Temat 6: Przedsiębiorstwo w
warunkach konkurencji
doskonałej i niedoskonałej
3. Formy organizacji
przedsiębiorstw
monopolistycznych
Temat 6: Przedsiębiorstwo w
warunkach konkurencji
doskonałej i niedoskonałej
3. Formy organizacji
przedsiębiorstw
monopolistycznych
Bibliografia:
M. Masiłkowski; System rynkowy,
Podstawy
mukro-
i
makroekonomii; Wyd. Key Text;
Warszawa 1998 rok;
D. Begg, S. Fischer, R. Dornbusch;
Mikroekonomia;
Polskie
Wydawnictwo
Ekonomiczne;
Warszawa 1996 rok.
Przedsiębiorstwo to:
Podmioty
gospodarcze
prowadzące na własny rachunek
działalność
produkcyjną
lub
usługową w celu osiągnięcia
określonych korzyści.
wyznaczają cel, zadania i środki ich
realizacji;
pokrywają wydatki ze swoich dochodów;
samodzielnie wchodzą w porozumienia;
Struktura organizacyjna
przedsiębiorstwa
Kształtuje jednocześnie wiele czynników,
niejednokrotnie
sprzecznych
ze
sobą,
a
wynikających ze:
specyfiki celów, w tym strategicznych, jakie
zamierza osiągnąć dana firma,
wymagań stosowanej technologii; np. w
firmie o wysoko wyspecjalizowanej produkcji
wydziały będą tworzone według produktów,
natomiast mało zróżnicowana produkcja może
być
podstawą
grupowania
komórek
organizacyjnych na zasadzie technologicznej,
wielkości
przedsiębiorstwa
—
im
przedsiębiorstwo jest większe, tym bardziej jest
rozbudowana jego struktura tworząca wiele
szczebli pośrednich, a w małej firmie z reguły
właściciel spełnia wszystkie funkcje kierownicze,
c.d.
konieczności
tworzenia
komórek
organizacyjnych lub stanowisk dla spełniania
określonych zadań, jak np. wiążących się z
działalnością badawczo-rozwojową,
konieczności
dostosowywania
własnej
organizacji do wymogów wynikających z
kooperacji z innymi firmami,
zmienności otoczenia przedsiębiorstwa — np.
otoczenie tzw. burzliwe elastycznej struktury
organizacyjnej, pozwalającej na jej dopasowanie do
zmieniających się bardzo szybko warunków
otoczenia (zmiany cen czynników wytwórczych,
zasad opodatkowania, stóp procentowych, itp. W
praktyce struktura organizacyjna jest wypadkową
działania wielu czynników, co powoduje, że nie ma
jednego ogólnego wzorca.
Przedsiębiorstwo
monopolistyczne
Jest to przedsiębiorstwo zajmujące pozycję
monopolistyczną mające wpływ na podaż i
ceny. Kontrolując sytuację na rynku mogą
one
ograniczać
rozmiary
podaży
i
sprzedawać towary po wyższych cenach.
Oznacza to jednak równocześnie, że przy
podejmowaniu decyzji o zwiększeniu
rozmiarów produkcji (korzystnej np. ze
względu na możliwość obniżenia kosztu
jednostkowego) monopolista musi liczyć
się z koniecznością obniżenia ceny.
Formy monopolizacji rynku
Pozycja Monopolisty w zakresie produkcji
lub
zbytu
umożliwia
przedsiębiorstwu
ustalenie ceny monopolowej i osiąganie
większych zysków w porównaniu do
warunków rynku konkurencyjnego. Z tej
racji
dążenie
przedsiębiorstw
do
monopolizowania
działalności
gospodarczych jest cechą rozwijającej się
gospodarki rynkowej.
Dwie drogi osiągnięcia
pozycji monopolistycznej
Pierwsza polega na nieustannym inwestowaniu w
rozwój
przedsiębiorstwa
i
opanowywaniu
danej
dziedziny produkcji lub rynku zbytu. Ponieważ
konkurenci również podejmują podobne działania
proces ten jest niezwykle kosztowny (ogromne nakłady
inwestycyjne oraz ryzyko związane z inwestowaniem) i
długotrwały.
Drugim
rozwiązaniem,
umożliwiającym
szybsze
zdobycie pozycji monopolistycznej jest łączenie ze sobą
przedsiębiorstw
często
będących
dotychczas
konkurentami. Proces ten określa się mianem fuzji
przedsiębiorstw. Łączenie się kapitałów przedsiębiorstw
może mieć charakter tymczasowy lub trwały.
Rodzaje organizacji
monopolistycznych
W wyniku łączenia się firm powstają nowe formy
instytucjonalne. Wśród nich wyróżniamy m.in.:
1.
POOLE I RING
Przedsiębiorstwa tworzą poole lub ringi w celu zrealizowania
konkretnego
przedsięwzięcia
i
osiągnięcia
korzyści
ekonomicznych o charakterze monopolistycznym. Firmy
wchodzące w skład poolu lub ringu ustalają np.: wspólną
politykę cenowa, dzielą zadania produkcyjne oraz rynki zbytu.
Porozumienia tego typu są dość luźne i tymczasowe i po
wykonaniu przedsięwzięcia ulegają rozwiązaniu.
