globuli sachari).