2. KARTEL
Umowy kartelowe dotyczą wspólnej polityki
ustalania cen, podziału i rynków zbytu
(wyznaczania kwot rynkowych) a także
koordynacji
planów
inwestycyjnych
przedsiębiorstw. W skład karteli mogą
wchodzić
przedsiębiorstwa
krajowe,
zagraniczne, a niekiedy instytucje rządowe
poszczególnych krajów. Jednym z najbardziej
znanych karteli międzynarodowych jest OPEC
– organizacja eksporterów ropy naftowej.
KARTEL c.d.
Zasadniczym celem umowy kartelowej jest
ograniczenie wzajemnej konkurencji oraz podział
osiąganych zysków monopolowych. Producenci
wchodzący
w
skald
kartelu
wyznaczają
odpowiednie kontyngenty produkcji dla każdego
przedsiębiorstwa i równocześnie określają ceny
sprzedaży. Podział zysków jest zazwyczaj funkcją
przyznanych kontyngentów produkcyjnych lub
rynkowych.
Przedsiębiorstwa
kartelu
walczą
nieustannie
miedzy
sobą
o
przydziały
kontyngentów, o wielkości udziałów rynkowych
oraz o podział wspólnie osiąganych zysków.
Powstające konflikty prowadza w końcu do
łamania
ustaleń
kartelowych
przez
niezadowolonych producentów. Z tej racji kartele
są z natury forma niestabilna i po pewnym okresie
funkcjonowania ulegają rozwiązaniu.
3. SYNDYKAT
Syndykat powstaje w wyniku umowy
przedsiębiorstw, które ustalają wspólna
politykę sprzedaży lub zakupu produktów.
Syndykat spełnia role wspólnego biura
handlowego przedsiębiorstw, które w ich
imieniu i interesie prowadzi odpowiednia
politykę cen i zbytu. Syndykat kontroluje
również rozmiary podaży wyznaczając
poszczególnym
przedsiębiorstwom
odpowiednie limity produkcyjne.
SYNDYKAT c.d.
Niekiedy syndykat towarzyszy kartelowi, potęgując
pozycje
monopolistyczna
zrzeszonych
przedsiębiorstw.
Poole, ringi, kartele i syndykaty nie są związkami
trwałymi. Poszczególne firmy wchodzące w skład
tego typu porozumień pozostają niezależnymi
podmiotami gospodarczymi (zachowują odrębność
własnościowa i nie tracą niezależności prawnej) i
dlatego w przypadku pojawienia się ostrych
konfliktów (sprzeczności interesów) łatwo może
dojść do rozpadu porozumienia monopolistycznego.
4. TRUST
Trust stanowi jakościowo wyższą formę monopolizacji
produkcji.
Trust
jest
nowym
przedsiębiorstwem,
powstałym zamiast samodzielnie istniejących dotychczas
firm. Akcjonariusze ( udziałowcy) poszczególnych
przedsiębiorstw przekazują swoje udziały zarządowi
trustu otrzymując w zamian certyfikaty trustowe.
Przedsiębiorstwa wchodzące w skald trustu tracą swa
niezależność ekonomiczną i prawną. Trustem zarządza
rada
wykonawcza.
Zyski
wypracowane
prze
przedsiębiorstwa płyną do centralnej kasy trustu. Rada
trustu dzieli osiągnięte zyski proporcjonalnie do udziałów
poszczególnych firm w truście.
5. KONCERN
Koncern jest zespołem odrębnie działających
przedsiębiorstw, należących jednak do wspólnego
właściciela. Duże silne kapitałowo przedsiębiorstwo
wykupuje akcje innych firm lub doprowadza do fuzji
organizacyjnych uzyskując w ten sposób kontrole
nad nimi. Poszczególne firmy wchodzące w skład
koncernu działają samodzielnie w oparciu a
rachunek ekonomiczny. Równocześnie jednak
centrala koncernu ustanawia długofalowe strategie
rozwoju przedsiębiorstw oraz zakreśla zasięgi
rynków
zbytu.
Konkurencja
miedzy
przedsiębiorstwami koncernu zostaje zlikwidowana.
KONCERN c.d.
Cecha wielu koncernów są technologiczne
powiązania pionowe przedsiębiorstw. Koncern
samochodowy
może
obejmować
przedsiębiorstwa związane z wytworzeniem
samochodu tzn.: stalownie, przedsiębiorstwa
przemysłu gumowego, elektrycznego firmy
produkujące lakiery samochodowe, itp. W skład
koncernów
naftowych
wchodzą
firmy
poszukiwania i wydobycia ropy naftowej,
rafinerie, przedsiębiorstwa dystrybucji benzyn i
oleju, stacji benzynowe itp. Konglomerat.
6. HOLDING
Holding jest przedsiębiorstwem ( najczęściej spółka
akcyjna), które poprzez posiadane akcje innych
przedsiębiorstw
sprawuje
kontrole
nad
nimi.
Spółka akcyjna jest forma prawna przedsiębiorstwa, w
której władze sprawują akcjonariusze (współwłaściciele
przedsiębiorstwa).
Teoretycznie
należy
posiadać
przynajmniej 51% wszystkich akcji, aby decydować o
działalności spółki. W rzeczywistości mamy często do
czynienia z rozproszeniem akcji (np. 20-30%) należy do
bardzo wielu właścicieli, z których każdy posiada
niewielka ilość akcji. W rezultacie skupienie w ręku
jednego właściciela znacznie mniej niż 51% akcji
pozwala na całkowitą kontrole spółki. Im większe
rozproszenie akcji tym mniejsza jest ilość akcji potrzebna
do władania spółką.
